ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΜΟΥΡΕΛΑΤΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΜΟΥΡΕΛΑΤΟΣ"

Transcript

1 ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΜΟΥΡΕΛΑΤΟΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΘΗΝΑ

2 Εισαγωγή Ο όρος «βυζαντινός» είναι συμβατικός. Η βυζαντινή περίοδος αρχίζει την ημέρα που επίσημα εξαφανίζεται η πόλη του Βυζαντίου, η παλαιά αποικία των Μεγαρέων, και στη θέση της ιδρύεται η Κωνσταντινούπολη. Όπως ο όρος «ρωμαϊκή τέχνη» αναφέρεται γενικά στα μνημεία που δημιουργήθηκαν στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας, που κυβερνούσε η Ρώμη, έτσι ο όρος «βυζαντινή τέχνη» αναφέρεται γενικά στα καλλιτεχνικά μνημεία που δημιουργήθηκαν μετά τη μεταφορά της πρωτεύουσας από τη Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη. Σωστότερο θα ήταν να μιλάμε για την ιστορία, την αρχαιολογία και την τέχνη της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο, αν και οι ίδιοι οι «βυζαντινοί» ποτέ δε χαρακτήρισαν τους εαυτούς τους έτσι και μέχρι το τέλος παρέμειναν διάδοχοι και διεκδικητές του τίτλου του Ρωμαίου, για μεθοδολογικούς λόγους θα ακολουθήσουμε αυτή την ορολογία, που έχει επικρατήσει ήδη από το 18 ο αιώνα. ΠΡΩΤΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ Πρώιμοι χρόνοι (από την αρχή του χριστιανισμού ως την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης το 330) Κατά την περίοδο αυτή, παρά τους διωγμούς που έγιναν κατά διαστήματα εναντίον των χριστιανών, η χριστιανική τέχνη άρχισε να διαμορφώνεται. Ως βάση για τη δημιουργία της χριστιανικής τέχνης χρησίμευσαν οι υπάρχοντες αρχιτεκτονικοί τύποι, το εικαστικό «λεξιλόγιο», οι τεχνικοί τρόποι και οι τεχνοτροπικές μορφές της ύστερης αρχαιότητας. Αρχιτεκτονική Τα μνημεία της αρχιτεκτονικής στην περίοδο αυτή είναι ταφικά και χώροι λατρείας. Οι πρώτοι χριστιανοί, για να θάψουν τους νεκρούς τους και για να τελέσουν τη λατρεία τους, χρησιμοποίησαν τα κτίσματα που βρήκαν γύρω τους. Ι. Ταφικά μνημεία. 2

3 Τα ταφικά μνημεία διακρίνονται: Α)σε υπόγειους νεκρικούς τάφους, οι οποίοι μπορεί να είναι ιδιωτικοί θάλαμοι ή κοινοτικά κοιμητήρια (κατακόμβες) και Β) σε επίγειους ή υπέργειους τάφους (μαυσωλεία-μαρτύρια), οι οποίοι είναι ιδιωτικοί ή κοινοτικοί. 2. Χώροι λατρείας Την περίοδο των διωγμών οι πρώτοι χριστιανοί χρησιμοποιούσαν ως χώρους λατρείας τις ιδιωτικές κατοικίες. Έτσι τα πρώτα κτήρια που άρχισαν να κτίζονται ειδικά για τη λατρεία ακολούθησαν τους τύπους των οικιών. Ονομάζονταν «εκκλησίαι», «οίκοι του θεού» ή «οίκοι του Κυρίου». Το σπουδαιότερο παράδειγμα που έχει βρεθεί από ανασκαφές είναι η οικία της Δούρας (Ευρωπού) στη Μεσοποταμία, η οποία κτίστηκε μετά το 200 και ακολουθεί τον τύπο των οικιών της Ρωμαϊκής εποχής. Στο κέντρο υπήρχε αυλή και γύρω χώροι διαφορετικού μεγέθους και χρήσης. Μια μεγάλη αίθουσα απέναντι από την είσοδο χρησίμευε για τη λατρεία. Ένας μικρότερος επιμήκης χώρος δεξιά της εισόδου, ταυτίζεται με το βαπτιστήριο, γιατί βρέθηκε δεξαμενή που ερμηνεύεται σαν κολυμβήθρα. ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Οι πρώτοι χριστιανοί για να διακοσμήσουν τους δικούς τους χώρους χρησιμοποίησαν το εικονογραφικό «λεξιλόγιο», την τεχνική και την τεχνοτροπία που καθημερινά έβλεπαν, προσαρμόζοντας τες όμως στη δική τους κοσμοθεωρία. Οι σπουδαιότερες τοιχογραφίες που σώζονται από αυτή την περίοδο είναι στις κατακόμβες. Τα θέματα των διακοσμήσεων προέρχονταν από μοτίβα της αρχαιότητας, που έπαιρναν πολλές φορές χριστιανικό περιεχόμενο ή ήταν συνθέσεις που δημιουργούσαν οι Χριστιανοί, αναπλάθοντας τα εικονογραφικά στοιχεία που εύρισκαν. Θέματα που προέρχονται από την αρχαιότητα είναι διάφορα διακοσμητικά φυτά και ζώα ή παραστάσεις με συμβολικό περιεχόμενο όπως πτηνά και ζώα γύρω από το δέντρο ή το περιρραντήριο της ζωής, η άμπελος, το κλήμα, μύθοι όπως του έρωτα και της ψυχής, του Ορφέα, παραστάσεις συμποσίων ή ουρανίων δείπνων κ.α. Θέματα χριστιανικά είναι ορισμένες παραστάσεις με συμβολικό περιεχόμενο, όπως ο Σταυρός, ο Ιχθύς, ο Αμνός, ο Καλός Ποιμήν και μερικές σκηνές από την Καινή και 3

4 την Παλαιά Διαθήκη. Αξιόλογο δείγμα της ζωγραφικής αυτής της εποχής είναι οι τοιχογραφίες που διακοσμούν το βαπτιστήριο της χριστιανικής οικίας της Δούρα, που χρονολογούνται στο πρώτο μισό του 3 ου αιώνα. Εικονίζονται ο Καλός ποιμήν και πλάι του ένα κοπάδι πρόβατα. Επίσης εικονίζονται οι Πρωτόπλαστοι, η θεραπεία του Παραλυτικού, οι Μυροφόρες και ο Χριστός βαδίζοντας στα κύματα. Τέλος απεικονίζονται οι παραστάσεις της Σαμαρείτιδας και του Δαυίδ με το Γολιάθ. Οι τοιχογραφίες αυτές είναι γραμμικές και επίπεδες ακολουθώντας μία «ανατολική» εικαστική αντίληψη. 4

5 ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ( ) Η πρώτη περίοδος της βυζαντινής αρχαιολογίας και τέχνης είναι η Παλαιοχριστιανική από την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης έως την επέκταση των Αράβων. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Στην περίοδο αυτή οι Χριστιανοί εμπνεύστηκαν από την πλούσια αρχιτεκτονική παράδοση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Κληρονόμησαν δύο βασικά αρχιτεκτονικούς τύπους, τη Βασιλική και το περίκεντρο κτήριο. Χαρακτηριστικό του τύπου της βασιλικής που είναι επίμηκες ορθογώνιο κτήριο είναι ότι ο χώρος κυριαρχείται από τον κατά μήκος άξονα. Απαραίτητο στοιχείο της παλαιοχριστιανικής βασιλικής είναι το αίθριο, μία αυλή εμπρός από τη δυτική πλευρά της βασιλικής, που αποτελεί συνεπτυγμένη μορφή ενός μεγάλου περιβόλου, ο οποίος περιέκλειε αρχικά τους ναούς. Ο νάρθηκας αποτελεί το δυτικό τμήμα της βασιλικής και είναι δημιούργημα του 5 ου και 6 ου αιώνα. Στο νάρθηκα έμεναν οι κατηχούμενοι και οι αμαρτήσαντες. Άμεσα σχετιζόμενο με το νάρθηκα είναι το διακονικό, ένα διαμέρισμα (συνήθως ένα πρόσκτισμα) όπου εναπέθεταν οι πιστοί τις προσφορές τους, το οποίο χρησίμευε και ως σκευοφυλάκιο. Ο κυρίως ναός έχει σχήμα ορθογώνιο με τον κατά μήκος άξονα από Α. προς Δ. και καταλήγει προς τα ανατολικά στην κόγχη του Ιερού ή αψίδα που έχει σχήμα εσωτερικά ημικυκλικό. Οι στέγες της βασιλικής είναι κατά κανόνα ξύλινες και για αυτό η βασιλική ονομάζεται ξυλόστεγος. Στο κεντρικό κλίτος που είναι υπερυψωμένο και φέρει συνεχόμενες σειρές παραθύρων (φωταγωγός) η στέγη είναι δίρρυτη. Στα πλάγια κλίτη η στέγη είναι μονόρρυτη. 5

6 Εκτός από τις βασιλικές κατά τη ρωμαϊκή εποχή, υπήρχαν και άλλοι τύποι κτηρίων. Μια βασική κατηγορία αποτελούν τα κτήρια που κύριο χαρακτηριστικό τους είναι η διάταξη γύρω από ένα κέντρο. Τα περίκεντρα κτήρια χρησίμευαν κυρίως ως μαυσωλεία. Τα περίκεντρα κτήρια είναι συνήθως κυκλικά ή οκταγωνικά. Τα κυκλικά κτήρια έχουν απλό κυκλικό σχήμα σε κάτοψη. Πολλές φορές εσωτερικά περιτρέχει το κτήριο στοά. Στα χρόνια του Ιουστινιανού εμφανίζονται τα πρώτα παραδείγματα κτηρίων στα οποία γίνεται προσπάθεια να συνδυασθούν ο τύπος της βασιλικής (όπου δεσπόζει ο κατά μήκος άξονας) με τον περίκεντρο τύπο (όπου δεσπόζει ο άξονας του ύψους). Το μεγάλο επίτευγμα προς την πορεία αυτή είναι η κάλυψη ενός χώρου που η κάτοψη του είναι τετράγωνο, από ένα σφαιρικό θόλο. Στην εποχή του Ιουστινιανού για την κατασκευή του τρούλου της Αγίας Σοφίας τοποθετήθηκαν πάνω σε τέσσερις πεσσούς, που ορίζουν τις γωνίες ενός τετραγώνου, τέσσερα τόξα στις κορυφές των οποίων στηρίχθηκε η οριζόντια κυκλική στεφάνη στην οποία εδράζεται ο ημισφαιρικός θόλος. Ο χώρος που δημιουργείται στις τέσσερις γωνίες ανάμεσα στα τόξα και στη στεφάνη καλύφθηκε με τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα που οι βυζαντινοί ονόμαζαν λοφία. Ένας άλλος τύπος θολωτής στέγασης που εφαρμόστηκε για να καλύπτει μικρότερους χώρους είναι το σταυροθόλιο. Τα σημαντικότερα μνημεία αυτής της περιόδου είναι η βασιλική του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη, που κτίστηκε γύρω στα μέσα του 5 ου αιώνα. Τον 7 ο αιώνα όμως κάηκε και ανοικοδομήθηκε ( ). Πρόκειται για πεντάκλιτη βασιλική. Στην ίδια πόλη η Αχειροποίητος είναι η παλαιοχριστιανική βασιλική που διατηρείται καλύτερα στον ελλαδικό χώρο. Κτίστηκε περίπου στο τέλος του πρώτου μισού του 5 ου αιώνα. Είναι τρίκλιτη βασιλική με υπερώα και αίθριο. Έξω από την Κόρινθο έχει ανασκαφεί η μεγαλύτερη βασιλική στην Ελλάδα, η βασιλική του Λεχαίου, κοντά στο αρχαίο ομώνυμο λιμάνι. Κτίστηκε στο δεύτερο μισό του 5 ου αιώνα (450-60) και αφιερώθηκε στο μάρτυρα Λεωνίδη από την Αθήνα. Είναι τρίκλιτη βασιλική με εγκάρσιο κλίτος, αίθριο και μεγάλη αυλή στα δυτικά. Στο Σινά αναφέρεται το καθολικό της Μονής που ίδρυσε ο Ιουστινιανός ( ). Είναι τρίκλιτη βασιλική και διατηρείται μέχρι σήμερα σχεδόν άθικτη. Διασώζεται ακόμη και η αρχική ξύλινη οροφή του ναού. 6

7 Από τα περίκεντρα κτήρια ο ναός του Αγίου Γεωργίου (Ροτόντα) στη Θεσσαλονίκη είναι ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα περίκεντρων κτηρίων. Κτίστηκε γύρω στο 300 μαζί με το συγκρότημα των ανακτόρων του Γαλερίου για να χρησιμεύσει ως μαυσωλείο. Γύρω στο 400 μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία. Στην Κωνσταντινούπολη ο ναός των Αγίων Σεργίου και Βάκχου είναι κτίσμα των χρόνων του Ιουστινιανού. Η κάτοψη του είναι τετράγωνη εξωτερικά που διαμορφώνεται εσωτερικά σε οκτάγωνο με τη βοήθεια τεσσάρων κογχών στις γωνίες με τη βοήθεια τεσσάρων κογχών στις γωνίες του εξωτερικού τετραγώνου. Στο εσωτερικό, οκτώ πεσσοί σχηματίζουν τις κορυφές του οκταγώνου και ανά δύο κίονες μεταξύ των πεσσών διαμορφώνουν εναλλάξ τέσσερις ημικυκλικές εξέδρες και τρεις ευθύγραμμους σηκούς (λείπει ο ανατολικός προς την πλευρά του Ιερού). Η περιμετρική στοά που σχηματίζεται είναι διώροφη. Στο ανατολικό τμήμα σχηματίζεται η κόγχη του Ιερού και στο δυτικό ο νάρθηκας. Στη Ραβέννα ο ναός του Αγίου Βιταλίου που κτίστηκε αμέσως μετά την είσοδο των βυζαντινών στρατευμάτων στην πόλη (540-47), δείχνει άμεση εξάρτηση από τη ναοδομία της Πρωτεύουσας. Ο ναός έχει σχήμα οκταγωνικό σε κάτοψη και εξωτερικά και εσωτερικά. Στην Κωνσταντινούπολη ο ναός της Αγίας Σοφίας είναι ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας τέχνης και το αριστούργημα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Η Αγία Σοφία κτίστηκε από τον Ιουστινιανό στη θέση ομώνυμης βασιλικής που είχε καεί δύο φορές, το 404 και δεύτερη φορά το 532, κατά τη στάση του Νίκα. Η ανοικοδόμηση της άρχισε το 532 και τα εγκαίνια της έγιναν στις 21 Δεκεμβρίου του 537. Οι αρχιτέκτονες που κάλεσε ο Ιουστινιανός ήταν ο Ανθέμιος και ο Ισίδωρος. Από τα διάφορα μέρη της αυτοκρατορίας μεταφέρθηκαν πολύτιμα υλικά και πολύχρωμα μάρμαρα για την ανοικοδόμηση του ναού που στοίχισε αμύθητα ποσά. Ο ίδιος ο Ιουστινιανός παρακολουθούσε τις εργασίες. Το 558 εξ αιτίας σεισμών κατέρρευσε ένα ολόκληρο τμήμα του τρούλου. Ο Ισίδωρος ο νεώτερος (ανηψιός του Ισίδωρου) τον ξανάχτισε λίγο ψηλότερο. Τα εγκαίνια έγιναν το 563. Το 989 ο τρούλος κατέρρευσε ξανά και επισκευάστηκε. Άλλη επισκευή αναφέρεται το Το 1453 έγινε Τζαμί και σήμερα είναι Μουσείο. Οι Οθωμανοί πρόσθεσαν τις αντηρίδες και τους μιναρέδες. Εξωτερικά το κτήριο είναι βαρύ αλλά οι όψεις του έχουν πλαστικότητα. Οι γενικές διαστάσεις του ναού είναι 71Χ77 μ. Ο τρούλος έχει διάμετρο 32 μ. και το ύψος του φθάνει τα 62 μ. Χωρίζεται σε τρία κλίτη από δύο 7

8 κιονοστοιχίες που η καθεμιά τους αποτελείται από τέσσερις κίονες μεταξύ ογκωδών πεσσών (στοιχεία της τρίκλιτης βασιλικής). Στους τέσσεριες πεσσούς που σχηματίζουν το κεντρικό τετράγωνο στηρίζεται ο τρούλος με τη βοήθεια τεσσάρων τόξων και τεσσάρων σφαιρικών τριγώνων στις γωνίες. Τα δύο από τα τόξα, το βόρειο και το νότιο, κλείνονται με τύμπανα διάτρητα από πολλά παράθυρα, ενώ τα άλλα δύο, το ανατολικό και το δυτικό αποτελούν τα μέτωπα τεράστιων κογχών. Δύο ημικυκλικές εξέδρες με διώροφες κιονοστοιχίες, που στεγάζονται με τεταρτοσφαίρια, δεξιά και αριστερά από τις κόγχες, το άνοιγμα προς την αψίδα, στα ανατολικά και προς το νάρθηκα στα δυτικά διευρύνουν τις κόγχες (στοιχεία των περίκεντρων κτηρίων). Τα πλάγια κλίτη, ο εσωνάρθηκας και ο εξωνάρθηκας φέρουν δύο ορόφους που στεγάζονται με σταυροθόλια. Στη δυτική πλευρά υπήρχε τεράστιο αίθριο με περιμετρικές στοές και κρήνη. Το ανατολικό και δυτικό τεταρτοσφαίριο χρησιμεύουν ως αντερείσματα του τρούλου, η ελαφριά όμως κατασκευή τους διαλύει τελείως την αίσθηση του όγκου και του βάρους. Τα σταυροθόλια επίσης των πλαϊνών κλιτών μεταφέρουν στους εξωτερικούς τοίχους τις ωθήσεις του τρούλου. Σαράντα παράθυρα που ανοίγονται περιμετρικά στη βάση του τρούλου και άλλα εξήντα σε άλλες θέσεις φωτίζουν άπλετα τον κεντρικό χώρο του ναού και εξαϋλώνουν τελείως τους όγκους, ενώ τα πλάγια κλίτη είναι χαμηλότερα και σοφά υποφωτισμένα δημιουργούν την εντύπωση δεύτερων και τρίτων επιπέδων και υποβάλουν την ιδέα ενός χώρου που δεν τελειώνει ποτέ. Οι πολύτιμες και πολύχρωμες επιφάνειες που διατάσσονται ρυθμικά συμπληρώνονται με τους κυματισμούς των τοξοστοιχιών και των κογχών που φθάνουν ως τον τεράστιο πάμφωτο τρούλο, ο οποίος δίνει την εντύπωση ότι ακουμπά πάνω στο κτήριο, δίχως βάρος. Όλος ο χώρος έχει εκπληκτική ενότητα η οποία εκφράζεται με βαθμιαία ανάταση. Η Αγία Ειρήνη που καταστράφηκε επίσης στη στάση του Νίκα ξαναχτίστηκε από τον Ιουστινιανό. Ακολουθεί τον τύπο της Αγίας Σοφίας αλλά αντί των μεγάλων κογχών που αντιστηρίζουν τον τρούλο φέρει καμάρες. Η σταυροειδής μορφή της οφείλεται σε επισκευή του 8 ου αιώνα. 8

9 ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Η επισημοποίηση του Χριστιανισμού και η υιοθέτηση του ως το επίσημο θρήσκευμα της Αυτοκρατορίας επέτρεψε την διακόσμηση των ναών του. Από την περίοδο που εξετάζουμε ωστόσο τα προγράμματα που σώζονται πλήρη είναι ελάχιστα και δεν βοηθούν πολύ στη δημιουργία μίας ολοκληρωμένης εικόνας. Κατά την πρώιμη περίοδο φαίνεται να κυριαρχούν τα καθαρά διακοσμητικά στοιχεία που στοχεύουν περισσότερο στον εξωραϊσμό των κτηρίων. Στην αψίδα όμως τοποθετείται μια εικόνα θριάμβου του Χριστού που η εικονογραφία της είναι εμπνευσμένη από παραστάσεις μεγαλείου του αποθεωμένου αυτοκράτορα, προέρχεται δηλαδή απευθείας η έμπνευση και η εικονογραφία της από την αυτοκρατορική ρωμαϊκή. Το θέμα έχει εκχριστιανιστεί και παριστάνεται ο Χριστός στην ουράνια βασιλεία Του. Από το δεύτερο μισό του 5 ου και στον 6 ο αιώνα, τα εικονογραφικά προγράμματα εμφανίζονται περισσότερο πλούσια στους τοίχους των εκκλησιών. Όταν σώζεται η διακόσμηση στον κυρίως ναό, συνήθως εικονίζονται σκηνές από επεισόδια της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης που έχουν αφηγηματικό κυρίως χαρακτήρα και αποβλέπουν περισσότερο στη διδασκαλία των πιστών διά μέσου της Αγίας Γραφής, ενώ στο Ιερό εικονίζονται σκηνές και πρόσωπα της Ιερής Ιστορίας που εκφράζουν ευχαριστιακό συνήθως νόημα. Από τεχνοτροπική άποψη η ζωγραφική της περιόδου χαρακτηρίζεται από την τάση για την υπερβατική αναπαράσταση των μορφών και των συνθέσεων την οποία προαναγγέλλει η νεοπλατωνική διδασκαλία. Ο ιδρυτής του Νεοπλατωνισμού Πλωτίνος, που έζησε τον 3 ο αιώνα ( ), στις «Εννεάδες» δίνει μερικά στοιχεία που δείχνουν πώς αντιλαμβάνονται οι σύγχρονοι του το έργο τέχνης. Σύμφωνα με τη θεωρία του η εικόνα είναι καθρέφτης της ουσίας του παριστανομένου και για αυτό το λόγο ο λόγος ύπαρξης κάθε έργου τέχνης είναι η γνωριμία της ουσίας του. Προοδευτικά γίνεται αφαίρεση στο χώρο και το χρυσό βάθος αντικαθιστά το γραφικό τοπίο και τον έναστρο ουρανό. Η ανθρώπινη μορφή παίρνει κυριαρχική θέση στις παραστάσεις, σε στάση μετωπική ή τυπικά εκφραστική για το κάθε θέμα και υποτάσσεται στους νόμους μιας ρυθμικής σύνθεσης, ενώ η διάρθρωση των επί μέρους στοιχείων ή των μελών των σωμάτων οργανώνεται με τρόπο που δεν είναι 9

10 ρεαλιστικός. Η αναζήτηση ή η έκφραση της μεγαλοπρέπειας που συντελείται βαθμιαία, φανερώνει αλλαγή στην πνευματική υπόσταση των μορφών. Παρ όλα αυτά η παρουσία του πνεύματος της κλασικής αρχαιότητας δεν έλειψε ποτέ από τη βυζαντινή τέχνη και εκδηλώνεται δυναμικά με την αρμονία, το μέτρο και την ευγένεια που ομορφαίνουν τις σκηνές. Τα σπουδαιότερα από τα γνωστά ψηφιδωτά δάπεδα αυτής της περιόδου προέρχονται από κοσμικό κτήριο, από το Ιερό Παλάτιο στην Κωνσταντινούπολη. Από τα εντοίχια ψηφιδωτά αυτά που χρονολογούνται αυτή την περίοδο από την Αγία Σοφία Κωνσταντινούπολης φαίνεται ότι περιορίζονταν σε καθαρά διακοσμητικά θέματα με ένα σταυρό στον τρούλο. Στη Θεσσαλονίκη ιδιαίτερα αξιόλογη είναι η ψηφιδωτή διακόσμηση που σώζεται στις καμάρες των κογχών και στον τρούλο του Αγίου Γεωργίου (Ροτόντα). Στην ίδια πόλη η Αχειροποίητος διατηρεί στα εσωράχια των τόξων του κυρίως ναού και του νάρθηκα ψηφιδωτή διακόσμηση που χρονολογείται από τα μέσα περίπου του 5 ου αιώνα. Στο καθολικό της Μονής Λατόμου στην ίδια πόλη, διατηρείται μία σημαντικότατη ψηφιδωτή σύνθεση στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας που χρονολογείται στα τέλη του 5 ου αιώνα. Στη Ρώμη σώζονται σημαντικά σύνολα από την περίοδο αυτή. Η διακόσμηση της Santa Pudenziana (περίπου 400) αποτελεί ένα από τα ωραιότερα σύνολα και στη Santa Maria Maggiore διασώζεται ένα από τα μεγαλύτερα σύνολα της εποχής. Χρονολογείται στο πρώτο μισό του 5 ου αιώνα ( ). Η πόλη που έχει τα περισσότερα ψηφιδωτά σύνολα του 5 ου και 6 ου αιώνα είναι η Ραβέννα. Τα ψηφιδωτά του παρεκκλησίου το οποίο ονομάζει η παράδοση Μαυσωλείο της Galla Placidia, κόρης του Θεοδοσίου, αποτελούν το παλαιότερο σύνολο που σώζεται στη Ραβέννα και χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 5 ου αιώνα. Το Βαπτιστήριο των Ορθοδόξων, οκταγωνικό κτήριο, επίσης διακοσμήθηκε στο δεύτερο μισό του 5 ου αιώνα. Το Βαπτιστήριο των Αρειανών, που έκτισε όμιο με το προηγούμενο ο Θεοδώριχος γύρω στο 500 διακοσμήθηκε με το ίδιο θέμα. 10

11 Η εκκλησία του Αγίου Απολλιναρίου του Νέου που κτίστηκε και διακοσμήθηκε επίσης από τον Θεοδώριχο ( ) ήταν αφιερωμένη αρχικά στο Λυτρωτή. Ο Άγιος Βιτάλιος άρχισε να κτίζεται λίγο πριν από την είσοδο των βυζαντινών στρατευμάτων στη Ραβέννα (το 540) και εγκαινιάστηκε από τον αρχιεπίσκοπο Μαξιμιανό το 547. Το αυτοκρατορικό ζευγάρι του Ιουστινιανού και της Θεοδώρας βρίσκεται στην αψίδα κάτω από τη θριαμβευτική παράσταση του Χριστού, απεικονίζοντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τη θεοκρατική αρχή όπως την πραγματοποιούσε ο Ιουστινιανός. Τα ψηφιδωτά αυτά διατηρούν ως ένα σημείο τη χάρη και τη γραφικότητα της ελληνορωμαϊκής τέχνης. Η ψηφιδωτή διακόσμηση στον Άγιο Απολλινάριο in Classe ανάγεται στα μέσα του 6 ου αιώνα. Από τις ανατολικές επαρχίες του κράτους ιδιαίτερα αξιόλογη είναι η διακόσμηση στην αψίδα και τον ανατολικό τοίχο του καθολικού της Μονής Σινά. Στην Κύπρο επίσης σώζονται διακοσμήσεις από την Παναγία Κανακαριά κοντά στο χωριό Λυθράγκωμη και της Παναγίας Αγγελόκτιστης στο Κίτιο. Η διαμόρφωση του θεολογικού υπόβαθρου της «εικόνας». Η «εικόνα» ως αναπαράσταση αντλεί το θεολογικό της υπόβαθρο από κείμενα των πρώτων χριστιανικών αιώνων, τα οποία τους επόμενους αιώνες αξιοποιούνται από τους θεολόγους της εποχής και ολοκληρώνουν έως και την εποχή της Εικονομαχίας την αντίληψη για την απεικόνιση που είναι κυρίαρχη στη μέση βυζαντινή περίοδο. Η νοηματοδότηση της λέξης εικόνα είναι φορτισμένη και ο όρος είναι πολυσήμαντος. Η σύνδεση της με την εκκλησιαστική ζωή, της έχει δώσει τη σύγχρονη σημασία της φορητής εικόνας. Στην ελληνική γλώσσα, ωστόσο, αρχικά σήμαινε κάτι περισσότερο από τη ζωγραφική απεικόνιση και μάλιστα θρησκευτικού θέματος. Σήμαινε την αναπαράσταση, την αναπαραγωγή μιας ανάμνησης. Ασφαλώς στο πλαίσιο της εκκλησίας η λέξη εικόνα άρχισε να αποκτά συγκεκριμένη σημασία. Και πάλι, ωστόσο, δε σήμαινε τη φορητή εικόνα αλλά την αναπαράσταση ανεξάρτητα από το υλικό. 11

12 Η «εικόνα» ανεξάρτητα από υλικό και τεχνική (τοιχογραφία, ψηφιδωτό, ξύλο, ελεφαντόδοντο κλπ.) ανήκει στο δημόσιο ή τον ιδιωτικό βίο και είναι αποδέκτης προσευχής. Προστατεύει, χρησιμεύει ως διαμεσολαβητής με τον ουράνιο κόσμο στη Θεία Λειτουργία και στην ιδιωτική προσευχή. Η ακριβής αναπαραγωγή του προτύπου ως προς τα προσωπογραφικά χαρακτηριστικά, τα ενδύματα και τη στάση δίνει στην εικόνα τον ιερό της χαρακτήρα, ενώ και η επιγραφή αποδίδει στην αναπαράσταση την «ομοιότητα» με τις άγιες παραστάσεις που απεικονίζει. Αν και μικρός αριθμός πρώιμων απεικονίσεων έχει διασωθεί- και αυτές χρονολογούνται μετά το 200 μ.χ. υπάρχουν κάποιες γραπτές πηγές των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων που αναφέρονται σε «εικόνες», απεικονίσεις αγίων προσώπων, αν και οι πρώτοι χριστιανοί απέρριπταν τις τέχνες συνολικά και ως εκ τούτου και τις απεικονίσεις των ιερών προσώπων. Πιο συγκεκριμένα, οι λόγιοι θεολόγοι, θεμελιωτές του χριστιανικού δόγματος στο πρώτο μισό του 3 ου αιώνα, όπως ο Ωριγένης, ο Μεθόδιος και ο Κλήμης Αλεξανδρείας ήταν αντίθετοι στην απεικόνιση των θείων προσώπων. Σε γενικές γραμμές θεωρούσαν ότι η αληθινή εικόνα Του ήταν ο Λόγος, ενώ πιθανότατα πίστευαν ότι υπήρχε και ο κίνδυνος της ειδωλολατρείας. Σε θεωρητικό επίπεδο, σύμφωνα με τους θεολόγους των πρώτων χριστιανικών αιώνων, ο Θεός δε χρειαζόταν για να λατρευτεί ούτε απεικονίσεις ούτε ναούς, αφού βρισκόταν στο χώρο των ιδεών και δε θα μπορούσε να αναπαρασταθεί με τα ανθρώπινα μέσα. Υπήρχε σε αυτούς τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες μία γενικότερη απόρριψη της απεικόνισης στη θρησκεία, που πρέπει να οφειλόταν τόσο στην απαγόρευση του μωσαϊκού Νόμου όσο και στο σημαντικό ρόλο που έπαιζαν στην «εθνική» λατρεία οι απεικονίσεις. Όπως προκύπτει, ωστόσο, από κείμενα που πιθανότατα χρονολογούνται περίπου την ίδια περίοδο οι λιγότερο μορφωμένοι χριστιανοί ακολουθούσαν διαφορετικές πρακτικές στο θέμα της απεικόνισης των αγίων προσώπων. Για παράδειγμα, απόκρυφα κείμενα του Ευαγγελιστή Ιωάννη, που έχουν αποδοθεί στο 2 ο αιώνα, αφηγούνται ένα περιστατικό για μία εικόνα του Αγίου Ιωάννη που ζωγραφίστηκε κρυφά από ένα μαθητή του, το Λυκομήδη. Στη συνέχεια πήρε αυτή την εικόνα στο δωμάτιο του, τη στόλισε με λουλούδια, την έβαλε σε ένα βωμό και τοποθέτησε καντήλια μπροστά της. Όταν το έμαθε ο Απόστολος επέπληξε το αγόρι 12

13 και αποκάλεσε τη ζωγραφιά μία παιδιάστικη ανοησία. Όμως ο Λυκομήδης κράτησε την εικόνα και συνέχισε να τη λατρεύει. Ακόμη ένα περιστάτικο στην ίδια κατεύθυνση αναφέρεται στο βίο του Αγίου Παγκρατίου, που μαρτύρησε ως χριστιανός το 304. Ένας από τους χριστιανούς, που ακολουθούσαν τον ήδη άρρωστο Παγκράτιο, αναφέρει ότι παρήγγειλε την ζωγραφιά του δασκάλου του. Από αυτά τα κείμενα, που δεν έχουν λόγιο χαρακτήρα προκύπτει ότι πράγματι η πρακτική της απεικόνισης των αγίων προσώπων αρχίζει να διαδίδεται, τουλάχιστον μεταξύ των λιγότερο μορφωμένων χριστιανών. Όπως προκύπτει και από την αναφορά του Ευσεβίου, επισκόπου Καισαρείας ( ) στην Εκκλησιαστική Ιστορία του ότι υπήρχαν εικόνες του Σωτήρα, του Πέτρου και του Παύλου, που εκείνος, ωστόσο, καταδικάζει ως εθνική συνήθεια. Η άποψη του Ευσέβιου δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση, όπως δείχνει και η απαγόρευση των απεικονίσεων στις εκκλησίες από τοπική σύνοδο στην Ισπανία περίπου στο 300. Η αντίληψη για την απεικόνιση αρχίζει να αλλάζει από τον 4 ο αιώνα χωρίς ωστόσο να υπάρχει ενιαία αντιμετώπιση από τους πατέρες της Εκκλησίας. Οι περισσότεροι πατέρες της Εκκλησίας -ανάμεσα τους ο Μέγας Βασίλειος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο Γρηγόριος Νύσσης, ο άγιος Αθανάσιος και ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος-ήταν υποστηρικτές των εικόνων και τις θεωρούσαν ως αναπόσπαστο τμήμα της εκκλησίας. Φαίνεται, ωστόσο, ότι δικαιολογούσαν τη χρήση τους γιατί τις θεωρούσαν διδακτικές για τους απαίδευτους και θεωρούσαν ότι υπήρχε εκπαιδευτική χρησιμότητα στις απεικονίσεις των θείων προσώπων. Ωστόσο, οι πηγές δεν αναφέρουν πλήθος συγκεκριμένων απεικονίσεων. Σε χωρία κειμένων του Ευσεβίου Καισαρείας αναφέρεται ότι υπήρχε ένα γλυπτό πορτραίτο του Χριστού, που χρονολογείται στα χρόνια τα ευαγγελικά και ήταν κοντά στο σπίτι του. Σε άλλο χωρίο, περιγράφεται ένα γλυπτό στη πόλη Πανέας στη Παλαιστίνη που αναπαριστά το Χριστό με τη γυναίκα αιμορροούσα λέγοντας ότι το βλέπουμε πηγαίνοντας σε αυτή την πόλη. Από αυτές τις αναφορές προκύπτει ότι υπάρχουν κάποιες συγκεκριμένες απεικονίσεις, οι οποίες μάλιστα έχουν και δημόσιο χαρακτήρα. Η ανάπτυξη της λατρείας των ιερών λειψάνων προηγείται και επηρεάζει και την εξέλιξη της λατρείας των εικόνων. Η προσκύνηση των λειψάνων και του 13

14 Σταυρού ήταν τμήμα της χριστιανικής πίστης ήδη από τα τέλη του 4 ου αιώνα, όπως προκύπτει από το Εγκώμιο στον άγιο Θεόδωρο του Γρηγορίου Νύσσης. Οι Θαυματουργές εικόνες που εισάγονται στη λατρεία περίπου την ίδια περίοδο, φαίνεται ότι λειτουργούν περισσότερο ως ιερά λείψανα και λιγότερο ως φορητές εικόνες, που απλά αναπαράγουν ή αναπαριστούν τις ιερές μορφές. Συμβάλουν, ωστόσο μαζί με τα Ιερά λείψανα, στη περαιτέρω θεμελίωση της θεολογικής σημασίας των εικόνων. Στην εκκλησία των Βλαχερνών που μεταφέρθηκε το μαφόριο ή η εσθήτα της Παναγίας κατά τη βασιλεία του αυτοκράτορα Λέοντος Α ( ), αν και πρόκειται για αφήγηση, που συγχέει κάποιες πληροφορίες, τοποθετήθηκε και μεγάλη εικόνα, η οποία απεικόνιζε την Παναγία πλαισιωμένη από αγγέλους, όπως σε σωζόμενες πρώιμες φορητές εικόνες. Την περίοδο της βασιλείας του Ιουστινιανού φαίνεται ότι αυξάνεται η σημασία των εικόνων. Σε ποίημα του Παύλου Σιλεντιάριου, το οποίο γράφτηκε για την αναστήλωση του τρούλου και τα νέα εγκαίνια της εκκλησίας της Αγίας Σοφία που έγιναν στις 24 Δεκεμβρίου 562, απαγγέλθηκε στις αρχές του 563 (ίσως στα Θεοφάνεια) περιγράφοντας το ασημένιο τέμπλο του ιερού που περιλάμβανε μια «εικόνα» της Παναγίας. Επίσης, με την ευκαιρία της ανόδου στο θρόνο του Ιουστίνου Β (565μ.Χ.), διαδόχου του Ιουστινιανού απαγγέλθηκε πανηγυρικός του ποιητή Κορίππου, όπου υπάρχουν νύξεις που δείχνουν ότι είχε διαδοθεί η λατρεία της Παναγίας και υπήρχαν απεικονίσεις της σε υφάσματα και φορητές εικόνες, ενώ αναφέρεται ότι πίσω από το θρόνο του αυτοκράτορα υπήρχε εικόνα του Χριστού. Η παρουσία των εικόνων φαίνεται να εμπεδώνεται, όπως προκύπτει και από την αναφορά ότι ο Ηράκλειος έφθασε στην Κωνσταντινούπολη για να εκθρονίσει τον Φωκά και να τον διαδεχθεί (610), έχοντας αναρτήσει εικόνες της Θεοτόκου στα κατάρτια των πλοίων του. Ένα γεγονός που αναφέρεται εκτενώς σε μεταγενέστερες πηγές και θα διαδραματίσει στην μετεικονομαχική περίοδο ένα σημαντικό ρόλο στη διάδοση της λατρείας των εικόνων είναι η σωτηρία της Πόλης από την πολιορκία Αβάρων και Περσών το 626 και ο ρόλος των εικόνων σε αυτή. Οι πηγές της εποχής αναφέρουν τη λιτάνευση εικόνας της Παναγίας Βρεφοκρατούσας και αχειροποίητης εικόνας του 14

15 Χριστού μαζί με το μαφόριο της Παναγίας και τον Τίμιο Σταυρό. Ο ρόλος των εικόνων ήταν, επομένως, σημαντικός, όπως προκύπτει από τις πηγές της εποχής. Σε μεταγενέστερες πηγές το γεγονός αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ανεξάρτητα, ωστόσο, από την μεταγενέστερη ταύτιση της εικόνας της Παναγίας Βρεφοκρατούσας με Θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, η παρουσία μίας εικόνας που στις πηγές της εποχής δεν χαρακτηρίζεται από θαυματουργές ιδιότητες δίπλα σε μία αχειροποίητη εικόνα και Ιερά λείψανα δείχνει έναν αυξημένο δημόσιο ρόλο των εικόνων αλλά και τη σημασία που έχουν αποκτήσει ως προς το πώς νοηματοδοτούν τη Θεία παρουσία. Οι πηγές του 6 ου και 7 ου αιώνα γενικά αναφέρονται συχνότερα σε συγκεκριμένες απεικονίσεις, αν και έχει αμφισβητηθεί η συχνότητα και η σημασία αυτών των αναφορών για την ανάπτυξη της λατρείας των εικόνων, τουλάχιστον πριν τα τέλη του 7 ου αιώνα. Πιο συγκεκριμένα στα μέσα του 6 ου αιώνα (μεταξύ 554 και 560) τοποθετείται η λιτάνευση της εικόνας του Χριστού από τα Καμουλιανά σε διάφορες πόλεις της Μικράς Ασίας, για να συγκεντρωθούν χρήματα για την ανέγερση ενός ναού και ενός χωριού, που καταστράφηκαν από βαρβαρική επιδρομή. Ο Αντώνιος της Piacenza (π.570) αναφέρεται σε εικόνα του Χριστού στο Praetorium του Πιλάτου και σε θαυματουργή εικόνα του Χριστού στη Μέμφιδα. Ο Ιωάννης Μόσχος (αρχές 7 ου αιώνα) αφηγείται ένα περιστατικό με έναν ερημίτη, που προσευχόταν σε μία εικόνα της Παναγίας με το Χριστό, που είχε στη σπηλιά του, πριν ταξιδέψει. Στο βίο του αγίου Συμεών, που χρονολογείται στα τέλη του 6 ου ή στις αρχές του 7 ου αιώνα αναφέρεται η χρήση κεριών μπροστά σε εικόνες, ενώ τον 7 ο αιώνα χρονολογείται ακόμη αναφορά σε εικόνες. Το περιστατικό έλαβε χώρα το 656 και αφορά μία θεολογική διαμάχη μεταξύ του Μάξιμου Ομολογητή και του Θεοδοσίου, επισκόπου Καισαρείας στη Βιζύη της Βιθυνίας, όπου, όταν έφθασαν σε συμφωνία, προσκύνησαν τις εικόνες του Χριστού και της Παναγίας. Οι αρχαιότερες σωζόμενες εικόνες έχουν βρεθεί στο Σινά. Τις εικόνες του Σινά, που αποδίδονται σε κωνσταντινοπολίτικα εργαστήρια, χαρακτηρίζει κλασσικίζουσα ζωγραφική τεχνοτροπία με πολύ ελεύθερες πινελιές και ιδεαλιστική έκφραση στα πρόσωπα. Ο όγκος αποδίδεται με επιτυχία στις μορφές και τα αρχιτεκτονήματα. Οι εικόνες που βρέθηκαν στην Ρώμη είναι μάλλον έργα τοπικών εργαστηρίων. Η γραμμή παίζει μεγαλύτερο ρόλο, οι μορφές είναι βαρύτερες, αν και ο όγκος αποδίδεται λιγότερο επιτυχημένα. 15

16 Τα χειρόγραφα Στην αρχαιότητα το βιβλίο είχε τη μορφή ειληταρίου, δηλαδή κυλίνδρου κατασκευασμένου από πάπυρο, φυτικό υλικό που πρωτοχρησιμοποιήθηκε στην Αίγυπτο, όπου και αφθονούσε από τα πανάρχαια χρόνια. Τα περίφημα κείμενα του Βιβλίου των Νεκρών, που συνόδευε τους νεκρούς στον κόσμο του Οσίριδος, ήταν γραμμένα σε πάπυρο. Εκτός από τον πάπυρο όμως χρησιμοποιήθηκε και η περγαμηνή, προϊόν μιας πολυδάπανης και χρονοβόρας διαδικασίας. Τα φύλλα κατασκευάζονταν από δέρμα μοσχαριού, κατσίκας, αρνιού ή προβατίνας, που είχε υποστεί ειδική επεξεργασία, η οποία σύμφωνα με την αρχαία παράδοση είχε ξεκινήσει από την Πέργαμο, στα χρόνια του βασιλιά Ευμένη Β ( π.χ.). Γι αυτό το νέο υλικό γραφής έγινε γνωστό αργότερα με το όνομα περγαμηνή. Το υλικό αυτό χρησιμοποιήθηκε κατ εξοχήν για τους κώδικες. Ο κώδικας, δηλαδή το κλειστό βιβλίο, αποτελεί χριστιανική εφεύρεση και έχει εμφανιστεί ήδη στον 2 ο αιώνα. Το ειλητάριο διατηρήθηκε για επίσημα έγγραφα και για ορισμένα χειρόγραφα λειτουργιών, στα οποία το κείμενο έχει κάθετη, συνεχή διάταξη, ενώ σε άλλες περιπτώσεις διατάσσεται σε οριζόντια, διαδοχικά τμήματα. Στους παπύρους, η εικόνα συνόδευε το κείμενο που εικονογραφούσε και πολλές φορές τα διάφορα επεισόδια μιας ιστορίας παρουσιάζονταν σε αφηγηματική διαδοχή, έτσι ώστε να μπορεί κανείς να «αναγνώσει» την ιστορία χωρίς τη βοήθεια του κειμένου. Στην αρχή οι κώδικες ακολούθησαν το ίδιο εικονιστικό σύστημα που όμως σταδιακά άλλαξε, όπως και η αισθητική του χειρογράφου. Ο πάπυρος ήταν κατάλληλος για γραμμικό σχέδιο και νεροχρώματα, ενώ η περγαμηνή λιγότερο απορροφητική, μπορούσε να δεχτεί επάλληλες στρώσεις χρωμάτων. Η περγαμηνή δεν ήταν εύθραυστη, όπως ο πάπυρος, και μια ζωγραφισμένη σελίδα μπορούσε να συγκριθεί με έργο μνημειακής ζωγραφικής αλλά και με μικρό πίνακα. Επιπλέον η σελίδα διέθετε περιθώρια που μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πλαίσιο της εικόνας, η οποία ήταν τώρα δυνατόν να αποσπασθεί από τη στήλη του κειμένου και, εάν είχε ιδιαίτερη σημασία, να καταλάβει ολόκληρη 16

17 τη σελίδα. Αυτή η τάση για ανεξαρτητοποίηση της εικόνας πήρε διάφορες μορφές και κατέληξε τελικά στη δημιουργία της ολοσέλιδης μικρογραφίας. Το πρώτο θέμα που απεικονίστηκε σε ολοσέλιδη μικρογραφία στην αρχή του χειρογράφου, στη λεγόμενη «προμετωπίδα», ήταν πορτραίτα των ευαγγελιστών, των συγγραφέων του κειμένου και των αφιερωτών. Αυτές οι εικόνες ήταν ανεξάρτητες και έμοιαζαν με πίνακες. Όταν όμως ο κώδικας διέθετε πλήθος παραστάσεων, δεν ήταν δυνατόν να γίνουν όλες ολοσέλιδες και να μεταφερθούν στην αρχή του. Αναγκαστικά επιλέχθηκαν ορισμένες μόνο, διαδικασία που εφαρμόστηκε κυρίως στα ευαγγελιστάρια που απέκτησαν έτσι ολοσέλιδες μικρογραφίες, οι οποίες έλαβαν μνημειακό χαρακτήρα. Από την παλαιοχριστιανική περίοδο σώζονται κυρίως αποσπάσματα, ενδεικτικά όμως του πλούτου των εικονογραφημένων χειρογράφων που θα υπήρχαν ή του τρόπου εικονογράφησης τους. Κέντρα παραγωγής θα ήταν η Αλεξάνδρειας, η Αντιόχεια και η Κωνσταντινούπολη. Αν και τα τεχνοτροπικά στοιχεία αυτών των αποσπασματικών έργων είναι ανομοιογενή, το κυρίαρχο χαρακτηριστικό τους είναι η διατήρηση των καλλιτεχνικών εκφράσεων της ελληνιστικής τέχνης. Μία αντιπροσωπευτική εικόνα αυτής της εικονογράφησης μας δίνουν δύο από τα σωζόμενα αποσπάσματα κωδίκων: η Γένεση του Sir Robert Cotton και η Γένεση της Βιέννης. Η Γένεση του Cotton κάηκε το 1731 και σήμερα σώζονται μόνο 22 μισοκαμένα φύλλα που βρίσκονται στη Βρετανική Βιβλιοθήκη του Λονδίνου. Το χειρόγραφο αυτό γράφτηκε στο τέλος του 5 ου αιώνα στην Αλεξάνδρεια ή στην περιοχή της. Γενικά ακολουθεί τις αρχές της αρχαίας τέχνης. Οι μορφές αν και κοντόχοντρες και σχεδιασμένες με άκαμπτες γραμμές, διαθέτουν πλαστικότητα και ευγένεια. Οι μικρογραφίες παρουσιάζουν όμως και εξαΰλωση του όγκου των σωμάτων καθώς και αφαίρεση στην απόδοση του τοπίου. Η Γένεση της Βιέννης που συνήθως χρονολογείται από τους μελετητές μετά το 550 είναι ένας πολυτελής κώδικας. Αν και έχουν εργαστεί τρεις μικρογράφοι διακρίνεται για τους δραματικούς τόνους, την ιμπρεσιονιστική τεχνοτροπία, τη χρωματική κλίμακα και τη λεπτομερή απόδοση των μικροσκοπικών μορφών. Το παλαιότερο ελληνικό εικονογραφημένο ευαγγέλιο που τοποθετείται στον 6 ο αιώνα βρίσκεται σήμερα στο θησαυροφυλάκιο της Μητρόπολης του Ροσσάνο στην 17

18 Καλαβρία της Ιταλίας. Η τεχνοτροπία του είναι αυστηρή, ενώ οι ολοσέλιδες μικρογραφίες έχει υποστηριχθεί ότι αντιγράφουν έργα μνημειακής ζωγραφικής. Αντίστοιχα χαρακτηριστικά έχει και ένα άλλο ευαγγέλιο, σε συριακή γλώσσα, που το αντέγραψε ο ιερέας Ραμπουλά το 586. Παράλληλα με τα θρησκευτικά έργα κυκλοφορούσαν και κείμενα των Ελλήνων κλασικών αλλά και «επιστημονικά» χειρόγραφα. Στο Μιλάνο σώζονται 58 μικρογραφίες από μια εικονογραφημένη Ιλιάδα του τέλους του 5 ου ή των αρχών του 6 ου αιώνα. Φαίνεται ότι οι περισσότερες τουλάχιστον μικρογραφίες ανάγονται σε παλαιότερα πρότυπα. Ένα χειρόγραφο βοτανικής, που έγραψε τον 1 ο αιώνα ο περίφημος φαρμακολόγος Διοσκουρίδης αντιγράφηκε και διακοσμήθηκε λίγο πριν από την άνοδο του Ιουστινιανού στο θρόνο, στις αρχές του 6 ου αιώνα. ΠΡΩΤΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ Η πρωτοβυζαντινή περίοδος από την επέκταση των Αράβων έως το τέλος της Εικονομαχίας ( ) ταυτίζεται κατά το μεγαλύτερο μέρος με την κρίση της Εικονομαχίας. Έχει χαρακτηριστεί σαν σκοτεινή περίοδος του βυζαντινού πολιτισμού, γιατί τα μνημεία που σώθηκαν είναι ελάχιστα. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Στην αρχιτεκτονική τα υλικά και οι τρόποι δομής συνεχίζουν την παράδοση της προηγούμενης περιόδου, μόνο που τα μνημεία είναι λίγα. Οι μορφές και τα επί μέρους στοιχεία των ναών είναι τα ίδια. Ο τύπος που συνδυάζει τη βασιλική με περίκεντρο κτήριο, η βασιλική με τρούλο, που το αποκορύφωμα του συναντάμε στην Αγία Σοφία θα εξακολουθήσει να εφαρμόζεται και τώρα. Οι διαστάσεις των ναών περιορίζονται κατά μήκος και αυξάνονται κατά πλάτος. Η διάταξη του Ιερού Βήματος γίνεται τριμερής για λόγους λειτουργικούς και προστίθενται δύο δευτερεύουσες κόγχες δεξιά και αριστερά της κεντρικής. Το βόρειο διαμέρισμα λέγεται πρόθεση και το νότιο διακονικό. Οι ναοί αυτής της εποχής με αυτά τα χαρακτηριστικά μπορούν να χαρακτηριστούν σαν μεταβατικοί τύποι. 18

19 Από τα μνημεία που σώζονται σημαντικότερη είναι η Αγία Ειρήνη στην Κωνσταντινούπολη που ανοικοδομήθηκε επί Κωνσταντίνου Ε μετά από σεισμό το 740. ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Αν και η περίοδος αυτή συνδυάζεται με την αντίδραση στην απεικόνιση, ωστόσο, μόνο στα τέλη του 7 ου αιώνα πράγματι νομιμοποιείται η απεικόνιση των θείων προσώπων με τη σύνοδο της Πενθέκτης το 692. Τρεις κανόνες της συνόδου αφορούν τις απεικονίσεις ο κανόνας 73 αφορά την εικόνα του Σταυρού, ωστόσο ο κανόνας 82 είναι ο πιο σημαντικός για τις απεικονίσεις, αφού τεκμηριώνει δογματικά το περιεχόμενο της ιερής εικόνας και υποδεικνύει ξεκάθαρα την αντικατάσταση των συμβολικών απεικονίσεων με τις αληθινές απεικονίσεις. Με τον κανόνα 100 απαγορεύονται οι άσεμνες απεικονίσεις, που πιθανότατα σχετίζονται με την ειδωλολατρεία Ωστόσο, οι ιδέες εναντίον της απεικόνισης, που είχαν μάλιστα ευρύτερη διάδοση στις ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας έφθασαν στην κορύφωση τους με τα διατάγματα κατά των εικόνων του αυτοκράτορος Λέοντος Γ του Ισαύρου (726), και την καταστροφή παραστάσεων θρησκευτικού περιεχομένου που ακολούθησε-όχι μόνο φορητών εικόνων αλλά και εντοίχιων παραστάσεων-και με τους διωγμούς των εικονολατρών. Το 754 μάλιστα συγκαλείται σύνοδος στην Ιέρεια του Βοσπόρου, που διατυπώνει την εικονοκλαστική θεωρία, καταδικάζει τις εικόνες και όσους τις λατρεύουν. Ο σημαντικότερος θεωρητικός της εικονόφιλης θεωρίας ήταν ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός (π ), ο οποίος υποστήριξε ότι οι εικόνες διευκολύνουν την κατανόηση του θείου, επισημαίνει το διδακτικό χαρακτήρα τους και τονίζει, ότι δεν προσκυνούμε την ύλη των εικόνων, τα υλικά από τα οποία είναι κατασκευασμένες, αλλά τα πρόσωπα που εικονίζουν. Ενδεικτικά αναφέρεται η είδηση του Ιωάννη Δαμασκηνού για την εικόνα της Παναγίας που ζωγράφισε ο ευαγγελιστής Λουκάς ή άλλες ειδήσεις για εικόνες και για την εικόνα του αγίου Θεοδώρου. Όλα αυτά υποστηρίζουν τη σημασία της απεικόνισης και το ρόλο που έχουν οι «εικόνες» στη Θρησκεία. Οπωσδήποτε αυτή η περίοδος, η Εικονομαχία συνέβαλε αποφασιστικά στη θεμελίωση της θεολογίας της απεικόνισης των αγίων μορφών 19

20 Το 787 συγκλήθηκε στη Νίκαια από την αυτοκράτειρα Ειρήνη την Αθηναία η Ζ Οικουμενική Σύνοδος, που αναστήλωσε τις εικόνες, για τις οποίες όρισε ότι πρέπει να απονέμεται ασπασμός και τιμητική προσκύνηση και όχι αληθινή λατρεία, η οποία απονέμεται μόνο στη θεία φύση, όπου μεταβιβάζεται μέσω της προσκύνησης στις εικόνες. Η αντίδραση ωστόσο κατά των εικόνων συνεχίστηκε και το 815 ο αυτοκράτωρ Λέων Ε ο Αρμένιος συγκάλεσε σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη, όπου η χρήση των εικόνων καταδικάζεται, χωρίς ωστόσο αυτή τη φορά να θεωρηθούν είδωλα και δεν διατάσσει την καταστροφή των εικόνων αλλά απαγορεύει τη δημιουργία νέων. Ωστόσο, με το θάνατο του αυτοκράτορα Θεόφιλου το 842, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα αναστηλώνει οριστικά τις εικόνες το 843 με νέα σύνοδο, που επιβεβαιώνει το δόγμα της προσκύνησης των εικόνων, που είχε θεσπίσει η Ζ Οικουμενική Σύνοδος. Τα κείμενα αυτής της περιόδου έχουν αρκετές πληροφορίες για τις εικόνες και συμβάλουν στην θεμελίωση της χρήσης των εικόνων. Χρονογραφίες και αγιολογικά κείμενα λειτούργησαν στην κατεύθυνση της εμπέδωσης της λειτουργικότητας των εικόνων από την κοινωνία, που δεν παρακολουθούσε ιδιαίτερα τις θεολογικές έριδες. Στο Χρονικό του Θεοφάνη αναφέρονται κάποια περιστατικά, που σχετίζονται με τη λατρεία των εικόνων και θεμελιώνουν τη σημασία τους. Αν και δε μπορεί να θεωρηθεί ότι ήταν ιστορικά αξιόπιστο, το επεισόδιο που συνδέεται με την πολιορκία της Νίκαιας. Πιο συγκεκριμένα αναφέρεται ότι κατά τη διάρκεια της λιτάνευσης των εικόνων γύρω από τα τείχη της πόλης, ένας στρατηγός του Αρτάβάσδου, ο Κωνσταντίνος έριξε μία πέτρα σε εικόνα της Παναγίας. Η εικόνα στη συνέχεια έπεσε στο έδαφος και τότε ο στρατηγός την ποδοπάτησε. Λίγο αργότερα η Παναγία παρουσιάστηκε σε όραμα προειδοποιώντας τον ότι με την πράξη του έθεσε τη ζωή του σε κίνδυνο. Πράγματι, την επόμενη μέρα, όταν οι Άραβες επιτέθηκαν στην πόλη, ο Κωνσταντίνος σκοτώθηκε από πέτρα που τον χτύπησε στο κεφάλι. Ο Θεοφάνης τελειώνει τη διήγηση της ιστορίας λέγοντας ότι ο Κωνσταντίνος δεν ήταν μόνον ενάντιος στην προσκύνηση των εικόνων αλλά ότι απέρριπτε και τη διαμεσολάβηση της Παναγίας και των αγίων, καθώς και την απόδοση τιμής στα λείψανα τους. Ένα άλλο ιδιαίτερα ενδιαφέρον κείμενο είναι το Περί Θείων Εικόνων, που αποδίδεται στον Ανδρέα Κρήτης. Το κείμενο σώζεται μόνο αποσπασματικά και θεωρείται ότι γράφτηκε λίγο πριν από την έναρξη της Εικονομαχίας και ότι 20

21 πιθανότατα άντλησε πληροφορίες από παλαιότερες παραδόσεις, οι οποίες όμως διατυπώθηκαν με πιο επίσημο τρόπο τον 8 ο και 9 ο αιώνα. Το κείμενο αναφέρεται στη γνωστή εικόνα της Έδεσσας αλλά και στην εικόνα της Παρθένου από τη Λύδδα. Σύμφωνα με το συγγραφέα, η εικόνα χρονολογείται από τους αποστολικούς χρόνους και εξακολουθούσε να λατρεύεται έως τις ημέρες του. Μάλιστα, σύμφωνα με το κείμενο αυτό, τα χαρακτηριστικά του Χριστού και της Παναγίας είχαν διασωθεί τόσο σε εικόνες όσο και σε γραπτές πηγές. Μεταγενέστερα εικονολατρικά κείμενα, όπως ο Συμεών μεταφραστής, αξιοποιώντας το κείμενο αυτό, έδιναν όλο και μεγαλύτερη έμφαση στο ρόλο του Ευαγγελιστή Λουκά ως θεμελιωτή της χριστιανικής ζωγραφικής φορητών εικόνων. Αφού τα έργα του, όπως και οι γραπτές πηγές, απέδιδαν την αληθινή όψη του Χριστού και της Παναγίας. Από τη ζωγραφική αυτής της περιόδου σώζονται ελάχιστα δείγματα. Στην Αγία Ειρήνη της Κωνσταντινούπολης σώζεται ο Σταυρός στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας από την εποχή της Εικονομαχίας, ενώ και στην Κοίμηση της Θεοτόκου στη Νίκαια υπάρχουν ψηφιδωτά και ίχνη που σώζονταν από την προ-εικονομαχική, την εικονομαχική και την αμέσως μετεικονομαχική περίοδο. Λείψανα τοιχογραφιών με ανεικονικές διακοσμήσεις ανακαλύφθηκαν στη Θεσσαλονική, στη Μάνη και στη Νάξο. Χειρόγραφα Από την περίοδο της Εικονομαχίας έχουν σωθεί μόνο δύο εικονογραφημένα χειρόγραφα. Ένας κώδικας των Ιερών Παραλλήλων του Ιωάννη Δαμασκηνού από το πρώτο μισό του 9 ου αιώνα που βρίσκεται σήμερα στο Παρίσι στην Εθνική Βιβλιοθήκη (gr.923) και οι Αστρονομικοί πίνακες του Πτολεμαίου στη Βατικανή βιβλιοθήκη (κωδ.gr 1291, χρονολογείται μεταξύ 828 και 835). Υπάρχουν στοιχεία στη τεχνοτροπία τους που φανερώνουν τον παραμερισμό της κλασικής παράδοσης και την ύπαρξη μιας αφηρημένης τεχνοτροπίας που δηλώνει ένα αντικλασικό ρεύμα. 21

22 ΜΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ( ) Αυτή η περίοδος ορίζεται από το τέλος της Εικονομαχίας έως την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Τύποι των ναών. Ο τύπος της βασιλικής εξακολουθεί να είναι σε χρήση σε μικρή όμως κλίμακα. Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα του τύπου αυτή την περίοδο είναι η βασιλική του Αγίου Αχιλείου στην ομώνυμη νησίδα στη Μικρή Πρέσπα που χρονολογείται στο τέλος του 10 ου αιώνα και η Βασιλική της Καλαμπάκας, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου που χρονολογείται στον 11 ο αιώνα. Ο σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με τρούλο επικρατεί σε όλη τη βυζαντινή περίοδο και αποτελεί την κυριότερη μορφή της βυζαντινής ναοδομίας. Το σταυρικό σχήμα με τη συμβολική του σημασία στον τύπο αυτό εξαίρεται, ενσωματωμένο σε ένα χώρο που εκφράζει κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τη θεωρία των βυζαντινών ότι ο ναός αποτελεί εικόνα του κόσμου, ναός-μικρόκοσμος, όπου ο τρούλος συμβολίζει τον ουρανό. Πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα του τύπου στην περίοδο αυτή είναι ο ναός της Θεοτόκου του Οσίου Λουκά, που χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 10 ου αιώνα και αποτελεί το σπουδαιότερο μνημείο του τύπου στην Ελλάδα, ο ναός της Θεοτόκου στη Μονή Λιβός στην Κωνσταντινούπολη που εγκαινιάστηκε το 908 και οι εκκλησίες της Μονής Παντοκράτορος, αυτοκρατορικά κτίσματα της εποχής των Κομνηνών. Στη Θεσσαλονίκη, η Παναγία Χαλκέων κτίστηκε το 1028, ενώ στην Αθήνα σώζεται η εκκλησία των Αγίων Θεοδώρων (π.1065), η Παναγία Γοργοεπήκοος στις αρχές του 12 ου αιώνα, το καθολικό της Μονής Καισαριανής στο τέλος του 11 ου αιώνα. Ένας άλλος τύπος που εμφανίζεται αυτή την περίοδο είναι ο οκταγωνικός. Η ονομασία του προέρχεται από τη στήριξη του τρούλου που είναι οκταγωνική.. Οκτώ πεσσοί ή παραστάδες που είναι τοποθετημένοι ανά δύο σε κάθε πλευρά του κεντρικού τετραγώνου σε κάτοψη, χώρου, στηρίζουν τον τρούλο των οκταγωνικών βυζαντινών ναών, με τη μεσολάβηση τεσσάρων καμαρών στις πλευρές και τεσσάρων ημιχωνίων ή κογχών στις γωνίες. Αντιπροσωπευτικότερα παραδείγματα είναι το καθολικό της μονής του Οσίου Λουκά στη Φωκίδα που κτίστηκε στις αρχές του 11 ου αιώνα, το 22

23 καθολικό της Νέας Μονής στη Χίο που χρονολογείται γύρω στο 1050 και το καθολικό της Μονής Δαφνίου που χρονολογείται στα τέλη του 11 ου αιώνα. Ο εξωτερικός διάκοσμος των ναών. Τα βυζαντινά μνημεία και ιδιαίτερα οι ναοί έχουν στενά συνδεθεί με τη χριστιανική λατρεία. Υπάρχουν, ωστόσο, πτυχές του βυζαντινού πολιτισμού που μπορούν να προβληθούν και τραβήξουν το ενδιαφέρον και άλλων. Ασφαλώς το πρώτο βήμα για την ανάδειξη και την προβολή είναι η βαθύτερη γνώση του αντικειμένου το οποίο πρέπει να προβληθεί, ακόμη και ένα θεωρητικό θέμα, όπως ο εξωτερικός διάκοσμος των βυζαντινών ναών. Οι γραπτές πηγές που μας πληροφορούν για μνημεία αυτής της περιόδου αναφέρονται στο εικονογραφικό πρόγραμμα ή στην παρουσία εικόνων ή και πολύτιμων υλικών εντός του ναού. Σιωπούν, ωστόσο για τον εξωτερικό διάκοσμο των εκκλησιών. Επίσης τα προπλάσματα των ναών που απεικονίζονται στη βυζαντινή μνημειακή τέχνη να προσφέρονται στον Χριστό ή σε άλλες άγιες μορφές δε μας δίνουν ιδιαίτερες πληροφορίες για τον εξωτερικό διάκοσμο. Το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι αν υπήρχε εικονιστική διακόσμηση και στο εξωτερικό των ναών, όπως αυτή η τοιχογραφία με τον Αρχάγγελο Μιχαήλ και τον Ιησού του Ναυή στην Παναγία του Οσίου Λουκά, που χρονολογείται πιθανότατα στο τρίτο τέταρτο του 10 ου αιώνα. Από την μεσοβυζαντινή περίοδο διατηρούνται και κάποια άλλα παραδείγματα τοιχογράφησης των εξωτερικών τοίχων, όπως στους Αγίου Αναργύρους της Καστοριάς και στον άγιο Γεώργιο στο Κουρμπίνοβο, ενώ ασφαλώς υπάρχουν και υστερότερα παραδείγματα, όπως στη Μαυριώτισσα στην Καστοριά. Ο χαρακτήρας αυτών των διακοσμήσεων πρέπει να είναι αποτροπαϊκός. Στην ίδια κατεύθυνση της εικονιστικής διακόσμησης πρέπει να εξετάσουμε και ορισμένες τουλάχιστον από τις μαρμάρινες εικόνες που έχουν σωθεί από αυτή την περίοδο. Αν και δε στις περισσότερες περιπτώσεις δεν σώζονται in situ έχει μάλλον βάσιμα υποτεθεί ότι θα τοποθετούνταν στο εξωτερικό των ναών με αντίστοιχο αποτροπαϊκό χαρακτήρα. 23

24 Στα λιγοστά αυτά στοιχεία έρχονται να προστεθούν και διακοσμητικά θέματα που εντάσσονται στο κτίσιμο των ναών. Για μεθοδολογικούς λόγους ακολουθούμε το διαχωρισμό σε «σχολές», δηλαδή την σχολή της Κωνσταντινούπολης, την προελλαδική σχολή και την σχολή της Ελλάδας, αν και έχει διαπιστωθεί ότι ναι μεν η βυζαντινή αρχιτεκτονική γενικά χαρακτηρίζεται από τοπικές διαφοροποιήσεις κυρίως στις μορφές, δεν υπήρχαν αδιαπέραστα στεγανά μεταξύ των διαφόρων τοπικών οικοδομικών παραδόσεων και φυσικά ότι ο χαρακτήρας της αρχιτεκτονικής μιας περιοχής μπορούσε κατά περιόδους να διαφοροποιείται υπό την επίδραση στοιχείων από την αρχιτεκτονική άλλων περιοχών. Οι ναοί της πρωτεύουσας είναι γενικά πολύ ψηλοί καθώς είναι κτισμένοι συνήθως σε ένα υπερυψωμένο επίπεδο και κάτω από αυτούς υπάρχουν στέρνες ή καταστήματα. Στους ναούς αυτούς δε διαγράφεται στις στέγες τόσο έντονα εξωτερικά ο εγγεγραμμένος σταυρός όσο στους ελλαδικούς, γιατί οι εξωτερικοί τοίχοι των κεραιών του σταυρού και των γωνιακών διαμερισμάτων υψώνονται σχεδόν ενιαία με μόλις ελαφρά υπερύψωση των πρώτων. Τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι οι ναοί αυτοί είναι περαιτέρω εξέλιξη των μεταβατικών τρουλλαίων ναών, της βασιλικής με τρούλλο, με τη διάλυση των ογκωδών πεσσών που υπήρχαν στις γωνίες του κεντρικού τετραγώνου και της αποκατάστασης τους με λεπτούς πεσσούς ή κίονες που στέκονται στη μέση του τετραπλεύρου. Στους ναούς όμως αυτούς προϋπάρχει ο τετράπλευρος χώρος μέσα στον οποίο εγγράφεται ο σταυρός που διαμορφώνουν οι τέσσερις καμάρες που κρατούν τον τρούλλο. Το αντίθετο ακριβώς συμβαίνει στους ελλαδικούς ναούς. Οι βασικές τεχνικές τοιχοποιίας που συνηθίζονται την ύστερη αρχαιότητα συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται και τώρα. Η μεικτή τεχνική (opus mixtum), δηλαδή από εναλλασσόμενες ζώνες λαξευμένων λίθων και τούβλων και η αμιγής πλινθοδομή. Η πρώτη τεχνική, πιο φθηνή προτιμάται περισσότερο. Ενώ το κτίσιμο με αμιγή πλινθοδομή που είναι πιο δαπανηρό χρησιμοποιείται λιγότερο. Εκτός από λίγα μνημεία που είναι εξ ολοκλήρου κτισμένα με τούβλα, η τεχνική αυτή χρησιμοποιείται συνήθως σε τμήματα ναών. Όταν χρησιμοποιούνται τούβλα στην τοιχοποιία την εποχή αυτή αρχίζει το κονίαμα των αρμών να γίνεται όλο και πιο παχύ. Έτσι κατέστη αναγκαίο να χρησιμοποιείται μία επιπλέον σειρά λεπτότερων τούβλων που εισέχουν λίγο και καλύπτονται από το 24

25 κονίαμα των αρμών. Προέκυψε έτσι μια διαφορετική τεχνική, η τεχνική της κρυμμένης πλίνθου. Με αυτό τον τρόπο δημιουργείται μία αρμονική εναλλαγή κόκκινης πλίνθου και ανοιχτόχρωμου κονιάματος που σπάει τη μονοτονία των επιφανειών του κτίσματος. Η τεχνική αυτή εκτός από τα εξαιρετικά αισθητικά της αποτελέσματα κόστιζε και λιγότερο από όσο μία αμιγής πλίνθινη κατασκευή, γιατί στη θέση του παχέος αρμού είχαν τη δυνατότητα οι τεχνίτες να χρησιμοποιήσουν πλίνθους δεύτερης διαλογής, σπασμένα κεραμίδια, ακόμη και πλακοειδείς πέτρες που καλύπτονταν από το κονίαμα. Η τεχνική της κρυμμένης πλίνθου δεν περιορίστηκε στην Κωνσταντινούπολη και στις γύρω περιοχές αλλά επεκτάθηκε σε όλες τις περιοχές που διαδόθηκε η βυζαντινή ναοδομία. Πρέπει να επινοήθηκε από κωνσταντινοπολίτες τεχνίτες πιθανόν το δεύτερο ή τρίτο τέταρτο του 10 ου αιώνα. Οι ναοί της Κωνσταντινούπολης συνηθίζουν να διακρίνουν τους εξωτερικούς τοίχους σε δύο ορόφους με οριζόντια γείσα στο ύψος της γένεσης των καμαρών. Προβάλλουν και εξωτερικά με τρόπο ανάγλυφο την εσωτερική διάρθρωση των θόλων. Οι κεραίες του σταυρού διαγράφουν ημικυκλικά βαθμιδωτά συνήθως τόξα στις εξωτερικές επιφάνειες των τοίχων, που τονίζονται ιδιαίτερα πολλές φορές με οδοντωτά γείσα. Με οδοντωτά γείσα εξαίρονται και οι καμπύλες απολήξεις των τρούλλων. Τα παράθυρα των ναών είναι πολλά και μεγάλα. Τοποθετούνται σε επάλληλες σειρές καθιστώντας διάτρητους και ελαφρούς τους τοίχους, μετριάζοντας έτσι την αίσθηση του όγκου και του βάρους, εξαϋλώνουν το χώρο με το άπλετο φως που περνά από αυτά. Δίνουν ανάταση και ύψος στις εκκλησίες καθώς τοποθετούνται σε επάλληλες σειρές διαγράφοντας καμπύλες τοξοστοιχίες. Οι κωνσταντινοπολίτικοι ναοί διακρίνονται γενικά για την πλαστική διάρθρωση της εξωτερικής επιφάνειας τους με κόγχες, αψιδώματα και παραστάδες, πράγμα που δεν συμβαίνει στους ελλαδικούς ναούς και όπου απαντά θεωρείται επίδραση της Πόλης. Ο κεραμοπλαστικός διάκοσμος της σχολής της πρωτεύουσας είναι σε σχέση με της Ελλάδος περιορισμένος και διαφορετικός. Περιορίζεται σε γεωμετρικά θέματα από ακτινωτά διαταγμένες πλίνθους, μαιάνδρους, ζίκ-ζακ, σταυρούς, ρόδακες, γράμματα, «φιαλοστόμια», γεωμετρικά πλέγματα, εφυαλωμένα πλακίδια κλπ. Απουσιάζουν τα κουφικά κεραμοπλαστικά που συνηθίζονται στην ελλαδική σχολή. Έχει επισημανθεί η χρήση κουφικών διακοσμητικών μόνο στη βόρεια εκκλησία της μονής Λιβός στην 25

26 Κωνσταντινούπολη και στην Παναγία Χαλκέων στη Θεσσαλονίκη. Τα κουφικά όμως εδώ είναι γραπτά σε εφυαλωμένα πλακίδια. Ο διάκοσμος αυτός που αποφεύγει συστηματικά τη χρήση υλικών ξένων προς την οικοδομή και μεθόδους έξω από το πλαίσιο της κατασκευής, εναρμονίζεται με τις βασικές αρχιτεκτονικές γραμμές των όψεων και διατηρείται έτσι η σαφήνεια του συνόλου. Στη Θεσσαλονίκη το μοναδικό μεσοβυζαντινό μνημείο είναι η Παναγία των Χαλκέων. Ο ναός κτίστηκε το 1028 από τον πρωτοσπαθάριο και κατεπάνω Λογγοβαρδίας Χριστόφορο. Τους τοίχους ζωηρεύουν και ελαφρύνουν η πλαστική διάρθρωση τους και τα πολλά ανοίγματα, καθώς και η εναλλαγή καμπύλων και ευθείων γραμμών που επιδιώκουν να εξισορροπήσουν τον κατακόρυφο με τον οριζόντιο άξονα του ναού.τα τριγωνικά αετώματα χαρακτηρίζουν την ελλαδική σχολή, ενώ στην Πόλη κυριαρχεί η καμπύλη στις απολήξεις των στεγών όπως συμβαίνει εδώ στο νάρθηκα. Παρατηρείται λοιπόν στο σημείο αυτό ανάμειξη αρχιτεκτονικών μορφών των δύο σχολών, με κυρίαρχα πάντα τα κωνσταντινοπολίτικα χαρακτηριστικά, όπως είναι τα πολλά παράθυρα που διατρυπούν σε επάλληλες σειρές τα τύμπανα των κεραιών, η αμιγής πλινθοδομή, η διάρθρωση των όψεων με οριζόντιο κοσμήτη που περιβάλλει το κτήριο κτήριο. Αξιοσημείωτη είναι η παρουσία στη νότια πλευρά ζωφόρου από πήλινα εφυαλωμένα πολύχρωμα πλακίδια με γραπτό κουφικό διάκοσμο. Ίσως η ζωφόρος να περιέτρεχε το ναό. Τούτο δείχνει ότι κουφικά γραπτά όμως χρησιμοποιούντο σε μικρότερη έκταση από ό, τι στη νότια Ελλάδα και στη Μακεδονία. Η εφυάλωση όμως προδίδει επίδραση της Κωνσταντινούπολης. Τα ελλαδικά μνημεία του 8 ου, 9 ου και 10 ου αιώνα αποτελούν μία ενότητα ως προς τον τύπο, την οικοδομική τεχνική και τη μορφολογία. Θα μπορούσε κανείς, παρατηρεί ο Π.Βοκοτόπουλος, να μιλά για «προελλαδική σχολή», πρόδρομο της ελλαδικής σχολής του 11 ου και 12 ου αιώνα. Η σχολή αυτή χαρακτηρίζεται από την προτίμηση στους μεταβατικούς σταυροειδείς εγγεγραμμένους ναούς. Έχουν μορφολογικά χαρακτηριστικά την ενιαία επιφάνεια, την απλή και σαφή διάρθρωση των όγκων, τον τονισμό της ευθείας γραμμής στα περιγράμματα, τον κυλινδρικό τρούλλο, την ημικυκλική αψίδα και τοιχοδομία από αδρά λαξευμένες συνήθως πέτρες και κομμάτια τούβλων στους αρμούς, τα οποία με τον καιρό τοποθετούνται όλο και πιο κανονικά και με διακοσμητική διάθεση. Στο τέλος δε αυτής της εποχής, στο δεύτερο 26

Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Ιστορία και Τέχνη

Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Ιστορία και Τέχνη Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Ιστορία και Τέχνη 330-1453 μ.χ. ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΜΟΥΡΕΛΑΤΟΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΘΗΝΑ 2012 Εισαγωγή Αντικείμενο της βυζαντινής αρχαιολογίας και τέχνης Η βυζαντινή αρχαιολογία ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Ιστορία Κατασκευών Ενότητα 3.3: Θολοδομικά Συστήματα Θολοδομικά συστήματα στο Βυζάντιο Δρ Σταματίνα Γ. Μαλικούτη Τμήμα Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Στρατηγικής σημασίας η θέση της Μάκρης / Κατοικήθηκε από την αρχαιότητα Οικισμός με διαρκή ανθρώπινη παρουσία από τα νεολιθικά χρόνια Ορατά στο κέντρο της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΓΕΝΙΚΑ: Το Βυζάντιο συνέχισε την παράδοση της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας στον τομέα των επιστημών. Αν και πολλοί υποστηρίζουν ότι στο Βυζάντιο δεν υπήρξαν τεχνολογικές καινοτομίες,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 6: Ιστορικό Πλαίσιο 8ου-9ου αιώνα: Σκοτεινοί αιώνες-εικονομαχία. Θεοφάνης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ Τ.Ε.Ι. ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ:ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΥΠΟΔΟΜΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Στα βαμβακοχώραφα της Κωπαΐδας (12 χλμ ΒΑ της Λιβαδειάς), υπάρχει ένας τόπος κατοικημένος από τα προϊστορικά χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ Υλικά & τρόποι δόµ ησης

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ Υλικά & τρόποι δόµ ησης Χριστιανικά µνηµεία µέχρι το 312 µ.χ. Α. Ταφικά µνηµεία (Κοιµητήρια, Κατακόµβες, Μαρτύρια) Β. Χώροι λατρείας των πρώτων χριστιανών. Ταφικά Υπόγειοι τάφοι Μνηµ εία Λαξευτοί τάφοι. Λαξεύονταν σε πορώδες

Διαβάστε περισσότερα

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής του νεοκλασικισμού 1. Το δομικό σύστημα που χρησιμοποιείται είναι αυτό της «δοκού επί στύλου», δηλ. κατακόρυφοι φέροντες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων 1. Ποια είναι τα βιβλία της Καινής Διαθήκης 1. Ιστορικά Ευαγγέλια 1. κατά Ματθαίον 2. κατά Μάρκον 3. κατά Λουκάν 4. κατά Ιωάννην 5.Πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ Λέγοντας παλαιοχριστιανική τέχνη εννοούμε την τέχνη που αναπτύχθηκε στους κόλπους της χριστιανικής θρησκείας από τους πρώτους χρόνους που εμφανίστηκε ο χριστιανισμός μέχρι τους

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού.

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. 1 Περιεχόμενα: Εισαγωγή σελ.3 Ιστορική αναδρομή σελ.4 Περιγραφή του χώρου σελ.5-7 Βιβλιογραφία σελ.8 Παράρτημα σελ.9-10 2 Εισαγωγή. Στο κέντρο της Λεμεσού υπάρχει το Κάστρο

Διαβάστε περισσότερα

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας ΥΠΟΥΡΓΕΊΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΎ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΎ ΓΕΝΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΉΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΆΣ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΊΩΝ/ΤΜΉΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΆΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑΣ Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ.

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ Βασιλένα Πετκόβα ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΕΡΙΟΧΗΣ Το χωριό βρίσκεται σε απόσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας Ο Μέγας Αθανάσιος: αγωνιστής της ορθής πίστης Πατριάρχης Αλεξανδρείας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας των πρώτων χριστιανικών αιώνων (Μέγας Αθανάσιος,

Διαβάστε περισσότερα

Εξω-ευρωπαϊκή τέχνη. 4.4. Ισλαµική τέχνη

Εξω-ευρωπαϊκή τέχνη. 4.4. Ισλαµική τέχνη eikastika B gym Mathiti 5:eikastika B Mathiti 10/1/08 4:12 PM Page 96 4.4. Ισλαµική τέχνη Ο Ισλαµικός Πολιτισµός στη µεγαλύτερή του ακµή απλωνόταν από τις περιοχές της Περσίας και της Βορείου Αφρικής µέχρι

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι η πρώτη εικόνα, με την έννοια της αναπαραστάσεως, έγινε από τον ίδιο τον Κύριο και μάλιστα αχειροποίητη. Η ιστορία

Διαβάστε περισσότερα

3. Να αναλύσετε τον τρόπο µε τον οποίο η στωική φιλοσοφία και ο νεοπλατωνισµός επηρέασαν τους Απολογητές και τους Πατέρες της Εκκλησίας.

3. Να αναλύσετε τον τρόπο µε τον οποίο η στωική φιλοσοφία και ο νεοπλατωνισµός επηρέασαν τους Απολογητές και τους Πατέρες της Εκκλησίας. 2.2.2. Η Ανατολική Λεκάνη της Μεσογείου κατά τους τρεις πρώτους µ.χ. αιώνες - Το Ελληνικό Πνεύµα κατά τους τρεις πρώτους µ.χ. αιώνες - Η Παλαιοχριστιανική τέχνης - Μια Τέχνη Ελληνική Eρωτήσεις ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Βαθμίδα: Δευτεροβάθμια Θεματική περιοχή δραστηριότητας: Θεολογία Δημιουργός παρουσίασης: Ξανθή Αλμπανάκη Επικοινωνία: xalbanaki@gmail.com Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ 3 o ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΓΑΛΑΤΣΙΟΥ Σ.Χ. ΕΤΟΣ 2011-2012 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΓΝΩΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΓΕΙΤΟΝΕΣ ΜΑΣ» ΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ Εργασία της μαθήτριας:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου 2 Πανοραμική άποψη, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης ΠΡΟΤΥΠΟΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΙΩΝΙ ΕΙΟΥ ΙΩΝΙ ΕΙΟΥΣΧΟΛΗΣ ΟΜΙΛΟΣ: Πάµε Μουσείο ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : 2013-14 14 ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Παραράς Ι. ΗΜΙΟΥΡΓΟΙ: Καπιζιώνη Σπυριδούλα Χατζηφούντα Μαριάννα Χιώτη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας Φοίβος Αργυρόπουλος ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πανίερο έγινε το Θριάσιο πεδίο από τη στιγμή που η θεά Δήμητρα θέλησε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Ελληνικά 1 Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Δεν έχουμε πληροφορίες για το πότε κτίστηκε η Μονή, πιθανότατα όμως να τοποθετείται στα μέσα του 16 ου αιώνα. Η εκκλησία είναι το παλαιότερο

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311. Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις.

Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311. Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις. Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311 Πολυτεχνική Σχολή Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ Φαρζανέ Κοχαρή ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ Σύντομο ιστορικό Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Παραλιμνίου Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου διαδέχθηκε το 19 ο αιώνα ένα παλαιότερο βυζαντινό ναό. Βρίσκεται στο κέντρο του

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΜΑ: ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ

ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΜΑ: ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΜΑ: ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ ΜΑΘΗΤΡΙΑ: Σύρμα Ν. Γεωργία ΤΑΞΗ Β 1 EIKONOMAXIA Α Περίοδος ( 726 έως 780 ) Β Περίοδος ( 813 έως 843 ) Διαμάχη γύρω από το θέμα των ιερών εικόνων, η οποία εξελίχθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΡΩΜΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ 146Π.Χ. 488Μ.Χ.

ΡΩΜΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ 146Π.Χ. 488Μ.Χ. ΡΩΜΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ 146Π.Χ. 488Μ.Χ. Το 146 π.χ. οι Ρωμαίοι κατακτούν την Ελλάδα και ιδρύουν την αυτοκρατορία τους στα ερείπια των ελληνιστικών βασιλείων του Αλεξάνδρου. Οι Ρωμαίοι θαύμαζαν τον ελληνικό πολιτισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Από την εποχή του εσποτάτου της Ηπείρου στα Βυζαντινά χρόνια στο νησί των Ιωαννίνων δημιουργήθηκαν Μονές και Ησυχαστήρια, που με την πάροδο του χρόνου η φήμη, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) Από τον 2ο αιώνα και εξής η λέξη ευαγγέλιο δηλώνει: τα βιβλία εκείνα της Καινής Διαθήκης που περιέχουν και αφηγούνται το γεγονός της

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.)

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Μελέτη: Κ. Παλυβού Κατασκευή: Ι. Γιαννόπουλος Ιδιοκτησία: Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας/TEE Η λεγόμενη Ξεστή 3 ήταν σημαντικό δημόσιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 1 ΒΥΖΑΝΤΙΟ Η ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΕΡΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ 2 ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ Συνομωσίες, ίντριγκες και μηχανορραφίες. Θρησκευτικός φανατισμός Δεισιδαιμονία.

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία του Άρακα Ελληνικά

Παναγία του Άρακα Ελληνικά 1 Παναγία του Άρακα Ελληνικά 2 ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΚΑ Ο ναός της Παναγίας του Άρακα που φαίνεται να κτίστηκε γύρω στο 1191, πιθανότατα πήρε το όνομά του από το «αρακάς», όπως και πολλά άλλα φυτονυμικά επώνυμα

Διαβάστε περισσότερα

σοβαρές αντιδράσεις, ιδιαίτερα στις ευρωπαϊκές επαρχίες, λόγω των

σοβαρές αντιδράσεις, ιδιαίτερα στις ευρωπαϊκές επαρχίες, λόγω των ΚΕΦ. 5. Η ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ (726 843) πρωτεργάτες: Λέων Γ, Κωνσταντίνος Ε (Ίσαυροι) ιδεολογική βάση: ανεικονικές αντιλήψεις κατοίκων Ανατολικών επαρχιών επιχείρημα: η απεικόνιση του θείου δε συμβιβάζεται με

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Η Ναοδομία: Ιστορική και θεολογική θεώρηση

Η Ναοδομία: Ιστορική και θεολογική θεώρηση 1 Η Ναοδομία: Ιστορική και θεολογική θεώρηση Ο χώρος τέλεσης του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας αποτέλεσε, όπως ήταν φυσικό, από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, χώρους ιδιαίτερης μέριμνας για τη χριστιανική

Διαβάστε περισσότερα

ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός.

ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός. ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΠΥΛΗ ΤΟΥ ΑΔΡΙΑΝΟΥ Πρόκειται για τα απομεινάρια ενός από τους μεγαλύτερους ναούς του αρχαίου κόσμου, του ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός.

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ Μια πολύπαθη Ιστορία κουβαλάει στους πέτρινους τοίχους του το κατ εξοχήν σύμβολο της Θεσσαλονίκης. Ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης είναι ένας Πύργος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Μινωικοί ιεροί χώροι Ενδεχομένως από τη Νεολιθική, αλλά με βεβαιότητα από την Προανακτορική εποχή φαίνεται ότι οι μινωίτες ασκούσαν τις λατρευτικές τους πρακτικές στα σπήλαια.

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ

ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ Το Χρονολόγιο της Εικονομαχίας αναφέρεται στην θεολογική και πολιτική διαμάχη που ξέσπασε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία τον 8 ο και 9 ο αιώνα, γύρω από τη λατρεία των χριστιανικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 26η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΣΣΗΝΙΑ Χριστιανούπολη, Ι.Ν. Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Σημαντικό οικοδομικό συγκρότημα του 11ου- 12ου αιώνα, που αποτελείται από τον οκταγωνικού τύπου ναό και το επισκοπικό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΠ ΓΙΑ ΤΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΑΠ ΕΛΠ 12 ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΕΤΩΝ

ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΠ ΓΙΑ ΤΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΑΠ ΕΛΠ 12 ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΕΤΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΠ ΓΙΑ ΤΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΑΠ ΕΛΠ 12 ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΕΤΩΝ 1 ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΠ 12 ΕΛΠ 12 Απαντήστε σε τρία (3) από τα παρακάτω πέντε (5) θέματα. Θέμα 1. Το μυκηναϊκό

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ ΕΛΛΑΔΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ 1. ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ 14 ΙΟΥΝΙΟΥ 1925 Ιδρύεται το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης. 1942 Αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

1979 Πτυχίο στην Συντήρηση Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης στο τμήμα Συντήρησης Αρ/των στη Θ' Δημόσια Επαγγελματική Σχολή Αθηνών.

1979 Πτυχίο στην Συντήρηση Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης στο τμήμα Συντήρησης Αρ/των στη Θ' Δημόσια Επαγγελματική Σχολή Αθηνών. BΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΣΟΥΡΑΚΗ ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ Συντηρήτρια έργων τέχνης και αρχαιοτήτων Ζωγράφος Καθηγήτρια εφαρμογών στο τμήμα συντήρηση Αρχαιοτήτων και έργων τέχνης στο Τ.Ε.Ι/Αθηνών Κυδαντιδών 33 11851 Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ α. η αραβική εξάπλωση με την καθοδήγηση των δύο πρώτων χαλιφών οι Άραβες εισέβαλαν και κατέκτησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα τις πλούσιες χώρες της Εγγύς

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ενότητα 1.2: Ειδική εισαγωγή - Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ Σωτήριος Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ (Λουκάς - Πράξεις) 1 Ευαγγέλιο

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία

Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ H γενική τάση των κατοίκων της Αιγύπτου στις επιστήμες χαρακτηριζόταν από την προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος ΤΑΞΗ Δ ΜΑΘΗΜΑ : ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Κύριλλος και Μεθόδιος : Ιεραπόστολοι στους σλαβικούς λαούς. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 1. Να αντιληφθούν οι μαθητές ότι μέσα από την ιεραποστολή του Κυρίλλου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΤΑΥΡΙΚΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟ ΚΑΙ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΛΕΙΨΑΝΟΘΗΚΗ. Γιώργος Κωστόπουλος

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΤΑΥΡΙΚΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟ ΚΑΙ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΛΕΙΨΑΝΟΘΗΚΗ. Γιώργος Κωστόπουλος ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΤΑΥΡΙΚΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟ ΚΑΙ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΛΕΙΨΑΝΟΘΗΚΗ Γιώργος Κωστόπουλος Ένα από τα πιο διακριτά σημεία του εκτεταμένου αρχαιολογικού χώρου της αρχαίας Χερσονήσου βυζαντινής Χερσώνος, που

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

Λόγια Αρχιτεκτονική - Νεοκλασικισµός

Λόγια Αρχιτεκτονική - Νεοκλασικισµός Λόγια Αρχιτεκτονική - Νεοκλασικισµός Ο 19ος αι. είναι µια περίοδος σηµαντικών αλλαγών στον ελλαδικό χώρο - Ίδρυση του ελληνικού κράτους το 1830 - Μεταρρυθµίσεις της οθωµανικής αυτοκρατορίας (Τανζιµάτ,

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «ΜΙΚΡΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΔΙΑΚΟΠΩΝ»

ΘΕΜΑ: «ΜΙΚΡΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΔΙΑΚΟΠΩΝ» ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΙΟΥΝΙΟΥ 2010 ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ: «ΜΙΚΡΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΔΙΑΚΟΠΩΝ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Μάθημα Δεύτερο από την σειρά Οικοδομώντας μία Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΟΡΩΜΑΙΚΗ AΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ

ΕΛΛΗΝΟΡΩΜΑΙΚΗ AΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΕΛΛΗΝΟΡΩΜΑΙΚΗ 395 μ.χ 1453 μ.χ AΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ Βασιλεύς Βασιλεύων Βασιλέων Βασιλεύσιν ΕΛΛΗΝΟΡΩΜΑΙΚΗ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑ 565 μ.χ Το κέντρο διοίκησης είναι το ιερό ανάκτορο στην Κωνσταντινούπολη. ΤΟ ΙΕΡΟ ΑΝΑΚΤΟΡΟ Το

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες.

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ Μάθημα: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Τάξη: Β Γυμνασίου Ενότητα: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου Χρόνος εξέτασης: 45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΧΩΡΩΝ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟΥ ΚΑΜΑΡΙΩΤΗ ΝΕΟ ΟΣΤΕΟΦΥΛΑΚΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ

ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΧΩΡΩΝ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟΥ ΚΑΜΑΡΙΩΤΗ ΝΕΟ ΟΣΤΕΟΦΥΛΑΚΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΧΩΡΩΝ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟΥ ΚΑΜΑΡΙΩΤΗ ΝΕΟ ΟΣΤΕΟΦΥΛΑΚΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ Ηράκλειο, Οκτώβριος 2011 Σεπτέμβριος 2012 Μελέτη Νίκος Σκουτέλης & Φλάβιο Ζανόν Αρχιτέκτονες μηχανικοί Οδός Πατρός Αντωνίου

Διαβάστε περισσότερα

Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών.

Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών. 67 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Στα πλαίσια του μαθήματος: Τοπικής Ιστορίας Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών. Μια ματιά στο ΧΘΕΣ και στο ΣΗΜΕΡΑ. Θανάτη Φωτεινή Γ1 Σχολικό Έτος : 2012-2013 Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Αρχιτεκτονική μελέτη: Βασιλεία Μανιδάκη αρχιτέκτων ΥΠΠΟΤ-ΥΣΜΑ Δεκέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 19η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΤΡΙΚΑΛΑ Πλάτανος Θέση «Ομβριάσα» Η 19η ΕΒΑ διενεργεί ανασκαφική έρευνα στον αγρό ιδιοκτησίας Σ. και Α. Υφαντή, η οποία είναι συνέχεια αυτής που διενεργούσε η 7η ΕΒΑ,

Διαβάστε περισσότερα