ΠΟΛΥΜΕΡΙΣΜΟΣ ΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΟΛΥΜΕΡΙΣΜΟΣ ΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΝΑΤΟ ΠΟΛΥΜΕΡΙΣΜΟΣ ΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 9.1 Εισαγωγή Οι ελεύθερες ρίζες βρήκαν σημαντικές εφαρμογές στις αλυσιδωτές (ή αλυσωτές) αντιδράσεις ακόρεστων οργανικών ενώσεων για τη σύνθεση πολυμερών μεγάλου μοριακού βάρους. Οι αντιδράσεις ριζικού πολυμερισμού μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε καταλυτικές δράσεις, φωτοπολυμερισμό και τερματισμό σε ορισμένες συνθήκες ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι του πολυμερισμού με αναμενόμενα προϊόντα. Από βιομηχανική άποψη ο πολυμερισμός με ελεύθερες ρίζες είναι μεγάλης σημασίας γιατί τα σημαντικότερα βιομηχανικά πολυμερή παρασκευάζονται με τη χρήση και τις τεχνικές του σταδιακού ριζικού πολυμερισμού ελευθέρων ριζών. Όπως σε όλες τις αντιδράσεις στην Οργανική Σύνθεση με ελεύθερες ρίζες ο πολυμερισμός ελευθέρων ριζών αποτελείται από τρία στάδια: έναρξη (initiation), διάδοση (propagation) και τερματισμό (termination). Ο πολυμερισμός βινυλοπαραγώγων είναι ο πρώτος που χρησιμοποιήθηκε για την παρασκευή μεγάλου μοριακού βάρους ουσιών. Το κοινό χαρακτηριστικό του ριζικού πολυμερισμού είναι ότι το ενεργό κέντρο (συνήθως ρίζα με το μονήρες ηλεκτρόνιο σε άτομο άνθρακα) κατά τη διάρκεια της διάδοσης της αντίδρασης διατηρείται από ένα πολυμερές μόριο σε όλη τη διάρκεια της ανάπτυξής του. Κατά τη διάρκεια λοιπόν του πολυμερισμού το μίγμα περιλαμβάνει υψηλού μοριακού βάρους πολυμερούς και μονομερές που δεν έχει μεταβληθεί χωρίς μέρη σε ενδιάμεσα στάδια της ανάπτυξης. Ο τρόπος αυτός του ριζικού πολυμερισμού δίνει εξαιρετικά μεγάλους βάρους πολυμερή οδηγώντας ένα μόριο που δημιουργείται με διαδοχικά βήματα μιας μονής αλυσιδωτής (αλυσωτής) διεργασίας που εξαρτάται από το ενεργό κέντρο (active center), το οποίο φέρει ασύζευκτο ηλεκτρόνιο σε 173

2 άνθρακα και το οποίο διατηρείται κατά κάποιο τρόπο από την αυξανόμενη πολυμερή αλυσίδα με κάθε τμηματική προσθήκη μονομερούς. Η έναρξη του πολυμερισμού γίνεται με τη βοήθεια ορισμένων χημικών ενώσεων, που με θερμοκρασία ή ακτινοβολία δίνουν εύκολα ελεύθερη ρίζα η οποία προσβάλει τον διπλό δεσμό του μονομερούς. Οι ουσίες αυτές καλούνται εκκινητές, εναρκτές ή απαρχητές (initiators) και είναι διάφορα υπεροξείδια ή υδροϋπεροξείδια, αζωενώσεις, υπερθειϊκά άλατα, συστήματα οξειδοαναγωγής. Οι φωτοευαίσθητες ουσίες που δίνουν ελεύθερες ρίζες με την επίδραση φωτός ονομάζονται φωτοαπαρχητές (photoinitiators). Το στάδιο της διάδοσης (propagation) γίνεται με μεγάλη ταχύτητα και τα μόρια του εκκινητή προστίθενται στο μονομερές δημιουργώντας νέο ριζικό κέντρο (μακρορίζες) που συνεχίζει την αντίδραση διάδοσης. Ο τερματισμός μπορεί να επιτευχθεί από τις μακρορίζες είτε με συνένωση (combination) είτε με δυσανάλογη ανακατανομή (disproportionation) με μεταφορά υδρογόνου από μακρορίζα σε άλλη μακρορίζα. Επίσης ο τερματισμός μπορεί να επιτευχθεί και με την προσθήκη άλλων οργανικών ενώσεων (όπως βενζοκινόνη) που λόγω του ηλεκτρονικού χαρακτήρα της τερματίζει ή μειώνει σημαντικά την ταχύτητα πολυμερισμού των μακροριζών (terminators, inhibitors). Ανάλογα με τις απαιτήσεις για τα φυσικοχημικά χαρακτηριστικά των πολυμερών και τη χρήση για την παρασκευή ορισμένων βιομηχανικών προϊόντων, στις αντιδράσεις ριζικού πολυμερισμού μπορούν να προστεθούν τροποποιητές του μοριακού βάρους (modifiers). Τέτοιες ενώσεις είναι οι μερκαπτάνες, οι φαινόλες, οι αλκυλο- αρωματικοί υδρογονάνθρακες κ.λπ. και λειτουργούν ως παράγοντες μεταφοράς αλυσίδας (chain transfer agents). Στη βιομηχανική παρασκευή του συμπολυμερούς πολυ(στυρολίου-βουταδιενίου) με συγκεκριμένο μοριακό βάρος προστίθεται ως τροποποιητής η ένωση n- δωδεκυλομερκαπτάνη. Τα δισουλφίδια είναι αδρανή στη μεταφορά αλυσίδας, όπως το διφαινυλοδισουλφίδιο, αλλά τα πλέον προστατευμένα δισουλφίδια με στερεοχημική παρεμπόδιση, όπου ο δεσμός S S διασπάται εύκολα είναι ενεργά (Stille JK. Introduction to Polymer Chemistry. Wiley & Sons, New 174

3 York, 1967, p.58). Η αντίδραση ξεκινάει με την προσβολή από την αυξανόμενη αλυσίδα στον δεσμό S S, ή η αυξανόμενη αλυσίδα αντιδρά με τη σουλφιδική ρίζα μετά από τη θραύση του δεσμού S S. CH 3 H 3 C H 3 C S S CH 3 + R(CH 2 CHX) n CH 2 CHX CH 3 H 3 C CH 3 CH 3 R(CH 2 CHX) n CH 2 CHX S CH 3 + H 3 C S CH 3 CH Μηχανισμός Ριζικού Αλυσιδωτού Πολυμερισμού Ο πρώτος μηχανισμός ριζικού αλυσιδωτού (ή αλυσωτού) πολυμερισμού προτάθηκε από τους Taylor και Bates το 1927 (Taylor HS and Bates JR. J Am Chem Soc 49, 2438, 1927 ; Taylor HS and Jones WH. J Am Chem Soc 52, 1111, 1930) για να εξηγήσει τον πολυμερισμό του αιθυλενίου (CH2=CH2) που προκλήθηκε από ελεύθερες ρίζες στην αέρια φάση. Ο ίδιος μηχανισμός ριζικού πολυμερισμού προτάθηκε ανεξάρτητα και από τον Staudinger to 1932 (Βραβείο Νόμπελ Χημείας 1954) για πολυμερισμούς σε υγρή φάση (Staudinger H. Die hochmolekularen organischen Verbindungen. Springer, Berlin, 1932 ; Staudinger H and Frost W. Berichte 68, 2351, 1935). R + CH 2 CHX R CH 2 CH X CH 2 CHX R CH2 CHX CH 2 CH X H 2 CCHX n όπου το Χ είναι υποκαταστάτης C6H5, Cl, Br, OCOCH3, OOCH3 ή Η. Επίσης, περιλαμβάνονται διϋποκατεστημένα μονομερή όπως το βινυλιδενοχλωρίδιο ή 1,1-διχλωροαιθένιο (CH2=CCl2) και ο μεθακρυλικός μεθυλο εστέρας [CH2=C(CH3)COOCH3]. Στον ριζικό πολυμερισμό 175

4 απαιτείται μια μικρή ποσότητα εκκινητή (ή ουσίας που προκαλεί την έναρξη, ή εναρκτής) που είναι συνήθως υπεροξείδιο διασπώμενο εύκολα σε ελεύθερη ρίζα και ακολουθούν στάδια διάδοσης της αλυσίδας. Ο πολυμερισμός αυτός καλείται πολυμερισμός αλυσιδωτής (ή αλυσσωτής) αντίδρασης. Τα στάδια αλυσιδωτής διάδοσης (chain propagation steps) χαρακτηρίζονται βασικά από την προσβολή της ελεύθερης ρίζας σε έναν από τους άνθρακες των διπλών δεσμών του μονομερούς. Ένα ηλεκτρόνιο του ζεύγους του διπλού δεσμού με το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο της ελεύθερης ρίζας σχηματίζει δεσμό μεταξύ της ρίζας και αυτού του ατόμου άνθρακα. Το ηλεκτρόνιο που δεν συμμετέχει του διπλού δεσμού μετατοπίζεται στον άλλο άνθρακα, ο οποίος με τη σειρά του μετατρέπεται σε ελεύθερη ρίζα. Με τον τρόπο αυτό το ενεργό κέντρο (άνθρακας με μονήρες ηλεκτρόνιο) μετατοπίζεται αποκλειστικά στο νέο μονομερές που προστίθεται και μ αυτό τον τρόπο γίνεται ικανό να δεχθεί και νέο μονομερές και η διεργασία αυτή συνεχίζεται. Όπως όλες οι αλυσιδωτές αντιδράσεις υπάρχουν τρία στάδια : εκκίνηση ή έναρξη με την προσβολή της ρίζας (chain initiation), διάδοση (chain propagation) και τερματισμός (chain termination), όπου η ρίζα στο άκρο της αυξανόμενης αλυσίδας καταστρέφεται ή εξουδετερώνεται ή αδρανοποιείται. Η φύση των διεργασιών αυτών εξαρτώνται. Υπάρχουν πολλές ουσίες που μπορούν να προκαλέσουν την έναρξη ή εκκίνηση αντιδράσεων πολυμερισμού, τυπικών βινυλο- μονομερών, όπως στυρόλιο, μεθακρυλικός μεθυλο εστέρας, βουταδιένιο κλπ. Οι πιο συχνές ουσίες για την εκκίνηση αλυσιδωτού πολυμερισμού είναι αυτές που σε μέσες θερμοκρασίες υπόκεινται σε θερμική διάσπαση μέσω μηχανισμών που απελευθερώνουν ελεύθερες ρίζες. Ν-νιτροδωακυλο ανιλίδια : C6H5 N(NO) CO R C6H5 + N2 + R COO R + CO2 176

5 p-βρωμοβενζοδιαζω- υδροξείδια : Br C6H4 N=N OH Br C6H4 + N2 + HO Τριφαινυλομεθυλοβενζόλια : (C6H5)3C N=N C6H5 (C6H5)3C + N2 + C6H5 Αλειφατικά αζω-δις-νιτρίλια, όπως το αζω-δις-ισοβουτυρονιτρίλιο (azobis-isobutyronitrile, AIBN) : (CH3)2C(CN)-N=N-C(CN)(CH3)2 (CH3)2C(CN)-N=N + C(CN)(CH 3)2 (CH3)2C(CN) N=N (CH3)2C (CN) + N 2 Oργανικά υπεροξείδια και υδροϋπεροξείδια : (α) υπεροξείδιο του υδρογόνου (Η2Ο2) 2 HO (β) βενζοϋλο- υπεροξείδιο [C6H5C (O) O ]2 (διασπάται στους 80ο C) (γ) t-βουτυλο- υδροϋπεροξείδιο : (t BuO OH) [ (CH3)3C O O H] (δ) Δι-tert-βουτυλο υπεροξείδιο (t-bu O O t-bu) (ε) Ακετυλο υπεροξείδιο βενζοϊκού μεθυλο εστέρα : PhC(O)O OC(O)CH3 Για τον τερματισμό του ριζικού πολυμερισμού μπορούν να χρησιμοποιηθούν διάφορες ουσίες που σε αντίδραση με την ελεύθερη ρίζα της διάδοσης δίνουν μη ριζικά προϊόντα ή ρίζες με πολύ μικρή δραστικότητα. Με τον τρόπο αυτό διακόπτεται ο πολυμερισμός και λαμβάνονται πολυμερή με ορισμένο μοριακό βάρος. Οι ουσίες αυτές ονομάζονται αναστολείς (inhibitors). Εάν χρησιμοποιηθούν ουσίες που μειώνουν το βαθμό πολυμερισμού τότε ονομάζονται επιβραδυντές (retarders). Μελέτες με διάφορες ουσίες, όπως η παρουσία 0.1 % βενζοκινόνης σε πολυμερισμό 177

6 στυρολίου, ανέκοψε σημαντικά το βαθμό πολυμερισμού. Επίσης, η βενζοκινόνη μειώνει το βαθμό πολυμερισμού (Schulz GV. Chem Ber 80, 232, 1947). Σταθερές ελεύθερες ρίζες, όπως το DPPH (2,2-διφαινυλο-1-πικρυλο ϋδραζύλιο), είναι αποτελεσματικός αναστολέας πολυμερισμού σε συγκεντρώσεις μικρότερες από 10-4 Μ του βινυλο οξικού εστέρα και του στυρολίου (Bartlett PD and Kwart H. J Am Chem Soc 72, 1051, 1950 ; Matheson MS, et al. J Am Chem Soc 73, 1700, 1951). Έχουν προταθεί διάφοροι μηχανισμοί για την αναστολή του πολυμερισμού του στυρολίου με βενζοκινόνη. Ο Cohen πρότεινε ότι η βενζοκινόνη αναστέλλει τον πολυμερισμό κυρίως με τη δέσμευση ριζών από την αλυσίδα του στυρολίου αντί για τη δέσμευση ριζών από τον εκκινητή της αντίδρασης (Cohen SG. J Polymer Sci 2, 511, 1947). O Price προτείνει μηχανισμό δέσμευσης όπου η βενζοκινόνη δεσμεύει τη ρίζα της αλυσιδωτής ρίζας και μετά το υδρογόνο της ρίζας (Ιa) μεταφέρεται σε άλλη θέση του βενζολικού πυρήνα και μετατρέπεται σε σταθερότερη υδροκινονική ρίζα (Ιb) (Price CC and Read DH. J Polymer Sci 1, 44, 1946). R M s O R M s OH H O Price R M s O O (Ia) O R M s + Cohen (II) O Cohen O OH (III) + R M s Εκτός όμως από την προσθήκη αναστολέων ή επιβραδυντών για τον τερματισμό ή επιβράδυνση του πολυμερισμού, συμβαίνουν και αντιδράσεις τερματισμού μεταξύ των ριζών του εκκινητή (R +R R R). Η σύζευξη O 178

7 ριζών είναι ένας τρόπος, αλλά και η δυσανάλογη ανακατανομή εξουδετέρωσης ριζών είναι αρκετά σημαντική διεργασία. Οι αρωματικές νιτρο- ενώσεις, όπως το νιτροβενζόλιο και το δινιτροβενζόλιο μειώνουν τη διεργασία ριζικού πολυμερισμού του στυρολίου (Price CC and Durham DA. J Am Chem Soc 65, 757, 1943). NO 2 H NO 2 R M s + R M s Για τις δινιτρο- ενώσεις έχει βρεθεί πειραματικά ότι ορισμένα m- νιτροβενζόλια δρούν ως επιβραδυντές του ριζικού πολυμερισμού καθώς συνδυάζονται με το πολυμερές. Συγχρόνως μεταφέρουν ένα άτομο υδρογόνου στο στυρόλιο και δημιουργούν μία νέα ρίζα του μονομερούς (Mayo FR. J Am Chem Soc 65, 2324, 1943). NO 2 NO 2 H R + C 6 H 5 HC CH 2 R + M s M s CH 3 CH NO 2 C 6 H 5 Άλλες ουσίες που παίζουν ανασταλτικό ρόλο σε ριζικό πολυμερισμό είναι το οξυγόνο λόγω του ότι αντιδρά με την ρίζα του πολυμερούς και την μετατρέπει σε υπεροξείδιο που δεν έχει μεγάλη δραστικότητα (Price CC. Mechanisms of Reactions at Carbon-Carbon Double Bonds. Wiley Interscience, New York, 1946). ( CH2 CH2)n + O2 ( CH2 CH2 )n O O ή Mn + O2 Mn O O αλλά το υπεροξείδιο που σχηματίζεται δεν είναι αδρανές και προστίθεται σε μονομερή (στρυρόλιο, μεθακρυλικός μεθυλο εστέρας κ.λπ) με αποτέλεσμα την αναγέννηση του ριζικού πολυμερισμού. Στην πορεία αυτή το οξυγόνο 179

8 ενσωματώνεται στο πολυμερές (Bovey FA and Kolthoff IM. J Am Chem Soc 69, 2143, 1947). Mn O O + M Mn O O M [ M O O ]n 9.3. Αλλυλικός Ριζικός Πολυμερισμός Ο πολυμερισμός αλλυλικών ενώσεων παρουσιάζει ορισμένες ιδιορυθμίες λόγω του συναγωνισμού μεταξύ μεταφοράς αλυσίδας και αναστολής στην όλη διεργασία του πολυμερισμού. Η ταχύτητα του πολυμερισμού στην περίπτωση του αλλυλο-οξικού μεθυλο εστέρα είναι αρκετά μικρή καθώς ο βαθμός πολυμερισμού του μονομερούς (Bartlett PD and Altschul R. J Am Chem Soc 67, 812, 816, 1945) Η διάδοση της αλυσίδας της μακρορίζας θεωρείται ότι διαδίδεται με τον παρακάτω τρόπο : Mn + CH2=CH CH2 OCOCH3 Mn CH2 C H CH 2 OCOCH3 Η μακρορίζα που σχηματίζεται δεν παρουσιάζει σταθεροποιητικό φαινόμενο συντονισμού. Οι πολυμερισμένες αλυσίδες με το ενεργό ριζικό κέντρο είναι αρκετά δραστικές για να συνεχίσουν τη διάδοση του πολυμερισμού. Αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση η έλλειψη δομών συντονισμού στη μεταβατική κατάσταση του αλλυλικού οξικού μεθυλο εστέρα καθιστά το μονομερές αδρανές. Οι παράγοντες αυτοί είναι αποτέλεσμα των αντιδράσεων συναγωνισμού : Mn + CH 2 CH CH 2 OCOCH 3 MnH + H 2 C CH CH CHOCOCH 3 Στην περίπτωση αυτή σχηματίζεται αλλυλική ρίζα με την απομάκρυνση ενός Ηα από το μονομερές. Οι ρίζες αυτές παρουσιάζουν σταθεροποιητικό συντονισμό και δεν προστίθενται στο μονομερές, με 180

9 αποτέλεσμα να εξαφανίζονται με διμοριακή συνένωση. Η αντίδραση αυτή αποκαλείται "υποβιβάζουσα μεταφορά αλυσίδας" (degradative chain transfer). Η διεργασία είναι όπως η κανονική μεταφορά αλυσίδας, αλλά στην περίπτωση αυτή η μακρορίζα που σχηματίζεται είναι αδρανής για να αναγεννήσει την πολυμερή αλυσίδα. Έτσι η τελευταία αντίδραση είναι αντίδραση τερματισμού από έναν αναστολέα, που στην περίπτωση αυτή είναι το ίδιο το μονομερές. Η ταχύτητα του πολυμερισμού είναι άμεσα ανάλογη της συγκεντρωσης του εκκινητή και όχι από τη συγκέντρωση στο τετράγωνο όπως με τους άλλους πολυμερισμούς βινυλο- ενώσεων. Ο ισοπροπενυλο- οξικός εστέρας και το αλλυλοχλωρίδιο συμπεριφέρονται με παρόμοιο τρόπο (Hart R and Smets G. J Polymer Sci 5, 55, 1950). Στον πολυμερισμό του αλλυλοχλωριδίου η υποβιβάζουσα μεταφορά αλυσίδας συμβαίνει ευκολότερα με την απομάκρυνση του ατόμου του χλωρίου και με παραγωγή μη υποκατεστημένης αλλυλικής ρίζας CH 2 ===CH=== CH 2, η οποία προστίθεται περιστασιακά στο μονομερές. Αυτό φαίνεται από το σχηματισμό τριών πολυμερών μορίων που έχουν κατά μέσο όρο βαθμό πολυμερισμού έξι μονάδων, για κάθε μόριο βενζοϋλο υπεροξειδίου που διασπάται (εκκινητής). Οι ολεφίνες που έχουν α-μεθυλενικό υδρογόνο, όπως το 1-οκτένιο, το προπυλένιο και το ισοβουτυλένιο, πολυμερίζονται με δυσκολία παρουσία ριζών και παράγουν προϊόντα μικρού μοριακού βάρους (Nozaki K. Faraday Soc Discussions 2, 337, 1947), γιατί υπόκεινται σε ανάλογες ανασταλτικές αντιδράσεις κατά τον πολυμερισμό τους. Ενώ αντίθετα, το γεγονός ότι τα μονομερή όπως ο μεθακρυλικός μεθυλο εστέρας και το μεθακρυλονιτρίλιο, τα οποία περιέχουν α-υδρογόνα, πολυμερίζονται κανονικά οφείλεται στο σταθεροποιητικό παράγοντα των υποκαταστατών τους. Οι υποκαταστάτες μειώνουν την δραστικότητα της ελεύθερης ρίζας με αποτέλεσμα να μειώνουν την τάση για μεταφορά αλυσίδας, ενώ την ίδια στιγμή αυξάνουν τη δραστικότητα του μονομερούς σε ότι αφορά την προσθήκη. 181

10 9.4. Φυσικοχημικά Χαρακτηριστικά και Κινητική του Ριζικού Πολυμερισμού Ο ριζικός πολυμερισμός όπως αναφέραμε έχει μεγάλη σημασία για την βιομηχανία πολυμερών. Παρόλα αυτά και με παρόμοιο τρόπο διάδοσης της υπάρχουν ο ανιοντικός πολυμερισμός και ο κατιοντικός πολυμερισμός. Στον ανιοντικό πολυμερισμό το αναπτυσσόμενο μακρομόριο είναι φορτισμένο αρνητικά και στον κατιοντικό πολυμερισμό το αναπτυσσόμενο μακρομόριο είναι φορτισμένο θετικά. Τα κυριότερα μονομερή με βιομηχανική σημασία που πολυμερίζονται κυρίως με πολυμερισμό ελευθέρων ριζών είναι: αιθυλένιο, βινυλοαλογονίδια (βινυλοχλωρίδιο, VCM), βινυλεστέρες, μεθακρυλικοί εστέρες, ακρυλο-νιτρίλιο, στυρόλιο (ή στυρένιο) και το 1,3- βουταδιένιο. Χαρακτηριστικό του ριζικού πολυμερισμού κατά τη διάδοση είναι οι αντιδράσεις μεταφοράς. Οι αντιδράσεις μεταφοράς οδηγούν σε πολυμερές με μικρότερο μοριακό βάρος, σε σύγκριση με πολυμερισμούς όπου δεν παρατηρούνται τέτοια φαινόμενα. Επειδή το μοριακό βάρος προσδίδει τις ιδιότητες και τα φυσικοχημικά χαρακτηριστικά στο προϊόν που σχηματίζεται, οι αντιδράσεις μεταφοράς είναι ανάγκη να ρυθμισθούν θετικά ή αρνητικά. Η μεταφορά ατόμων από το διαλύτη όπου γίνεται ο πολυμερισμός στη μακρορίζα είναι μία από τις περιπτώσεις. Για παράδειγμα, κατά τον πολυμερισμό του στυρολίου σε τετραχλωράνθρακα, το πολυμερές έχει πολυ μικρότερο βάρος σε σχέση με τον πολυμερισμό σε βενζόλιο και κάτω από παρόμοιες συνθήκες. Οι αντιδράσεις που εξηγούν το φαινόμενο αυτό είναι : CH2 CH + CCl4 CH2 CHCl + CCl3 C6H5 C6H5 CCl3 + CH2=CH CCl3 CH 2 CH C6H5 C6H5 182

11 Κάτω από τις συνθήκες αυτές η ρίζα που σχηματίζεται δεν είναι το ίδιο δραστική με την αρχική μακρορίζα του στυρολίου και ο πολυμερισμός περιορίζεται μειώνοντας το μοριακό βάρος. Μια άλλη περίπτωση είναι η μεταφορά ατόμου υδρογόνου από το μονομερές στη μακρορίζα και αντίθετα. Η μεταφορά ατόμου υδρογόνου μπορεί να επιτευχθεί με δύο τρόπους : α) CH2 CH X + CH 2=CHX CH2=C X + CH2--CH2X b) CH2 CH X + CH 2=CHX CH3 CH X + CH =CHX Στην πρώτη περίπτωση η ρίζα CH2=C X οδηγεί σε διακλαδισμένα πολυμερή : CH 2 C X + nh 2 C CHX CH 2 C X CH 2 CH X CH 2 CH X + H 2 C CX CH 2 CHX CH 2 C X CH 2 CH X CH 2 CH X πολυμερή : Στην δεύτερη περίπτωση σχηματίζονται επίσης διακλαδισμένα + mh 2 C CH X Η ελεύθερη ρίζα CH3 CH X παράγει γραμμικά πολυμερή, ενώ στην περίπτωση του μακρομονομερούς CH=CHX που σχηματίζεται ενδιάμεσα από την μεταφορά δεν πολυμερίζεται γιατί τα 1,2-υποκατεστημένα 183

12 αιθυλένια δεν υπόκειται σε πολυμερισμό με ελεύθερες ρίζες. Η μεταφορά ατόμου υδρογόνου από το μονομερές στις μακρορίζες ευνοείται κάτω από συνθήκες υψηλών θερμοκρασιών. Επίσης, υπάρχει και η περίπτωση μεταφοράς ατόμου υδρογόνου από το πολυμερές στην μακρορίζα. Η μεταφορά αυτή γίνεται σε υψηλές θερμοκρασίες και πιέσεις και έχει ως αποτέλεσμα το σχηματισμό διακλαδισμένων και δικτυωμένων μακρομορίων. Τα δικτυωμένα πολυμερή είναι διαφορετικά από τα διακλαδισμένα και λόγω της δομής τους είναι αδιάλυτα σε κοινούς οργανικούς διαλύτες που διαλύουν συνηθισμένα πολυμερή. Οι αντιδράσεις που συμβαίνουν στις περιπτώσεις αυτές είναι: CH 2 CHX + CH 2 CHX CH 2 CX + CH 2 CH 2 X nch 2 CHX CH 2 CX Τα δικτυωμένα μακρομόρια παρουσιάζουν πλέγμα μακροριζών σε οριζόντιο και κάθετο επίπεδο με κεφαλές που φέρουν ασύζευκτο ηλεκτρόνιο για τη συνέχιση του ριζικού πολυμερισμού : + Οι πρακτικές αυτές πλευρές της χημείας των πολυμερών κατά το ριζικό πολυμερισμό επιτρέπουν τη ρύθμιση του μοριακού βάρους του πολυμερούς. Αυτό εφαρμόζεται στον πολυμερισμό του αιθυλενίου σε υψηλές θερμοκρασίες ( οC) και υψηλές πιέσεις ( ατμόσφαιρες). Το πολυμερές που προκύπτει είναι διακλαδισμένο και ονομάζεται πολυαιθυλένιο υψηλής πίεσης (High Pressure Polyethylene, HPPE). Tο πολυμερές αυτό έχει σημαντικό 184

13 αριθμό διακλαδώσεων με ενδομοριακή μεταφορά ατόμου υδρογόνου. Οι διακλαδώσεις αυτές εμποδίζουν στο να συμπιεσθούν τα μακρομόρια σε μικρό όγκο, με αποτέλεσμα να παρουσιάζει μικρότερη πυκνότητα από το γραμμικό πολυαιθυλένιο που παρασκευάζονται με τη μέθοδο καταλυτών Ziegler-Natta Κινητική Ριζικού Πολυμερισμού Η κινητική του ριζικού πολυμερισμού μπορεί να εκφρασθεί με αντιδράσεις. Εφαρμόζοντας τις απλές σχέσεις για τα τρία στάδια:έναρξη, διάδοση και τερματισμό ενός μονομερούς Μ (monomer), με τη βοήθεια ενός εκκινητή (ή απαρχητή) Ι (initiator) που διασπάται αρχικά σε ρίζες R (radical). Εναρξη (initiation) : I k d 2 R R + M k j M 1 Διάδοση (propagation): M M 1 k p + M 2 k p M + M 2 M 3 Διάδοση γενικά: M x k p + M M x+1 Τερματισμός (termination): M x M y k tc + M xy (συνένωση, coupling) Έναρξη : Οι εξισώσεις της ταχύτητας των αντιδράσεων είναι : d[μ ]/dt = 2fkd[Ι] Τερματισμός : d[m ]/dt = 2kt[M ]2 185

14 Στην εξίσωση έναρξης ο παράγοντας ƒ είναι ίσος με το κλάσμα των ριζών που σχηματίζονται από τη διάσπαση του εκκινητή (απαρχητή) με τον οποίο γίνεται η εκκίνηση της αντίδρασης ριζικού πολυμερισμού. Οι kι, kd, kp, kt είναι οι σταθερές ταχύτητας των αντιδράσεων στα διάφορα στάδια. Η συγκέντρωση των ελευθέρων ριζών κατά τον πολυμερισμό [Μ ], σταθεροποιείται στα αρχικά στάδια των αντιδράσεων πολυμερισμού και οι ρίζες καταστρέφονται και δημιουργούνται με παρόμοιες ταχύτητες. Ετσι η σταθερή κατάσταση στατικής ισορροπίας επιτυγχάνεται όταν η ταχύτητα της αντίδρασης έναρξης είναι ίση με την ταχύτητα της αντίδρασης τερματισμού : d[μ ]/dt = d[m ]/dt 2fkd[Ι] = 2kt[M ] 2 M = fk d I k t 1 / 2 H ταχύτητα της αντίδρασης διάδοσης του πολυμερισμού είναι η ίδια με την ταχύτητα εξαφάνισης του μονομερούς. Εάν ο αριθμός των μονομερών που χρησιμοποιούνται στο στάδιο έναρξης είναι μικρότερος σε σύγκριση με τον αριθμό χρήσης στο στάδιο της διάδοσης, οι εξισώσεις που εκφράζουν την κινητική, όταν λαμβάνεται πολυμερές μεγάλου μοριακού βάρους : Διάδοση : d[m]/dt = kp[m][m ] d[m]/dt = kp[m](ƒkd[i]/kt) 1/2 Από τις εξισώσεις αυτές φαίνεται ότι στα αρχικά στάδια του ριζικού πολυμερισμού, η ταχύτητα του πολυμερισμού είναι ανάλογη με τη συγκέντρωση του εκκινητή στο τετράγωνο [Ι]2 και στην πρώτη δύναμη της συγκέντρωσης του μονομερούς [Μ]. Οι εξισώσεις αυτές έχουν τεκμηριωθεί και με πειραματικά αποτελέσματα. Φυσικά σε όλες αυτές οι απλές αντιδράσεις πρέπει να γίνουν ορισμένες απλοποιήσεις και παραδοχές. Η ταχύτητα σχηματισμού των ελευθέρων ριζών από τον εκκινητή είναι ίση με την ταχύτητα καταστροφής τους. Στο στάδιο διάδοσης η δραστικότητα των μακροριζών δεν εξαρτάται από το μήκος της ανθρακικής αλυσίδας. Η 186

15 ταχύτητα παραγωγής μακροριζών είναι ίση με την ταχύτητα καταστροφής τους (με συνένωση ή ανακατανομή). Τέλος, η ταχύτητα ριζικού πολυμερισμού είναι ίση με την ταχύτητα διάδοσης του ριζικού πολυμερισμού Ριζικός Πολυμερισμός για τη Σύνθεση Συμπολυμερών Ο ριζικός πολυμερισμός έχει χρησιμοποιηθεί για τη σύνθεση και συμπολυμερών (copolymers). Τα συμπολυμερή αποτελούνται από δύο διαφορετικά μονομερή, π.χ. στυρόλιο και ισοπρένιο. Σε αντίθεση με τα ομοπολυμερή (homopolymers), τα συμπολυμερή χωρίζονται σε τυχαία συμπολυμερή (random) ή στατιστικά (statistical) συμπολυμερή όταν η επανάληψη των δομικών μονάδων Α και Β είναι τυχαία, εναλλασσόμενα συμπολυμερή (alternating) όταν οι δομικές μονάδες Α και Β εναλλάσσονται διαδοχικά, στα κατά συστάδες συμπολυμερή (block) όταν αποτελούνται από 2,3 ή και περισσότερες συστάδες δομικών μονάδων : ---ΑΑΑΑΒΒΒΒΑΑΑΑ--- και στα εμβολιασμένα συμπολυμερή (graft) όταν η κύρια αλυσίδα αποτελείται από τη μία δομική μονάδα και οι κλάδοι από την άλλη δομική μονάδα: Ο ριζικός πολυμερισμός για τη σύνθεση συμπολυμερών κατά συστάδες εφαρμόσθηκε στο συμπολυμερισμό Ν-μεθυλο μεθακρυλαμιδίου με στυρόλιο και ----ΑΑΑ----ΑΑΑΑ---ΑΑΑΑΑ---ΑΑΑΑ---- Β Β Β Β Β Β Β Β Β ισοπρένιο [P(NMeMA-b-St-b-Is)] μέσα σε ετερογενές διάλυμα των μονομερών σε βενζόλιο. Ο εκκινητής του ριζικού πολυμερισμού ήταν το δι-tβουτυλοϋπεροξείδιο/υπεριώδης ακτινοβολία (UV). Η αντίδραση έγινε σε υάλινα δοχεία που είχαν υποστεί συστηματική απαέρωση με υψηλό κενό για να απομακρυνθούν ο αέρας και άλλα ίχνη ουσιών που μπορούν να παρεμποδίσουν τον πολυμερισμό. Η ζωή των μακροριζών που δημιουργείται μ αυτό τον τρόπο είναι διάρκειας μερικών ωρών καθώς εγκλωβίζονται μέσα 187

16 στα αδιάλυτα τμήματα του πολυμερούς. Η μετατροπή των αρχικών μακροριζών του Ν-μεθυλο μεθακρυλαμιδίου σε αυτά του στυρολίου και του ισοπρενίου παρακολουθείται εύκολα με την τεχνική του Ηλεκτρονικού Παραμαγνητικού Συντονισμού (Kefetzopoulos C, Valavanidis A, Yioti I, Hadjichristidis N. Synthesis of block terpolymers of N-methyl methacrylamide with styrene and isoprene by living radical polymerization. Polymer International 47, , 1998). Σχήμα 9.1. Φασματοσκοπία ΗΠΣ για τη σύνθεση των συμπολυμερών με ζωντανό ριζικό πολυμερισμό P(NMeMA-b-St-b-Is) 188

17 9.7. Κατεργασία και Περιβαλλοντική Σταθερότητα Πολυμερών και Ελεύθερες Ρίζες Τα πολυμερή και τα πλαστικά προϊόντα τους έχουν πολυάριθμες βιομηχανικές εφαρμογές και χρησιμοποιούνται για την παρασκευή μεγάλου αριθμού προϊόντων της καθημερινής ζωή του ανθρώπου. Ορισμένα από τα προϊόντα αυτά έχουν μεγάλη ανθεκτικότητα σε μηχανικές πιέσεις αλλά και σταθερότητα στη δράση του φωτός, της θερμοκρασίας και των χημικών ουσιών του περιβάλλοντος. Τα πολυμερή και τα προϊόντα που παρασκευάζονται παρουσιάζουν εξαιρετικές ιδιότητες ως προς την αντοχή τους σε εξωγενείς παράγοντες σε σχέση με πρωτογενή υλικά που χρησιμοποιούνταν μέχρι τώρα (ξύλο, δέρμα, ύφασμα κλπ). Παρόλα αυτά, τα πολυμερή και τα προϊόντα τους αποσαθρώνονται τμηματικά με την πάροδο του χρόνου κάτω από την επίδραση του αέρα, του φωτός, της θερμοκρασίας και της μηχανικής πίεσης λόγω διάσπασης των χημικών ανθρακικών δεσμών των μακρομορίων. Η αποσάθρωση των πολυμερών εξαρτάται από τη χρήση τους και το περιβάλλον. Μία από τις εξωγενείς αιτίες είναι η αερόβια αποσάθρωση που είναι αποτέλεσμα της υπεροξείδωσης από το οξυγόνο του αέρα, καταλυόμενη από το φως και την παρουσία μετάλλων. Η υπεροξείδωση με τη δημιουργία ελευθέρων ριζών καταστρέφει τον ανθρακικό σκελετό. Εκτός όμως από την αερόβια οξείδωση, τα πολυμερή καταστρέφονται και με θερμική αποσάθρωση, πυρόλυση ή θερμόλυση. Τα πολυμερή που αντικατέστησαν σειρά φυσικών προϊόντων στην κατασκευή πολυάριθμων οικιακών και βιομηχανικών προϊόντων κατά την καύση τους παράγουν εκτός των υψηλών θερμοκρασιών και σημαντικές ποσότητες τοξικών ουσιών και τοξικών ελευθέρων ριζών. 189

18 Υπεροξείδωση πολυμερών Η υπεροξείδωση των πολυμερών από το οξυγόνο της ατμόσφαιρας με την παρουσία φωτός και καταλυόμενη από ίχνη μεταλλικών ιόντων (στοιχεία μετάπτωσης, σίδηρος, χαλκός κ.λπ) είναι στην ουσία αλυσιδωτή (αλυσωτή) αντίδραση ελευθέρων ριζών. Οι αντιδράσεις που λαμβάνουν χώρα είναι (PΗ και P P = πολυμερές): υπεροξείδωση : PH + POO P + POOH (υδροϋπεροξείδια) P + Ο 2 POO αντιδράσεις εκκίνησης της υπεροξείδωσης: θέρμανση 2 POOH PO + POO + H 2 O (οργανικά υπεροξείδια) POOH hv PO + OH P P 2P O 2 PH 2 POO 2 POOH Η φωτόλυση των υδροϋπεροξειδίων είναι η κύρια αιτία εκκίνησης των αντιδράσεων ελευθέρων ριζών στο εξωτερικό περιβάλλον. Μικρές ποσότητες οξυγόνου εγκλωβίζονται κατά τη βιομηχανική επεξεργασία του πολυμερούς και είναι δύσκολο να εκδιωχθεί (μηχανική-οξείδωση, mechanooxidation) σχηματίζοντας μικρές ποσότητες υπεροξειδίων και υδροϋπεροξειδίων. Για τον λόγω αυτό στα πολυμερή προστίθενται αντιοξειδωτικές ουσίες για να εξουδετερώσουν τα υπεροξείδια. Η υπεροξείδωση είναι πολύ σημαντική για τα φίλμ και τις τεχνητές ίνες των οποίων η επιφάνεια είναι εξαιρετικά μεγάλη και δέχεται μεγάλες ποσότητες φωτός. Επίσης, η μηχανική θραυσματοποίηση δεσμών (mechanical shear, fatigue), ιδιαίτερα στα ελαστικά είναι μία από τις αιτίες για τη θραύση ανθρακικών δεσμών και δημιουργίας υπεροξειδίων. Επίσης, κατά την κατεργασία των πολυμερών υλικών ώστε να γίνουν πιο ανθεκτικά και ομογενή, διεργασία που καλείται πλαστικοποίηση 190

19 (plasticise), χρησιμοποιείται η παραγωγή ελευθέρων ριζών για μείωση της ενέργειας που απαιτείται. Για την παρασκευή του αδρού ελαστικού που χρησιμοποιείται στα νεώτερα ελαστικά αυτοκινήτων, το πολυμερές κατεργάζεται με "μάσημα" (mastication). Η διεργασία μειώνει τη ρευστότητα του πολυμερούς. Για να ελαττωθεί η υψηλή χρήση ενέργειας οι χημικοί προσθέτουν πρόσθετα για την πλαστικοποίηση. Τέτοια πρόσθετα είναι η πενταχλωροθειοφαινόλη (PCTP) ή η θειο-β-ναφθόλη (TBN) που καταλύουν το σχηματισμό ελευθέρων ριζών από τα υδροϋπεροξείδια (ΡΙ ΟΟΗ) και έτσι παράγονται περισσότερες ελεύθερες ρίζες και προκαλούν την εκκίνηση της αλυσιδωτής αντίδρασης υπεροξείδωσης. Η διεργασία αυτή καλείται χημική πλαστικοποίηση ή "peptisation". Το παράδειγμα είναι για την πλαστικοποίηση του cis-πολυ(ισοπρένιο) (ΡΙ-Η) με υπεροξείδωση που καταλύεται από θειόλες (RSH). Pl OOH + RSH Pl O + RS + H 2 O CH 3 Pl O + CH 2 CH 2 CH=CCH 2 (ή RS ) OO CH 3 CH 2 CHCH=CCH 2 O 2 CH 3 CH2CHCH=CCH2 + OOH CH 3 CH 2 CHCH=CCH 2 Pl + Pl OH O CH 3 CH 3 CH 2 CHCH=CCH 2 OH CH 2 + OCHCH=CCH 2 Στις περιπτώσεις του πολυαιθυλενίου και πολυπροπυλενίου η μηχανική-οξείδωση είναι ανάλογη με αυτή του ελαστικού πολυ(ισο-πρενίου). Στο πολυπροπυλένιο οι ανθρακικές αλυσίδες μειώνονται. Στο πολυαιθυλένιο, οι μακρορίζες (μακροαλκυλο- ρίζες) που σχηματίζονται από την μηχανικήοξείδωση αντιδρούν με άλλα μακροαλκυλο- ρίζες. Το αποτέλεσμα είναι τα μακρομόρια να μεγενθύνονται και τεχνολογικά σχηματίζεται ένα gel (γέλη) του πολυμερούς. 191

20 Στην περίπτωση του πολυβινυλοχλωριδίου (PVC) η διεργασία αυτή πλαστικοποίησης είναι διαφορετική. Στην εκκίνηση σχηματίζονται μακροαλκυλο- ρίζες που αποβάλλουν ταχύτητα υδροχλώριο σε συναγωνισμό με το σχηματισμό υδροϋπεροξειδίων. Οι ουσίες αυτές προκαλούν περαιτέρω αποσάθρωση του PVC που προκαλεί αποχρωματισμό των προϊόντων. Για την πρόληψη των φαινομένων αυτών προστίθεται σταθεροποιητές και αντιοξειδωτικές ουσίες. 192

21 Η φωτοοξείδωση των πολυμερών είναι ένας άλλος τρόπος διάσπασης των πολυμερών υλικών. Παρακάτω παρουσιάζεται η περίπτωση αλυσιδωτής φωτολυτικής διάσπασης του πολυαιθυλενίου. Τα υδροϋπεροξείδια σχηματίζονται πρώτα. Οι κετόνες επίσης διασπώνται με αντιδράσεις Norrish τύπου I και II καταλήγοντας σε καρβοξυλικά οξέα που έχουν μικρότερο μορακό βάρος από το αρχικό πολυμερές. Μικρού μοριακού βάρους δικαρβοξυλικά οξέα, κετο-οξέα και υδροξυοξέα σχηματίζονται ως προϊόντα φωτοοξείδωσης των ολεφινικών πολυμερών. Οι ουσίες αυτές σχηματίζονται από ενδομοριακές αντιδράσεις αλκυλοϋπεροξειδίων και υπερακυλο- ριζών όπως δείχνει το παρακάτω διάγραμμα αντιδράσεων. 193

22 Για να αντιμετωπισθούν τα φαινόμενα διάσπασης και θραυσματοποίησης των πολυμερών προστίθενται ουσίες που καλούνται σταθεροποιητές (stabilisers). Στην ουσία, οι σταθεροποιητές παρεμποδίζουν την υπεροξείδωση και λόγω της καταστροφής οξυγονούχων ελευθέρων ριζών είναι κυρίως αντιοξειδωτικές ενώσεις. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία ενώσεων που σταθεροποιούν τα πολυμερή α) αποσυνθέτουν υπεροξείδια (peroxide decomposers, PDs) με την καταστροφή υδροξυπεροξειδίων χωρίς να δημιουργούν εκ νέου ελεύθερες ρίζες, β) είναι επίσης οι ουσίες που σχηματίζουν χηλικά σύμπλοκα με τα μεταλλικά ιόντα και μειώνουν την οξειδωτική τάση μέσα στα πολυμερή (metal deactivators, MDs), γ) ουσίες που προσροφούν την υπεριώδη ακτινοβολία, στην περιοχή Α, (UV-Α, UV absorbers), δ) και ουσίες που παραμένουν για μακρό χρονικό διάστημα στο υλικό με αντιοξειδωτικές ιδιότητες για να παρεμποδίζουν αλυσιδωτές οξειδωτικές δράσεις υδροξυπεροξειδίων (chain braking antioxidants, CB) Τέτοιες αντιοξειδωτικές ουσίες, σταθεροποιητές πολυμερών, είναι : α) διασπαστές υπεροξειδίων: θειο-ενώσεις, όπως θειο-δι-προπιονικοί εστέρες, και μεταλλικοί διαλκυλο-δι-θειοκαρβαμιδικές εστέρες (το μέταλλο είναι συνήθως Νικέλιο). S (ROCOCH 2 CH 2 ) 2 S (R 2 NC ) 2 M S DRTP MRDC β) εκκαθαριστές υδροχλωρικού οξέος (hydrogen chloride scavengers) : είναι κυρίως μεταλλικά άλατα και οξείδια που εξουδετερώνουν το υδροχλωρικό οξύ που σχηματίζεται κατά την παρασκευή του πολυβινυλοχλωριδίου (PVC). Παλαιότερα χρησιμοποιούνταν άλατα βαρέων μέταλλων καδμίου και βαρίου, αλλά λόγω της τοξικότητας που έχουν αντικαταστάθηκαν με ενώσεις κασσιτέρου, όπως παράγωγα του δι-βουτυλο-κασσιτερικού μαλεϊκου εστέρα (DBTM) και δι-οκτυλο-κασσιτερικού θειογλυκολλικών εστέρων (DOTGs, dioctyltin thioglycollates). Αν και οι ουσίες αυτές είναι ακριβότερες δίνουν όμως τη δυνατότητα για την παρασκευή διαφανών δοχείων από PVC. 194

23 O HC HC C C O O Sn(Bu) 2 O (Oct) 2 Sn(SCH 2 COOct) 2 O DBTM MRDC γ) σταθεροποιητές απορρόφησης υπεριώδους (στην ουσία αντιοξειδωτικές ουσίες που είναι σταθερές στο φως και το τμήμα της υπεριώδους ακτινοβολίας). Στην περίπτωση αυτή οι σταθεροποιητές απορροφούν την UV- A που είναι το τμήμα του φυσικού φωτός που έχει χαμηλής ενέργειας υπεριώδη ακτινοβολία. Το τμήμα UV-B είναι πολύ μικρό αλλά υψηλής ενέργειας στο φυσικό φως. Η υπεριώδης ακτινοβολία διασπά ανθρακικούς δεσμούς και δημιουργεί ελεύθερες ρίζες. Οι πιο σημαντικές ουσίες απορρόφησης UV είναι η 2-υδροξυβενζοφαινόνη (HRBP) και το 2- υδροξυβενζο-τριαζόλιο (HRBT). Οι φαινολικές ενώσεις εκτός της UV-A δεσμεύουν και αλκοξυ- ρίζες που σχηματίζονται από υδροϋπε-ροξείδια κατά την φωτόλυση. Επίσης χρησιμοποιούνται αντιοξειδωτικά που είναι σύμπλοκες θειούχες ενώσεις με νικέλιο (νικέλιο-δι-θειοκαρβαμιδικοί εστέρες) και ανάλογες δι-θειοφωσφορικοί εστέρες που είναι πολύ αποτελεσματικοί φωτοσταθεροποιητές. HO HO N N N HRBT R C O HRBP OR R 2 NC S S M S S CNR 2 (OR) 2 P S S M S S P(OR) 2 MDRC MDRP Τα τελευταία χρόνια έχουν παρασκευασθεί και ήδη χρησιμοποιούνται ουσίες που είναι εξαιρετικοί φωτοσταθεροποιητές, όπως η 2,2,6,6-195

24 τετραμεθυλοπιπεριδίνη (ΤΜΡ), η οποία οξειδώνεται προς σταθερούς δεσμευτές ριζών τα πιπεριδινοξείδια (ΤΜΡΟs, Tetramethylphenyl-N-oxides). RO H RO H H 3 C CH 3 H 3 C N CH 3 H ROOH etc H 3 C CH 3 H 3 C N CH 3 O TMP TMPO N O Άλλος δεσμευτής ριζών που χρησιμοποιείται (spin-trapping agents) είναι το 2-μεθυλο-2-νιτρωδοπεντάνιο (MNP, 2-methyl-2-nitrosopentane). Η ένωση αυτή είναι γνωστή από την χημεία, βιολογία και ιατρική για τη δέσμευση ριζών με το μονήρες ηλεκτρόνιο στον άνθρακα. Το ΜΝΡ χρησιμοποιείται στα πολυμερή γιατί αντιδρά με μακροαλκυλο- ρίζες κατά την διεργασία παρασκευής τους. Τα αμινοξύλια (aminoxyls) παράγουν παρόμοια φωτοσταθεροποιητική δράση όπως τα ΤΜRO με τους καταλυτικούς μηχανισμούς που παρουσιάζονται παρακάτω σε προπυλένιο: δ) διασπαστές αλυσωτών αντιδράσεων (CB), αντιοξειδωτικά (ΑΗ) : Οι αντιοξειδωτικές ουσίες που παρεμποδίζουν την διάδοση αλυσωτών δράσεων συνήθως δίνουν ένα άτομο υδρογόνου σε υπεροξυ- ρίζες ή στην οξειδωμένη μορφή τους αποδέχονται ένα άτομο υδρογόνου από μία αλκυλορίζα : CH 2 CH(R) OO + AH CH 2 CH(R) OOH + A CH 2 CH(R)(OO) + A CH=CHR + AH + (O 2 ) 196

25 Τα πιο διαδεδομένα αντιοξειδωτικά που χρησιμοποιούνται στα πολυμερή είναι οι 2,6-δι-tert-βουτυλοφαινολες, όπως το ΒΗΤ και το 1076 (όπου R = CH2CH2COOC18H37) και στα πλαστικά το ΡΒΝ και η αιθοξυκινίνη. Για τα ελαστικά χρησιμοποιούνται οι Ν-αλκυλο-Ν φαινυλενοδιαμίνες που καλούνται "αντι-διασπαστικές" (antidegradants). OH Bu t Bu t R =CH 3, BHT R = CH 2CH 2COOC 18H 37, 1076 R CH 3 CH 3 CH 2 O NH CH 3 N CH 3 PBN Ethoxyquin Αιθοξυκινίνη Τα διάφορα πρόσθετα και σταθεροποιητές που εισάγονται στη μάζα των πολυμερών για να βελτιώσουν τη σταθερότητα και τις ιδιότητές τους έχουν αποδειχθεί ότι προκαλούν ρύπανση του περιβάλλοντος λόγω της υψηλής τοξικότητάς τους. Στο παρελθόν είχε χρησιμοποιηθεί η γνωστή καρκινογόνος ένωση α-ναφθυλαμίνη ως αντιοξειδωτικό ελαστικών. Επίσης μία άλλη ναφθυλαμίνη που χρησιμοποιήθηκε ήταν η φαινυλο-βναφθυλαμίνη (ΡΒΝ) στις δεκαετίες 50 και 60 στις βιομηχανίες ελαστικών τροχών. Οι ουσίες αυτές (σε συγκεντρώσεις 50 ppm) προκάλεσαν καρκίνο της ουροδόχου κύστης σε εργαζόμενους, αλλά λόγω της μεγάλης λανθάνουσας περιόδου, τα επαγγελματικά αυτά κακοήθη νεοπλάσματα ανακαλύφθηκαν αργότερα. Οι ουσίες αυτές έχουν απαγορευθεί εδώ και αρκετά χρόνια ως ισχυρές καρκινογόνες ουσίες. Αντίθετα, ορισμένες φαινολικές ενώσεις με αντιοξειδωτικές ικανότητες δεν είναι τοξικές και μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αντιοξειδωτικά τροφίμων και καλλυντικών (όπως το H 197

26 ΒΗΤ) αλλά και για τα πλαστικά υλικά συσκευασίας τροφίμων. Το πρόβλημα των πλαστικών υλικών συσκευασίας τροφίμων έχει μελετηθεί συστηματικά και έχουν περιορισθεί ορισμένα πολυμερή και πρόσθετα από τις συσκευασίες ορισμένων τροφίμων. Η τοξικότητα ορισμένων προσθέτων σε υλικά συσκευασίας τροφίμων εξαρτάται στο κατά πόσο μεταβιβάζονται στα λιπαρά συστατικά των τροφίμων και η τοξικότητα των προϊόντων διάσπασης. Παρακάτω παρουσιάζεται η διάσπαση ΒΗΤ με την επίδραση υπεροξειδικών ριζών και φωτός. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει πολλές έρευνες για το πολυμερές PVC και των προσθέτων που χρησιμοποιούνται σε ορισμένα πλαστικά υλικά από PVC. Το υδροχλωρικό οξύ που μπορεί να σχηματισθεί κατά τη "γήρανση" του υλικού, οι μικρές ποσότητες του βινυλοχλωριδίου (VCM, που είναι γνωστό ότι προκαλεί αγγειοσάρκωμα του ήπατος σε εργαζόμενους) και ορισμένα αντιοξειδωτικά, μεταλλικά χλωρίδια, θα μπορούσαν να αποτελέσουν πηγές ανησυχίας για καταναλωτικά υλικά από PVC. Ήδη για λόγους προληπτικής τακτικής τα πλαστικά από PVC δεν χρησιμοποιούνται σε υλικά συσκευασίας τροφίμων και μεταφοράς νερού. Τα τελευταία χρόνια υπάρχει διαμάχη και για τις πλαστικοποιητικές ουσίες που προστίθενται (plasticisers) στα παιδικά παιχνίδια, όπως τα διάφορα φθαλικά άλατα, σε προϊόντα PVC. Το 1999 η Ευρωπαϊκή Ένωση απαγόρευσε τα φθαλικά σε ορισμένα είδη παιδικών παιχνιδιών και πλαστικών υλικών τα οποία τα παιδιά βάζουν στο στόμα τους για προληπτικούς λόγους. 198

27 9.8. Διαχείριση Αποβλήτων Πολυμερών και Πλαστικών Τα πολυμερή και οι πλαστικές ύλες και προϊόντα που παρασκευάζονται από αυτά κατασκευάσθηκαν με στόχο την ανθεκτικότητα, σταθερότητα και τις ιδιαίτερες ιδιότητες για να αντέχουν τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Τις τελευταίες όμως δεκαετίες και με την αυξανόμενη χρήση πολυμερών υλικών έχει αρχίσει να δημιουργείται σημαντικό πρόβλημα ρύπανσης του περιβάλλοντος. Το υπολείμματα των βιομηχανιών πολυμερών, τα απόβλητα των βιοτεχνικών και αστικών χρήσεων και τα πλαστικά σκουπίδια των οικιακών χρήσεων έχουν δημιουργήσει πολλαπλά προβλήματα ρύπανσης. Τα πλαστικά στα απόβλητα και απορρίμματα αποτελούν στη δεκαετία του 1990 σημαντικό ποσοστό. Το 1995 στην Δυτική Ευρώπη υπολογίζεται ότι δημιουργήθηκαν 16 εκατομμύρια τόνοι πλαστικών απορριμμάτων, όπου το 60 % ήταν από οικιακά απορρίμματα (κατά βάρος), 15 % από το εμπόριο (συσκευασίες προϊόντων), 5.5% από αυτοκίνητα, 5% από οικοδομικά υλικά, 5% από ηλεκτρικά/ηλεκτρονικά υλικά και 1.8% από αγροτικά υλικά (Association of Plastics Manufacturers in Europe, 1997). Τα πλαστικά οικιακά απορρίμματα αποτελούν το 8% του συνόλου των αποβλήτων, τα πλαστικά αυτοκινήτων το 7% κ.λπ. Για να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα των πλαστικών αποβλήτων έχουν θεσμοθετηθεί νόμοι και προδιαγραφές διαχείρισης των αποβλήτων στη βιομηχανία και στους χώρους διάθεσης των αστικών απορριμμάτων. Κυριότεροι τρόποι είναι η διαλογή, όπως γίνεται επί χρόνια για το χαρτί, το γυαλί, το σίδηρο και τα αλουμινένια κουτιά, και η επαναχρησιμοποίηση των πλαστικών κατά κατηγορία με θραύση, ανακύκλωση ή χρησιμοποίηση σε δευτερεύουσες χρήσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα πλαστικά πυρολύονται σε υψηλές θερμοκρασίες για την παραγωγή ενέργειας. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, η βιομηχανία συσκευασιών από πλαστικό ανακυκλώνει το 70 % των πλαστικών απορριμμάτων. Σε πολλές χώρες, όπως η Ινδία για παράδειγμα, η ανακύκλωση πλαστικών κάθε χρόνο επιτρέπει την παραγωγή ενός εκατομμυρίου τόνων νέων πλαστικών υλών και απασχολεί

28 εργαζόμενους. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχει συγκεκριμένη οδηγία "Waste Framework Directive" του 1991, όπου γίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην ανακύκλωση των πλαστικών. Η Οδηγία "Packaging and Packaging Waste" ( ) παροτρύνει τις χώρες-μέλη να ανακυκλώσουν το 50-65% του βάρους των υλικών συσκευασίας μέχρι το 2001, όπου την πλειοψηφία αποτελούν πλαστικά υλικά. Ήδη, στη Δ. Ευρώπη το 1989 ανακυκλώνονταν το 22% των πλαστικών ενώ το 1995 ανήλθε στο 25%. Για τα διάφορα είδη πολυμερών και πλαστικών υπάρχουν διαφορές στο είδος της ανακύκλωσης και της χρήσης τους. Το πολυ(αιθυλενοτερεφθαλικός εστέρας) ΡΕΤ χρησιμοποιείται στα μπουκάλια και στα φιλμ λόγω της σκληρότητας και της διαφάνειας. Επίσης, είναι πολύ ανθεκτικό στην υπεροξείδωση και δεν απαιτεί πρόσθετα. Παρουσιάζουν πρόβλημα ρύπανσης κατά την ανακύκλωση, για το λόγο αυτό το ανακυκλωμένο υλικό χρησιμοποιείται σε άλλες χρήσεις αντί δοχεία νερού και τροφίμων. Εναλλακτική λύση της ανακύκλωση των απορριμμάτων ΡΕΤ είναι η υδρόλυση στο μονομερές και επαναχρησιμοποίηση. Το PVC χρησιμοποιούνταν στη συσκευασία τροφίμων και ποτών αλλά λόγω των προσθέτων και σταθεροποιητών η χρήση του έχει μειωθεί σημαντικά. Ανακυκλωμένο PVC μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο σε δευτερεύουσες χρήσεις και για αντικείμενα όπου η τοξικότητα δεν παίζει ρόλο. Το πολυστυρόλιο (ΡS) είναι σκληρό και διαφανές. Το συμπολυμερές του όμως με βουταδιένιο και άλλα μονομερή χρησιμοποιείται για υλικά συσκευασίας. Το πολυστυρόλιο υπεροξειδώνεται εύκολα και θραύεται σχετικά εύκολα. Χρησιμοποιείται επίσης ως αφρώδες υλικό στη συσκευασία. Οι χρήσεις αυτές το καθιστούν σημαντικό τμήμα των πλαστικών απορριμμάτων. Αλλά σε αντίθεση με το PVC και τις πολυολεφίνες, μπορεί να πυρολυθεί (αποπολυμερισθεί) στο μονομερές και να ξαναχρησιμοποιηθεί. Το πολυπροπυλένιο (ΡΡ) χρησιμοποιείται σε φιλμ, δοχεία και άλλα πλαστικά υλικά. Υπεροξειδώνεται εύκολα λόγω της μεθυλικής ομάδας. Επίσης χρησιμοποιείται από την αυτοκινητοβιομηχανία. Εάν το ΡΡ παρασκευασθεί με τα κατάλληλα πρόσθετα που δεν παρεμποδίζουν την ανακύκλωσή του, 200

29 τότε είναι εύκολο να ανακυκλωθεί στο μεγαλύτερο ποσοστό του. Τέλος, το πολυαιθυλένιο (ΡΕ) έχει πολλαπλές χρήσεις και αποτελεί σημαντικό ποσοστό στα πλαστικά απορρίμματα. Η ανακύκλωσή του είναι προβληματική λόγω της αντίδρασης των μακροριζών με οξυγόνο. Το ανακυκλωμένο πλαστικό δεν έχει φτωχές ιδιότητες σε σχέση με το αρχικό πολυμερές. Η ανακύκλωση των πολυμερών και των πλαστικών απορριμμάτων έχει γίνει στόχος πολλών ερευνών. Σε πολλές χώρες έχουν καθιερωθεί διάφορα πρακτικά συστήματα και τρόποι συλλογής και ανακύκλωσης πλαστικών. Ένα μέρος των πλαστικών απορριμμάτων σε χώρες όπως η Ιαπωνία καίγονται σε υψηλές θερμοκρασίας για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Η καύση όμως των πλαστικών παράγει ρύπους και διοξίνες (ιδιαίτερα από τα χλωριωμένα πολυμερή) και απαιτεί ισχυρά φίλτρα και ειδικές θερμοκρασίες καύσης. Σε άλλα συστήματα τα απορρίμματα πολυμερών υλικών αναμιγνύονται με καύσιμο και πυρολύονται σε υψηλές θερμοκρασίες, χωρίς την παρουσία αέρος, προς μονομερή ή άλλα απλά οργανικά μόρια (αιθυλένιο, προπένιο κλπ) που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως χημικές πρώτες ύλες. Σε άλλες διεργασίες τα πλαστικά απορρίμματα μπορούν να μετατραπούν με πυρόλυση σε υγρούς ή αέριους υδρογονάνθρακες, που χρησιμεύουν ως καύσιμα "Βιοαποικοδομούμενα Πολυμερή" Η ανακύκλωση πολυμερών και πλαστικών υλικών μπορεί να εξουδετερώσει πάνω από 60 % των πλαστικών απορριμμάτων και να συμβάλει στη μείωση της ρύπανσης του περιβάλλοντος και της εξοικονόμησης ενέργειας, όπως γίνεται και με τα άλλα υλικά (χαρτί, γυαλί, μέταλλα κλπ). Παρόλα αυτά σημαντικό μέρος των πλαστικών αποβλήτων ρυπαίνουν τα νερά και το έδαφος. Εδώ και πολλές δεκαετίες η επιστημονική κοινότητα ερευνά τον τρόπο που τα πολυμερή που παρασκευάζονται να μπορούν να διασπώνται ή να βιοαποικοδομούνται σε εύλογο διάστημα και να μετατρέπονται σε χρήσιμο λίπασμα ή βελτιωτικό εδάφους, κλπ, χωρίς να 201

30 ρυπαίνουν το περιβάλλον. Στην αρχική φάση της παρασκευής πολυμερών ο στόχος ήταν να είναι ανθεκτικά, σκληρά, διαφανή κλπ, και να μπορούν να μετατραπούν σε χρήσιμα αντικείμενα με συγκεκριμένες ιδιότητες. Τώρα πλέον σκοπός πολλών ερευνητικών προσπαθειών είναι να έχουν ορισμένες χρήσιμες ιδιότητες, αλλά και συγχρόνως να μπορούν να διασπασθούν σε μη τοξικές ουσίες με το πέρασμα του χρόνου όταν καταστούν απορρίμματα. Στο σημείο αυτό οι ελεύθερες ρίζες και οι διασπαστικές υδρολύσεις και θραύσεις δεσμών θα μπορούσαν να προέλθουν από το φυσικό περιβάλλον και τις συνθήκες που επικρατούν σε χώρους διάθεσης απορριμμάτων. Άλλωστε οι όροι "βιοδιασπάσιμο" υλικό λαμβάνεται από την ορολογία των φυσικών οικοσυστημάτων. Πολλά φυσικά υλικά, μετά το τέλος της χρήσης τους, αποσυντίθενται κάτω από φυσικές συνθήκες και με τη βοήθεια πολλές φορές μικροοργανισμών προς αρχικές πρώτες φυσικές ύλες. Ο όρος λοιπόν "βιοαποικοδομούμενα πολυμερή " (biodegradable Polymers, BP) δεν είναι πρόσφατος, αλλά εδώ και πολλά χρόνια γίνονται προσπάθειες να δημιουργηθούν τέτοια πολυμερή. Βασικό μειονέκτημα (που είναι όμως προτέρημα για τις χρήσεις για τις οποίες κατασκευάζονται) των πιο πολλών πολυμερών υλικών είναι ότι περιέχουν αντιοξειδωτικά, σταθεροποιητές και πρόσθετα που τα καθιστούν σταθερά και μη διασπώμενα. Απαιτείται λοιπόν να γίνει ένας διπλός συνδυασμός με αμφίπλευρες ιδιότητες που όμως δεν πρέπει να συγκρούονται μεταξύ τους αλλά η μία να ακολουθεί την άλλη, ιδιαίτερα στο στάδιο όπου τα πολυμερή και πλαστικά υλικά δεν έχουν πλέον χρησιμότητα και γίνονται απορρίμματα. Στη δεκαετία του 1980 άρχισαν να εμφανίζονται πολυμερή που μπορούσαν να βιοαποικοδομηθούν, αλλά που έπρεπε να τηρούν ορισμένους όρους της διαχείρισης αποβλήτων. Απαιτούνταν πρότυπα και πρωτόκολλα ελέγχου βιοαποικοδομησιμότητας, περισσότερη έρευνα στο τεχνικό πεδίο όσο και μακροχρόνιες μελέτες περιβαλλοντικής εκτίμησης των ιδιοτήτων τους. Το πρώτο "πράσινο" κριτήριο ("green criterion") ήταν για τα πολυμερή που περνούν στα υγρά απόβλητα. Δηλαδή, κατά πόσο τα πολυμερή αποικοδομούνται ικανοποιητικά ώστε να εισέλθούν στο κύκλο των υγρών 202

31 αποβλήτων και δεν προκαλούν προβλήματα στα συστήματα καθαρισμού των υγρών λυμάτων (μηχανική, χημική και βιολογική κατεργασία υγρών λυμάτων πόλεων). Το δεύτερο κριτήριο ήταν για τα πλαστικά απόβλητα που καταλήγουν σε χωματερές αστικών απορριμμάτων, όπου θα μπορούσαν να ανακυκλωθούν, να μετατραπούν σε κομπόστ (φυτόχωμα) ή να καούν με πυρολυτικές συνθήκες. Πολλά πολυμερή που χρησιμοποιούνται στη γεωργία είναι κατασκευασμένα για να βιοαποικοδομούνται μετά από ορισμένο χρονικό διάστημα. Το τρίτο κριτήριο είναι η μακροχρόνια παραμονή των πλαστικών απορριμμάτων στο περιβάλλον. Δηλαδή, κατά πόσο ρυπαίνουν το έδαφος, τον αέρα και τα νερά με τα τοξικά τους κατάλοιπα και πρόσθετα. Η βιοαποικοδόμηση πολυμερών επιτυγχάνεται με φυσικοχημικές διεργασίες (υπεροξείδωση και υδρόλυση), αλλά και με μικροοργανισμούς. Τα πολυμερή μπορούν να καταστραφούν στο φυσικό περιβάλλον με υπεροξείδωση και υδρόλυση και να βιοαποικοδομηθούν τελικά και να επιστρέψουν στο φυσικό περιβάλλον ως διοξείδιο του άνθρακα και νερό. Η βιοαφομοίωση όμως αυτή θα πάρει πολλά χρόνια, πιθανόν μερικές εκατοντάδες. Το ξύλο για παράδειγμα, είναι βιοαποικοδομήσιμο, αλλά υπάρχουν και μερικοί κορμοί δένδρων που είναι εξαιρετικά ανθεκτικοί (π.χ. 203

32 σεκόγια, sequoia) λόγω της υψηλής περιεκτικότητας σε τανίνες που είναι αντιοξειδωτικές πολυφαινόλες, και μπορούν να παραμείνουν για 500 χρόνια χωρίς μικροβιολογική διάσπαση. Το πρώτο αποικοδομούμενο πολυμερές με ανθρακική αλυσίδα παρασκευάσθηκε από τον Brubaker (Du Pont, 1950) και ήταν ένα συμπολυμερές αιθυλενίου και μονοξειδίου του άνθρακα (E-CO). Το συμπολυμερές αυτό θραύεται με την επίδραση υπεριώδους ακτινοβολίας (UV) που δημιουργεί υπεροξείδια και διασπά το μακρομοριακό προϊόν σε μακροβινυλο- και κετονο- (τελικές ομάδες) πολυμερή, τα οποία μετά βιοαποικοδομούνται πολύ γρήγορα. Με βάση τις μελέτες αυτές οι Guillet και συνεργάτες (Παν/μιο του Τορόντο) παρασκεύασαν συμπολυμερή με βινυλοκετόνες και συνηθισμένα μονομερή. Στο εμπόριο εμφανίσθηκαν ως Ecolyte φωτολυτικο-αποικοδομούμενα πλαστικά. Τα στάδια των αντιδράσεων διάσπασης παρουσιάζονται παρακάτω: CH 2 CHCH 2 CH 2 C O R hv CH 2 CHCH 2 CH 2 + RCO O 2, RH O 2, RH CH 2 CHCHCH 2 OOH + R Ecolyte TM RC O OH Επίσης υπάρχουν στο εμπόριο πολυμερή που διασπώνται με υπεροξείδια (peroxidisable polymers) και είναι κυρίως ακόρεστα ανθρακικήςαλυσίδας πολυμερή. Παραδείγματα είναι το 1,2-πολυ(βουταδιένιο). Συνήθως το 1,4-βουταδιένιο χρησιμοποιείται σε διάφορα συμπολυμερή. Τα τελευταία χρόνια πολυστυρόλιο-βουταδιένιο συμπολυμερή ενσωματώνονται σε πολυαιθυλένιο και με την παρουσία καρβοξυλικών εστέρων σιδήρου ή μαγγάνιο αυξάνει την φωτοοξείδωση στο περιβάλλον: 204

33 Fe(OCOR) 3 hv Fe(OCOR) 2 + RCOO POOH + PCOOH PCOOFe(OCOR) 2 + PO + H 2 O hv / θέρμανση + npooh + npcooh (PCOO) 3 Fe + ''οξυ-'' ρίζες Επίσης, μερικά υδατολιαλυτά οργανικά πολυμερή, όπως η πολυ(βινυλο-αλκοόλη), PVA, και πολυ(αιθυλενο γλυκόλη), PEG, υπεροξειδώνονται πολύ εύκολα και μπορούν να διασπασθούν με μικροοργανισμούς. Φωτοβιοαποικοδομούμενα πολυμερή με ανθρακική-αλυσίδα είναι δύσκολο να παρασκευασθούν εφόσον δεν μετασχηματισθούν τα αντιοξειδωτικά πρόσθετα σε φωτοευαίσθητες ουσίες. Από πειράματα με διθειοκαρβαμιδικούς εστέρες με τρισθενή σίδηρο βρέθηκε ότι μετά από μια ορισμένη περιόδο, φωτοκαταλύονται με το υπεριώδες φως του περιβάλλοντος και απελευθερώνουν προ-οξειδωτικούς μεταλλο- καρβοξυλικούς εστέρες, που διασπούν δεσμούς του σκελετού του πολυμερούς με υπεροξειδική σχάση. Τα σύμπλοκα με νικέλιο ή κοβάλτιο είναι επίσης πολύ αποτελεσματικά για υπεροξειδική δράση. Οι αντιδράσεις που λαμβάνουν χώρα παρουσιάζονται παρακάτω : 205

34 Τα τελευταία χρόνια έχουν παρασκευασθεί πολλά είδη πολυμερών που βιοαποικοδομούνται με υδρόλυση. Τυπικά συνθετικά πολυμερή είναι οι βιοαποικοδομούμενοι πολυεστέρες, πολυ(γλυκολλικόοξύ), PGA, (εμπορικό προϊόν, DEXON) πολυ(γαλακτικό οξύ), PLA, (εμπορικό προϊόν Eco-PLA) και τα συμπολυμερή τους (π.χ. VICRYL). Βιοαποικοδομούμενα εμπορικά πολυμερή που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι το 3-υδροξυαλκανοΪκό οξύ, PHA, (3-hydroxyalkanoic acids) και το συμπολυμερές, Biopol, 3- υδροξυβουτυρικό οξύ και 3-υδροξυβαλερικό οξύ (ICI, 3-hydroxybutyric & 3- hydroxyvaleric acids). CH R 3 [ Ο CH 2 CO ] n [ O CH CO ] n [ O CH CH 2 CO ] n PGA PLA PHA 206

35 Σημαντικός αριθμός βιοαποικοδομούμενων συμπολυμερών χρησιμοποιούνται στη γεωργία. Τις ιδιότητες των πολυουρεθανών να βιοαποικοδομούνται χρησιμοποιεί ένα συμπολυμερές, Showa High Polymers of Bionolle (ομάδες εστέρα και ουρεθάνης). Μεγάλος αριθμός ερευνητών και ερευνητικά εργαστήρια βιομηχανιών πολυμερών (ICI, Du Pont) διερευνούν την παρασκευή και τις πρακτικές εφαρμογές βιοαποικοδομούμενων πολυμερών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται τα τελευταία χρόνια στις τεχνολογικές εφαρμογές φωτο-διασπώμενων (φιλμ που θα χρησιμοποιούνται στη γεωργία για την προστασία των ριζών δένδρων, φυτών και καλλιεργειών (mulchin films, photo-biodegradable). 207

36 9.9. Βιβλιογραφία 1. Flory PJ. Principles of Polymer Chemistry. Cornell University Press, Ithaca, Stille JK. Introduction to Polymer Chemistry. John Wiley & Sons, New York, Billmeyer FW, Jr. Textbook of Polymer Science. John Wiley & Sons, London, Treloar LRG. Introduction to Polymer Science. The Wykeham Science Series, London, Cowie JMG. Polymers: Chemistry and Physics of Modern Materials. Billing & Sons, London, Guillet J, ed. Polymers and Ecological Problems. Plenum Press, New York, Saunders KJ. Organic Polymer Chemistry. Chapman & Hall, London, Kaufman HS, Falcetta JJ. Introduction to Polymer Science and Technology. John Wiley & Sons, New York, Ranby B, Rabek JF. ESR Spectroscopy in Polymer Research. Springer Verlag, New York, Ντόντου ΑΔ. Συνθετικά Μακρομόρια. Αθήνα, Καμπούρη ΕΜ. Τεχνολογία Πολυμερών, τ. Ι, Αθήνα, Bridson JA. Plastic Materials. Newnes-Butterworths, London, Seymour RB, Carraher CE. Polymer Chemistry. Marcell Dekker, New York, Seymour RB, Cheng T. Advances in Polyolefins. Plenum Press, New York, Scott G, ed. Developments in Polymer Stabilisation. Elsevier Applied Science, New York, Χατζηχρηστίδης Ν. Σημειώσεις Χημείας Πολυμερών. Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα,

37 17. Griffin GJL, ed. Chemistry and Technology of Biodegradable Polymers. Blackie Academic, London, Moad G, Solomon DH. The Chemistry of Radical Polymerization Pergammon Press, Oxford, Doi Y, Fukuda K, eds. Biodegradable Plastics and Polymers. Elsevier, New York, Rabek JF. Polymer Photodegradation Mechanisms and Experimental Methods, Chapman and Hall, London, Scott G, Gilead D, ed. Degradable Polymers : Principles and Applications. Chapman & Hall, London, Nicholson JW. The Chemistry of Polymers, 2nd ed. Royal Society of Chemistry, Cambridge, Parson AE. An Introduction to Free Radical Chemistry. Blackwell Science, London, Matyjaszewsk K, Davis TP. Handbook of Radical Polymerization, Wiley Intercience, Wiley & Sons, New York, Βιβλιογραφία για τα απόβλητα πολυμερών και βιοαποικοδομούμενα πολυμερή 1. Council for Solid Waste Solutions. From Soda Bottle to Swimming Pool. Washington DC, Plactics Recycling Foundation. Plastics Recycling. A Strategic Vision. PRF, USA, Barenberg SA, Brash JL, Narayan R, Redpath AE, eds. Degradable Materials : Properties, Issues and Opportunities. CRC Press, Boca Raton, FL, Bunyan RJ. Marketable products from plastic waste. Plastic Recycling Vert M, Feijen J, Albertsson A, ScottG, Chiellini E, eds. Biodegradable Polymers and Plastics. Royal Society of Chemistry, Cambridge,

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο 19 1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο Γενικά Αλκένια ονομάζονται οι άκυκλοι ακόρεστοι υδρογονάνθρακες, οι οποίοι περιέχουν ένα διπλό δεσμό στο μόριο. O γενικός τύπος των αλκενίων είναι C ν Η 2ν (ν 2). Στον

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια 1. Αλκοόλες Ενώσεις που περιέχουν ομάδες υδροξυλίου συνδεδεμένες με κορεσμένα άτομα άνθρακα υβριδισμού sp 3 Βάσει παραπάνω ορισμού,

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

panagiotisathanasopoulos.gr

panagiotisathanasopoulos.gr Χημική Ισορροπία 61 Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 62 Τι ονομάζεται κλειστό χημικό σύστημα; Παναγιώτης Αθανασόπουλος Κλειστό ονομάζεται το

Διαβάστε περισσότερα

Ν + O ΝO+N Μηχανισµός Zel'dovich Ν + O ΝO+O ΝO+H N + OH 4CO + 2ΗΟ + 4ΝΟ 5Ο 6ΗΟ + 4ΝΟ 4HCN + 7ΗΟ 4ΝΗ + CN + H O HCN + OH

Ν + O ΝO+N Μηχανισµός Zel'dovich Ν + O ΝO+O ΝO+H N + OH 4CO + 2ΗΟ + 4ΝΟ 5Ο 6ΗΟ + 4ΝΟ 4HCN + 7ΗΟ 4ΝΗ + CN + H O HCN + OH Τεχνολογίες ελέγχου των εκποµπών των Συµβατικών Ατµοηλεκτρικών Σταθµών (ΣΑΗΣ) µε καύσιµο άνθρακα ρ. Ανανίας Τοµπουλίδης Τµ. Μηχανολόγων Μηχανικών, Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας Εκποµπές NO Χ που παράγονται

Διαβάστε περισσότερα

Πολυμερή: Σύνθεση του Nylon 6,10

Πολυμερή: Σύνθεση του Nylon 6,10 10 Πολυμερή: Σύνθεση του Nylon 6,10 Στόχος της άσκησης: Η κατανόηση της δομής των πολυμερών. Η εξοικείωση με την βασική ιδέα του πολυμερισμού συμπύκνωσης. Ο χειρισμός των αντιδραστηρίων στον πολυμερισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ÊÏÑÕÖÁÉÏ ÅÕÏÓÌÏÓ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ÊÏÑÕÖÁÉÏ ÅÕÏÓÌÏÓ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Β ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 3 Απριλίου 014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ ΑΠΟ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΟΥΣΙΩΝ ΠΟΥ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΟΥΝ ΣΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ ΑΠΟ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΟΥΣΙΩΝ ΠΟΥ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΟΥΝ ΣΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ ΑΠΟ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΟΥΣΙΩΝ ΠΟΥ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΟΥΝ ΣΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΚΑΡΑΜΟΛΕΓΚΟΥ ΦΑΝΟΥΡΙΑ ΛΟΝΤΟΥ ΜΑΡΙΑ - ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΣΚΥΒΑΛΑΚΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να γνωρίζουμε τα κυριότερα συστατικά του πετρελαίου Να περιγράφουμε

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Λτκείξτ Τπάοεζα θεμάσωμ 33

Χημεία Β Λτκείξτ Τπάοεζα θεμάσωμ 33 Χημεία Β Λτκείξτ Τπάοεζα θεμάσωμ 33 3. Αλκόολεσ 3.1 Να χαρακτηρίςετε τισ προτάςεισ που ακολουθούν ωσ ςωςτέσ ή ωσ λανθαςμένεσ και να αιτιολογήςετε τισ απαντήςεισ ςασ: 1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Για τις ερωτήσεις 1.1 1.4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί την σωστή απάντηση. 1.1. Στο μόριο του BeF 2 οι δεσμοί

Διαβάστε περισσότερα

4. Αντιδράσεις πολυμερισμού

4. Αντιδράσεις πολυμερισμού 4. Ατιδράσεις πολυμερισμού Ποια μόρια οομάζοται μακρομόρια Τα μακρομόρια είαι μόρια μεγάλου μοριακού βάρους που σχηματίζοται από τη συέωση (= πολυμερισμό) απλούστερω δομικά μορίω (= μοομερή) σύμφωα με

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

2. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 5,6L (σε STP) που αποτελείται µόνο από

2. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 5,6L (σε STP) που αποτελείται µόνο από ΧΗΜΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΥΣΗ Καύση & εύρεση σύστασης βιοαερίου 1. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 8,96L (σε STP) που αποτελείται µόνο από CH4 και CO2, καίγεται πλήρως. Τα καυσαέρια περιέχουν 10,8g Η2Ο.

Διαβάστε περισσότερα

Συσκευασία Τροφίµων. Πλαστική Συσκευασία. Εισαγωγή

Συσκευασία Τροφίµων. Πλαστική Συσκευασία. Εισαγωγή Συσκευασία Τροφίµων Πλαστική Συσκευασία Εισαγωγή «Πλαστικά» γιατί πλάθονται σε οποιοδήποτε σχήµα Τα πολυµερή είναι οργανικές ενώσεις το µόριο των οποίων σχηµατίζεται από την επανάληψη µιας ή περισσοτέρων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÅÐÉËÏÃÇ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÅÐÉËÏÃÇ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ 1 ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις 1.1-1.4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.1. Οι παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (17740-18017) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ Γραφείο 211 Επίκουρος Καθηγητής: Δ. Τσιπλακίδης Τηλ.: 2310 997766 e mail: dtsiplak@chem.auth.gr url:

Διαβάστε περισσότερα

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας:

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: 12 Κεφάλαιο 1ο 1.2 ΟΞΕΑ ΚΑΤΑ ARRHENIUS Που οφείλεται ο όξινος χαρακτήρας; Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: Τα γράμματα είναι τα σύμβολα των χημικών

Διαβάστε περισσότερα

Αέριο χλώριο και υποχλωριώδη άλατα ιοξείδιο του χλωρίου Υπεροξείδιο του υδρογόνου Υπερµαγγανικό κάλιο Οξυγόνο

Αέριο χλώριο και υποχλωριώδη άλατα ιοξείδιο του χλωρίου Υπεροξείδιο του υδρογόνου Υπερµαγγανικό κάλιο Οξυγόνο ΠΡΑΣΙΝΗ ΧΗΜΕΙΑ, ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ: ΟΞΕΙ ΩΣΗ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΡΥΠΩΝ ΣΕ Υ ΑΤΙΚΑ ΙΑΛΥΜΑΤΑ ΙΑΣΠΟΡΑΣ ΜΕ ΠΡΑΣΙΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕ ΣΥΜΒΑΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟ ΟΥΣ. ΟΙ ΥΠΕΡΗΧΟΙ ΩΣ ΠΡΑΣΙΝΟ ΟΞΕΙ ΩΤΙΚΟ. Α.Ι. Μαρούλης, Κ. Χατζηαντωνίου, Σ.Ι. Παταρούδη,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 ΘΕΜΑ 1 Ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1) Το άτοµο του καλίου (Κ) έχει µαζικό

Διαβάστε περισσότερα

Διαρκής απαίτηση της εκπαιδευτικής κοινότητας είναι η ύπαρξη πολλών βιβλίων

Διαρκής απαίτηση της εκπαιδευτικής κοινότητας είναι η ύπαρξη πολλών βιβλίων Διαρκής απαίτηση της εκπαιδευτικής κοινότητας είναι η ύπαρξη πολλών βιβλίων για κάθε μάθημα, τα οποία θα βασίζονται στο ίδιο Αναλυτικό Πρόγραμμα και θα παρουσιάζουν τα ίδια θέματα από μια άλλη ίσως σκοπιά.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 13 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2015

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 13 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2015 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 1 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 015 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ. ΘΕΜΑ Α (μονάδες 5x5) Στις παρακάτω προτάσεις να επιλέξετε την σωστή απάντηση Α.1 Πρωτοταγή αλκοόλη παίρνουμε α. κατά την προσθήκη αντιδραστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

άνθρακα εκτός από CO, CO 2, H 2 CO 3, και τα ανθρακικά άλατα ( CO 2- Οργανική Χημεία : Η χημεία των ενώσεων του άνθρακα

άνθρακα εκτός από CO, CO 2, H 2 CO 3, και τα ανθρακικά άλατα ( CO 2- Οργανική Χημεία : Η χημεία των ενώσεων του άνθρακα Οργανικές ενώσεις : Όλες οι ενώσεις του άνθρακα εκτός από CO, CO 2, H 2 CO 3, και τα ανθρακικά άλατα ( CO 2-3 ) Οργανική Χημεία : Η χημεία των ενώσεων του άνθρακα Προέλευση οργανικών ενώσεων : κυρίως από

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 24 Μαΐου, 2013 7:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004 ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρονικά Φαινόμενα

Ηλεκτρονικά Φαινόμενα Ηλεκτρονικά Φαινόμενα Το επαγωγικό όμως φαινόμενο οδηγεί στη διάχυση της πόλωσης και στο υπόλοιπο μόριο. Έτσι πολώνονται, με φθίνουσα όμως ένταση, και οι επόμενοι άνθρακες που είναι συνδεδεμένοι μέσω σ

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. 24-4. Που οφείλεται η ικανότητα του άνθρακα να σχηματίζει τόσες πολλές ενώσεις; Ο άνθρακας έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά :

Οργανική Χημεία. 24-4. Που οφείλεται η ικανότητα του άνθρακα να σχηματίζει τόσες πολλές ενώσεις; Ο άνθρακας έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά : Οργανική Χημεία ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 24-1. Με τι ασχολείται η Οργανική Χημεία; Πεδίο ενασχόλησης του κλάδου της Χημείας που ονομάζεται Οργανική Χημεία είναι οι ενώσεις του άνθρακα (C). 24-2. Ποιες

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να διαπιστώνουμε τον όξινο χαρακτήρα σε προϊόντα καθημερινής χρήσης Να ορίζουμε τα οξέα κατά τον Arrhenius

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες Οργανική Χημεία Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες 1. Καρβονυλικές ενώσεις Καρβονυλική ομάδα C=O σημαντικότερη λειτουργική ομάδα οργανικής χημείας Καρβονυλικές ομάδες βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ

ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ Ε. Πουλάκης, Α. Ζέρβα, Κ. Φιλιππόπουλος Σχολή Χημικών Μηχανικών, Ε.Μ.Π., Ηρώων Πολυτεχνείου 9, 157 80 Αθήνα ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η φωτοκαταλυτική επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΠΛΑΣΤΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΠΛΑΣΤΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΠΛΑΣΤΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΔΙΠΛΩΜΑ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΧΗΜΙΚΗΑΝΑΛΥΣΗ ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΑθηνάΒουρούδη Μαρούλα Κιούση ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Αναπόσπαστο κομμάτιτηςπαραγωγικήςδιεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήρια ΕΠΙΓΝΩΣΗ Αγ. Δημητρίου 2015. Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Β Λυκείου. ΘΕΜΑ 1 ο

Φροντιστήρια ΕΠΙΓΝΩΣΗ Αγ. Δημητρίου 2015. Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Β Λυκείου. ΘΕΜΑ 1 ο Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Β Λυκείου ΘΕΜΑ 1 ο Για τις ερωτήσεις 1.1 έως 1.5 να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: 1.1 Ποιος από τους επόμενους μοριακούς τύπος που αναφέρονται σε άκυκλες ενώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων 1. Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων Γενικά, εξετάζουμε το είδος της αντίδρασης και τον τρόπο που αυτές συντελούνται Γενικοί τύποι αντιδράσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες σε σχέση με τη μη βιολογική που οφείλονται στη φύση των βιοκαταλυτών Οι ιδιαιτερότητες αυτές πρέπει να παίρνονται σοβαρά υπ όψη κατά το σχεδιασμό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗ 19-21 -10681 210 3824614 210 3847670 www.irakleitos.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β') ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα 3. Σ αυτούς που μοχθούν για τη γνώση και πασχίζουν για την παραγωγή

Περιεχόμενα 3. Σ αυτούς που μοχθούν για τη γνώση και πασχίζουν για την παραγωγή Περιεχόμενα 3 Σ αυτούς που μοχθούν για τη γνώση και πασχίζουν για την παραγωγή Πρόλογος Η Χημική Τεχνολογία άρχισε να εμφανίζεται ως ανεξάρτητη επιστήμη κατά το τέλος του 18 ου και αρχές του 19 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

ÊÏÑÕÖÇ. 1.2 Το ph υδατικού διαλύµατος ασθενούς βάσης Β 0,01Μ είναι : Α. Μεγαλύτερο του 12 Β. 12 Γ. Μικρότερο του 2. Μικρότερο του 12 Μονάδες 5

ÊÏÑÕÖÇ. 1.2 Το ph υδατικού διαλύµατος ασθενούς βάσης Β 0,01Μ είναι : Α. Μεγαλύτερο του 12 Β. 12 Γ. Μικρότερο του 2. Μικρότερο του 12 Μονάδες 5 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΜΑ 1ο ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1.1 έως 1.3 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.1 Η ενέργεια ιοντισµού

Διαβάστε περισσότερα

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%)

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Φυσικό αέριο Βιοαέριο Αλκάνια ΦΥΣΙΚΟ ΑΕΡΙΟ Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Χρησιµοποιείται ως: Καύσιµο Πρώτη ύλη στην πετροχηµική βιοµηχανία Πλεονεκτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Η ηλεκτρονιακή δομή, στη

Διαβάστε περισσότερα

3.5 Ρυθμιστικά διαλύματα

3.5 Ρυθμιστικά διαλύματα 3.5 Ρυθμιστικά διαλύματα Ρυθμιστικά διαλύματα ονομάζονται τα διαλύματα των οποίων το ph παραμείνει πρακτικά σταθερό, όταν προστεθεί μικρή αλλά υπολογίσιμη ποσότητα ισχυρών οξέων ή βάσεων ή αραιωθούν μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΥΟ ΚΥΚΛΩΝ) Θέμα Α Στις

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Χημεία Ενότητα 15: Διαλύματα Αν. Καθηγητής Γεώργιος Μαρνέλλος e-mail: gmarnellos@uowm.gr Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών

Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών Εργαστηριακή Άσκηση 9-10-11 ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ Διδάσκων Δρ Κατσιρόπουλος Χρήστος Τμήμα Μηχανολογίας ΑΤΕΙ Πατρών 2014-15 1 ΟΡΙΣΜΟΣ-ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΗΜΑ ΚΑΤΑΤΕΘΕΝ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης.

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης. Ατμόσφαιρα Η γη, όπως και ολόκληρο το ηλιακό μας σύστημα, αναπτύχθηκε μέσα από ένα τεράστιο σύννεφο σκόνης και αερίων, πριν από 4,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Τότε η γη, περικλειόταν από ένα αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α.1 έως Α.5 να γράψετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση δίπλα στον αριθμό της ερώτησης.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 28 Μαΐου, 2015 8:00 11:00

Διαβάστε περισσότερα

6. To στοιχείο νάτριο, 11Na, βρίσκεται στην 1η (IA) ομάδα και την 2η περίοδο του Περιοδικού Πίνακα.

6. To στοιχείο νάτριο, 11Na, βρίσκεται στην 1η (IA) ομάδα και την 2η περίοδο του Περιοδικού Πίνακα. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11 Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. 2. Σε 2 mol NH 3 περιέχεται ίσος αριθμός μορίων

Διαβάστε περισσότερα

6. Αντιδράσεις οξέων - βάσεων

6. Αντιδράσεις οξέων - βάσεων 6. Αντιδράσεις οξέων - βάσεων Από τις οργανικές ενώσεις, όξινες ιδιότητες παρακάτω: κατά Brönsted - Lowry παρουσιάζουν οι 1. Τα οργανικά οξέα: RCOOH. Είναι ασθενή οξέα. Δίνουν τις τυπικές αντιδράσεις των

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ Η χρήση του όζοντος για την κατεργασία νερού σε πύργους ψύξης αυξάνει σηµαντικά τα τελευταία χρόνια και αρκετές έρευνες και εφαρµογές που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Μια εικόνα, από υπολογιστή, Ανταρκτική. µετρήθηκε.

Μια εικόνα, από υπολογιστή, Ανταρκτική. µετρήθηκε. Η τρύπα του όζοντος Η οροφή του ουρανού από κάπου µπάζει!!! Η τρύπα του όζοντος Μια εικόνα, από υπολογιστή, του νοτίου ηµισφαιρίου που αποκαλύπτει την τρύπα του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική. Οι περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου 1 ο Κεφάλαιο Όλα τα θέματα του 1 ου Κεφαλαίου από τη Τράπεζα Θεμάτων 25 ερωτήσεις Σωστού Λάθους 30 ερωτήσεις ανάπτυξης Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το

Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το κρεας, γίνεται και χρήση άλλων αλατων όπως νιτρικών και νιτρωδών.

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

5.3 Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων

5.3 Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων 5. Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων Η ταξινόμηση των οργανικών αντιδράσεων μπορεί να γίνει με δύο διαφορετικούς τρόπους : α.

Διαβάστε περισσότερα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα Αιωρήματα & Γαλακτώματα Εαρινό εξάμηνο Ακ. Έτους 2014-15 Μάθημα 2ο 25 February 2015 Αιωρήματα Γαλακτώματα 1 Παρασκευή αιωρημάτων Οι μέθοδοι παρασκευής αιωρημάτων κατατάσσονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΧΗΜΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΧΗΜΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις 1.1-1.4, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.1 Στην

Διαβάστε περισσότερα

04-04: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Ιδιότητες και διεργασίες

04-04: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Ιδιότητες και διεργασίες Κεφάλαιο 04-04 σελ. 1 04-04: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Ιδιότητες και διεργασίες Εισαγωγή Γενικά, υπάρχουν πέντε διαφορετικές διεργασίες που μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς για να παραχθεί χρήσιμη ενέργεια

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης Οργανική Χημεία Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης 1. Καρβοξυλικά οξέα Σημαντικά ακυλο (-COR) παράγωγα Πλήθος καρβοξυλικών ενώσεων στη φύση, π.χ. οξικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΥΣΑΕΡΙΑ ΚΑΤΑΛΥΤΕΣ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ Ενεργειακό πρόβληµα Τεράστιες απαιτήσεις σε ενέργεια µε αµφίβολη µακροπρόθεσµη επάρκεια ενεργειακών πόρων Μικρή απόδοση των σηµερινών µέσων αξιοποίησης της ενέργειας (π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

Tμήμα Α1 Επιβλέπων καθηγητής: Σ. Μαρράς

Tμήμα Α1 Επιβλέπων καθηγητής: Σ. Μαρράς Tμήμα Α1 Επιβλέπων καθηγητής: Σ. Μαρράς -Πλαστικά/πολυμερή (πλεονεκτήματα μειονεκτήματα) -Βιοαποικοδομήσιμα πολυμερη (πλεονεκτήματα μειονεκτήματα) -Βιοαποικοδομήσιμα πολυμερή ως υλικά συσκευασίας -Ιατρικές

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1.2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Ταξινόμηση της ύλης

1.5 Ταξινόμηση της ύλης 1.5 Ταξινόμηση της ύλης Θεωρία 5.1. Πως ταξινομείται η ύλη; Η ύλη ταξινομείται σε καθαρές ή καθορισμένες ουσίες και μίγματα. Τα μίγματα ταξινομούνται σε ομογενή και ετερογενή. Οι καθορισμένες ουσίες ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier

4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier Τι ονομάζεται θέση χημικής ισορροπίας; Από ποιους παράγοντες επηρεάζεται η θέση της χημικής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 5. 1.2 Στο μόριο του CH C CH=CH 2 υπάρχουν:

Μονάδες 5. 1.2 Στο μόριο του CH C CH=CH 2 υπάρχουν: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 31 ΜΑΪΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1 ο Για τις ερωτήσεις 1.1-1.4

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (16503-17006) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (17468-17738) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ B ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 1. Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

Αυτoϊοντισμός του νερού ph

Αυτoϊοντισμός του νερού ph Αυτoϊοντισμός του νερού ph Το καθαρό νερό είναι ηλεκτρολύτης; Το καθαρό νερό είναι ομοιοπολική ένωση και θα περιμέναμε να είναι μην εμφανίζει ηλεκτρική αγωγιμότητα. Μετρήσεις μεγάλης ακρίβειας όμως έδειξαν

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα καυσίμου σελ.1

Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Περιγραφές της σύστασης καύσιμης βιομάζας Η βιομάζα που χρησιμοποιείται σε ενεργειακές εφαρμογές μπορεί να προέρχεται εν γένει από δέντρα ή θάμνους (ξυλώδης ή λιγνο-κυτταρινούχος

Διαβάστε περισσότερα

Οξειδωτικό Stress, άσκηση και υπερπροπόνηση

Οξειδωτικό Stress, άσκηση και υπερπροπόνηση Οξειδωτικό Stress, άσκηση και υπερπροπόνηση Τζιαμούρτας Ζ. Αθανάσιος Επίκουρος Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης, ΠΘ Ερευνητής, Ινστιτούτο Σωματικής Απόδοσης και Αποκατάστασης Οξειδωτικό στρες Γενικός όρος

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 5 ο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ

MAΘΗΜΑ 5 ο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ MAΘΗΜΑ 5 ο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ ξικός αιθυλεστέρας ή Οξικό αιθύλιο Δρα. Κουκουλίτσα Αικατερίνη Χημικός Εργαστηριακός Συνεργάτης Τ.Ε.Ι Αθήνας ckoukoul@teiath.gr ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΚΑΡΒΟΞΥΛΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

4.15 Αλογόνωση των αλκανίων RH + X 2 RX + HX

4.15 Αλογόνωση των αλκανίων RH + X 2 RX + HX 4.15 Αλογόνωση των αλκανίων R + X 2 RX + X Ενεργειακό περιεχόμενο R + X 2 RX + X εκρηκτική για το F 2 εξώθερμη για το Cl 2 και το Br 2 ενδόθερμη για το I 2 4.16 Χλωρίωση του Μεθανίου Χλωρίωση του Μεθανίου

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

τεκμηρίωση και συνειδητοποίηση επικινδυνότητας λυμάτων αυστηρή νομοθεσία διαχείρισης αποβλήτων Καθαρισμός αποβλήτων

τεκμηρίωση και συνειδητοποίηση επικινδυνότητας λυμάτων αυστηρή νομοθεσία διαχείρισης αποβλήτων Καθαρισμός αποβλήτων ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ τεκμηρίωση και συνειδητοποίηση επικινδυνότητας λυμάτων αυστηρή νομοθεσία διαχείρισης αποβλήτων Καθαρισμός αποβλήτων επαναχρησιμοποίηση πολύτιμων, εξαντλούμενων

Διαβάστε περισσότερα

2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή

2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή 2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: Η ιοντική θεωρία των διαλυμάτων Μοριακές και ιοντικές εξισώσεις Αντιδράσεις καταβύθισης Αντιδράσεις οξέων-βάσεων Αντιδράσεις οξείδωσης-αναγωγής Ισοστάθμιση

Διαβάστε περισσότερα

2.4 Ρύπανση του νερού

2.4 Ρύπανση του νερού 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις 2.4 Ρύπανση του νερού 4-1. Ποια ονομάζονται λύματα; Έτσι ονομάζονται τα υγρά απόβλητα από τις κατοικίες, τις βιομηχανίες, τις βιοτεχνίες και τους αγρούς. 4-2. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα