ΠΟΛΥΜΕΡΙΣΜΟΣ ΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΟΛΥΜΕΡΙΣΜΟΣ ΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΝΑΤΟ ΠΟΛΥΜΕΡΙΣΜΟΣ ΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 9.1 Εισαγωγή Οι ελεύθερες ρίζες βρήκαν σημαντικές εφαρμογές στις αλυσιδωτές (ή αλυσωτές) αντιδράσεις ακόρεστων οργανικών ενώσεων για τη σύνθεση πολυμερών μεγάλου μοριακού βάρους. Οι αντιδράσεις ριζικού πολυμερισμού μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε καταλυτικές δράσεις, φωτοπολυμερισμό και τερματισμό σε ορισμένες συνθήκες ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι του πολυμερισμού με αναμενόμενα προϊόντα. Από βιομηχανική άποψη ο πολυμερισμός με ελεύθερες ρίζες είναι μεγάλης σημασίας γιατί τα σημαντικότερα βιομηχανικά πολυμερή παρασκευάζονται με τη χρήση και τις τεχνικές του σταδιακού ριζικού πολυμερισμού ελευθέρων ριζών. Όπως σε όλες τις αντιδράσεις στην Οργανική Σύνθεση με ελεύθερες ρίζες ο πολυμερισμός ελευθέρων ριζών αποτελείται από τρία στάδια: έναρξη (initiation), διάδοση (propagation) και τερματισμό (termination). Ο πολυμερισμός βινυλοπαραγώγων είναι ο πρώτος που χρησιμοποιήθηκε για την παρασκευή μεγάλου μοριακού βάρους ουσιών. Το κοινό χαρακτηριστικό του ριζικού πολυμερισμού είναι ότι το ενεργό κέντρο (συνήθως ρίζα με το μονήρες ηλεκτρόνιο σε άτομο άνθρακα) κατά τη διάρκεια της διάδοσης της αντίδρασης διατηρείται από ένα πολυμερές μόριο σε όλη τη διάρκεια της ανάπτυξής του. Κατά τη διάρκεια λοιπόν του πολυμερισμού το μίγμα περιλαμβάνει υψηλού μοριακού βάρους πολυμερούς και μονομερές που δεν έχει μεταβληθεί χωρίς μέρη σε ενδιάμεσα στάδια της ανάπτυξης. Ο τρόπος αυτός του ριζικού πολυμερισμού δίνει εξαιρετικά μεγάλους βάρους πολυμερή οδηγώντας ένα μόριο που δημιουργείται με διαδοχικά βήματα μιας μονής αλυσιδωτής (αλυσωτής) διεργασίας που εξαρτάται από το ενεργό κέντρο (active center), το οποίο φέρει ασύζευκτο ηλεκτρόνιο σε 173

2 άνθρακα και το οποίο διατηρείται κατά κάποιο τρόπο από την αυξανόμενη πολυμερή αλυσίδα με κάθε τμηματική προσθήκη μονομερούς. Η έναρξη του πολυμερισμού γίνεται με τη βοήθεια ορισμένων χημικών ενώσεων, που με θερμοκρασία ή ακτινοβολία δίνουν εύκολα ελεύθερη ρίζα η οποία προσβάλει τον διπλό δεσμό του μονομερούς. Οι ουσίες αυτές καλούνται εκκινητές, εναρκτές ή απαρχητές (initiators) και είναι διάφορα υπεροξείδια ή υδροϋπεροξείδια, αζωενώσεις, υπερθειϊκά άλατα, συστήματα οξειδοαναγωγής. Οι φωτοευαίσθητες ουσίες που δίνουν ελεύθερες ρίζες με την επίδραση φωτός ονομάζονται φωτοαπαρχητές (photoinitiators). Το στάδιο της διάδοσης (propagation) γίνεται με μεγάλη ταχύτητα και τα μόρια του εκκινητή προστίθενται στο μονομερές δημιουργώντας νέο ριζικό κέντρο (μακρορίζες) που συνεχίζει την αντίδραση διάδοσης. Ο τερματισμός μπορεί να επιτευχθεί από τις μακρορίζες είτε με συνένωση (combination) είτε με δυσανάλογη ανακατανομή (disproportionation) με μεταφορά υδρογόνου από μακρορίζα σε άλλη μακρορίζα. Επίσης ο τερματισμός μπορεί να επιτευχθεί και με την προσθήκη άλλων οργανικών ενώσεων (όπως βενζοκινόνη) που λόγω του ηλεκτρονικού χαρακτήρα της τερματίζει ή μειώνει σημαντικά την ταχύτητα πολυμερισμού των μακροριζών (terminators, inhibitors). Ανάλογα με τις απαιτήσεις για τα φυσικοχημικά χαρακτηριστικά των πολυμερών και τη χρήση για την παρασκευή ορισμένων βιομηχανικών προϊόντων, στις αντιδράσεις ριζικού πολυμερισμού μπορούν να προστεθούν τροποποιητές του μοριακού βάρους (modifiers). Τέτοιες ενώσεις είναι οι μερκαπτάνες, οι φαινόλες, οι αλκυλο- αρωματικοί υδρογονάνθρακες κ.λπ. και λειτουργούν ως παράγοντες μεταφοράς αλυσίδας (chain transfer agents). Στη βιομηχανική παρασκευή του συμπολυμερούς πολυ(στυρολίου-βουταδιενίου) με συγκεκριμένο μοριακό βάρος προστίθεται ως τροποποιητής η ένωση n- δωδεκυλομερκαπτάνη. Τα δισουλφίδια είναι αδρανή στη μεταφορά αλυσίδας, όπως το διφαινυλοδισουλφίδιο, αλλά τα πλέον προστατευμένα δισουλφίδια με στερεοχημική παρεμπόδιση, όπου ο δεσμός S S διασπάται εύκολα είναι ενεργά (Stille JK. Introduction to Polymer Chemistry. Wiley & Sons, New 174

3 York, 1967, p.58). Η αντίδραση ξεκινάει με την προσβολή από την αυξανόμενη αλυσίδα στον δεσμό S S, ή η αυξανόμενη αλυσίδα αντιδρά με τη σουλφιδική ρίζα μετά από τη θραύση του δεσμού S S. CH 3 H 3 C H 3 C S S CH 3 + R(CH 2 CHX) n CH 2 CHX CH 3 H 3 C CH 3 CH 3 R(CH 2 CHX) n CH 2 CHX S CH 3 + H 3 C S CH 3 CH Μηχανισμός Ριζικού Αλυσιδωτού Πολυμερισμού Ο πρώτος μηχανισμός ριζικού αλυσιδωτού (ή αλυσωτού) πολυμερισμού προτάθηκε από τους Taylor και Bates το 1927 (Taylor HS and Bates JR. J Am Chem Soc 49, 2438, 1927 ; Taylor HS and Jones WH. J Am Chem Soc 52, 1111, 1930) για να εξηγήσει τον πολυμερισμό του αιθυλενίου (CH2=CH2) που προκλήθηκε από ελεύθερες ρίζες στην αέρια φάση. Ο ίδιος μηχανισμός ριζικού πολυμερισμού προτάθηκε ανεξάρτητα και από τον Staudinger to 1932 (Βραβείο Νόμπελ Χημείας 1954) για πολυμερισμούς σε υγρή φάση (Staudinger H. Die hochmolekularen organischen Verbindungen. Springer, Berlin, 1932 ; Staudinger H and Frost W. Berichte 68, 2351, 1935). R + CH 2 CHX R CH 2 CH X CH 2 CHX R CH2 CHX CH 2 CH X H 2 CCHX n όπου το Χ είναι υποκαταστάτης C6H5, Cl, Br, OCOCH3, OOCH3 ή Η. Επίσης, περιλαμβάνονται διϋποκατεστημένα μονομερή όπως το βινυλιδενοχλωρίδιο ή 1,1-διχλωροαιθένιο (CH2=CCl2) και ο μεθακρυλικός μεθυλο εστέρας [CH2=C(CH3)COOCH3]. Στον ριζικό πολυμερισμό 175

4 απαιτείται μια μικρή ποσότητα εκκινητή (ή ουσίας που προκαλεί την έναρξη, ή εναρκτής) που είναι συνήθως υπεροξείδιο διασπώμενο εύκολα σε ελεύθερη ρίζα και ακολουθούν στάδια διάδοσης της αλυσίδας. Ο πολυμερισμός αυτός καλείται πολυμερισμός αλυσιδωτής (ή αλυσσωτής) αντίδρασης. Τα στάδια αλυσιδωτής διάδοσης (chain propagation steps) χαρακτηρίζονται βασικά από την προσβολή της ελεύθερης ρίζας σε έναν από τους άνθρακες των διπλών δεσμών του μονομερούς. Ένα ηλεκτρόνιο του ζεύγους του διπλού δεσμού με το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο της ελεύθερης ρίζας σχηματίζει δεσμό μεταξύ της ρίζας και αυτού του ατόμου άνθρακα. Το ηλεκτρόνιο που δεν συμμετέχει του διπλού δεσμού μετατοπίζεται στον άλλο άνθρακα, ο οποίος με τη σειρά του μετατρέπεται σε ελεύθερη ρίζα. Με τον τρόπο αυτό το ενεργό κέντρο (άνθρακας με μονήρες ηλεκτρόνιο) μετατοπίζεται αποκλειστικά στο νέο μονομερές που προστίθεται και μ αυτό τον τρόπο γίνεται ικανό να δεχθεί και νέο μονομερές και η διεργασία αυτή συνεχίζεται. Όπως όλες οι αλυσιδωτές αντιδράσεις υπάρχουν τρία στάδια : εκκίνηση ή έναρξη με την προσβολή της ρίζας (chain initiation), διάδοση (chain propagation) και τερματισμός (chain termination), όπου η ρίζα στο άκρο της αυξανόμενης αλυσίδας καταστρέφεται ή εξουδετερώνεται ή αδρανοποιείται. Η φύση των διεργασιών αυτών εξαρτώνται. Υπάρχουν πολλές ουσίες που μπορούν να προκαλέσουν την έναρξη ή εκκίνηση αντιδράσεων πολυμερισμού, τυπικών βινυλο- μονομερών, όπως στυρόλιο, μεθακρυλικός μεθυλο εστέρας, βουταδιένιο κλπ. Οι πιο συχνές ουσίες για την εκκίνηση αλυσιδωτού πολυμερισμού είναι αυτές που σε μέσες θερμοκρασίες υπόκεινται σε θερμική διάσπαση μέσω μηχανισμών που απελευθερώνουν ελεύθερες ρίζες. Ν-νιτροδωακυλο ανιλίδια : C6H5 N(NO) CO R C6H5 + N2 + R COO R + CO2 176

5 p-βρωμοβενζοδιαζω- υδροξείδια : Br C6H4 N=N OH Br C6H4 + N2 + HO Τριφαινυλομεθυλοβενζόλια : (C6H5)3C N=N C6H5 (C6H5)3C + N2 + C6H5 Αλειφατικά αζω-δις-νιτρίλια, όπως το αζω-δις-ισοβουτυρονιτρίλιο (azobis-isobutyronitrile, AIBN) : (CH3)2C(CN)-N=N-C(CN)(CH3)2 (CH3)2C(CN)-N=N + C(CN)(CH 3)2 (CH3)2C(CN) N=N (CH3)2C (CN) + N 2 Oργανικά υπεροξείδια και υδροϋπεροξείδια : (α) υπεροξείδιο του υδρογόνου (Η2Ο2) 2 HO (β) βενζοϋλο- υπεροξείδιο [C6H5C (O) O ]2 (διασπάται στους 80ο C) (γ) t-βουτυλο- υδροϋπεροξείδιο : (t BuO OH) [ (CH3)3C O O H] (δ) Δι-tert-βουτυλο υπεροξείδιο (t-bu O O t-bu) (ε) Ακετυλο υπεροξείδιο βενζοϊκού μεθυλο εστέρα : PhC(O)O OC(O)CH3 Για τον τερματισμό του ριζικού πολυμερισμού μπορούν να χρησιμοποιηθούν διάφορες ουσίες που σε αντίδραση με την ελεύθερη ρίζα της διάδοσης δίνουν μη ριζικά προϊόντα ή ρίζες με πολύ μικρή δραστικότητα. Με τον τρόπο αυτό διακόπτεται ο πολυμερισμός και λαμβάνονται πολυμερή με ορισμένο μοριακό βάρος. Οι ουσίες αυτές ονομάζονται αναστολείς (inhibitors). Εάν χρησιμοποιηθούν ουσίες που μειώνουν το βαθμό πολυμερισμού τότε ονομάζονται επιβραδυντές (retarders). Μελέτες με διάφορες ουσίες, όπως η παρουσία 0.1 % βενζοκινόνης σε πολυμερισμό 177

6 στυρολίου, ανέκοψε σημαντικά το βαθμό πολυμερισμού. Επίσης, η βενζοκινόνη μειώνει το βαθμό πολυμερισμού (Schulz GV. Chem Ber 80, 232, 1947). Σταθερές ελεύθερες ρίζες, όπως το DPPH (2,2-διφαινυλο-1-πικρυλο ϋδραζύλιο), είναι αποτελεσματικός αναστολέας πολυμερισμού σε συγκεντρώσεις μικρότερες από 10-4 Μ του βινυλο οξικού εστέρα και του στυρολίου (Bartlett PD and Kwart H. J Am Chem Soc 72, 1051, 1950 ; Matheson MS, et al. J Am Chem Soc 73, 1700, 1951). Έχουν προταθεί διάφοροι μηχανισμοί για την αναστολή του πολυμερισμού του στυρολίου με βενζοκινόνη. Ο Cohen πρότεινε ότι η βενζοκινόνη αναστέλλει τον πολυμερισμό κυρίως με τη δέσμευση ριζών από την αλυσίδα του στυρολίου αντί για τη δέσμευση ριζών από τον εκκινητή της αντίδρασης (Cohen SG. J Polymer Sci 2, 511, 1947). O Price προτείνει μηχανισμό δέσμευσης όπου η βενζοκινόνη δεσμεύει τη ρίζα της αλυσιδωτής ρίζας και μετά το υδρογόνο της ρίζας (Ιa) μεταφέρεται σε άλλη θέση του βενζολικού πυρήνα και μετατρέπεται σε σταθερότερη υδροκινονική ρίζα (Ιb) (Price CC and Read DH. J Polymer Sci 1, 44, 1946). R M s O R M s OH H O Price R M s O O (Ia) O R M s + Cohen (II) O Cohen O OH (III) + R M s Εκτός όμως από την προσθήκη αναστολέων ή επιβραδυντών για τον τερματισμό ή επιβράδυνση του πολυμερισμού, συμβαίνουν και αντιδράσεις τερματισμού μεταξύ των ριζών του εκκινητή (R +R R R). Η σύζευξη O 178

7 ριζών είναι ένας τρόπος, αλλά και η δυσανάλογη ανακατανομή εξουδετέρωσης ριζών είναι αρκετά σημαντική διεργασία. Οι αρωματικές νιτρο- ενώσεις, όπως το νιτροβενζόλιο και το δινιτροβενζόλιο μειώνουν τη διεργασία ριζικού πολυμερισμού του στυρολίου (Price CC and Durham DA. J Am Chem Soc 65, 757, 1943). NO 2 H NO 2 R M s + R M s Για τις δινιτρο- ενώσεις έχει βρεθεί πειραματικά ότι ορισμένα m- νιτροβενζόλια δρούν ως επιβραδυντές του ριζικού πολυμερισμού καθώς συνδυάζονται με το πολυμερές. Συγχρόνως μεταφέρουν ένα άτομο υδρογόνου στο στυρόλιο και δημιουργούν μία νέα ρίζα του μονομερούς (Mayo FR. J Am Chem Soc 65, 2324, 1943). NO 2 NO 2 H R + C 6 H 5 HC CH 2 R + M s M s CH 3 CH NO 2 C 6 H 5 Άλλες ουσίες που παίζουν ανασταλτικό ρόλο σε ριζικό πολυμερισμό είναι το οξυγόνο λόγω του ότι αντιδρά με την ρίζα του πολυμερούς και την μετατρέπει σε υπεροξείδιο που δεν έχει μεγάλη δραστικότητα (Price CC. Mechanisms of Reactions at Carbon-Carbon Double Bonds. Wiley Interscience, New York, 1946). ( CH2 CH2)n + O2 ( CH2 CH2 )n O O ή Mn + O2 Mn O O αλλά το υπεροξείδιο που σχηματίζεται δεν είναι αδρανές και προστίθεται σε μονομερή (στρυρόλιο, μεθακρυλικός μεθυλο εστέρας κ.λπ) με αποτέλεσμα την αναγέννηση του ριζικού πολυμερισμού. Στην πορεία αυτή το οξυγόνο 179

8 ενσωματώνεται στο πολυμερές (Bovey FA and Kolthoff IM. J Am Chem Soc 69, 2143, 1947). Mn O O + M Mn O O M [ M O O ]n 9.3. Αλλυλικός Ριζικός Πολυμερισμός Ο πολυμερισμός αλλυλικών ενώσεων παρουσιάζει ορισμένες ιδιορυθμίες λόγω του συναγωνισμού μεταξύ μεταφοράς αλυσίδας και αναστολής στην όλη διεργασία του πολυμερισμού. Η ταχύτητα του πολυμερισμού στην περίπτωση του αλλυλο-οξικού μεθυλο εστέρα είναι αρκετά μικρή καθώς ο βαθμός πολυμερισμού του μονομερούς (Bartlett PD and Altschul R. J Am Chem Soc 67, 812, 816, 1945) Η διάδοση της αλυσίδας της μακρορίζας θεωρείται ότι διαδίδεται με τον παρακάτω τρόπο : Mn + CH2=CH CH2 OCOCH3 Mn CH2 C H CH 2 OCOCH3 Η μακρορίζα που σχηματίζεται δεν παρουσιάζει σταθεροποιητικό φαινόμενο συντονισμού. Οι πολυμερισμένες αλυσίδες με το ενεργό ριζικό κέντρο είναι αρκετά δραστικές για να συνεχίσουν τη διάδοση του πολυμερισμού. Αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση η έλλειψη δομών συντονισμού στη μεταβατική κατάσταση του αλλυλικού οξικού μεθυλο εστέρα καθιστά το μονομερές αδρανές. Οι παράγοντες αυτοί είναι αποτέλεσμα των αντιδράσεων συναγωνισμού : Mn + CH 2 CH CH 2 OCOCH 3 MnH + H 2 C CH CH CHOCOCH 3 Στην περίπτωση αυτή σχηματίζεται αλλυλική ρίζα με την απομάκρυνση ενός Ηα από το μονομερές. Οι ρίζες αυτές παρουσιάζουν σταθεροποιητικό συντονισμό και δεν προστίθενται στο μονομερές, με 180

9 αποτέλεσμα να εξαφανίζονται με διμοριακή συνένωση. Η αντίδραση αυτή αποκαλείται "υποβιβάζουσα μεταφορά αλυσίδας" (degradative chain transfer). Η διεργασία είναι όπως η κανονική μεταφορά αλυσίδας, αλλά στην περίπτωση αυτή η μακρορίζα που σχηματίζεται είναι αδρανής για να αναγεννήσει την πολυμερή αλυσίδα. Έτσι η τελευταία αντίδραση είναι αντίδραση τερματισμού από έναν αναστολέα, που στην περίπτωση αυτή είναι το ίδιο το μονομερές. Η ταχύτητα του πολυμερισμού είναι άμεσα ανάλογη της συγκεντρωσης του εκκινητή και όχι από τη συγκέντρωση στο τετράγωνο όπως με τους άλλους πολυμερισμούς βινυλο- ενώσεων. Ο ισοπροπενυλο- οξικός εστέρας και το αλλυλοχλωρίδιο συμπεριφέρονται με παρόμοιο τρόπο (Hart R and Smets G. J Polymer Sci 5, 55, 1950). Στον πολυμερισμό του αλλυλοχλωριδίου η υποβιβάζουσα μεταφορά αλυσίδας συμβαίνει ευκολότερα με την απομάκρυνση του ατόμου του χλωρίου και με παραγωγή μη υποκατεστημένης αλλυλικής ρίζας CH 2 ===CH=== CH 2, η οποία προστίθεται περιστασιακά στο μονομερές. Αυτό φαίνεται από το σχηματισμό τριών πολυμερών μορίων που έχουν κατά μέσο όρο βαθμό πολυμερισμού έξι μονάδων, για κάθε μόριο βενζοϋλο υπεροξειδίου που διασπάται (εκκινητής). Οι ολεφίνες που έχουν α-μεθυλενικό υδρογόνο, όπως το 1-οκτένιο, το προπυλένιο και το ισοβουτυλένιο, πολυμερίζονται με δυσκολία παρουσία ριζών και παράγουν προϊόντα μικρού μοριακού βάρους (Nozaki K. Faraday Soc Discussions 2, 337, 1947), γιατί υπόκεινται σε ανάλογες ανασταλτικές αντιδράσεις κατά τον πολυμερισμό τους. Ενώ αντίθετα, το γεγονός ότι τα μονομερή όπως ο μεθακρυλικός μεθυλο εστέρας και το μεθακρυλονιτρίλιο, τα οποία περιέχουν α-υδρογόνα, πολυμερίζονται κανονικά οφείλεται στο σταθεροποιητικό παράγοντα των υποκαταστατών τους. Οι υποκαταστάτες μειώνουν την δραστικότητα της ελεύθερης ρίζας με αποτέλεσμα να μειώνουν την τάση για μεταφορά αλυσίδας, ενώ την ίδια στιγμή αυξάνουν τη δραστικότητα του μονομερούς σε ότι αφορά την προσθήκη. 181

10 9.4. Φυσικοχημικά Χαρακτηριστικά και Κινητική του Ριζικού Πολυμερισμού Ο ριζικός πολυμερισμός όπως αναφέραμε έχει μεγάλη σημασία για την βιομηχανία πολυμερών. Παρόλα αυτά και με παρόμοιο τρόπο διάδοσης της υπάρχουν ο ανιοντικός πολυμερισμός και ο κατιοντικός πολυμερισμός. Στον ανιοντικό πολυμερισμό το αναπτυσσόμενο μακρομόριο είναι φορτισμένο αρνητικά και στον κατιοντικό πολυμερισμό το αναπτυσσόμενο μακρομόριο είναι φορτισμένο θετικά. Τα κυριότερα μονομερή με βιομηχανική σημασία που πολυμερίζονται κυρίως με πολυμερισμό ελευθέρων ριζών είναι: αιθυλένιο, βινυλοαλογονίδια (βινυλοχλωρίδιο, VCM), βινυλεστέρες, μεθακρυλικοί εστέρες, ακρυλο-νιτρίλιο, στυρόλιο (ή στυρένιο) και το 1,3- βουταδιένιο. Χαρακτηριστικό του ριζικού πολυμερισμού κατά τη διάδοση είναι οι αντιδράσεις μεταφοράς. Οι αντιδράσεις μεταφοράς οδηγούν σε πολυμερές με μικρότερο μοριακό βάρος, σε σύγκριση με πολυμερισμούς όπου δεν παρατηρούνται τέτοια φαινόμενα. Επειδή το μοριακό βάρος προσδίδει τις ιδιότητες και τα φυσικοχημικά χαρακτηριστικά στο προϊόν που σχηματίζεται, οι αντιδράσεις μεταφοράς είναι ανάγκη να ρυθμισθούν θετικά ή αρνητικά. Η μεταφορά ατόμων από το διαλύτη όπου γίνεται ο πολυμερισμός στη μακρορίζα είναι μία από τις περιπτώσεις. Για παράδειγμα, κατά τον πολυμερισμό του στυρολίου σε τετραχλωράνθρακα, το πολυμερές έχει πολυ μικρότερο βάρος σε σχέση με τον πολυμερισμό σε βενζόλιο και κάτω από παρόμοιες συνθήκες. Οι αντιδράσεις που εξηγούν το φαινόμενο αυτό είναι : CH2 CH + CCl4 CH2 CHCl + CCl3 C6H5 C6H5 CCl3 + CH2=CH CCl3 CH 2 CH C6H5 C6H5 182

11 Κάτω από τις συνθήκες αυτές η ρίζα που σχηματίζεται δεν είναι το ίδιο δραστική με την αρχική μακρορίζα του στυρολίου και ο πολυμερισμός περιορίζεται μειώνοντας το μοριακό βάρος. Μια άλλη περίπτωση είναι η μεταφορά ατόμου υδρογόνου από το μονομερές στη μακρορίζα και αντίθετα. Η μεταφορά ατόμου υδρογόνου μπορεί να επιτευχθεί με δύο τρόπους : α) CH2 CH X + CH 2=CHX CH2=C X + CH2--CH2X b) CH2 CH X + CH 2=CHX CH3 CH X + CH =CHX Στην πρώτη περίπτωση η ρίζα CH2=C X οδηγεί σε διακλαδισμένα πολυμερή : CH 2 C X + nh 2 C CHX CH 2 C X CH 2 CH X CH 2 CH X + H 2 C CX CH 2 CHX CH 2 C X CH 2 CH X CH 2 CH X πολυμερή : Στην δεύτερη περίπτωση σχηματίζονται επίσης διακλαδισμένα + mh 2 C CH X Η ελεύθερη ρίζα CH3 CH X παράγει γραμμικά πολυμερή, ενώ στην περίπτωση του μακρομονομερούς CH=CHX που σχηματίζεται ενδιάμεσα από την μεταφορά δεν πολυμερίζεται γιατί τα 1,2-υποκατεστημένα 183

12 αιθυλένια δεν υπόκειται σε πολυμερισμό με ελεύθερες ρίζες. Η μεταφορά ατόμου υδρογόνου από το μονομερές στις μακρορίζες ευνοείται κάτω από συνθήκες υψηλών θερμοκρασιών. Επίσης, υπάρχει και η περίπτωση μεταφοράς ατόμου υδρογόνου από το πολυμερές στην μακρορίζα. Η μεταφορά αυτή γίνεται σε υψηλές θερμοκρασίες και πιέσεις και έχει ως αποτέλεσμα το σχηματισμό διακλαδισμένων και δικτυωμένων μακρομορίων. Τα δικτυωμένα πολυμερή είναι διαφορετικά από τα διακλαδισμένα και λόγω της δομής τους είναι αδιάλυτα σε κοινούς οργανικούς διαλύτες που διαλύουν συνηθισμένα πολυμερή. Οι αντιδράσεις που συμβαίνουν στις περιπτώσεις αυτές είναι: CH 2 CHX + CH 2 CHX CH 2 CX + CH 2 CH 2 X nch 2 CHX CH 2 CX Τα δικτυωμένα μακρομόρια παρουσιάζουν πλέγμα μακροριζών σε οριζόντιο και κάθετο επίπεδο με κεφαλές που φέρουν ασύζευκτο ηλεκτρόνιο για τη συνέχιση του ριζικού πολυμερισμού : + Οι πρακτικές αυτές πλευρές της χημείας των πολυμερών κατά το ριζικό πολυμερισμό επιτρέπουν τη ρύθμιση του μοριακού βάρους του πολυμερούς. Αυτό εφαρμόζεται στον πολυμερισμό του αιθυλενίου σε υψηλές θερμοκρασίες ( οC) και υψηλές πιέσεις ( ατμόσφαιρες). Το πολυμερές που προκύπτει είναι διακλαδισμένο και ονομάζεται πολυαιθυλένιο υψηλής πίεσης (High Pressure Polyethylene, HPPE). Tο πολυμερές αυτό έχει σημαντικό 184

13 αριθμό διακλαδώσεων με ενδομοριακή μεταφορά ατόμου υδρογόνου. Οι διακλαδώσεις αυτές εμποδίζουν στο να συμπιεσθούν τα μακρομόρια σε μικρό όγκο, με αποτέλεσμα να παρουσιάζει μικρότερη πυκνότητα από το γραμμικό πολυαιθυλένιο που παρασκευάζονται με τη μέθοδο καταλυτών Ziegler-Natta Κινητική Ριζικού Πολυμερισμού Η κινητική του ριζικού πολυμερισμού μπορεί να εκφρασθεί με αντιδράσεις. Εφαρμόζοντας τις απλές σχέσεις για τα τρία στάδια:έναρξη, διάδοση και τερματισμό ενός μονομερούς Μ (monomer), με τη βοήθεια ενός εκκινητή (ή απαρχητή) Ι (initiator) που διασπάται αρχικά σε ρίζες R (radical). Εναρξη (initiation) : I k d 2 R R + M k j M 1 Διάδοση (propagation): M M 1 k p + M 2 k p M + M 2 M 3 Διάδοση γενικά: M x k p + M M x+1 Τερματισμός (termination): M x M y k tc + M xy (συνένωση, coupling) Έναρξη : Οι εξισώσεις της ταχύτητας των αντιδράσεων είναι : d[μ ]/dt = 2fkd[Ι] Τερματισμός : d[m ]/dt = 2kt[M ]2 185

14 Στην εξίσωση έναρξης ο παράγοντας ƒ είναι ίσος με το κλάσμα των ριζών που σχηματίζονται από τη διάσπαση του εκκινητή (απαρχητή) με τον οποίο γίνεται η εκκίνηση της αντίδρασης ριζικού πολυμερισμού. Οι kι, kd, kp, kt είναι οι σταθερές ταχύτητας των αντιδράσεων στα διάφορα στάδια. Η συγκέντρωση των ελευθέρων ριζών κατά τον πολυμερισμό [Μ ], σταθεροποιείται στα αρχικά στάδια των αντιδράσεων πολυμερισμού και οι ρίζες καταστρέφονται και δημιουργούνται με παρόμοιες ταχύτητες. Ετσι η σταθερή κατάσταση στατικής ισορροπίας επιτυγχάνεται όταν η ταχύτητα της αντίδρασης έναρξης είναι ίση με την ταχύτητα της αντίδρασης τερματισμού : d[μ ]/dt = d[m ]/dt 2fkd[Ι] = 2kt[M ] 2 M = fk d I k t 1 / 2 H ταχύτητα της αντίδρασης διάδοσης του πολυμερισμού είναι η ίδια με την ταχύτητα εξαφάνισης του μονομερούς. Εάν ο αριθμός των μονομερών που χρησιμοποιούνται στο στάδιο έναρξης είναι μικρότερος σε σύγκριση με τον αριθμό χρήσης στο στάδιο της διάδοσης, οι εξισώσεις που εκφράζουν την κινητική, όταν λαμβάνεται πολυμερές μεγάλου μοριακού βάρους : Διάδοση : d[m]/dt = kp[m][m ] d[m]/dt = kp[m](ƒkd[i]/kt) 1/2 Από τις εξισώσεις αυτές φαίνεται ότι στα αρχικά στάδια του ριζικού πολυμερισμού, η ταχύτητα του πολυμερισμού είναι ανάλογη με τη συγκέντρωση του εκκινητή στο τετράγωνο [Ι]2 και στην πρώτη δύναμη της συγκέντρωσης του μονομερούς [Μ]. Οι εξισώσεις αυτές έχουν τεκμηριωθεί και με πειραματικά αποτελέσματα. Φυσικά σε όλες αυτές οι απλές αντιδράσεις πρέπει να γίνουν ορισμένες απλοποιήσεις και παραδοχές. Η ταχύτητα σχηματισμού των ελευθέρων ριζών από τον εκκινητή είναι ίση με την ταχύτητα καταστροφής τους. Στο στάδιο διάδοσης η δραστικότητα των μακροριζών δεν εξαρτάται από το μήκος της ανθρακικής αλυσίδας. Η 186

15 ταχύτητα παραγωγής μακροριζών είναι ίση με την ταχύτητα καταστροφής τους (με συνένωση ή ανακατανομή). Τέλος, η ταχύτητα ριζικού πολυμερισμού είναι ίση με την ταχύτητα διάδοσης του ριζικού πολυμερισμού Ριζικός Πολυμερισμός για τη Σύνθεση Συμπολυμερών Ο ριζικός πολυμερισμός έχει χρησιμοποιηθεί για τη σύνθεση και συμπολυμερών (copolymers). Τα συμπολυμερή αποτελούνται από δύο διαφορετικά μονομερή, π.χ. στυρόλιο και ισοπρένιο. Σε αντίθεση με τα ομοπολυμερή (homopolymers), τα συμπολυμερή χωρίζονται σε τυχαία συμπολυμερή (random) ή στατιστικά (statistical) συμπολυμερή όταν η επανάληψη των δομικών μονάδων Α και Β είναι τυχαία, εναλλασσόμενα συμπολυμερή (alternating) όταν οι δομικές μονάδες Α και Β εναλλάσσονται διαδοχικά, στα κατά συστάδες συμπολυμερή (block) όταν αποτελούνται από 2,3 ή και περισσότερες συστάδες δομικών μονάδων : ---ΑΑΑΑΒΒΒΒΑΑΑΑ--- και στα εμβολιασμένα συμπολυμερή (graft) όταν η κύρια αλυσίδα αποτελείται από τη μία δομική μονάδα και οι κλάδοι από την άλλη δομική μονάδα: Ο ριζικός πολυμερισμός για τη σύνθεση συμπολυμερών κατά συστάδες εφαρμόσθηκε στο συμπολυμερισμό Ν-μεθυλο μεθακρυλαμιδίου με στυρόλιο και ----ΑΑΑ----ΑΑΑΑ---ΑΑΑΑΑ---ΑΑΑΑ---- Β Β Β Β Β Β Β Β Β ισοπρένιο [P(NMeMA-b-St-b-Is)] μέσα σε ετερογενές διάλυμα των μονομερών σε βενζόλιο. Ο εκκινητής του ριζικού πολυμερισμού ήταν το δι-tβουτυλοϋπεροξείδιο/υπεριώδης ακτινοβολία (UV). Η αντίδραση έγινε σε υάλινα δοχεία που είχαν υποστεί συστηματική απαέρωση με υψηλό κενό για να απομακρυνθούν ο αέρας και άλλα ίχνη ουσιών που μπορούν να παρεμποδίσουν τον πολυμερισμό. Η ζωή των μακροριζών που δημιουργείται μ αυτό τον τρόπο είναι διάρκειας μερικών ωρών καθώς εγκλωβίζονται μέσα 187

16 στα αδιάλυτα τμήματα του πολυμερούς. Η μετατροπή των αρχικών μακροριζών του Ν-μεθυλο μεθακρυλαμιδίου σε αυτά του στυρολίου και του ισοπρενίου παρακολουθείται εύκολα με την τεχνική του Ηλεκτρονικού Παραμαγνητικού Συντονισμού (Kefetzopoulos C, Valavanidis A, Yioti I, Hadjichristidis N. Synthesis of block terpolymers of N-methyl methacrylamide with styrene and isoprene by living radical polymerization. Polymer International 47, , 1998). Σχήμα 9.1. Φασματοσκοπία ΗΠΣ για τη σύνθεση των συμπολυμερών με ζωντανό ριζικό πολυμερισμό P(NMeMA-b-St-b-Is) 188

17 9.7. Κατεργασία και Περιβαλλοντική Σταθερότητα Πολυμερών και Ελεύθερες Ρίζες Τα πολυμερή και τα πλαστικά προϊόντα τους έχουν πολυάριθμες βιομηχανικές εφαρμογές και χρησιμοποιούνται για την παρασκευή μεγάλου αριθμού προϊόντων της καθημερινής ζωή του ανθρώπου. Ορισμένα από τα προϊόντα αυτά έχουν μεγάλη ανθεκτικότητα σε μηχανικές πιέσεις αλλά και σταθερότητα στη δράση του φωτός, της θερμοκρασίας και των χημικών ουσιών του περιβάλλοντος. Τα πολυμερή και τα προϊόντα που παρασκευάζονται παρουσιάζουν εξαιρετικές ιδιότητες ως προς την αντοχή τους σε εξωγενείς παράγοντες σε σχέση με πρωτογενή υλικά που χρησιμοποιούνταν μέχρι τώρα (ξύλο, δέρμα, ύφασμα κλπ). Παρόλα αυτά, τα πολυμερή και τα προϊόντα τους αποσαθρώνονται τμηματικά με την πάροδο του χρόνου κάτω από την επίδραση του αέρα, του φωτός, της θερμοκρασίας και της μηχανικής πίεσης λόγω διάσπασης των χημικών ανθρακικών δεσμών των μακρομορίων. Η αποσάθρωση των πολυμερών εξαρτάται από τη χρήση τους και το περιβάλλον. Μία από τις εξωγενείς αιτίες είναι η αερόβια αποσάθρωση που είναι αποτέλεσμα της υπεροξείδωσης από το οξυγόνο του αέρα, καταλυόμενη από το φως και την παρουσία μετάλλων. Η υπεροξείδωση με τη δημιουργία ελευθέρων ριζών καταστρέφει τον ανθρακικό σκελετό. Εκτός όμως από την αερόβια οξείδωση, τα πολυμερή καταστρέφονται και με θερμική αποσάθρωση, πυρόλυση ή θερμόλυση. Τα πολυμερή που αντικατέστησαν σειρά φυσικών προϊόντων στην κατασκευή πολυάριθμων οικιακών και βιομηχανικών προϊόντων κατά την καύση τους παράγουν εκτός των υψηλών θερμοκρασιών και σημαντικές ποσότητες τοξικών ουσιών και τοξικών ελευθέρων ριζών. 189

18 Υπεροξείδωση πολυμερών Η υπεροξείδωση των πολυμερών από το οξυγόνο της ατμόσφαιρας με την παρουσία φωτός και καταλυόμενη από ίχνη μεταλλικών ιόντων (στοιχεία μετάπτωσης, σίδηρος, χαλκός κ.λπ) είναι στην ουσία αλυσιδωτή (αλυσωτή) αντίδραση ελευθέρων ριζών. Οι αντιδράσεις που λαμβάνουν χώρα είναι (PΗ και P P = πολυμερές): υπεροξείδωση : PH + POO P + POOH (υδροϋπεροξείδια) P + Ο 2 POO αντιδράσεις εκκίνησης της υπεροξείδωσης: θέρμανση 2 POOH PO + POO + H 2 O (οργανικά υπεροξείδια) POOH hv PO + OH P P 2P O 2 PH 2 POO 2 POOH Η φωτόλυση των υδροϋπεροξειδίων είναι η κύρια αιτία εκκίνησης των αντιδράσεων ελευθέρων ριζών στο εξωτερικό περιβάλλον. Μικρές ποσότητες οξυγόνου εγκλωβίζονται κατά τη βιομηχανική επεξεργασία του πολυμερούς και είναι δύσκολο να εκδιωχθεί (μηχανική-οξείδωση, mechanooxidation) σχηματίζοντας μικρές ποσότητες υπεροξειδίων και υδροϋπεροξειδίων. Για τον λόγω αυτό στα πολυμερή προστίθενται αντιοξειδωτικές ουσίες για να εξουδετερώσουν τα υπεροξείδια. Η υπεροξείδωση είναι πολύ σημαντική για τα φίλμ και τις τεχνητές ίνες των οποίων η επιφάνεια είναι εξαιρετικά μεγάλη και δέχεται μεγάλες ποσότητες φωτός. Επίσης, η μηχανική θραυσματοποίηση δεσμών (mechanical shear, fatigue), ιδιαίτερα στα ελαστικά είναι μία από τις αιτίες για τη θραύση ανθρακικών δεσμών και δημιουργίας υπεροξειδίων. Επίσης, κατά την κατεργασία των πολυμερών υλικών ώστε να γίνουν πιο ανθεκτικά και ομογενή, διεργασία που καλείται πλαστικοποίηση 190

19 (plasticise), χρησιμοποιείται η παραγωγή ελευθέρων ριζών για μείωση της ενέργειας που απαιτείται. Για την παρασκευή του αδρού ελαστικού που χρησιμοποιείται στα νεώτερα ελαστικά αυτοκινήτων, το πολυμερές κατεργάζεται με "μάσημα" (mastication). Η διεργασία μειώνει τη ρευστότητα του πολυμερούς. Για να ελαττωθεί η υψηλή χρήση ενέργειας οι χημικοί προσθέτουν πρόσθετα για την πλαστικοποίηση. Τέτοια πρόσθετα είναι η πενταχλωροθειοφαινόλη (PCTP) ή η θειο-β-ναφθόλη (TBN) που καταλύουν το σχηματισμό ελευθέρων ριζών από τα υδροϋπεροξείδια (ΡΙ ΟΟΗ) και έτσι παράγονται περισσότερες ελεύθερες ρίζες και προκαλούν την εκκίνηση της αλυσιδωτής αντίδρασης υπεροξείδωσης. Η διεργασία αυτή καλείται χημική πλαστικοποίηση ή "peptisation". Το παράδειγμα είναι για την πλαστικοποίηση του cis-πολυ(ισοπρένιο) (ΡΙ-Η) με υπεροξείδωση που καταλύεται από θειόλες (RSH). Pl OOH + RSH Pl O + RS + H 2 O CH 3 Pl O + CH 2 CH 2 CH=CCH 2 (ή RS ) OO CH 3 CH 2 CHCH=CCH 2 O 2 CH 3 CH2CHCH=CCH2 + OOH CH 3 CH 2 CHCH=CCH 2 Pl + Pl OH O CH 3 CH 3 CH 2 CHCH=CCH 2 OH CH 2 + OCHCH=CCH 2 Στις περιπτώσεις του πολυαιθυλενίου και πολυπροπυλενίου η μηχανική-οξείδωση είναι ανάλογη με αυτή του ελαστικού πολυ(ισο-πρενίου). Στο πολυπροπυλένιο οι ανθρακικές αλυσίδες μειώνονται. Στο πολυαιθυλένιο, οι μακρορίζες (μακροαλκυλο- ρίζες) που σχηματίζονται από την μηχανικήοξείδωση αντιδρούν με άλλα μακροαλκυλο- ρίζες. Το αποτέλεσμα είναι τα μακρομόρια να μεγενθύνονται και τεχνολογικά σχηματίζεται ένα gel (γέλη) του πολυμερούς. 191

20 Στην περίπτωση του πολυβινυλοχλωριδίου (PVC) η διεργασία αυτή πλαστικοποίησης είναι διαφορετική. Στην εκκίνηση σχηματίζονται μακροαλκυλο- ρίζες που αποβάλλουν ταχύτητα υδροχλώριο σε συναγωνισμό με το σχηματισμό υδροϋπεροξειδίων. Οι ουσίες αυτές προκαλούν περαιτέρω αποσάθρωση του PVC που προκαλεί αποχρωματισμό των προϊόντων. Για την πρόληψη των φαινομένων αυτών προστίθεται σταθεροποιητές και αντιοξειδωτικές ουσίες. 192

21 Η φωτοοξείδωση των πολυμερών είναι ένας άλλος τρόπος διάσπασης των πολυμερών υλικών. Παρακάτω παρουσιάζεται η περίπτωση αλυσιδωτής φωτολυτικής διάσπασης του πολυαιθυλενίου. Τα υδροϋπεροξείδια σχηματίζονται πρώτα. Οι κετόνες επίσης διασπώνται με αντιδράσεις Norrish τύπου I και II καταλήγοντας σε καρβοξυλικά οξέα που έχουν μικρότερο μορακό βάρος από το αρχικό πολυμερές. Μικρού μοριακού βάρους δικαρβοξυλικά οξέα, κετο-οξέα και υδροξυοξέα σχηματίζονται ως προϊόντα φωτοοξείδωσης των ολεφινικών πολυμερών. Οι ουσίες αυτές σχηματίζονται από ενδομοριακές αντιδράσεις αλκυλοϋπεροξειδίων και υπερακυλο- ριζών όπως δείχνει το παρακάτω διάγραμμα αντιδράσεων. 193

22 Για να αντιμετωπισθούν τα φαινόμενα διάσπασης και θραυσματοποίησης των πολυμερών προστίθενται ουσίες που καλούνται σταθεροποιητές (stabilisers). Στην ουσία, οι σταθεροποιητές παρεμποδίζουν την υπεροξείδωση και λόγω της καταστροφής οξυγονούχων ελευθέρων ριζών είναι κυρίως αντιοξειδωτικές ενώσεις. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία ενώσεων που σταθεροποιούν τα πολυμερή α) αποσυνθέτουν υπεροξείδια (peroxide decomposers, PDs) με την καταστροφή υδροξυπεροξειδίων χωρίς να δημιουργούν εκ νέου ελεύθερες ρίζες, β) είναι επίσης οι ουσίες που σχηματίζουν χηλικά σύμπλοκα με τα μεταλλικά ιόντα και μειώνουν την οξειδωτική τάση μέσα στα πολυμερή (metal deactivators, MDs), γ) ουσίες που προσροφούν την υπεριώδη ακτινοβολία, στην περιοχή Α, (UV-Α, UV absorbers), δ) και ουσίες που παραμένουν για μακρό χρονικό διάστημα στο υλικό με αντιοξειδωτικές ιδιότητες για να παρεμποδίζουν αλυσιδωτές οξειδωτικές δράσεις υδροξυπεροξειδίων (chain braking antioxidants, CB) Τέτοιες αντιοξειδωτικές ουσίες, σταθεροποιητές πολυμερών, είναι : α) διασπαστές υπεροξειδίων: θειο-ενώσεις, όπως θειο-δι-προπιονικοί εστέρες, και μεταλλικοί διαλκυλο-δι-θειοκαρβαμιδικές εστέρες (το μέταλλο είναι συνήθως Νικέλιο). S (ROCOCH 2 CH 2 ) 2 S (R 2 NC ) 2 M S DRTP MRDC β) εκκαθαριστές υδροχλωρικού οξέος (hydrogen chloride scavengers) : είναι κυρίως μεταλλικά άλατα και οξείδια που εξουδετερώνουν το υδροχλωρικό οξύ που σχηματίζεται κατά την παρασκευή του πολυβινυλοχλωριδίου (PVC). Παλαιότερα χρησιμοποιούνταν άλατα βαρέων μέταλλων καδμίου και βαρίου, αλλά λόγω της τοξικότητας που έχουν αντικαταστάθηκαν με ενώσεις κασσιτέρου, όπως παράγωγα του δι-βουτυλο-κασσιτερικού μαλεϊκου εστέρα (DBTM) και δι-οκτυλο-κασσιτερικού θειογλυκολλικών εστέρων (DOTGs, dioctyltin thioglycollates). Αν και οι ουσίες αυτές είναι ακριβότερες δίνουν όμως τη δυνατότητα για την παρασκευή διαφανών δοχείων από PVC. 194

23 O HC HC C C O O Sn(Bu) 2 O (Oct) 2 Sn(SCH 2 COOct) 2 O DBTM MRDC γ) σταθεροποιητές απορρόφησης υπεριώδους (στην ουσία αντιοξειδωτικές ουσίες που είναι σταθερές στο φως και το τμήμα της υπεριώδους ακτινοβολίας). Στην περίπτωση αυτή οι σταθεροποιητές απορροφούν την UV- A που είναι το τμήμα του φυσικού φωτός που έχει χαμηλής ενέργειας υπεριώδη ακτινοβολία. Το τμήμα UV-B είναι πολύ μικρό αλλά υψηλής ενέργειας στο φυσικό φως. Η υπεριώδης ακτινοβολία διασπά ανθρακικούς δεσμούς και δημιουργεί ελεύθερες ρίζες. Οι πιο σημαντικές ουσίες απορρόφησης UV είναι η 2-υδροξυβενζοφαινόνη (HRBP) και το 2- υδροξυβενζο-τριαζόλιο (HRBT). Οι φαινολικές ενώσεις εκτός της UV-A δεσμεύουν και αλκοξυ- ρίζες που σχηματίζονται από υδροϋπε-ροξείδια κατά την φωτόλυση. Επίσης χρησιμοποιούνται αντιοξειδωτικά που είναι σύμπλοκες θειούχες ενώσεις με νικέλιο (νικέλιο-δι-θειοκαρβαμιδικοί εστέρες) και ανάλογες δι-θειοφωσφορικοί εστέρες που είναι πολύ αποτελεσματικοί φωτοσταθεροποιητές. HO HO N N N HRBT R C O HRBP OR R 2 NC S S M S S CNR 2 (OR) 2 P S S M S S P(OR) 2 MDRC MDRP Τα τελευταία χρόνια έχουν παρασκευασθεί και ήδη χρησιμοποιούνται ουσίες που είναι εξαιρετικοί φωτοσταθεροποιητές, όπως η 2,2,6,6-195

24 τετραμεθυλοπιπεριδίνη (ΤΜΡ), η οποία οξειδώνεται προς σταθερούς δεσμευτές ριζών τα πιπεριδινοξείδια (ΤΜΡΟs, Tetramethylphenyl-N-oxides). RO H RO H H 3 C CH 3 H 3 C N CH 3 H ROOH etc H 3 C CH 3 H 3 C N CH 3 O TMP TMPO N O Άλλος δεσμευτής ριζών που χρησιμοποιείται (spin-trapping agents) είναι το 2-μεθυλο-2-νιτρωδοπεντάνιο (MNP, 2-methyl-2-nitrosopentane). Η ένωση αυτή είναι γνωστή από την χημεία, βιολογία και ιατρική για τη δέσμευση ριζών με το μονήρες ηλεκτρόνιο στον άνθρακα. Το ΜΝΡ χρησιμοποιείται στα πολυμερή γιατί αντιδρά με μακροαλκυλο- ρίζες κατά την διεργασία παρασκευής τους. Τα αμινοξύλια (aminoxyls) παράγουν παρόμοια φωτοσταθεροποιητική δράση όπως τα ΤΜRO με τους καταλυτικούς μηχανισμούς που παρουσιάζονται παρακάτω σε προπυλένιο: δ) διασπαστές αλυσωτών αντιδράσεων (CB), αντιοξειδωτικά (ΑΗ) : Οι αντιοξειδωτικές ουσίες που παρεμποδίζουν την διάδοση αλυσωτών δράσεων συνήθως δίνουν ένα άτομο υδρογόνου σε υπεροξυ- ρίζες ή στην οξειδωμένη μορφή τους αποδέχονται ένα άτομο υδρογόνου από μία αλκυλορίζα : CH 2 CH(R) OO + AH CH 2 CH(R) OOH + A CH 2 CH(R)(OO) + A CH=CHR + AH + (O 2 ) 196

25 Τα πιο διαδεδομένα αντιοξειδωτικά που χρησιμοποιούνται στα πολυμερή είναι οι 2,6-δι-tert-βουτυλοφαινολες, όπως το ΒΗΤ και το 1076 (όπου R = CH2CH2COOC18H37) και στα πλαστικά το ΡΒΝ και η αιθοξυκινίνη. Για τα ελαστικά χρησιμοποιούνται οι Ν-αλκυλο-Ν φαινυλενοδιαμίνες που καλούνται "αντι-διασπαστικές" (antidegradants). OH Bu t Bu t R =CH 3, BHT R = CH 2CH 2COOC 18H 37, 1076 R CH 3 CH 3 CH 2 O NH CH 3 N CH 3 PBN Ethoxyquin Αιθοξυκινίνη Τα διάφορα πρόσθετα και σταθεροποιητές που εισάγονται στη μάζα των πολυμερών για να βελτιώσουν τη σταθερότητα και τις ιδιότητές τους έχουν αποδειχθεί ότι προκαλούν ρύπανση του περιβάλλοντος λόγω της υψηλής τοξικότητάς τους. Στο παρελθόν είχε χρησιμοποιηθεί η γνωστή καρκινογόνος ένωση α-ναφθυλαμίνη ως αντιοξειδωτικό ελαστικών. Επίσης μία άλλη ναφθυλαμίνη που χρησιμοποιήθηκε ήταν η φαινυλο-βναφθυλαμίνη (ΡΒΝ) στις δεκαετίες 50 και 60 στις βιομηχανίες ελαστικών τροχών. Οι ουσίες αυτές (σε συγκεντρώσεις 50 ppm) προκάλεσαν καρκίνο της ουροδόχου κύστης σε εργαζόμενους, αλλά λόγω της μεγάλης λανθάνουσας περιόδου, τα επαγγελματικά αυτά κακοήθη νεοπλάσματα ανακαλύφθηκαν αργότερα. Οι ουσίες αυτές έχουν απαγορευθεί εδώ και αρκετά χρόνια ως ισχυρές καρκινογόνες ουσίες. Αντίθετα, ορισμένες φαινολικές ενώσεις με αντιοξειδωτικές ικανότητες δεν είναι τοξικές και μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αντιοξειδωτικά τροφίμων και καλλυντικών (όπως το H 197

26 ΒΗΤ) αλλά και για τα πλαστικά υλικά συσκευασίας τροφίμων. Το πρόβλημα των πλαστικών υλικών συσκευασίας τροφίμων έχει μελετηθεί συστηματικά και έχουν περιορισθεί ορισμένα πολυμερή και πρόσθετα από τις συσκευασίες ορισμένων τροφίμων. Η τοξικότητα ορισμένων προσθέτων σε υλικά συσκευασίας τροφίμων εξαρτάται στο κατά πόσο μεταβιβάζονται στα λιπαρά συστατικά των τροφίμων και η τοξικότητα των προϊόντων διάσπασης. Παρακάτω παρουσιάζεται η διάσπαση ΒΗΤ με την επίδραση υπεροξειδικών ριζών και φωτός. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει πολλές έρευνες για το πολυμερές PVC και των προσθέτων που χρησιμοποιούνται σε ορισμένα πλαστικά υλικά από PVC. Το υδροχλωρικό οξύ που μπορεί να σχηματισθεί κατά τη "γήρανση" του υλικού, οι μικρές ποσότητες του βινυλοχλωριδίου (VCM, που είναι γνωστό ότι προκαλεί αγγειοσάρκωμα του ήπατος σε εργαζόμενους) και ορισμένα αντιοξειδωτικά, μεταλλικά χλωρίδια, θα μπορούσαν να αποτελέσουν πηγές ανησυχίας για καταναλωτικά υλικά από PVC. Ήδη για λόγους προληπτικής τακτικής τα πλαστικά από PVC δεν χρησιμοποιούνται σε υλικά συσκευασίας τροφίμων και μεταφοράς νερού. Τα τελευταία χρόνια υπάρχει διαμάχη και για τις πλαστικοποιητικές ουσίες που προστίθενται (plasticisers) στα παιδικά παιχνίδια, όπως τα διάφορα φθαλικά άλατα, σε προϊόντα PVC. Το 1999 η Ευρωπαϊκή Ένωση απαγόρευσε τα φθαλικά σε ορισμένα είδη παιδικών παιχνιδιών και πλαστικών υλικών τα οποία τα παιδιά βάζουν στο στόμα τους για προληπτικούς λόγους. 198

27 9.8. Διαχείριση Αποβλήτων Πολυμερών και Πλαστικών Τα πολυμερή και οι πλαστικές ύλες και προϊόντα που παρασκευάζονται από αυτά κατασκευάσθηκαν με στόχο την ανθεκτικότητα, σταθερότητα και τις ιδιαίτερες ιδιότητες για να αντέχουν τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Τις τελευταίες όμως δεκαετίες και με την αυξανόμενη χρήση πολυμερών υλικών έχει αρχίσει να δημιουργείται σημαντικό πρόβλημα ρύπανσης του περιβάλλοντος. Το υπολείμματα των βιομηχανιών πολυμερών, τα απόβλητα των βιοτεχνικών και αστικών χρήσεων και τα πλαστικά σκουπίδια των οικιακών χρήσεων έχουν δημιουργήσει πολλαπλά προβλήματα ρύπανσης. Τα πλαστικά στα απόβλητα και απορρίμματα αποτελούν στη δεκαετία του 1990 σημαντικό ποσοστό. Το 1995 στην Δυτική Ευρώπη υπολογίζεται ότι δημιουργήθηκαν 16 εκατομμύρια τόνοι πλαστικών απορριμμάτων, όπου το 60 % ήταν από οικιακά απορρίμματα (κατά βάρος), 15 % από το εμπόριο (συσκευασίες προϊόντων), 5.5% από αυτοκίνητα, 5% από οικοδομικά υλικά, 5% από ηλεκτρικά/ηλεκτρονικά υλικά και 1.8% από αγροτικά υλικά (Association of Plastics Manufacturers in Europe, 1997). Τα πλαστικά οικιακά απορρίμματα αποτελούν το 8% του συνόλου των αποβλήτων, τα πλαστικά αυτοκινήτων το 7% κ.λπ. Για να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα των πλαστικών αποβλήτων έχουν θεσμοθετηθεί νόμοι και προδιαγραφές διαχείρισης των αποβλήτων στη βιομηχανία και στους χώρους διάθεσης των αστικών απορριμμάτων. Κυριότεροι τρόποι είναι η διαλογή, όπως γίνεται επί χρόνια για το χαρτί, το γυαλί, το σίδηρο και τα αλουμινένια κουτιά, και η επαναχρησιμοποίηση των πλαστικών κατά κατηγορία με θραύση, ανακύκλωση ή χρησιμοποίηση σε δευτερεύουσες χρήσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα πλαστικά πυρολύονται σε υψηλές θερμοκρασίες για την παραγωγή ενέργειας. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, η βιομηχανία συσκευασιών από πλαστικό ανακυκλώνει το 70 % των πλαστικών απορριμμάτων. Σε πολλές χώρες, όπως η Ινδία για παράδειγμα, η ανακύκλωση πλαστικών κάθε χρόνο επιτρέπει την παραγωγή ενός εκατομμυρίου τόνων νέων πλαστικών υλών και απασχολεί

28 εργαζόμενους. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχει συγκεκριμένη οδηγία "Waste Framework Directive" του 1991, όπου γίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην ανακύκλωση των πλαστικών. Η Οδηγία "Packaging and Packaging Waste" ( ) παροτρύνει τις χώρες-μέλη να ανακυκλώσουν το 50-65% του βάρους των υλικών συσκευασίας μέχρι το 2001, όπου την πλειοψηφία αποτελούν πλαστικά υλικά. Ήδη, στη Δ. Ευρώπη το 1989 ανακυκλώνονταν το 22% των πλαστικών ενώ το 1995 ανήλθε στο 25%. Για τα διάφορα είδη πολυμερών και πλαστικών υπάρχουν διαφορές στο είδος της ανακύκλωσης και της χρήσης τους. Το πολυ(αιθυλενοτερεφθαλικός εστέρας) ΡΕΤ χρησιμοποιείται στα μπουκάλια και στα φιλμ λόγω της σκληρότητας και της διαφάνειας. Επίσης, είναι πολύ ανθεκτικό στην υπεροξείδωση και δεν απαιτεί πρόσθετα. Παρουσιάζουν πρόβλημα ρύπανσης κατά την ανακύκλωση, για το λόγο αυτό το ανακυκλωμένο υλικό χρησιμοποιείται σε άλλες χρήσεις αντί δοχεία νερού και τροφίμων. Εναλλακτική λύση της ανακύκλωση των απορριμμάτων ΡΕΤ είναι η υδρόλυση στο μονομερές και επαναχρησιμοποίηση. Το PVC χρησιμοποιούνταν στη συσκευασία τροφίμων και ποτών αλλά λόγω των προσθέτων και σταθεροποιητών η χρήση του έχει μειωθεί σημαντικά. Ανακυκλωμένο PVC μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο σε δευτερεύουσες χρήσεις και για αντικείμενα όπου η τοξικότητα δεν παίζει ρόλο. Το πολυστυρόλιο (ΡS) είναι σκληρό και διαφανές. Το συμπολυμερές του όμως με βουταδιένιο και άλλα μονομερή χρησιμοποιείται για υλικά συσκευασίας. Το πολυστυρόλιο υπεροξειδώνεται εύκολα και θραύεται σχετικά εύκολα. Χρησιμοποιείται επίσης ως αφρώδες υλικό στη συσκευασία. Οι χρήσεις αυτές το καθιστούν σημαντικό τμήμα των πλαστικών απορριμμάτων. Αλλά σε αντίθεση με το PVC και τις πολυολεφίνες, μπορεί να πυρολυθεί (αποπολυμερισθεί) στο μονομερές και να ξαναχρησιμοποιηθεί. Το πολυπροπυλένιο (ΡΡ) χρησιμοποιείται σε φιλμ, δοχεία και άλλα πλαστικά υλικά. Υπεροξειδώνεται εύκολα λόγω της μεθυλικής ομάδας. Επίσης χρησιμοποιείται από την αυτοκινητοβιομηχανία. Εάν το ΡΡ παρασκευασθεί με τα κατάλληλα πρόσθετα που δεν παρεμποδίζουν την ανακύκλωσή του, 200

29 τότε είναι εύκολο να ανακυκλωθεί στο μεγαλύτερο ποσοστό του. Τέλος, το πολυαιθυλένιο (ΡΕ) έχει πολλαπλές χρήσεις και αποτελεί σημαντικό ποσοστό στα πλαστικά απορρίμματα. Η ανακύκλωσή του είναι προβληματική λόγω της αντίδρασης των μακροριζών με οξυγόνο. Το ανακυκλωμένο πλαστικό δεν έχει φτωχές ιδιότητες σε σχέση με το αρχικό πολυμερές. Η ανακύκλωση των πολυμερών και των πλαστικών απορριμμάτων έχει γίνει στόχος πολλών ερευνών. Σε πολλές χώρες έχουν καθιερωθεί διάφορα πρακτικά συστήματα και τρόποι συλλογής και ανακύκλωσης πλαστικών. Ένα μέρος των πλαστικών απορριμμάτων σε χώρες όπως η Ιαπωνία καίγονται σε υψηλές θερμοκρασίας για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Η καύση όμως των πλαστικών παράγει ρύπους και διοξίνες (ιδιαίτερα από τα χλωριωμένα πολυμερή) και απαιτεί ισχυρά φίλτρα και ειδικές θερμοκρασίες καύσης. Σε άλλα συστήματα τα απορρίμματα πολυμερών υλικών αναμιγνύονται με καύσιμο και πυρολύονται σε υψηλές θερμοκρασίες, χωρίς την παρουσία αέρος, προς μονομερή ή άλλα απλά οργανικά μόρια (αιθυλένιο, προπένιο κλπ) που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως χημικές πρώτες ύλες. Σε άλλες διεργασίες τα πλαστικά απορρίμματα μπορούν να μετατραπούν με πυρόλυση σε υγρούς ή αέριους υδρογονάνθρακες, που χρησιμεύουν ως καύσιμα "Βιοαποικοδομούμενα Πολυμερή" Η ανακύκλωση πολυμερών και πλαστικών υλικών μπορεί να εξουδετερώσει πάνω από 60 % των πλαστικών απορριμμάτων και να συμβάλει στη μείωση της ρύπανσης του περιβάλλοντος και της εξοικονόμησης ενέργειας, όπως γίνεται και με τα άλλα υλικά (χαρτί, γυαλί, μέταλλα κλπ). Παρόλα αυτά σημαντικό μέρος των πλαστικών αποβλήτων ρυπαίνουν τα νερά και το έδαφος. Εδώ και πολλές δεκαετίες η επιστημονική κοινότητα ερευνά τον τρόπο που τα πολυμερή που παρασκευάζονται να μπορούν να διασπώνται ή να βιοαποικοδομούνται σε εύλογο διάστημα και να μετατρέπονται σε χρήσιμο λίπασμα ή βελτιωτικό εδάφους, κλπ, χωρίς να 201

30 ρυπαίνουν το περιβάλλον. Στην αρχική φάση της παρασκευής πολυμερών ο στόχος ήταν να είναι ανθεκτικά, σκληρά, διαφανή κλπ, και να μπορούν να μετατραπούν σε χρήσιμα αντικείμενα με συγκεκριμένες ιδιότητες. Τώρα πλέον σκοπός πολλών ερευνητικών προσπαθειών είναι να έχουν ορισμένες χρήσιμες ιδιότητες, αλλά και συγχρόνως να μπορούν να διασπασθούν σε μη τοξικές ουσίες με το πέρασμα του χρόνου όταν καταστούν απορρίμματα. Στο σημείο αυτό οι ελεύθερες ρίζες και οι διασπαστικές υδρολύσεις και θραύσεις δεσμών θα μπορούσαν να προέλθουν από το φυσικό περιβάλλον και τις συνθήκες που επικρατούν σε χώρους διάθεσης απορριμμάτων. Άλλωστε οι όροι "βιοδιασπάσιμο" υλικό λαμβάνεται από την ορολογία των φυσικών οικοσυστημάτων. Πολλά φυσικά υλικά, μετά το τέλος της χρήσης τους, αποσυντίθενται κάτω από φυσικές συνθήκες και με τη βοήθεια πολλές φορές μικροοργανισμών προς αρχικές πρώτες φυσικές ύλες. Ο όρος λοιπόν "βιοαποικοδομούμενα πολυμερή " (biodegradable Polymers, BP) δεν είναι πρόσφατος, αλλά εδώ και πολλά χρόνια γίνονται προσπάθειες να δημιουργηθούν τέτοια πολυμερή. Βασικό μειονέκτημα (που είναι όμως προτέρημα για τις χρήσεις για τις οποίες κατασκευάζονται) των πιο πολλών πολυμερών υλικών είναι ότι περιέχουν αντιοξειδωτικά, σταθεροποιητές και πρόσθετα που τα καθιστούν σταθερά και μη διασπώμενα. Απαιτείται λοιπόν να γίνει ένας διπλός συνδυασμός με αμφίπλευρες ιδιότητες που όμως δεν πρέπει να συγκρούονται μεταξύ τους αλλά η μία να ακολουθεί την άλλη, ιδιαίτερα στο στάδιο όπου τα πολυμερή και πλαστικά υλικά δεν έχουν πλέον χρησιμότητα και γίνονται απορρίμματα. Στη δεκαετία του 1980 άρχισαν να εμφανίζονται πολυμερή που μπορούσαν να βιοαποικοδομηθούν, αλλά που έπρεπε να τηρούν ορισμένους όρους της διαχείρισης αποβλήτων. Απαιτούνταν πρότυπα και πρωτόκολλα ελέγχου βιοαποικοδομησιμότητας, περισσότερη έρευνα στο τεχνικό πεδίο όσο και μακροχρόνιες μελέτες περιβαλλοντικής εκτίμησης των ιδιοτήτων τους. Το πρώτο "πράσινο" κριτήριο ("green criterion") ήταν για τα πολυμερή που περνούν στα υγρά απόβλητα. Δηλαδή, κατά πόσο τα πολυμερή αποικοδομούνται ικανοποιητικά ώστε να εισέλθούν στο κύκλο των υγρών 202

31 αποβλήτων και δεν προκαλούν προβλήματα στα συστήματα καθαρισμού των υγρών λυμάτων (μηχανική, χημική και βιολογική κατεργασία υγρών λυμάτων πόλεων). Το δεύτερο κριτήριο ήταν για τα πλαστικά απόβλητα που καταλήγουν σε χωματερές αστικών απορριμμάτων, όπου θα μπορούσαν να ανακυκλωθούν, να μετατραπούν σε κομπόστ (φυτόχωμα) ή να καούν με πυρολυτικές συνθήκες. Πολλά πολυμερή που χρησιμοποιούνται στη γεωργία είναι κατασκευασμένα για να βιοαποικοδομούνται μετά από ορισμένο χρονικό διάστημα. Το τρίτο κριτήριο είναι η μακροχρόνια παραμονή των πλαστικών απορριμμάτων στο περιβάλλον. Δηλαδή, κατά πόσο ρυπαίνουν το έδαφος, τον αέρα και τα νερά με τα τοξικά τους κατάλοιπα και πρόσθετα. Η βιοαποικοδόμηση πολυμερών επιτυγχάνεται με φυσικοχημικές διεργασίες (υπεροξείδωση και υδρόλυση), αλλά και με μικροοργανισμούς. Τα πολυμερή μπορούν να καταστραφούν στο φυσικό περιβάλλον με υπεροξείδωση και υδρόλυση και να βιοαποικοδομηθούν τελικά και να επιστρέψουν στο φυσικό περιβάλλον ως διοξείδιο του άνθρακα και νερό. Η βιοαφομοίωση όμως αυτή θα πάρει πολλά χρόνια, πιθανόν μερικές εκατοντάδες. Το ξύλο για παράδειγμα, είναι βιοαποικοδομήσιμο, αλλά υπάρχουν και μερικοί κορμοί δένδρων που είναι εξαιρετικά ανθεκτικοί (π.χ. 203

32 σεκόγια, sequoia) λόγω της υψηλής περιεκτικότητας σε τανίνες που είναι αντιοξειδωτικές πολυφαινόλες, και μπορούν να παραμείνουν για 500 χρόνια χωρίς μικροβιολογική διάσπαση. Το πρώτο αποικοδομούμενο πολυμερές με ανθρακική αλυσίδα παρασκευάσθηκε από τον Brubaker (Du Pont, 1950) και ήταν ένα συμπολυμερές αιθυλενίου και μονοξειδίου του άνθρακα (E-CO). Το συμπολυμερές αυτό θραύεται με την επίδραση υπεριώδους ακτινοβολίας (UV) που δημιουργεί υπεροξείδια και διασπά το μακρομοριακό προϊόν σε μακροβινυλο- και κετονο- (τελικές ομάδες) πολυμερή, τα οποία μετά βιοαποικοδομούνται πολύ γρήγορα. Με βάση τις μελέτες αυτές οι Guillet και συνεργάτες (Παν/μιο του Τορόντο) παρασκεύασαν συμπολυμερή με βινυλοκετόνες και συνηθισμένα μονομερή. Στο εμπόριο εμφανίσθηκαν ως Ecolyte φωτολυτικο-αποικοδομούμενα πλαστικά. Τα στάδια των αντιδράσεων διάσπασης παρουσιάζονται παρακάτω: CH 2 CHCH 2 CH 2 C O R hv CH 2 CHCH 2 CH 2 + RCO O 2, RH O 2, RH CH 2 CHCHCH 2 OOH + R Ecolyte TM RC O OH Επίσης υπάρχουν στο εμπόριο πολυμερή που διασπώνται με υπεροξείδια (peroxidisable polymers) και είναι κυρίως ακόρεστα ανθρακικήςαλυσίδας πολυμερή. Παραδείγματα είναι το 1,2-πολυ(βουταδιένιο). Συνήθως το 1,4-βουταδιένιο χρησιμοποιείται σε διάφορα συμπολυμερή. Τα τελευταία χρόνια πολυστυρόλιο-βουταδιένιο συμπολυμερή ενσωματώνονται σε πολυαιθυλένιο και με την παρουσία καρβοξυλικών εστέρων σιδήρου ή μαγγάνιο αυξάνει την φωτοοξείδωση στο περιβάλλον: 204

33 Fe(OCOR) 3 hv Fe(OCOR) 2 + RCOO POOH + PCOOH PCOOFe(OCOR) 2 + PO + H 2 O hv / θέρμανση + npooh + npcooh (PCOO) 3 Fe + ''οξυ-'' ρίζες Επίσης, μερικά υδατολιαλυτά οργανικά πολυμερή, όπως η πολυ(βινυλο-αλκοόλη), PVA, και πολυ(αιθυλενο γλυκόλη), PEG, υπεροξειδώνονται πολύ εύκολα και μπορούν να διασπασθούν με μικροοργανισμούς. Φωτοβιοαποικοδομούμενα πολυμερή με ανθρακική-αλυσίδα είναι δύσκολο να παρασκευασθούν εφόσον δεν μετασχηματισθούν τα αντιοξειδωτικά πρόσθετα σε φωτοευαίσθητες ουσίες. Από πειράματα με διθειοκαρβαμιδικούς εστέρες με τρισθενή σίδηρο βρέθηκε ότι μετά από μια ορισμένη περιόδο, φωτοκαταλύονται με το υπεριώδες φως του περιβάλλοντος και απελευθερώνουν προ-οξειδωτικούς μεταλλο- καρβοξυλικούς εστέρες, που διασπούν δεσμούς του σκελετού του πολυμερούς με υπεροξειδική σχάση. Τα σύμπλοκα με νικέλιο ή κοβάλτιο είναι επίσης πολύ αποτελεσματικά για υπεροξειδική δράση. Οι αντιδράσεις που λαμβάνουν χώρα παρουσιάζονται παρακάτω : 205

34 Τα τελευταία χρόνια έχουν παρασκευασθεί πολλά είδη πολυμερών που βιοαποικοδομούνται με υδρόλυση. Τυπικά συνθετικά πολυμερή είναι οι βιοαποικοδομούμενοι πολυεστέρες, πολυ(γλυκολλικόοξύ), PGA, (εμπορικό προϊόν, DEXON) πολυ(γαλακτικό οξύ), PLA, (εμπορικό προϊόν Eco-PLA) και τα συμπολυμερή τους (π.χ. VICRYL). Βιοαποικοδομούμενα εμπορικά πολυμερή που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι το 3-υδροξυαλκανοΪκό οξύ, PHA, (3-hydroxyalkanoic acids) και το συμπολυμερές, Biopol, 3- υδροξυβουτυρικό οξύ και 3-υδροξυβαλερικό οξύ (ICI, 3-hydroxybutyric & 3- hydroxyvaleric acids). CH R 3 [ Ο CH 2 CO ] n [ O CH CO ] n [ O CH CH 2 CO ] n PGA PLA PHA 206

35 Σημαντικός αριθμός βιοαποικοδομούμενων συμπολυμερών χρησιμοποιούνται στη γεωργία. Τις ιδιότητες των πολυουρεθανών να βιοαποικοδομούνται χρησιμοποιεί ένα συμπολυμερές, Showa High Polymers of Bionolle (ομάδες εστέρα και ουρεθάνης). Μεγάλος αριθμός ερευνητών και ερευνητικά εργαστήρια βιομηχανιών πολυμερών (ICI, Du Pont) διερευνούν την παρασκευή και τις πρακτικές εφαρμογές βιοαποικοδομούμενων πολυμερών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται τα τελευταία χρόνια στις τεχνολογικές εφαρμογές φωτο-διασπώμενων (φιλμ που θα χρησιμοποιούνται στη γεωργία για την προστασία των ριζών δένδρων, φυτών και καλλιεργειών (mulchin films, photo-biodegradable). 207

36 9.9. Βιβλιογραφία 1. Flory PJ. Principles of Polymer Chemistry. Cornell University Press, Ithaca, Stille JK. Introduction to Polymer Chemistry. John Wiley & Sons, New York, Billmeyer FW, Jr. Textbook of Polymer Science. John Wiley & Sons, London, Treloar LRG. Introduction to Polymer Science. The Wykeham Science Series, London, Cowie JMG. Polymers: Chemistry and Physics of Modern Materials. Billing & Sons, London, Guillet J, ed. Polymers and Ecological Problems. Plenum Press, New York, Saunders KJ. Organic Polymer Chemistry. Chapman & Hall, London, Kaufman HS, Falcetta JJ. Introduction to Polymer Science and Technology. John Wiley & Sons, New York, Ranby B, Rabek JF. ESR Spectroscopy in Polymer Research. Springer Verlag, New York, Ντόντου ΑΔ. Συνθετικά Μακρομόρια. Αθήνα, Καμπούρη ΕΜ. Τεχνολογία Πολυμερών, τ. Ι, Αθήνα, Bridson JA. Plastic Materials. Newnes-Butterworths, London, Seymour RB, Carraher CE. Polymer Chemistry. Marcell Dekker, New York, Seymour RB, Cheng T. Advances in Polyolefins. Plenum Press, New York, Scott G, ed. Developments in Polymer Stabilisation. Elsevier Applied Science, New York, Χατζηχρηστίδης Ν. Σημειώσεις Χημείας Πολυμερών. Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα,

37 17. Griffin GJL, ed. Chemistry and Technology of Biodegradable Polymers. Blackie Academic, London, Moad G, Solomon DH. The Chemistry of Radical Polymerization Pergammon Press, Oxford, Doi Y, Fukuda K, eds. Biodegradable Plastics and Polymers. Elsevier, New York, Rabek JF. Polymer Photodegradation Mechanisms and Experimental Methods, Chapman and Hall, London, Scott G, Gilead D, ed. Degradable Polymers : Principles and Applications. Chapman & Hall, London, Nicholson JW. The Chemistry of Polymers, 2nd ed. Royal Society of Chemistry, Cambridge, Parson AE. An Introduction to Free Radical Chemistry. Blackwell Science, London, Matyjaszewsk K, Davis TP. Handbook of Radical Polymerization, Wiley Intercience, Wiley & Sons, New York, Βιβλιογραφία για τα απόβλητα πολυμερών και βιοαποικοδομούμενα πολυμερή 1. Council for Solid Waste Solutions. From Soda Bottle to Swimming Pool. Washington DC, Plactics Recycling Foundation. Plastics Recycling. A Strategic Vision. PRF, USA, Barenberg SA, Brash JL, Narayan R, Redpath AE, eds. Degradable Materials : Properties, Issues and Opportunities. CRC Press, Boca Raton, FL, Bunyan RJ. Marketable products from plastic waste. Plastic Recycling Vert M, Feijen J, Albertsson A, ScottG, Chiellini E, eds. Biodegradable Polymers and Plastics. Royal Society of Chemistry, Cambridge,

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο 19 1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο Γενικά Αλκένια ονομάζονται οι άκυκλοι ακόρεστοι υδρογονάνθρακες, οι οποίοι περιέχουν ένα διπλό δεσμό στο μόριο. O γενικός τύπος των αλκενίων είναι C ν Η 2ν (ν 2). Στον

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια 1. Αλκοόλες Ενώσεις που περιέχουν ομάδες υδροξυλίου συνδεδεμένες με κορεσμένα άτομα άνθρακα υβριδισμού sp 3 Βάσει παραπάνω ορισμού,

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να γνωρίζουμε τα κυριότερα συστατικά του πετρελαίου Να περιγράφουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

4. Αντιδράσεις πολυμερισμού

4. Αντιδράσεις πολυμερισμού 4. Ατιδράσεις πολυμερισμού Ποια μόρια οομάζοται μακρομόρια Τα μακρομόρια είαι μόρια μεγάλου μοριακού βάρους που σχηματίζοται από τη συέωση (= πολυμερισμό) απλούστερω δομικά μορίω (= μοομερή) σύμφωα με

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (17740-18017) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

Αέριο χλώριο και υποχλωριώδη άλατα ιοξείδιο του χλωρίου Υπεροξείδιο του υδρογόνου Υπερµαγγανικό κάλιο Οξυγόνο

Αέριο χλώριο και υποχλωριώδη άλατα ιοξείδιο του χλωρίου Υπεροξείδιο του υδρογόνου Υπερµαγγανικό κάλιο Οξυγόνο ΠΡΑΣΙΝΗ ΧΗΜΕΙΑ, ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ: ΟΞΕΙ ΩΣΗ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΡΥΠΩΝ ΣΕ Υ ΑΤΙΚΑ ΙΑΛΥΜΑΤΑ ΙΑΣΠΟΡΑΣ ΜΕ ΠΡΑΣΙΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕ ΣΥΜΒΑΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟ ΟΥΣ. ΟΙ ΥΠΕΡΗΧΟΙ ΩΣ ΠΡΑΣΙΝΟ ΟΞΕΙ ΩΤΙΚΟ. Α.Ι. Μαρούλης, Κ. Χατζηαντωνίου, Σ.Ι. Παταρούδη,

Διαβάστε περισσότερα

2. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 5,6L (σε STP) που αποτελείται µόνο από

2. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 5,6L (σε STP) που αποτελείται µόνο από ΧΗΜΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΥΣΗ Καύση & εύρεση σύστασης βιοαερίου 1. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 8,96L (σε STP) που αποτελείται µόνο από CH4 και CO2, καίγεται πλήρως. Τα καυσαέρια περιέχουν 10,8g Η2Ο.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 24 Μαΐου, 2013 7:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να διαπιστώνουμε τον όξινο χαρακτήρα σε προϊόντα καθημερινής χρήσης Να ορίζουμε τα οξέα κατά τον Arrhenius

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004 ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας:

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: 12 Κεφάλαιο 1ο 1.2 ΟΞΕΑ ΚΑΤΑ ARRHENIUS Που οφείλεται ο όξινος χαρακτήρας; Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: Τα γράμματα είναι τα σύμβολα των χημικών

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%)

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Φυσικό αέριο Βιοαέριο Αλκάνια ΦΥΣΙΚΟ ΑΕΡΙΟ Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Χρησιµοποιείται ως: Καύσιµο Πρώτη ύλη στην πετροχηµική βιοµηχανία Πλεονεκτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΥΣΑΕΡΙΑ ΚΑΤΑΛΥΤΕΣ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ Ενεργειακό πρόβληµα Τεράστιες απαιτήσεις σε ενέργεια µε αµφίβολη µακροπρόθεσµη επάρκεια ενεργειακών πόρων Μικρή απόδοση των σηµερινών µέσων αξιοποίησης της ενέργειας (π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΥΟ ΚΥΚΛΩΝ) Θέμα Α Στις

Διαβάστε περισσότερα

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες σε σχέση με τη μη βιολογική που οφείλονται στη φύση των βιοκαταλυτών Οι ιδιαιτερότητες αυτές πρέπει να παίρνονται σοβαρά υπ όψη κατά το σχεδιασμό

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Ταξινόμηση της ύλης

1.5 Ταξινόμηση της ύλης 1.5 Ταξινόμηση της ύλης Θεωρία 5.1. Πως ταξινομείται η ύλη; Η ύλη ταξινομείται σε καθαρές ή καθορισμένες ουσίες και μίγματα. Τα μίγματα ταξινομούνται σε ομογενή και ετερογενή. Οι καθορισμένες ουσίες ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες Οργανική Χημεία Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες 1. Καρβονυλικές ενώσεις Καρβονυλική ομάδα C=O σημαντικότερη λειτουργική ομάδα οργανικής χημείας Καρβονυλικές ομάδες βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΟΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΟΞΟΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΟΞΟΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Νίκος Κατσαρός Επιστημονικός Συνεργάτης ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» και Συνδεσμου Βιομηχανιών Πλαστικών Ελλάδος A.ΥΔΡΟ-ΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ Υδρόλυση Αναερόβια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων 1. Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων Γενικά, εξετάζουμε το είδος της αντίδρασης και τον τρόπο που αυτές συντελούνται Γενικοί τύποι αντιδράσεων

Διαβάστε περισσότερα

04-04: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Ιδιότητες και διεργασίες

04-04: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Ιδιότητες και διεργασίες Κεφάλαιο 04-04 σελ. 1 04-04: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Ιδιότητες και διεργασίες Εισαγωγή Γενικά, υπάρχουν πέντε διαφορετικές διεργασίες που μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς για να παραχθεί χρήσιμη ενέργεια

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (16503-17006) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

3.5 Ρυθμιστικά διαλύματα

3.5 Ρυθμιστικά διαλύματα 3.5 Ρυθμιστικά διαλύματα Ρυθμιστικά διαλύματα ονομάζονται τα διαλύματα των οποίων το ph παραμείνει πρακτικά σταθερό, όταν προστεθεί μικρή αλλά υπολογίσιμη ποσότητα ισχυρών οξέων ή βάσεων ή αραιωθούν μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 23/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην αεριοποίηση βιομάζας

Εισαγωγή στην αεριοποίηση βιομάζας ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΗΜΙΚΩΝ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ & ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΡΩΝ Κεντρικό: 6 ο χλμ. oδού Χαριλάου-Θέρμης Τ.Θ. 60361 570 01 Θέρμη, Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-498100 Fax: 2310-498180

Διαβάστε περισσότερα

ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟ TiO2 ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΠΛΑΤΙΝΑΣ

ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟ TiO2 ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΠΛΑΤΙΝΑΣ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟ Ti ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΠΛΑΤΙΝΑΣ Ε. Πουλάκης, Κ. Φιλιππόπουλος Σχολή Χημικών Μηχανικών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Ηρώων Πολυτεχνείου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ο. Εντεροκοκκοι Pseudomonas aeruginosa Αριθμός αποικιών σε 37 C. Πίνακας 1:Μικροβιολογικές παράμετροι. Ακρυλαμίδιο Αντιμώνιο

Κεφάλαιο 1 ο. Εντεροκοκκοι Pseudomonas aeruginosa Αριθμός αποικιών σε 37 C. Πίνακας 1:Μικροβιολογικές παράμετροι. Ακρυλαμίδιο Αντιμώνιο Κεφάλαιο 1 ο 1.Τεχνολογία-2.Πόσιμο νερό Πόσιμο νερό ορίζεται το νερό που προορίζεται για ανθρώπινη κατανάλωση.αυτό μπορεί να είναι στην φυσική του κατάσταση είτε να προέρχεται από επεξεργασία ανεξάρτητα

Διαβάστε περισσότερα

2.13 Πηγές των Αλκανίων και των Κυκλοαλκανίων

2.13 Πηγές των Αλκανίων και των Κυκλοαλκανίων 2.13 Πηγές των Αλκανίων και των Κυκλοαλκανίων Αργό πετρέλαιο Νάφθα Νάφθα (σζ (σζ 95-150 95-150 C) C) C 5 -C 12 Κηροζίνη Κηροζίνη (σζ (σζ σζ: σζ: :: 150-230 150-230 C) C) C 12 -C 15 Ελαφριά Ελαφριά βενζίνη

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογίες Εκμετάλλευσης και Αξιοποίησης Υδρογονανθράκων

Τεχνολογίες Εκμετάλλευσης και Αξιοποίησης Υδρογονανθράκων Τεχνολογίες Εκμετάλλευσης και Αξιοποίησης Υδρογονανθράκων Μάθημα 6 ο Καταλυτική Πυρόλυση Θερμική Πυρόλυση Ιξωδόλυση Εξανθράκωση Γλύκανση Παραγωγή Υδρογόνου Ανάμιξη Δρ. Στέλλα Μπεζεργιάννη Καταλυτική Πυρόλυση

Διαβάστε περισσότερα

5.3 Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων

5.3 Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων 5. Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων Η ταξινόμηση των οργανικών αντιδράσεων μπορεί να γίνει με δύο διαφορετικούς τρόπους : α.

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007.

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007. Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Τρίτη, 12 Ιουνίου 2007 7:30-10:30

Διαβάστε περισσότερα

5. Αντιδράσεις οξείδωσης και αναγωγής

5. Αντιδράσεις οξείδωσης και αναγωγής 5. Αντιδράσεις οξείδωσης και αναγωγής Τι ονομάζεται οξείδωση και τι αναγωγή; Οξείδωση είναι η αύξηση του αριθμού οξείδωσης ατόμου ή ιόντος Αναγωγή είναι η ελάττωση του αριθμού οξειδώσεως ατόμου ή ιόντος

Διαβάστε περισσότερα

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Α) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑΛΛΑ Στοιχείο Σύμβολο Σθένος Νάτριο Να 1 Κάλιο Κ 1 Μαγνήσιο Mg 2 Ασβέστιο Ca 2 Σίδηρος Fe 2 ή 3 Χαλκός Cu 2 Ψευδάργυρος Zn 2 Λίθιο Li 1 Άργυρος

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Απαρχές Σύμπαντος Ύλη - Ενέργεια E = mc 2 Θεμελιώδεις καταστάσεις ύλης Στερεά Υγρή Αέριος Χημικές μορφές ύλης Χημικά στοιχεία Χημικές ενώσεις Χημικά στοιχεία 92 στη

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να επισημαίνουμε τη θέση των μετάλλων στον περιοδικό πίνακα των στοιχείων. Να αναφέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

Τι ορίζεται ως επίδραση κοινού ιόντος σε υδατικό διάλυμα ασθενούς ηλεκτρολύτη;

Τι ορίζεται ως επίδραση κοινού ιόντος σε υδατικό διάλυμα ασθενούς ηλεκτρολύτη; Τι ορίζεται ως επίδραση κοινού ιόντος σε υδατικό διάλυμα ασθενούς ηλεκτρολύτη; Επίδραση κοινού ιόντος έχουμε όταν σε διάλυμα ασθενούς ηλεκτρολύτη προσθέσουμε έναν άλλο ηλεκτρολύτη που έχει κοινό ιόν με

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Θεσσαλονίκη 2015 ΑΛΚΥΝΙΑ: C ν H 2ν-2 Ο τριπλός δεσμός άνθρακα άνθρακα Τριπλός δεσμός αλκυνίου ΑΛΚΥΝΙΑ Μόρια πρότυπα για «μοριακούς διακόπτες» Μικροσκοπία σάρωσης σήραγγας (Scanning

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΣΙΝΗ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΠΕΡΗΧΩΝ

ΠΡΑΣΙΝΗ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΠΕΡΗΧΩΝ ΠΡΑΣΙΝΗ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΠΕΡΗΧΩΝ Ε. Σαματίδου, Α. Μαρούλης, Κ. Χατζηαντωνίου-Μαρούλη, Χ. Γεωργολιός Αριστοτέλειο Παν. Θεσ/νίκης, Τμήμα Χημείας, 54006 Θεσ/νίκη, Τηλ.: 2310-997884. e-mail: apm@chem.auth.gr,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων 1/3/2013 και 6/3/2013 Μάντζιου Μαρία χημικός ΣΤΟΧΟΙ Στο τέλος του πειράματος αυτού θα πρέπει να μπορείς:

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική ηλεκτροσύνθεση: Ηλεκτροχημική παραγωγή αδιπονιτριλίου

Οργανική ηλεκτροσύνθεση: Ηλεκτροχημική παραγωγή αδιπονιτριλίου Οργανική ηλεκτροσύνθεση: Ηλεκτροχημική παραγωγή αδιπονιτριλίου Δημήτριος Τσιπλακίδης Σύγκριση ηλεκτροχημικών αντιδράσεων και χημικών οξειδώσεων αναγωγών Ενεργοποίηση θερμικής φύσης Συγκρούσεις αντιδρώντων

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά τα συνδετικά κουφώματα αναφέρονται στα κουφώματα που είναι κατασκευασμένα από πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC).

Γενικά τα συνδετικά κουφώματα αναφέρονται στα κουφώματα που είναι κατασκευασμένα από πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC). Παρουσίαση ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΡΝΑΟΥΤΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ Εκπαιδευτές ΚΕ.ΠΑ Γενικά τα συνδετικά κουφώματα αναφέρονται στα κουφώματα που είναι κατασκευασμένα από πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC). To PVC είναι το τρίτο πιο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία

ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία όσον αφορά τη δομή και λειτουργικότητά τους. Ο γενικός

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Λτκείξτ Τπάοεζα θεμάσωμ 12

Χημεία Β Λτκείξτ Τπάοεζα θεμάσωμ 12 Χημεία Β Λτκείξτ Τπάοεζα θεμάσωμ 12 2.Υδρογονάνθρακεσ 2.1 Να χαρακτηρίςετε τισ προτάςεισ που ακολουθούν ωσ ςωςτέσ ή ωσ λανθαςμένεσ. Να αιτιολογήςετε τισ απαντήςεισ ςασ. 1. Η βενζίνη λαμβάνεται μόνο από

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδες φαινολικών ενώσεων

Ομάδες φαινολικών ενώσεων ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία όσον αφορά τη δομή και λειτουργικότητά τους. Ο γενικός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ

ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ Τα πλαστικά πριν από εκατό χρόνια δεν υπήρχαν. Σήμερα, μόνο στην Ευρώπη, παράγονται κάθε χρόνο πάνω από ογδόντα κιλά πλαστικά ανά κάτοικο. Τα πλαστικά που προκύπτουν

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Β ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΧΗΜΕΙΑ Β ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΧΗΜΕΙΑ Β ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Στις ερωτήσεις 1.1-1.4, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση της Αρχής Le Chatelier και η μελέτη της διαλυτότητας των ιοντικών ενώσεων Θεωρητικό Μέρος Αρχή Le Chatelier Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΠΟΛΥΠΡΟΠΥΛΕΝΙΟΥ ΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΥΨΗΛΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΠΟΛΥΠΡΟΠΥΛΕΝΙΟΥ ΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΥΨΗΛΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΠΟΛΥΠΡΟΠΥΛΕΝΙΟΥ ΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΥΨΗΛΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Σ. Κ. Παλκοπούλου, Χ. Μ. Χουρδάκη, Σ. Ν. Βουγιούκα, Κ. Δ. Παπασπυρίδης Εργαστήριο Τεχνολογίας Πολυμερών, Σχολή Χημικών

Διαβάστε περισσότερα

( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ).

( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ). Χηµεία Α Λυκείου Φωτεινή Ζαχαριάδου 1 από 12 ( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ). α) Ένα µείγµα είναι πάντοτε

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση των απορριμμάτων και επιπτώσεις

Διαχείριση των απορριμμάτων και επιπτώσεις Διαχείριση των απορριμμάτων και επιπτώσεις Κώστας Νικολάου Δρ. Χημικός Περιβαλλοντολόγος Καθηγητής-Σύμβουλος Περιβαλλοντικού Σχεδιασμού Πόλεων, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο 1 ΑΣΑ: Κυρίαρχο πρόβλημα Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων ΑΣΚΗΣΗ 4η Οξύτητα (Acidity) Θεωρητικό υπόβαθρο Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων Εκφράζει την ποσοτική ικανότητα του νερού στην εξουδετέρωση ισχυρής βάσεως µέχρι επιθυµητής τιµής ph Οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΩΝ

ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΩΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΩΝ Στην τεχνολογία των καλλυντικών είναι απαραίτητη η χρήση διαφόρων οργανικών ενώσεων, για την παρασκευή των καλλυντικών προϊόντων. Μερικές από τις ουσίες αυτές όπως είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 11 ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΓΕΝΙΚΑ... 15 1.1. ΠΟΙΟΤΙΚΗ και ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ... 15 1.2. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ... 16 1.3. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

Καταστατική εξίσωση ιδανικών αερίων

Καταστατική εξίσωση ιδανικών αερίων Καταστατική εξίσωση ιδανικών αερίων 21-1. Από τι εξαρτάται η συμπεριφορά των αερίων; Η συμπεριφορά των αερίων είναι περισσότερο απλή και ομοιόμορφη από τη συμπεριφορά των υγρών και των στερεών. Σε αντίθεση

Διαβάστε περισσότερα

Εβδοµάδα. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ

Εβδοµάδα. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ Β εξαµήνου ΑΡ. ΧΑΝ ΡΙΝΟΣ, DO, MPhil, cphd. Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ Εβδοµάδα ΠΟΛΥΜΕΡΗ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΓΙΑ ΟΦΘΑΛΜΙΚΟΥΣ ΦΑΚΟΥΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

6. Τα αλογόνα. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

6. Τα αλογόνα. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 6. Τα αλογόνα Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση των αλογόνων στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τις κυριότερες ιδιότητες των αλογόνων

Διαβάστε περισσότερα

VA ομάδα. ii CH3CH2OH 4I2 6NaOH HCOONa CHI3 5NaI 5H iii CH3CH O 2AgNO3 3NH3 H2O CH3COONH4 Ag 2NH4NO3

VA ομάδα. ii CH3CH2OH 4I2 6NaOH HCOONa CHI3 5NaI 5H iii CH3CH O 2AgNO3 3NH3 H2O CH3COONH4 Ag 2NH4NO3 Α Π Α Ν Τ Η Σ Ε Ι Σ Θ Ε Μ Α Τ Ω Ν Π Α Ν Ε Λ Λ Α Δ Ι Κ Ω Ν Ε Ξ Ε Τ Α Σ Ε Ω Ν 2 0 1 Χ Η Μ Ε Ι Α Θ Ε Τ Ι Κ Η Σ Κ Α Τ Ε Υ Θ Υ Ν Σ Η Σ Γ Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ 2 9. 0 5. 2 0 1 ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογίες Εκμετάλλευσης και Αξιοποίησης Υδρογονανθράκων

Τεχνολογίες Εκμετάλλευσης και Αξιοποίησης Υδρογονανθράκων Τεχνολογίες Εκμετάλλευσης και Αξιοποίησης Υδρογονανθράκων Μάθημα 2 ο Αργό Πετρέλαιο Χαρακτηρισμός Ποιότητας Αργού Πετρελαίου Κριτήρια Επιλογής Δρ. Στέλλα Μπεζεργιάννη Χαρακτηριστικά Αργού Πετρελαίου Το

Διαβάστε περισσότερα

Συσκευασία Τροφίµων. Μεταλλική Συσκευασία. Εισαγωγή

Συσκευασία Τροφίµων. Μεταλλική Συσκευασία. Εισαγωγή Συσκευασία Τροφίµων Μεταλλική Συσκευασία Εισαγωγή Συνηθέστερα χρησιµοποιούµενα µέταλλα: Σίδηρος (σαν ανοξείδωτος χάλυβας σε σκεύη και εξοπλισµό) Κασσίτερος (λευκοσίδηρος σε συνδυασµό µε σίδηρο στις κονσέρβες

Διαβάστε περισσότερα

Όσα υγρά απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, πρέπει να υποστούν

Όσα υγρά απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, πρέπει να υποστούν 7. Επαναχρησιμοποίηση νερού στο δήμο μας! Όσα υγρά απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, πρέπει να υποστούν επεξεργασία πριν την επανάχρησή τους. Ο βαθμός επεξεργασίας εξαρτάται από την χρήση για την

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία θετικής κατεύθυνσης Β ΛΥΚΕΊΟΥ

Χημεία θετικής κατεύθυνσης Β ΛΥΚΕΊΟΥ Χημεία θετικής κατεύθυνσης Β ΛΥΚΕΊΟΥ Θέμα 1 ο πολλαπλής επιλογής 1. ε ποιο από τα υδατικά δ/τα : Δ1 - MgI 2 1 M, Δ2 С 6 H 12 O 6 1 M, Δ3 С 12 H 22 O 11 1 M, Δ4 - ΗI 1 M,που βρίσκονται σε επαφή με καθαρό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με 5 μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με 5 μονάδες. Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 Ημερομηνία εξέτασης: Παρασκευή 28 Μαΐου 2010 Ώρα εξέτασης: 07:30

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή διαλυμάτων ορισμένης περιεκτικότητας και συγκέντρωσης, καθώς επίσης και παρασκευή διαλυμάτων συγκεκριμένης συγκέντρωσης από διαλύματα μεγαλύτερης συγκέντρωσης

Διαβάστε περισσότερα

1.4 Καταστάσεις της ύλης - Ιδιότητες της ύλης -Φυσικά και Χημικά φαινόμενα

1.4 Καταστάσεις της ύλης - Ιδιότητες της ύλης -Φυσικά και Χημικά φαινόμενα 1.4 Καταστάσεις της ύλης - Ιδιότητες της ύλης -Φυσικά και Χημικά φαινόμενα Μάθημα 4 Θεωρία Καταστάσεις της ύλης 4.1. Πόσες και ποιες είναι οι φυσικές καταστάσεις που μπορεί να έχει ένα υλικό σώμα; Τέσσερις.

Διαβάστε περισσότερα

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Οξείδωση της γλυκόζης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Καταβολισµός ή ανοµοίωση» C 6 H 12 O+6O 2 +6H 2 O 12H 2 O+6CO 2 +686 Kcal/mol Πηγές ενέργειας κατά την

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών

Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών ημητριάδης Γεώργιος 2310688380 caohellas@the.forthnet.gr Λυματολάσπη Στόχοι της επεξεργασίας της

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Για τις προτάσεις Α1 και Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή επιλογή. Α1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. Θερμοχημεία, είναι ο κλάδος της χημείας που μελετά τις μεταβολές ενέργειας που συνοδεύουν τις χημικές αντιδράσεις.

ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. Θερμοχημεία, είναι ο κλάδος της χημείας που μελετά τις μεταβολές ενέργειας που συνοδεύουν τις χημικές αντιδράσεις. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΘΕΡΜΟΧΗΜΕΙΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Θερμοχημεία, είναι ο κλάδος της χημείας που μελετά τις μεταβολές ενέργειας που συνοδεύουν τις χημικές αντιδράσεις. Ενθαλπία (Η), ονομάζεται η ολική ενέργεια ενός

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Τα τρόφιμα είναι σύνθετοι συνδυασμοί που προέρχονται από πολλές πηγες. Όλα τα τρόφιμα έχουν τη δυνατότητα αλλεπίδρασης (χημικής) σε διαφορετικό βαθμό.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Κατά τη διάρκεια των φυσιολογικών ανθρώπινων διεργασιών παραγωγή ενέργειας, αποτοξίνωση από τοξικές ουσίες και ανοσολογική απόκριση, παράγονται από τον οργανισµό ελεύθερες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 19 ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του άνθρακα στον περιοδικό πίνακα. Να ταξινομούμε τα διάφορα είδη άνθρακα σε φυσικούς

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Οργανομεταλλικές ενώσεις των στοιχείων της Ομάδας 4Α (14)

4.4 Οργανομεταλλικές ενώσεις των στοιχείων της Ομάδας 4Α (14) 4.4 Οργανομεταλλικές ενώσεις των στοιχείων της Ομάδας 4Α (14) Si, Ge, Sn, Pb Χημεία οργανοπυριτίου: ένα από τα εκτενέστερα κεφάλαια της ΟΧ Ιστορικό Πρώτες ενώσεις Si C: Friedel Crafts 1863 Μέχρι 1930:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ

ΔΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών. ΔΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ Δεσμός υδρογόνου Κεφάλαιο 1ο 3 Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 4 Δεσμο ς η γε φυρα υδρογο νου Παναγιώτης Αθανασόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Μεσομερείς Δομές ή Δομές Συντονισμού

Μεσομερείς Δομές ή Δομές Συντονισμού Μεσομερείς Δομές ή Δομές Συντονισμού Σε περίπτωση ενώσεων που περιέχουν πολλαπλούς δεσμούς όπως το αιθυλένιο (αιθένιο), ο διπλός δεσμός δημιουργείται με συνεισφορά ενός ηλεκτρονίου από κάθε άτομο άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman.

Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ Η συγκέντρωση συμβολίζεται γενικά με το σύμβολο C ή γράφοντας τον μοριακό τύπο της διαλυμένης ουσίας ανάμεσα σε αγκύλες, π.χ. [ΝΗ 3 ] ή [Η 2 SO 4 ]. Σε κάθε περίπτωση,

Διαβάστε περισσότερα