Μέρος Πρώτο: Το Δίκαιο

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μέρος Πρώτο: Το Δίκαιο"

Transcript

1 Μέρος Πρώτο: Το Δίκαιο Ι. Φυσικό Δίκαιο Θετικό Δίκαιο Το Σύνταγμα, που θα μας απασχολήσει ειδικότερα, αποτελείται από κανόνες δικαίου με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Πριν προσεγγίσουμε την έννοια του Συντάγματος πρέπει λοιπόν να αναφερθούμε στην έννοια του δικαίου. Το δίκαιο είναι συνυφασμένο με την οργάνωση των ανθρώπινων κοινωνιών από την απαρχή της εμφάνισης του ανθρώπου και προϋπάρχει της δημιουργίας του κράτους και του Συντάγματος, θεσμοί που εμφανίζονται στην πολύ πρόσφατη ιστορία του πολιτισμού, κυρίως τον 18 ο και τον 19 ο αιώνα. Το δίκαιο, όπως εκδηλώνεται σε όλη την περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας, είναι σύνολο κανόνων κοινωνικής συμπεριφοράς που είναι υποχρεωτικοί μέσα σε μία ανθρώπινη ομάδα, η οποία έχει και την ευχέρεια να εξαναγκάζει τα μέλη της προς συμμόρφωση σε αυτούς. Οι κανόνες αυτοί είναι είτε άγραφοι είτε γραπτοί (π.χ. ο κώδικας του Χαμουραμπί στην αρχαία Μεσοποταμία). Το δίκαιο μέχρι την εποχή της νεωτερικότητας δεν έχει εσωτερική ιεραρχία και συχνά επηρεάζεται από θρησκευτικές αντιλήψεις (π.χ. Μωσαϊκός Νόμος) ή θεωρίες φυσικού δικαίου. Πολλοί κανόνες δικαίου έγιναν δεκτοί από ανθρώπους και κοινωνίες ως νομικά δεσμευτικοί (δηλ. με πρόβλεψη κυρώσεων σε περίπτωση παραβίασής τους), επειδή πήγαζαν από την πίστη ότι αυτοί οι κανόνες είναι αναπόσπαστα δεμένοι με την φύση του ανθρώπου. Για τον λόγο τούτο ονομάζονται φυσικό δίκαιο. Τέτοιοι κανόνες μπορεί να είναι πολλών ειδών, όπως η αρχή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η αρχή της ισότητας, αλλά και οι αντίθετοί τους, όπως η φυσική αποδοχή της δουλείας, η κατώτερη θέση της γυναίκας, η υποταγή όλων των μελών της οικογένειας στον πατέρα, η ανωτερότητα μιας φυλής ή ενός έθνους έναντι των υπολοίπων. Το φυσικό δίκαιο δεν προϋποθέτει κράτος ούτε όργανα νομοθετημένα για να το παράγουν. Προϋποθέτουν μόνο την ύπαρξη ανθρώπινης κοινωνίας. Οι κανόνες του φυσικού δικαίου, ανάλογα με την ιστορική τους φάση θεμελιώθηκαν ή θεμελιώνονται πάνω στον θείο λόγο, ή στη λογική ή στην ηθική, ή στην ανθρώπινη φύση. Μοιάζουν έτσι να είναι ένα δίκαιο αιώνιο και ακατάλυτο, πάνω και έξω από τόπο και χρόνο, συνδεδεμένο με μία αντίληψη περί δικαιοσύνης. Η άποψη αυτή, την οποία υποστηρίζουν οι διασώτες του φυσικού δικαίου, έχει πολλά κενά και αντιφάσεις. Και τούτο γιατί οι αντιλήψεις περί θεού, ηθικής, λογικής ή ανθρώπινης φύσης, αλλά και το περιεχόμενο της δικαιοσύνης, ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένες κοινωνίες εν τόπω και χρόνω. Συνεπώς το φυσικό δίκαιο θα πρέπει να ερευνάται μέσα στο πλαίσιο της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου κατά την οποία αναπτύσσεται. Η διάκριση της αλήθειας σε αυτήν που προσδιορίζεται από την θεϊκή αποκάλυψη («εξ αποκαλύψεως αλήθεια») και σε αυτήν που προέρχεται από συγκεκριμένες διαδικασίες εντός του συνταγματικού κράτους («διαδικαστική αλήθεια») αποτυπώνεται στη διάκριση μεταξύ του φυσικού δικαίου και του θετικού δικαίου. 10

2 Το θετικό δίκαιο είναι το σύστημα των κανόνων που καθορίζει κατά τρόπο δεσμευτικό (συχνά, αλλά όχι αναγκαία, με κυρώσεις) τόσο την εξωτερική συμπεριφορά των ανθρώπων μέσα σε μία κοινωνία, όσο και την οργάνωση της κοινωνίας αυτής και της σχέσης με τα μέλη της. Το θετικό δίκαιο, λοιπόν, αποτελείται από κανόνες που θεσπίζει η πολιτεία μέσα από τα νομοθετικά της όργανα (π.χ. τυπικοί νόμοι που παράγονται από το Κοινοβούλιο) ή που δέχεται η πολιτεία μέσω της παραγωγής κανόνων από την κοινωνία (π.χ. έθιμα). Το θετικό δίκαιο γίνεται αποδεκτό όχι διότι ανάγεται σε κάτι υπερφυσικό (όπως το φυσικό δίκαιο), αλλά διότι προέρχεται από διαδικασίες που προβλέπονται από την δικαιοπαραγωγική διαδικασία. Συνεπώς, η διευθέτηση μιας διαφοράς βάσει κανόνων του θετικού δικαίου δεν συνιστά αναζήτηση αξιολογική, δηλαδή αναζήτηση του τι είναι δίκαιο και σωστό και τι είναι άδικο και λάθος. Τα κριτήρια της ισχύος του θετικού δικαίου είναι διαδικαστικά, είναι κριτήρια που στηρίζονται στην αναζήτηση του τι ισχύει στην συγκεκριμένη περίπτωση. Συνεπώς το δίκαιο ως θετικό δίκαιο δεν είναι το αντίθετο του αδίκου. Η φιλοσοφική αναζήτηση της δικαιοσύνης, ως θεμελίου του δικαίου, ώστε αυτό να γίνεται αποδεκτό, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Ορισμένες φορές η ανεπάρκεια του θετικού δικαίου, σήμερα, οδηγεί στην αναζήτηση κανόνων που έχουν τα χαρακτηριστικά του φυσικού δικαίου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα στα αυταρχικά καθεστώτα είναι η επίκληση των δικαιωμάτων του ανθρώπου για να στηρίξουν τον αγώνα κατά του αυταρχισμού. Στα δημοκρατικά καθεστώτα, η επίκληση του φυσικού δικαίου είναι νοητή για ζητήματα που άπτονται της βιοηθικής (π.χ. υποβοηθούμενη αυτοκτονία ευθανασία, παρένθετη μητρότητα, αμβλώσεις, κλωνοποίηση). 1 Το θετικό δίκαιο μπορεί, συνεπώς να είναι είτε γραπτό, δηλ. κανόνες που θεσπίζει η πολιτεία μέσα από τα νομοθετικά της όργανα, είτε άγραφο, δηλ. εθιμικό. Η δημιουργία του εθίμου προϋποθέτει την ύπαρξη των εξής προϋποθέσεων, σωρευτικά: έχει φορέα του την κοινωνία αποτελεί μακρόχρονη επαναλαμβανόμενη πρακτική ασκείται εν συνειδήσει δικαίου (δηλ. η συγκεκριμένη πρακτική θεωρείται πως ανταποκρίνεται σε κανόνα δικαίου opinio juris) δεν μπορεί να είναι αντίθετο με τυπικό νόμο και επιπλέον, καταργείται οποτεδήποτε με γραπτό κανόνα δικαίου νόμο. Συνεπώς το έθιμο γίνεται ανεκτό από το κράτος για να συμπληρώνει κανόνα δικαίου, μέχρις ότου το κράτος είτε το καταστήσει περιεχόμενο νόμου, είτε το καταργήσει με νόμο. Το έθιμο υπό την νομική του έννοια διακρίνεται απολύτως από το έθιμο π.χ. στην λαογραφία. Έτσι, το «έθιμο» της ζωοκλοπής, ή της οπλοχρησίας σε γάμους δεν συνιστούν έθιμα υπό την νομική του έννοια. Στο μέτρο που υπάρχουν αντίθετες 1 Για τη σχέση θετικού και φυσικού δικαίου βλ. Δημήτρης Τσάτσος, Συνταγματικό Δίκαιο, Τόμ. Α, Θεωρητικό Θεμέλιο, 1994, σ. 72 επ. 11

3 διατάξεις γραπτού νόμου, τα «έθιμα» αυτά είναι απλώς παράνομες πράξεις που επισύρουν κυρώσεις στους δράστες. II. Η ισχύς του δικαίου Το δίκαιο (ενν. το θετικό δίκαιο) αποτελείται από κανόνες και αρχές που δημιουργούνται και ισχύουν για να τηρούνται, με απώτερο σκοπό υποτάξουν τις ανθρώπινες συμπεριφορές στις ρυθμίσεις του ώστε να αίρουν ή έστω να μειώνουν τις συγκρούσεις μεταξύ ατόμων και ομάδων. Η νομική ισχύς των κανόνων απορρέει από την τυπική ισχύ τους (δηλ. την ιδιότητα που έχουν να συνιστούν θετικό δίκαιο) αλλά και την ουσιαστική ισχύ τους, (δηλ. την δυνατότητα εφαρμογής τους). Ένας κανόνας δικαίου ισχύει ανεξαρτήτως από την αποτελσματικότητά του, ανεξαρτήτως δηλ. από πόσες φορές παραβιάζεται. Σε κάθε περίπτωση όμως, ο κανόνας δικαίου διατηρεί την νομική του ισχύ όταν έχει ένα minimum αποτελεσματικότητας. Ένας κανόνας δικαίου που δεν έχει καθόλου αποτελεσματικότητα χάνει και την νομική του ισχύ. III. Η δομή του κανόνα δικαίου «Οι κανόνες δικαίου εκφέρονται με δύο προτάσεις, μία δευτερεύουσα υποθετική και μία κύρια. Η δευτερεύουσα υποθετική καλείται πραγματικό, η κύρια πρόταση έννομη συνέπεια ή κύρωση : Αν συμβεί το τάδε (υποθετική πρόταση: πραγματικό), τότε θα επέλθει η δείνα έννομη συνέπεια (κύρια πρόταση: έννομη συνέπεια). Ο κανόνας αυτός καλείται τέλειος (lex perfecta). Υπάρχουν σπανίως και κανόνες που δεν προβλέπουν έννομη συνέπεια. Αρκούνται, με εκφορά κύριας πρότασης, στο ότι πρέπει να γίνει τα τάδε ή το δείνα. Κι αν ακόμη αυτό δεν γίνει, έννομη συνέπεια δεν υπάρχει. Οι κανόνες αυτοί καλούνται ατελείς (leges imperfectae).... Κάθε τέλειος κανόνας δικαίου προϋποθέτει την ισχύ μιας επιταγής, μιας απαγόρευσης ή μιας ευχέρειας: πράξε έτσι, μην πράξεις έτσι, μπορείς να πράξεις έτσι ή αλλιώς. Πρόκειται για τους πρωτεύοντες κανόνες δικαίου οι οποίοι επιτάσσουν, απαγορεύουν, η επιτρέπουν συγκεκριμένες συμπεριφορές.» 2 Στο διεθνές δίκαιο κυρίως, αλλά και στο συνταγματικό δίκαιο, συναντάμε αρκετές περιπτώσεις ατελών κανόνων δικαίου. Η κύρωση, σε περίπτωση παραβίασης του κανόνα δικαίου, επιβάλλεται από το κράτος που είναι και ο αποκλειστικός φορέας που διαθέτει την ευχέρεια καταναγκασμού σε συμμόρφωση (μονοπώλιο έννομου καταναγκασμού). IV. Ορολογικές διευκρινήσεις Οι κανόνες δικαίου είναι γενικές και αφηρημένες ρυθμίσεις. Η γενικότητα του νόμου περιέχει την αξίωση, η ρύθμιση να μην αναφέρεται σε έναν προσδιορισμένο από 2 Βλ. στο ίδιο, σ. 4. Αναλυτικότερα βλ. Karl Engish, Εισαγωγή στη νομική σκέψη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1981 [μετάφραση Δ. Σπινέλλη], σ. 23επ. 12

4 την αρχή αριθμό προσώπων. Το αφηρημένο χαρακτηριστικό του νόμου περιέχει εξάλλου την αξίωση, η ρύθμιση να είναι διατυπωμένη έτσι, ώστε να υπάγεται σε αυτή ομάδα περιπτώσεων της κοινωνικής ύλης με κοινά χαρακτηριστικά και όχι συγκεκριμένες περιπτώσεις. Το σύνολο των κανόνων δικαίου είναι ταυτόσημο με τους ουσιαστικούς νόμους. Στην σύγχρονή του έννοια ουσιαστικός νόμος είναι κάθε πράξη της πολιτείας που περιέχει κανόνες δικαίου, άσχετα με το όργανο που την θέσπισε και τη διαδικασία από την οποία προήλθε. Κανόνες δικαίου, δηλ. ουσιαστικούς νόμους, παράγουν όχι μόνο τα κατ εξοχήν νομοθετικά όργανα (η Βουλή), αλλά και όργανα της εκτελεστικής λειτουργίας (ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, η Κυβέρνηση, η Διοίκηση, τα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου). Ο τυπικός νόμος, όπως θα δούμε στις πηγές του δικαίου, αποτελεί μέρος του ουσιαστικού νόμου και παράγεται αποκλειστικά από την Βουλή (με τη σύμπραξη του Προέδρου της Δημοκρατίας στην ελληνική έννομη τάξη). Οι αρχές του δικαίου είναι γενικότερες σε σχέση με τους κανόνες δικαίου, εφόσον συνιστούν τον πυρήνα της έννομης τάξης, και είναι, π.χ. στο συνταγματικό δίκαιο, η δημοκρατική αρχή, η αρχή του κράτους δικαίου, η αρχή της ελευθερίας κλπ. Πέραν αυτού υπάρχουν και υπο-αρχές. Η αρχή της αξιοκρατίας π.χ. πηγάζει από την αρχή της ισότητας. Οι αρχέ και οι υπο-αρχές διατυπώνονται ρητά είτε συνάγονται από κανόνες δικαίου. Έτσι, π.χ. στο ελληνικό συνταγματικό δίκαιο, η αρχή του πολυκομματισμού δεν διατυπώνεται ρητά αλλά συνάγεται από συνδυασμό περισσότερων διατάξεων. Το σύνολο των κανόνων και αρχών δικαίου αποτελούν το ισχύον δίκαιο. Το ισχύον δίκαιο συνιστά μέρος του θετικού δικαίου, είναι το σύνολο των νόμων (υπό ουσιαστική έννοια) που ισχύουν. Συνεπώς, π.χ. το ελληνικό Σύνταγμα του 1952 αποτελεί θετικό δίκαιο, αλλά όχι ισχύον. Το σύνολο των κανόνων και αρχών δικαίου που ισχύουν κάθε δεδομένη χρονική στιγμή σε μία χώρα συναποτελούν ένα οργανωμένο σύστημα που ονομάζεται έννομη τάξη. Έτσι μπορούμε να μιλάμε για την ελληνική έννομη τάξη, τη γαλλική έννομη τάξη, τη γερμανική έννομη τάξη κ.ο.κ. Κάθε έννομη τάξη αναγνωρίζει τους δικούς της γενεσιουργούς λόγους κανόνων δικαίου, δηλαδή τις δικές της πηγές δικαίου. Στην Αγγλία και στις Η.Π.Α. π.χ., η νομολογία (δηλ. οι αποφάσεις των δικαστηρίων) αναγνωρίζεται ως πηγή δικαίου, πράγμα που δεν συμβαίνει στις χώρες της ηπειρωτικής Ευρώπης με ρωμαϊκή παράδοση δικαίου. Σε ορισμένες ισλαμικές χώρες (θεοκρατικά καθεστώτα) το Κοράνι θεωρείται πηγή δικαίου - θεωρείται, δηλαδή, ότι από το Κοράνι προκύπτουν δεσμευτικοί και κρατικά εξαναγκάσιμοι κανόνες δικαίου. Το ελληνικό ισχύον δίκαιο είναι, επομένως, το σύνολο των κανόνων δικαίου που είναι υποχρεωτικοί μέσα στα όρια της ελληνικής επικράτειας, και το ελληνικό κράτος έχει την ευχέρεια να εξαναγκάζει όλα τα άτομα που ζουν μέσα στο έδαφός του μόνιμα ή παροδικά, Έλληνες πολίτες ή αλλοδαπούς πολίτες, να τηρούν αυτούς τους κανόνες. Οι κανόνες δικαίου περιλαμβάνονται σε διατάξεις. Οι διατάξεις των νόμων εντάσσονται σε τμήματα, κεφάλαια, άρθρα, παραγράφους, εδάφια, υποεδάφια, περιπτώσεις και υποπεριπτώσεις. 13

5 V. Κλάδοι του δικαίου 3 A. Δημόσιο και ιδιωτικό δίκαιο Οι περισσότερες σύγχρονες έννομες τάξεις, όπως και η ελληνική, έχουν εξελιχθεί σε πολύπλοκα συστήματα κανόνων δικαίου και αρχών δικαίου που αποσκοπούν στη ρύθμιση του συνόλου, σχεδόν, της κοινωνικής δραστηριότητας μέσα σε μία κοινωνία. Η κοινωνική αυτή δραστηριότητα σε ευρεία έννοια, μπορεί να διακριθεί σε δύο κατηγορίες: στην κατ' εξοχήν δημόσια δραστηριότητα των προσώπων και στην ιδιωτική δραστηριότητά τους. Η πρώτη, η δημόσια δραστηριότητα, είναι η δραστηριότητα που αναπτύσσουν τα άτομα ή τα πρόσωπα όταν ενεργούν ως φορείς δημόσιας εξουσίας (π.χ. ως δημόσιοι υπάλληλοι που εκδίδουν ένα πιστοποιητικό, εγκρίνουν και χορηγούν μία άδεια οικοδομής, απορρίπτουν μία αίτηση για τη χορήγηση τέτοιας άδειας, βεβαιώνουν και εισπράττουν φόρους κ.ο.κ.), ή συναλλάσσονται με φορείς δημόσιας εξουσίας. Η ιδιωτική δραστηριότητα είναι η δραστηριότητα που αναπτύσσουν τα πρόσωπα όταν συναλλάσσονται με άλλα πρόσωπα ως ίσοι προς ίσους, ως ιδιώτες, π.χ. πουλώντας, αγοράζοντας, ενοικιάζοντας κ.ο.κ. Η διάκριση του δικαίου σε δημόσιο και ιδιωτικό θεωρείται η ύπατη διαίρεση του δικαίου. Η ανθρώπινη δράση λοιπόν μπορεί, γενικά, να διακριθεί μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής. Η διάκριση αυτή παρακολουθείται και από το δίκαιο, το οποίο έχει επικρατήσει να διακρίνεται σε δύο μεγάλους κλάδους: στο δημόσιο δίκαιο και στο ιδιωτικό δίκαιο. Δημόσιο δίκαιο είναι το σύστημα των νομικών κανόνων που ρυθμίζουν σχέσεις, στις οποίες μετέχει το κράτος (μέσω των αρμοδίων οργάνων του) ή άλλοι οργανισμοί ή πρόσωπα (με σχετική κρατική εξουσιοδότηση) ως φορείς δημόσιας εξουσίας, ασκώντας δηλ. δημόσια εξουσία. Αλλιώς: Δημόσιο δίκαιο είναι το δίκαιο που διέπει τα πρόσωπα (και προπαντός το κράτος) σε εκείνες μόνο τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ενεργούν ως φορείς δημοσίας εξουσίας. Εξάλλου, το δημόσιο δίκαιο περιλαμβάνει κανόνες που αποτελούν το πλαίσιο της έννομης τάξης (το Σύνταγμα) καθώς και τους κανόνες που ρυθμίζουν την οργάνωση, τη λειτουργία και τη δραστηριότητα εν γένει των δημοσίων οργάνων (Υπουργείων, οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, κ.ο.κ.). Ιδιωτικό δίκαιο είναι σύστημα νομικών κανόνων που ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ προσώπων (φυσικών ή νομικών) που είναι ή ενεργούν σαν ιδιώτες (έστω κι αν είναι φορείς δημόσιας εξουσίας πρβλ. έννοια fiscus) 3 Ξενοφών Παπαρρηγόπουλος, Σημειώσεις για μια εισαγωγή στο Δίκαιο, Βόλος, 2006, που ευγενώς τις παραχώρησε στους φοιτητές του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας. Βλ. και το πρόσφατο βιβλίο του, Κράτος δικαίου, εκδ. Σάκκουλα Α.Ε.,

6 Αλλιώς: Ιδιωτικό είναι το δίκαιο που διέπει τα πρόσωπα όταν εμφανίζονται και δρουν ως ιδιώτες. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο όρος "πρόσωπα" που χρησιμοποιείται στις αμέσως πιο πάνω διακρίσεις και ορισμούς, δεν αναφέρεται μόνο στα φυσικά πρόσωπα, δηλαδή σε ανθρώπους, αλλά και σε νομικά πρόσωπα, δηλαδή σε οργανώσεις που έχουν ιδρυθεί κατά τον προβλεπόμενο από το δίκαιο τρόπο, έχουν γίνει ιδιαίτεροι φορείς δικαιωμάτων και υποχρεώσεων και διαθέτουν δική τους "βούληση", ανεξάρτητη από τα φυσικά πρόσωπα που τα συναποτελούν, η οποία εκδηλώνεται από τα προβλεπόμενα όργανα του νομικού προσώπου. Το νομικό πρόσωπο, δηλαδή είναι ένα κατασκεύασμα του δικαίου που έχει σκοπό να διευκολύνει ομάδες ανθρώπων να επιδιώξουν από κοινού ιδιωτικούς ή δημόσιους σκοπούς κατά τρόπο αποτελεσματικότερο. Οι ρυθμίσεις του εκάστοτε ισχύοντος δικαίου δεσμεύουν, συνεπώς, όχι μόνο τους ανθρώπους, αλλά και τα νομικά πρόσωπα. Νομικά πρόσωπα υπάρχουν τόσο ιδιωτικού δικαίου (π.χ. εταιρείες, ιδρύματα, σωματεία), όσο και δημοσίου δικαίου (π.χ. τα κρατικά πανεπιστήμια, ορισμένοι δημόσιοι οργανισμοί αλλά και ιδίως το ίδιο το κράτος, το οποίο υπό νομικής επόψεως θεωρείται νομικό πρόσωπο). Χαρακτηριστικό γνώρισμα του δημοσίου δικαίου είναι ότι κατοχυρώνει ως κυρίαρχη τη θέληση του κράτους απέναντι στη θέληση του ιδιώτη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το κράτος και μάλιστα η Δημόσια Διοίκηση δεν δεσμεύεται από τους νόμους. Σημαίνει απλώς ότι το κράτος μπορεί, μέσα στα όρια των νόμων, να επιβάλλει μονομερώς ορισμένες υποχρεώσεις στους ιδιώτες και ότι έχει κάποια προνόμια. Αντίθετα, το ιδιωτικό δίκαιο θεωρείται ότι διαδραματίζει ρόλο συντονιστικό των θελήσεων των ιδιωτών. Έτσι το ιδιωτικό δίκαιο καθιερώνει την αρχή της αυτονομίας της ιδιωτικής βουλήσεως (άρθ. 361 ΑΚ =Αστικού Κώδικα) η οποία είναι γνωστή και ως αρχή της ελευθερίας των συμβάσεων. Κατά την αρχή αυτή οι ιδιώτες μπορούν να συνάπτουν συμβάσεις με όποιον άλλον ιδιώτη το επιθυμεί και με όποιους όρους συμφωνούν και οι δύο, και με αυτόν τον τρόπο να καθορίζουν αμοιβαίως δικαιώματα και υποχρεώσεις τους ή να καταργούν προσυμφωνημένα δικαιώματα και υποχρεώσεις τους. Στον χώρο του ιδιωτικού δικαίου δηλαδή, το δίκαιο δεν επιβάλλει στα άτομα συγκεκριμένες υποχρεώσεις και δικαιώματα, αλλά αφήνει τα άτομα ελεύθερα να καθορίζουν με αμοιβαίες συμφωνίες ποιά δικαιώματα και υποχρεώσεις επιθυμούν αμοιβαία να αναλάβουν. Η ελευθερία αυτή παρέχεται βέβαια στο πλαίσιο κάποιων κανόνων που ορίζουν τα ακρότατα όριά της: ορισμένες συμφωνίες απαγορεύονται απολύτως από κανόνες αναγκαστικού δικαίου. Το μεγαλύτερο όμως μέρος των κανόνων του ιδιωτικού δικαίου είναι κανόνες ενδοτικού δικαίου, δηλαδή κανόνες δικαίου τους οποίους οι ιδιώτες μπορούν με συμφωνία τους να μην εφαρμόσουν στις μεταξύ τους σχέσεις. Τα κριτήρια που έχουν προταθεί κατά καιρούς για την παραδοσιακή διάκριση δημόσιου και ιδιωτικού δικαίου είναι κυρίως τα εξής: η θεωρία της υπεροχής των βουλήσεων : σχέση υπεροχής σχέση ισοτιμίας η θεωρία των υποκειμένων : φορέας δημόσιας εξουσίας ιδιώτης 15

7 η θεωρία της εξουσίας : πραγματική άσκηση δημόσιας εξουσίας Η εφαρμογή κάθε κριτηρίου στην πράξη οδηγεί σε αδιέξοδα. Για τον λόγο τούτο υιοθετήθηκε ένα σύνθετο κριτήριο. 4 Σύμφωνα με αυτό, στο ιδιωτικό δίκαιο εντάσσονται οι κανόνες δικαίου, όταν παρέχουν δικαιώματα ή δημιουργούν υποχρεώσεις, των οποίων φορέας μπορεί να είναι ο καθένας. Στο δημόσιο δίκαιο ανήκουν οι κανόνες του δικαίου, όταν παρέχουν δικαιώματα ή δημιουργούν υποχρεώσεις, των οποίων φορέας δεν μπορεί να είναι ο καθένας, παρά μόνο υποκείμενα που, με βάση μια πολιτειακή πράξη είναι επιφορτισμένα με τη ρύθμιση ή τη διαχείριση κοινών θεμάτων, πρόσωπα που μεταξύ τους δεν συνδέονται ατομικά αλλά δημόσια. Το υποκείμενο αυτών των σχέσεων δεν είναι αναγκαστικά μόνο το κράτος. Μπορεί να είναι και ένα επαγγελματικό σωματείο (π.χ. Δικηγορικός Σύλλογος) ή μια θρησκευτική κοινότητα (π.χ. η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας). Ορισμένες φορές το κράτος δρα σαν να είναι ιδιώτης, δηλ. δεν ασκεί δημόσια εξουσία, π.χ. όταν το κράτος μισθώνει ένα ακίνητο για να στεγάσει μια υπηρεσία. Η σχέση μεταξύ του ιδιώτη-εκμισθωτή και του κράτους-μισθωτή είναι σχέση που υπάγεται στους κανόνες του ιδιωτικού δικαίου. Ο χαρακτηρισμός μιας έννομης σχέσης ως υπαγόμενης στο δημόσιο ή στο ιδιωτικό δίκαιο έχει τεράστια πρακτική σημασία για την ελευθερία που έχουμε ως άτομα ή ομάδες. Και τούτο διότι σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα ισχύει η αρχή του κράτους δικαίου που επιβάλλει διαφορετική ερμηνεία για τους κανόνες δικαίου αναλόγως αν είναι κανόνες δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου. Ειδικότερα, Για τα άτομα (τα υποκείμενα των δικαιωμάτων) ισχύει η αρχή in dubio pro libertate (=εν αμφιβολία ισχύει η ερμηνευτική εκδοχή υπέρ της ελευθερίας του ατόμου) δηλαδή ό,τι δεν απαγορεύεται από τον νόμο, του επιτρέπεται. Συνεπώς, ο ιδιώτης επιτρέπεται να πράττει οτιδήποτε δεν του απαγορεύεται. Αντιθέτως, για τα κρατικά όργανα και τη Διοίκηση ισχύει το αντίστροφο: Οι αρμοδιότητές τους καθορίζονται συγκεκριμένα και περιοριστικά από τον νόμο. Δηλ. στο κράτος απαγορεύεται οτιδήποτε δεν προβλέπεται από κανόνα δικαίου. Προϋπόθεση για το κράτος δικαίου είναι η διάκριση του δημόσιου από το ιδιωτικό, διάκριση που συνιστά το θεμέλιο της αστικής δημοκρατίας. Αυτή η διάκριση, σε βάρος των κρατικών οργάνων, αποτελεί τη βάση της φιλελεύθερης δημοκρατίας και έρχεται να εξισορροπήσει την υπερέχουσα βούληση του κράτους και το μονοπώλιο του έννομου καταναγκασμού που αυτό ασκεί. Θεμέλιο αυτών των ρυθμίσεων είναι η αποδοχή ότι το κράτος αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα διακινδύνευσης των θεμελιωδών δικαιωμάτων των ατόμων, κυρίως των ατομικών ελευθεριών. Για τον λόγο τούτο δικαιολογείται η αυστηρότερη ρύθμιση ως προς τον τρόπο δράσης του, ώστε να διασφαλίζεται η νομιμότητα της δράσης του. 4 Για τα κριτήρια διάκρισης του δημόσιου από το ιδιωτικό δίκαιο βλ. αναλυτικά Δημήτρης Τσάτσος, Συνταγματικό Δίκαιο τόμ.α Θεωρητικό Θεμέλιο, 1994, σ. 78επ. 16

8 Αυτή η αρχή θα έμενε χωρίς περιεχόμενο, δηλ. δεν θα εφαρμοζόταν, εάν το Σύνταγμα δεν προέβλεπε ανεξάρτητο δικαστικό όργανο αρμόδιο να ελέγχει και να ακυρώνει τις παράνομες πράξεις της Διοίκησης, είτε αυτές είναι ατομικές διοικητικές πράξεις, είτε κανονιστικές διοικητικές πράξεις (κυρίως υπουργικές αποφάσεις και προεδρικά διατάγματα, αλλά και αποφάσεις νομάρχη, δημάρχου κ.λπ.). Στην Ελλάδα το δικαστήριο αυτό είναι το Συμβούλιο της Επικρατείας. Β. Οι κλάδοι του Δημοσίου Δικαίου Το δημόσιο δίκαιο διακρίνεται κυρίως στους εξής κλάδους: το συνταγματικό δίκαιο, το διοικητικό δίκαιο, το φορολογικό δίκαιο, το ποινικό δίκαιο, το δημόσιο διεθνές δίκαιο, το ευρωπαϊκό δίκαιο, το εκκλησιαστικό δίκαιο, το δικονομικό δίκαιο κ.ά. α. ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Από τους κλάδους αυτούς σπουδαιότερος είναι το συνταγματικό δίκαιο. Το συνταγματικό δίκαιο περιλαμβάνει το σύνολο των κανόνων που καθορίζουν τη μορφή του κράτους, τη διάκριση των λειτουργιών του, τις βασικές αρχές οργάνωσης των θεμελιωδών λειτουργιών και οργάνων του κράτους, τα όρια της άσκησης της κρατικής εξουσίας απέναντι στα πρόσωπα που ζουν μέσα στο κράτος, δηλαδή τα ατομικά δικαιώματα των πολιτών, αλλά επιπλέον τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα. Πηγή του ισχύοντος ελληνικού συνταγματικού δικαίου είναι το Σύνταγμα του 1975 όπως αναθεωρήθηκε το 1986, το 2001 και το Το περιεχόμενο του Συνταγματικού Δικαίου συνοπτικά περιλαμβάνει τρεις ομάδες κανόνων: α) Αυτούς που αφορούν την οργάνωση και λειτουργία του κράτους καθώς και τις σχέσεις των οργάνων του κράτους μεταξύ τους. β) Αυτούς που αναφέρονται στα ατομικά δικαιώματα (ή ατομικές ελευθερίες), στα πολιτικά δικαιώματα και στα κοινωνικά δικαιώματα, που στο σύνολό τους αποτελούν τα λεγόμενα συνταγματικά δικαιώματα. γ) Αυτούς που αφορούν τη σχέση του κράτους με τα λοιπά κράτη, διεθνείς οργανισμούς και συνδέεται επίσης με τα λεγόμενα «Δικαιώματα του Ανθρώπου» (Human Rights). Ως δικαιώματα του ανθρώπου ή ανθρώπινα δικαιώματα χαρακτηρίζονται τα δικαιώματα που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο. Δικαίωμα είναι η εξουσία που παρέχει κάθε σύστημα του Δικαίου σε πρόσωπο ή κατηγορία προσώπων ή ένωση προσώπων για την ικανοποίηση ενός συμφέροντος στο οποίο έτσι δίνει νομική υπόσταση. Εξουσία, εδώ, σημαίνει έννομη αξίωση, άρα ικανότητα δικαστικής διεκδίκησης. Τα θεμελιώδη ή συνταγματικά δικαιώματα αποτελούν κατηγορία των "δημοσίων δικαιωμάτων". Είναι δικαιώματα που συστηματοποιούν τη σχέση των ατόμων ή της 17

9 κοινωνικής ομάδας με την (κρατική) εξουσία και ρυθμίζονται από το δημόσιο δίκαιο. Είναι έννομες αξιώσεις του ατόμου ή της κοινωνικής ομάδας έναντι της (κρατικής) εξουσίας. Συνταγματικά ή Θεμελιώδη δικαιώματα είναι κατά τη σειρά ιστορικής τους ανάδυσης: Ατομικές ελευθερίες (freedoms), ή ατομικά δικαιώματα: έννομες αξιώσεις για αποχή της κρατικής εξουσίας από κάθε ενέργεια παρέμβασης στον βιοτικό και κοινωνικό χώρο που καθορίζεται από το δικαίωμα. Παράδειγμα: το δικαίωμα στη ζωή, στην ιδιοκτησία, στην ελευθερία συνείδησης. Πολιτικά δικαιώματα (rights): έννομες αξιώσεις για συμμετοχή στην άσκηση της κρατικής εξουσίας (στις διαδικασίες παραγωγής και διαμόρφωσης της πολιτειακής βούλησης). Παράδειγμα: το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, το δικαίωμα ίδρυσης κόμματος και συμμετοχής σε κόμμα. Κοινωνικά δικαιώματα (rights): δικαιώματα για παρέμβαση της κρατικής εξουσίας, παρέμβαση που συνίσταται σε υλικές παροχές, σε παροχή υπηρεσιών, σε θεσμικές ρυθμίσεις. Παράδειγμα: δικαίωμα στην παιδεία, στην υγεία, στην ασφάλιση, προστασία της οικογένειας και των παιδιών. Τα κοινωνικά δικαιώματα δεν είναι «πλήρη» δικαιώματα και διαφέρουν από τις άλλες δύο κατηγορίες, διότι ισχύουν μόνο όταν προβλέπονται από τον νόμο, και εφ όσον το κράτος διαθέτει την οικονομική δυνατότητα για την ικανοποίησή τους. Συνεπώς, δεν συνιστούν έννομες αξιώσεις που μπορεί κάποιος να επικαλεσθεί στο δικαστήριο. Αυτή η κλασική διάκριση σε τρεις κατηγορίες είναι περισσότερο μεθοδολογική, αλλά δεν αποτυπώνει την εφαρμογή των δικαιωμάτων στην πράξη. Στην πραγματικότητα κάθε κατηγορία δικαιωμάτων αποτελεί προϋπόθεση για την πραγμάτωση της άλλης. Πρόκειται για τη σύνθετη (Δ. Τσάτσος), ή παραπληρωματική (Αρ. Μάνεσης), ή συναγωνιστική (Γ. Παπαδημητρίου), προστατευτική λειτουργία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Αυτό σημαίνει ότι τα περισσότερα δικαιώματα έχουν μικτή φύση. Π.χ. το δικαίωμα του συνέρχεσθαι είναι και ατομικό και πολιτικό. Το δικαίωμα στην παιδεία είναι και ατομικό και κοινωνικό. β. ΤΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Διοικητικό δίκαιο είναι το δίκαιο που ρυθμίζει την οργάνωση και λειτουργία της Διοίκησης καθώς και τις σχέσεις της προς τους ιδιώτες αφ ενός, και τις άλλες κρατικές λειτουργίες αφ ετέρου. Στην Ελλάδα το διοικητικό δίκαιο αναπτύχθηκε ιδίως μετά το 1929, όταν ιδρύθηκε το Συμβούλιο της Επικρατείας ως ανώτατο διοικητικό δικαστήριο. Το Συμβούλιο της Επικρατείας με τη νομολογία του διατύπωσε σταδιακά και καθιέρωσε γενικές αρχές και κανόνες σχετικούς με την οργάνωση και τη λειτουργία της διοίκησης και τη νομιμότητα 18

10 της δράσης των διοικητικών οργάνων. Το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν είναι Συνταγματικό Δικαστήριο. Για πολλές δεκαετίες, η διάπλαση του διοικητικού δικαίου στη χώρα μας ήταν κυρίως νομολογιακή. Σχετικά πρόσφατα ορισμένα νομοθετήματα, όπως το Διάταγμα 18/1989, το οποίο κωδικοποίησε διατάξεις σχετικές με την αρμοδιότητα και τη διαδικασία ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας και ακόμη πιο πρόσφατα ο Κώδικας Διοικητικής Διαδικασίας [ΚΔΔια] (ν. 2690/1999) και ο Κώδικας Διοικητικής Δικονομίας [ΚΔΔικ] (ν. 2717/1999) κωδικοποίησαν σε κείμενο νόμου ορισμένες από τις νομολογιακά διαπλασμένες αυτές αρχές. γ. ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ποινικό δίκαιο είναι το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν ποιές άδικες πράξεις και υπό ποιούς όρους επισύρουν την εκ μέρους της πολιτείας επιβολή ποινικών κυρώσεων κατά του δράστη, δηλαδή λογίζονται ως εγκλήματα, καθώς και ποιές ποινές ή μέτρα ασφαλείας επιβάλλονται σε περίπτωση τέλεσης κάθε εγκλήματος. Βασική πηγή του ισχύοντος ελληνικού ποινικού δικαίου είναι ο Ποινικός Κώδικας [ΠΚ] του Βεβαίως διάσπαρτες διατάξεις που ποινικοποιούν ορισμένες συμπεριφορές βρίσκουμε και σε πολλά άλλα νομοθετήματα. Θα πρέπει να τονισθεί ότι χαρακτηριστικό του ποινικού δικαίου είναι πως απομονώνει και τιμωρεί ως εγκλήματα ορισμένες μόνο συμπεριφορές. Αυτό σημαίνει πως είναι αδιάφορη, από άποψη ποινικού δικαίου, εκείνη η συμπεριφορά που δεν εμπίπτει στην περιγραφή εγκλήματος όπως το προβλέπει ο νόμος. Εδώ εστιάζεται ο ιδιάζων χαρακτήρας του ποινικού δικαίου: Με τον χαρακτηρισμό μιας συμπεριφοράς ως εγκληματικής και την επιβολή της ποινής, η Πολιτεία αξιολογεί ως ιδιαζόντως αντικοινωνική τη συγκεκριμένη συμπεριφορά και προβαίνει στον έντονο κοινωνικό στιγματισμό του δράστη, αναγνωρίζοντας στον εαυτό της το δικαίωμα να τον τιμωρήσει αποστερώντας τον συχνά από το θεμελιώδες συνταγματικό του δικαίωμα της προσωπικής ελευθερίας. Είναι προφανές λοιπόν ότι η ποινικοποίηση οποιασδήποτε συμπεριφοράς στο πλαίσιο ενός Κράτους Δικαίου οφείλει να γίνεται με φειδώ και με τέτοιο τρόπο ώστε κάθε πολίτης να γνωρίζει κατά το δυνατόν επακριβώς και εκ των προτέρων τι είναι και τι δεν είναι ποινικά κολάσιμο, ώστε να είναι σε θέση να αναπτύσσει την κοινωνική δράση του χωρίς το φάσμα της πιθανής δίωξής του. Οι θεμελιώδεις έννοιες του ποινικού δικαίου είναι οι έννοιες του εγκλήματος και της ποινής. Κατά το άρθ. 14 ΠΚ, το έγκλημα είναι πράξη άδικη και καταλογιστή στον πράξαντα, η οποία τιμωρείται από τον νόμο. Εξάλλου, κατά το άρθ. 7 παρ.1 Σ [Συντάγματος] "Έγκλημα δεν υπάρχει ούτε ποινή επιβάλλεται χωρίς νόμο που να ισχύει πριν από την τέλεση της πράξης και να ορίζει τα στοιχεία της" [είναι η αρχή nullum crimen nulla poena sine lege =κανένα έγκλημα, καμία ποινή χωρίς νόμο]. Από τις παραπάνω θεμελιώδεις διατάξεις συνάγεται ότι στον χώρο του ποινικού δικαίου όταν μιλάμε για "έγκλημα" δεν εννοούμε οποιαδήποτε αντικοινωνική ή ηθικά καταδικαστέα ανθρώπινη συμπεριφορά, αλλά μόνον εκείνες τις συμπεριφορές που ο 19

11 νόμος περιγράφει, αξιολογεί και τιμωρεί ως τέτοιες. Θα πρέπει ακόμη να σημειωθεί ότι η εγκληματική συμπεριφορά οφείλει, κατά κανόνα, να συνίσταται σε πράξη ή παράλειψη. Επίσης, για να υπάρξει έγκλημα πρέπει η εγκληματική συμπεριφορά να μπορεί να καταλογισθεί στον δράστη, δηλαδή ο δράστης να ενήργησε με δόλο ή (σε ορισμένες περιπτώσεις) με αμέλεια και να είναι ικανός για καταλογισμό (δηλ. να μην είναι πχ. τόσο σοβαρά ψυχικά άρρωστος ώστε να μην είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται τη σημασία των πράξεών του). Με βάση τη βαρύτητά τους, τα εγκλήματα διακρίνονται σε κακουργήματα, πλημμελήματα και πταίσματα. Κακούργημα κατά το άρθ. 18 ΠΚ είναι κάθε πράξη που τιμωρείται με την ποινή του θανάτου ή με κάθειρξη. Η κάθειρξη είναι ποινή στερητική της ελευθερίας μεγαλύτερη των 5 ετών και διακρίνεται σε ισόβια και πρόσκαιρη (από 5 μέχρι 20 χρόνια) (άρθ. 52 ΠΚ). Τα κακουργήματα τιμωρούνται μόνο αν διαπράχθηκαν από δόλο (άρθ. 26 ΠΚ). Πλημμέλημα είναι κάθε πράξη που τιμωρείται με φυλάκιση ή χρηματική ποινή (ή για τους έφηβους από 13 μέχρι 17 ετών, με περιορισμό σε σωφρονιστικό κατάστημα). Η φυλάκιση είναι ποινή στερητική της ελευθερίας που δεν είναι μικρότερη από 10 ημέρες και δεν υπερβαίνει τα 5 χρόνια (άρθ. 53 ΠΚ). Και τα πλημμελήματα τιμωρούνται κατ' αρχήν μόνο αν διαπράχθηκαν από δόλο, κατ' εξαίρεση όμως ορισμένα τιμωρούνται και όταν διαπράχθηκαν από αμέλεια (άρθ. 26 ΠΚ). Πταίσμα είναι κάθε πράξη που τιμωρείται με κράτηση ή πρόστιμο (άρθ. 18 ΠΚ). Η κράτηση είναι ποινή στερητική της ελευθερίας που, αν ο νόμος δεν ορίζει διαφορετικά, ξεκινά από μία ημέρα έως έναν μήνα (άρθ. 55 ΠΚ). Το πρόστιμο είναι ποινή σε χρήμα μικρότερη από την κατ εξοχήν χρηματική ποινή (άρθ. 57 ΠΚ). Γ. Οι κλάδοι του Ιδιωτικού Δικαίου Οι βασικοί κλάδοι στους οποίους διακρίνεται το ιδιωτικό δίκαιο είναι το αστικό δίκαιο, το εμπορικό δίκαιο, το εργατικό δίκαιο, το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο, κ.ά. α. ΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Το αστικό δίκαιο είναι ο σημαντικότερος κλάδος του ιδιωτικού δικαίου. Είναι, ο κορμός ολόκληρου του ιδιωτικού δικαίου και περιέχει διατάξεις μάλλον γενικές που εφαρμόζονται σε όλες τις σχέσεις ιδιωτικού δικαίου, εφ όσον οι τελευταίες δεν ρυθμίζονται ειδικότερα από κάποιον άλλο κλάδο του ιδιωτικού δικαίου. Αστικό δίκαιο δεν σημαίνει δίκαιο των αστών, ούτε δίκαιο της αστικής τάξης. Η ονομασία προέρχεται από μετάφραση του λατινικού όρου jus civile που ήταν το δίκαιο που ρύθμιζε τις σχέσεις των Ρωμαίων πολιτών (πολίτης = cives) σε αντίθεση με το jus gentium, που ήταν το τμήμα εκείνο του ρωμαϊκού δικαίου που ρύθμιζε τις σχέσεις των υπηκόων της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας που δεν είχαν την civitas -τη ρωμαϊκή "υπηκοότητα". Επιτυχέστερη θα ήταν ίσως η απόδοση του jus civile ως "πολιτικού" δικαίου, μία τέτοια μετάφραση όμως θα κινδύνευε σήμερα να δημιουργήσει σύγχυση, 20

12 αφού για πολιτικά δικαιώματα ομιλούμε σήμερα μόνο στο πλαίσιο του συνταγματικού δικαίου (δικαίωμα του εκλέγειν, του εκλέγεσθαι κλπ). Πάντως είναι χαρακτηριστικό ότι στη σημερινή νομική ορολογία, ενώ έχει καθιερωθεί ο όρος αστικό δίκαιο, τα δικαστήρια στα οποία υπάγονται οι υποθέσεις αστικού δικαίου δεν λέγονται "αστικά" δικαστήρια, αλλά πολιτικά δικαστήρια και το αστικό δικονομικό δίκαιο είναι ευρύτερα γνωστό ως πολιτική δικονομία. Το αστικό δίκαιο, λοιπόν, μπορεί να χαρακτηρισθεί ως "το γενικό ιδιωτικό δίκαιο". Το νεότερο αστικό δίκαιο απορρέει από τις φιλόδοξες προσπάθειες στον χώρο του δικαίου που εκδηλώνεται τον 18ο αιώνα με την άνοδο του καπιταλισμού και εμπνέεται από τις φιλελεύθερες ιδέες της εποχής. Η θεμελιώδης σύλληψη πάνω στην οποία στηρίζεται, είναι ότι υπάρχει ένα ευρύ πεδίο ιδιωτικής δραστηριοποίησης των ατόμων, όπου τα άτομα μπορούν με αμοιβαίες συμφωνίες να αναλαμβάνουν υποχρεώσεις και να αποκτούν δικαιώματα, ενεργώντας ελεύθερα και ισότιμα. Ο εκάστοτε νομοθέτης δεν είχε κανένα λόγο να επεμβαίνει σε αυτόν τον χώρο της ιδιωτικής πρωτοβουλίας: Αρκούσε να θέσει μόνο τους γενικούς κανόνες του παιχνιδιού, επικουρικού κυρίως χαρακτήρα. Το αστικό δίκαιο ήταν ένα σύνολο αφηρημένων ρυθμίσεων κατάλληλο να συνοδεύει τα άτομα -ως αφηρημένα "υποκείμενα δικαίου" νοούμενα- από τη γέννηση έως τον θάνατο. Από την ψήφιση του πρώτου ελληνικού αστικού κώδικα που άρχισε να ισχύει από τις 23 Φεβρουαρίου 1946, πολλά πράγματα είχαν κιόλας αλλάξει. Ο ελληνικός αστικός κώδικας συμπεριλάμβανε ήδη διατάξεις που έχουν σκοπό να μετριάσουν τις δυσμενείς συνέπειες μίας απόλυτης και αυστηρής ισονομίας, με βάση ηθικο-κοινωνικά κριτήρια. Εξ άλλου, από τις αρχές του αιώνα, ο "κορμός", του αστικού δικαίου πέταξε κλωνάρια: το εργατικό δίκαιο αλλά και τμήματα του εμπορικού δικαίου αναπτύσσονται αυτόνομα προκειμένου να ανταποκριθούν στις κοινωνικές ανάγκες και ιδιαιτερότητες ορισμένων ευπαθών τομέων του κοινωνικού βίου. Ο Αστικός Κώδικας χωρίζεται σε πέντε μέρη (ή βιβλία): Γενικές Αρχές: γενικές διατάξεις που έχουν καθολική εφαρμογή σε όλους τους τομείς του ιδιωτικού δικαίου (εκτός ρητής αντίθετης πρόβλεψης) Ενοχικό Δίκαιο: ρυθμίζει τις σχέσεις του ατόμου με τους συνανθρώπους του Εμπράγματο Δίκαιο: ρυθμίζει τις σχέσεις του ατόμου με τα πράγματα Οικογενειακό Δίκαιο: ρυθμίζει τις σχέσεις του ατόμου εντός της οικογένειας Κληρονομικό Δίκαιο: ρυθμίζει την τύχη της περιουσίας του ατόμου μετά τον θάνατό του β. ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Σημαντικότατος κλάδος του ιδιωτικού δικαίου είναι το εμπορικό δίκαιο που ρυθμίζει τις έννομες σχέσεις των εμπόρων κατά την άσκηση της εμπορίας και τις εμπορικές πράξεις που χαρακτηρίζονται ως εμπορικές ανεξάρτητα από την ιδιότητα των προσώπων που τις επιχειρούν. 21

13 γ. ΤΟ ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Το εργατικό δίκαιο είναι το σύνολο των κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν τη σχέση εξαρτημένης εργασίας. Εξαρτημένη εργασία είναι η εργασία του (ιδιωτικού) υπαλλήλου (ακριβώς: αυτού ο οποίος ευρίσκεται υπό-άλλον) ή του εργάτη που εργάζεται για λογαριασμό άλλου (δηλαδή για λογαριασμό του εργοδότη). Δεν είναι εξαρτημένη εργασία η εργασία του ελεύθερου επαγγελματία (δικηγόρου, γιατρού, υδραυλικού, καταστηματάρχη κοκ.) ο οποίος εργάζεται για δικό του λογαριασμό. Επίσης, το εργατικό δίκαιο δεν ρυθμίζει τις σχέσεις των δημοσίων υπαλλήλων, οι οποίες ρυθμίζονται από ειδικό κλάδο του δημοσίου δικαίου, το δημοσιοϋπαλληλικό δίκαιο. VI. Η διάκριση ουσιαστικού και δικονομικού δικαίου Οι κλάδοι του δικαίου, που αναφέρθηκαν έως τώρα, είναι κλάδοι του ουσιαστικού δικαίου, περιλαμβάνουν δηλαδή κανόνες δικαίου που ρυθμίζουν κατ ουσίαν τις σχέσεις μεταξύ των προσώπων καθορίζοντας τον τρόπο δημιουργίας, αλλοίωσης και κατάργησης δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, το περιεχόμενό τους κλπ. Στο πλαίσιο μιας έννομης τάξης στην οποία το μονοπώλιο του καταναγκασμού ανήκει στο κράτος, η ύπαρξη δικαιωμάτων, υποχρεώσεων και απαγορεύσεων θα είχε μικρή σημασία αν παράλληλα με το ουσιαστικό δίκαιο δεν υπήρχε και ένα σύνολο κανόνων που να ρυθμίζουν τον τρόπο οργάνωσης και απονομής της δικαιοσύνης, να προβλέπουν δηλαδή τα όργανα και τη διαδικασία με την οποία, σε περίπτωση διατάραξης της έννομης τάξης ή ιδιωτικής διαφοράς, να παρέχεται ανάλογη ένδικη προστασία. Το σύνολο των κανόνων που επιδιώκουν αυτό ακριβώς το αποτέλεσμα ονομάζουμε γενικά δικονομικό δίκαιο. Ένδικη προστασία κατά το ισχύον ελληνικό δίκαιο απονέμεται αποκλειστικά από τα δικαστήρια που στελεχώνονται από δικαστές προσωπικά και λειτουργικά ανεξάρτητους που υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και τους νόμους (άρθ. 87επ. Σ). Η προσωπική ανεξαρτησία των δικαστών έγκειται στο ότι οι δικαστές είναι ισόβιοι (δηλ. δεν επιτρέπεται να παυθούν μέχρι να συνταξιοδοτηθούν στην ηλικία που ορίζει το Σύνταγμα), ενώ όλη η καριέρα τους -οι κρίσεις, παραγωγές, μεταθέσεις τους κλπκαθορίζεται με αποφάσεις που λαμβάνουν αποκλειστικά δικαστές. Η λειτουργική ανεξαρτησία των δικαστών έγκειται στο ότι κατά την εκτέλεση των δικαστικών τους καθηκόντων υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους, ενώ απαγορεύεται να ακολουθούν "οδηγίες" ή "διαταγές" οποιουδήποτε ιεραρχικά ανωτέρου τους (δικαστικού ή εκπροσώπου της εκτελεστικής λειτουργίας) για το πώς πρέπει να κρίνουν οποιαδήποτε συγκεκριμένη υπόθεση, να εφαρμόσουν τον νόμο ή γενικά, να ασκούν τα καθήκοντά τους. Το σύστημα απονομής της δικαιοσύνης κατά το ελληνικό ισχύον δίκαιο αποτελείται από τα διοικητικά, τα πολιτικά και τα ποινικά δικαστήρια (άρθ. 93 παρ.1 Σ). Οι συνεδριάσεις όλων των δικαστηρίων είναι δημόσιες, εκτός αν το δικαστήριο κρίνει με απόφασή του ότι η δημοσιότητα πρόκειται να είναι επιβλαβής στα χρηστά ήθη ή ότι συντρέχουν ειδικοί λόγοι προστασίας της ιδιωτικής ή οικογενειακής ζωής των διαδίκων 22

14 (άρθ. 93 παρ.2 Σ). Κάθε δικαστική απόφαση πρέπει να είναι ειδικά και εμπεριστατωμένα αιτιολογημένη (άρθ. 93 παρ.3 Σ), ενώ τα δικαστήρια υποχρεούνται να μην εφαρμόσουν νόμο που το περιεχόμενό του είναι αντίθετο προς το Σύνταγμα (άρθ. 93 παρ.4 Σ). Στα διοικητικά δικαστήρια ανήκει η εκδίκαση των διοικητικών διαφορών ουσίας (άρθ. 94 παρ.1 Σ). Στα πολιτικά δικαστήρια υπάγονται όλες οι ιδιωτικές διαφορές καθώς και οι υποθέσεις εκουσίας δικαιοδοσίας που τους ανατίθενται με νόμο (άρθ. 94 παρ.2 Σ). Στα ποινικά δικαστήρια ανήκει η τιμωρία των εγκλημάτων και η λήψη όλων των μέτρων που προβλέπουν οι ποινικοί νόμοι (άρθ. 96 παρ. 1 Σ). Είναι προφανές ότι στη διάκριση αυτή των δικαστηρίων αντιστοιχεί και η διάκριση του δικονομικού δικαίου σε διοικητική, πολιτική, και ποινική δικονομία. VII. Κανόνες «αναγκαστικού» δικαίου - Κανόνες «ενδοτικού» δικαίου Η διάκριση του δικαίου σε δημόσιο και ιδιωτικό δεν συμπίπτει με την διάκριση σε κανόνες «αναγκαστικού» δικαίου, ή δημόσιας τάξης, και σε κανόνες «ενδοτικού» δικαίου. Για την διάκριση αυτή μας ενδιαφέρει η αντοχή των κανόνων απέναντι στην ιδιωτική βούληση. Οι κανόνες αναγκαστικού δικαίου εφαρμόζονται οπωσδήποτε, χωρίς να μπορεί η ιδιωτική βούληση να επηρεάσει την εφαρμογή τους. Οι κανόνες ενδοτικού δικαίου είναι δυνατόν να μην εφαρμοσθούν ή να τροποποιηθούν με αντίθετη ιδιωτική βούληση. Οι περισσότεροι κανόνες του ιδιωτικού δικαίου είναι ενδοτικοί, ενώ του δημοσίου δικαίου είναι συνήθως αναγκαστικοί, ωστόσο υπάρχουν και στο ιδιωτικό δίκαιο αναγκαστικοί κανόνες (π.χ. δικαιοπραξία αντίθετη στα χρηστά ήθη, νόμιμη μοίρα). VIII. Η ερμηνεία του δικαίου Η ανεύρεση του νοήματος των κανόνων και των αρχών του δικαίου δεν είναι πάντα εύκολο έργο. Η γενική και αφηρημένη φύση τους, ως δεοντολογικοί κανόνες, συχνά δημιουργούν αβεβαιότητες. Υπάρχουν τέσσερις κλασικοί τρόποι ερμηνείας, που διατυπώθηκαν τον 19 ο αιώνα και παραμένουν μέχρι σήμερα. Αυτοί είναι: Η γραμματική ερμηνεία: Αναζητεί το νόημα του κανόνα μέσω των λέξεων και της γλωσσικής δομής. Δεν μπορεί να βοηθήσει όμως στην περίπτωση των αόριστων νομικών εννοιών. Οι έννοιες αυτές επιλέγονται από τον νομοθέτη για να έχουν ευκαμψία, προσαρμοστικότητα και ιστορική προοπτική, ιδίως όταν μιλάμε για το συνταγματικό δίκαιο. Τέτοιες έννοιες είναι π.χ. τα χρηστά ήθη, η καλόπιστη συμπεριφορά, το εθνικό θέμα εξαιρετικής σημασίας, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η ακαδημαϊκή ελευθερία, κ.ά. Η ιστορική ερμηνεία: Εξετάζει τη βούληση του νομοθέτη αλλά και γενικότερα την ένταξη του κανόνα δικαίου εντός της ιστορικής του διάστασης. Χρήσιμα εργαλεία για την ιστορική ερμηνεία είναι τα πρακτικά της Βουλής, των νομοπαρασκευαστικών επιτροπών, οι αιτιολογικές εκθέσεις των νόμων. 23

15 Η συστηματική ερμηνεία: Στηρίζεται στον συσχετισμό των διατάξεων και στην αλληλεπίδραση μεταξύ τους. Η αποσπασματική ερμηνεία μιας διάταξης συχνά οδηγεί σε παρερμηνεία. Για τον λόγο τούτο είναι σημαντική η επίγνωση της αντίληψης του δικαίου ως συστήματος με εσωτερικές συνδέσεις και αλληλεπιδράσεις. Η λογική ερμηνεία: Βασίζεται στην εφαρμογή των κανόνων της τυπικής λογικής (κλάδου της φιλοσοφίας) στην ερμηνεία των κανόνων δικαίου. Οι κανόνες της τυπικής λογικής εφαρμόζονται και μέσω των εξής κλασικών επιχειρημάτων: α) Το επιχείρημα από το μείζον στο έλασσον: όταν ο νόμος επιβάλλει ή επιτρέπει το μείζον, επιτρέπει η επιβάλλει και το έλασσον. Προσοχή: Εφαρμόζεται μόνο όταν ο νόμος επιτρέπει ή επιτάσσει. β) Το επιχείρημα από το έλασσον στο μείζον: όταν ο νόμος απαγορεύει το έλασσον, απαγορεύει και το μείζον. Προσοχή: Εφαρμόζεται μόνο όταν ο νόμος απαγορεύει. γ) Το επιχείρημα της αναλογίας: όταν ένας κανόνας δικαίου επιτρέπει, επιβάλλει ή απαγορεύει μία συμπεροφορά, παραλείποντας να ρυθμίσει μία άλλη σχεδόν όμοια συμπεριφορά που θα έπρεπε να είχε συμπεριληφθεί στη ρύθμιση. δ) Το επιχείρημα της αντεστραμένης αναλογίας: όταν μία περίπτωση δεν ρυθμίζεται από έναν κανόνα δικαίου, ενώ ρυθμίζεται μία εντελώς αντίθετη περίπτωση, συνάγεται ότι η μη ρυθμισμένη περίπτωση δεν υπόκειται στον κανόνα δικαίου που ρυθμίζει την αντίθετή της. Αυτό είναι το επιχείρημα εκ του αντιθέτου ή εξ αντιδιαστολής (argumentum e contrario). Το δίκαιο ενδέχεται να έχει ελαττώματα, στο μέτρο που αποτελεί ανθρώπινη διανοητική κατασκευή. Τέτοια ελαττώματα είναι οι ασάφειες, τα κενά και οι αντινομίες. Έργο της ερμηνείας του δικαίου είναι να αποσαφηνίζει τις ασάφειες, να συμπληρώνει τα κενά και να αίρει τις αντινομίες. 5 Η άρση των αντινομιών των κανόνων επιτυγχάνεται βάσει ορισμένων αρχών που καλούνται αξιώματα, δηλ. αρχές που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση. Και τούτο διότι απορρέουν από τη φύση της έννομης τάξης, η οποία χαρακτηρίζεται από συνοχή (ιεραρχική, λογική και χρονική). Αρχή πρώτη: Ο ανώτερος νόμος κατισχύει του κατώτερου (ιεραρχική συνοχή) Αρχή δεύτερη: Ο ειδικότερος νόμος κατισχύει του γενικότερου (λογική συνοχή) Αρχή τρίτη: Ο μεταγενέστερος νόμος κατισχύει του προγενέστερου (χρονική συνοχή) Κατά την ερμηνεία ακολουθούμε με τη σειρά τις τρεις αυτές αρχές. Κατά συνέπεια: 5 Βλ. ενδεικτικά, Φ. Σπυρόπουλος, ό.π. σ.133επ. 24

16 Ο ανώτερος νόμος κατισχύει του κατώτερου, έστω κι αν ο κατώτερος είναι μεταγενέστερος ή ειδικότερος. Ο ειδικότερος νόμος κατισχύει του γενικότερου, έστω κι αν ο γενικότερος είναι μταγενέστερος. Για να μπορούμε να εφαρμόσουμε αυτά τα αξιώματα κατά την ερμηνεία του κανόνα δικαίου, απαιτείται να έχουμε κατανοήσει την εσωτερική δομή του δικαίου ως ιεραρχικό σύστημα. Την ιεραρχία των κανόνων δικαίου θα συναντήσουμε κατωτέρω, στις πηγές του δικαίου. 25

Σελίδα 1 από 5. Τ

Σελίδα 1 από 5. Τ Σελίδα 1 από 5 ΔΕΟ 10 ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ- ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΤΟΜΟΙ Α & Α1 & Β ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ 1. Τι είναι κράτος; Κράτος: είναι η διαρκής σε νομικό πρόσωπο οργάνωση λαού

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΔΙΑΛΕΞΗ 1 ΣΟΦΙΑ ΜΑΡΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΔΙΑΛΕΞΗ 1 ΣΟΦΙΑ ΜΑΡΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΔΙΑΛΕΞΗ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Δίκαιο: ονομάζεται το σύνολο των υποχρεωτικών και εξαναγκαστικών κανόνων οι οποίοι και ρυθμίζουν τις σχέσεις των ανθρώπων, η παράβαση αυτών επιφέρει

Διαβάστε περισσότερα

Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/ Οι θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος

Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/ Οι θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/2008 Διάγραμμα του

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών ΜΑΘΗΜΑ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Παυλόπουλος, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Η αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών

Διαβάστε περισσότερα

Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου

Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου Γενικότερα, ο όρος του δικαίου είναι ιδιαίτερα ευρύς και χρησιμοποιείται με περισσότερες από μια σημασίες. Δηλαδή χρησιμοποιείται για να προσδώσει την έννοια του ορθού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, Μ.Δ.Ε., Υπ. Δ.Ν ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΔΟΚΙΜΩΝ ΣΗΜΑΙΟΦΟΡΩΝ ΛΙΜΕΝΙΚΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α) Πηγες Διοικητικου Δικαιου Ως πηγή διοικητικού

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο Ι. Μαθητική σχέση έννομη σχέση δημόσιου διοικητικού δικαίου. Αντικείμενο Διοικητικού Δικαίου Διοίκηση

Διοικητικό Δίκαιο Ι. Μαθητική σχέση έννομη σχέση δημόσιου διοικητικού δικαίου. Αντικείμενο Διοικητικού Δικαίου Διοίκηση Διοικητικό Δίκαιο Ι Διοικητικό Δίκαιο: Κομμάτι δικαίου που μας συνοδεύει από τη γέννηση μέχρι το θάνατο μας. Είναι αδύνατον να μην βρεθούμε μέσα σε έννομες σχέσεις διοικητικού δικαίου. Μαθητική σχέση έννομη

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα εργασίας. Η ερµηνεία του άρθρου 8 παρ. 1 του Συντάγµατος

Θέµα εργασίας. Η ερµηνεία του άρθρου 8 παρ. 1 του Συντάγµατος Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου Μεταπτυχιακό ίπλωµα ηµοσίου ικαίου Μάθηµα : Συνταγµατικό ίκαιο Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 1.ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ,ΓΕΝΙΚΑ Ο σύγχρονος πολιτισμός αναπτύσσεται με κέντρο και σημείο αναφοράς τον Άνθρωπο. Η έννομη τάξη, διεθνής και εγχώρια, υπάρχουν για να υπηρετούν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. 1.1.Χαρακτηριστικά του Δικαίου Ετερόνομοι κανόνες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ «Επιτομή Γενικού Διοικητικού Δικαίου» του Απ. Γέροντα, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη 2014

ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ «Επιτομή Γενικού Διοικητικού Δικαίου» του Απ. Γέροντα, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη 2014 ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ «Επιτομή Γενικού Διοικητικού Δικαίου» του Απ. Γέροντα, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη 2014 Κεφάλαιο πρώτο: ΙΙ. Η διοίκηση, ΙΙΙ. Το διοικητικό δίκαιο (σελ. 16 25) Σκοπός των ως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Δίκαιο: είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων, που ρυθμίζουν, κατά τρόπο υποχρεωτικό, την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων (βλ. σελ. 5) Δημόσιο Δίκαιο:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ Ν. 3126/2003 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΩΝ»

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ Ν. 3126/2003 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΩΝ» ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ Ν. 3126/2003 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΩΝ» Όπως αναφέρεται στην από 19 Οκτωβρίου 2010, προς την Βουλή των Ελλήνων, Έκθεση της Ειδικής Μόνιμης

Διαβάστε περισσότερα

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 3: Ποινικό Δίκαιο των Ανηλίκων

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 3: Ποινικό Δίκαιο των Ανηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3: Ποινικό Αγγελική Γ. Πιτσελά, Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας- Σωφρονιστικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Εισαγωγή στο Διοικητικό Δίκαιο 1 ο Μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Εισαγωγή στο Διοικητικό Δίκαιο 1 ο Μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Εισαγωγή στο 1 ο Μέρος Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες,

Διαβάστε περισσότερα

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 4: Πηγές του Δικαίου

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 4: Πηγές του Δικαίου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 4: Πηγές του Δικαίου Λίνα Παπαδοπούλου, Αν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Σχολής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 4: Βασικές Αρχές της απονομής δικαιοσύνης σε ανηλίκους

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 4: Βασικές Αρχές της απονομής δικαιοσύνης σε ανηλίκους ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 4: Βασικές Αρχές της απονομής δικαιοσύνης σε ανηλίκους Αγγελική Γ. Πιτσελά, Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας-Σωφρονιστικής Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4010, 8/7/2005.Ο ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΣΠΙΣΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗΣ ΤΩΝ ΕΡΓΟΔΟΤΟΥΜΕΝΩΝ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2005

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4010, 8/7/2005.Ο ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΣΠΙΣΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗΣ ΤΩΝ ΕΡΓΟΔΟΤΟΥΜΕΝΩΝ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2005 .Ο ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΣΠΙΣΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗΣ ΤΩΝ ΕΡΓΟΔΟΤΟΥΜΕΝΩΝ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2005 Για σκοπούς εναρμόνισης με την πράξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο: Επίσημη Εφημερίδα της Ε.Ε.:

Διαβάστε περισσότερα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα Θέμα: Θρησκευτική Ελευθερία Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα αναφορικά με το περιεχόμενο του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας

Διαβάστε περισσότερα

Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα.

Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Ο κατάλογος των δικαιωμάτων αυτών αποτελεί τη βασική κατοχύρωση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Διάλεξη 11 η. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Νομικής ΑΠΘ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Διάλεξη 11 η. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Νομικής ΑΠΘ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διάλεξη 11 η Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΤΟΣ:

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΤΟΣ: ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΤΟΣ: 2009-2010 ΘΕΜΑ: «Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ» ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΦΥΤΡΟΥ ΛΥΔΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Πρόλογος 2. Ο Κανονισμός της βουλής 3. Η αρχή της αυτονομίας 4. Περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 3. Η παραγωγή του Συντάγματος και των συνταγματικών κανόνων

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 3. Η παραγωγή του Συντάγματος και των συνταγματικών κανόνων Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 7/12/2015

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ Κεφάλαιο 2: Ατομικά & Κοινωνικά Δικαιώματα Περιεχόμενα 1. Δικαιώματα & υποχρεώσεις 2. Άσκηση & κατάχρηση δικαιώματος 3. Τα ατομικά δικαιώματα 4. Τα πολιτικά δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 15.6.2015 COM(2015) 292 final 2015/0131 (NLE) Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ σχετικά με την υπογραφή, εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΕΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ Το ισχύον νομοθετικό καθεστώς ν.4321 με τροπ. με ν.4337/2015

ΧΡΕΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ Το ισχύον νομοθετικό καθεστώς ν.4321 με τροπ. με ν.4337/2015 ΧΡΕΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ Το ισχύον νομοθετικό καθεστώς ν.4321 με τροπ. με ν.4337/2015 «1. Όποιος δεν καταβάλλει τα βεβαιωμένα στη Φορολογική Διοίκηση χρέη προς το Δημόσιο, τα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, τις

Διαβάστε περισσότερα

Συνταγματικό Δίκαιο. μεταβολές του Συντάγματος Λίνα Παπαδοπούλου. Ενότητα 9: Άτυπες τροποποιήσεις και άδηλες

Συνταγματικό Δίκαιο. μεταβολές του Συντάγματος Λίνα Παπαδοπούλου. Ενότητα 9: Άτυπες τροποποιήσεις και άδηλες ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 9: Άτυπες τροποποιήσεις και άδηλες μεταβολές του Συντάγματος Λίνα Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Τμήμα Νομικής

Διαβάστε περισσότερα

05 Ευτυχία Γ. Αρµένη Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ

05 Ευτυχία Γ. Αρµένη Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ 05 Ευτυχία Γ. Αρµένη Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ Η αρχή της ισότητας είναι άρρηκτα συνυφασµένη µε την πολιτική και την ατοµική ελευθερία, στις οποίες θεµελιώνεται η έννοια της ηµοκρατίας. Σε όλα τα δηµοκρατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΟΣ

ΟΙ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΟΣ ΟΙ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΟΣ ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΑΡΧΩΝ Α. Η έννοια των θεμελιωδών αρχών (ή οργανωτικών βάσεων) του πολιτεύματος Συνήθως τα ίδια τα Συντάγματα περιέχουν γενικούς χαρακτηρισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 1 Πολίτευμα...19 Θεωρία... 19 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 19 Το κράτος... 20 Το πολίτευμα... 21 Το συνταγματικό δίκαιο... 21 2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4526, (I)/2015 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΒΛΕΠΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ 2015

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4526, (I)/2015 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΒΛΕΠΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ 2015 Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4526, 21.7.2015 Ν. 131(Ι)/2015 131(I)/2015 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΒΛΕΠΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ 2015 Προοίμιο. Για σκοπούς, μεταξύ άλλων, εναρμόνισης με Επίσημη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΑΙΟ (ΩΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ) 2.ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΝΟΝΑΣ ΔΙΚΑΙΟΥ 3.ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 4.ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ:ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:ΑΝΔΡΕΑΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση)

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Χουρδάκης Ευστράτιος Σελίδα 1

Περιεχόμενα. Χουρδάκης Ευστράτιος Σελίδα 1 Περιεχόμενα Τεκμήριο νομιμότητας... 2 Διοικητικός καταναγκασμός... 2 Παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας... 2 Σύνθετη διοικητική ενέργεια:... 3 Αρχή της νομιμότητας της διοίκησης.... 3 Αρχή της υπεροχής

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Καζάκου, ΠΕ09. Οικονομολόγος. Πολιτική Παιδεία. Β Τάξη Γενικού Λυκείου

Γεωργία Καζάκου, ΠΕ09. Οικονομολόγος. Πολιτική Παιδεία. Β Τάξη Γενικού Λυκείου Πολιτική Παιδεία Β Τάξη Γενικού Λυκείου 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ 4.4 Η ΔΙΚΑΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ 2 Άρθρο 26 του Συντάγματος Η δικαστική λειτουργία ασκείται από τα δικαστήρια. Οι αποφάσεις τους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΗΜΕΡΙ Α ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ

ΕΦΗΜΕΡΙ Α ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ E ΕΦΗΜΕΡΙ Α ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ 8467 11 Νοεμβρίου 2016 ΤΕΥΧΟΣ ΤΡΙΤΟ Αρ. Φύλλου 1142 OΡΓΑΝΙΣΜΟΙ - ΛΟΙΠΟΙ ΦΟΡΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Αριθμ. 790 Κτηνιατρικής του Αριστοτελείου

Διαβάστε περισσότερα

Τελευταίως παρατηρείται έξαρση του φαινομένου επιθέσεων, βιαιοπραγιών και διενέργειας ελέγχων σε αλλοδαπούς μετανάστες, σε σχέση με τη νομιμότητα της

Τελευταίως παρατηρείται έξαρση του φαινομένου επιθέσεων, βιαιοπραγιών και διενέργειας ελέγχων σε αλλοδαπούς μετανάστες, σε σχέση με τη νομιμότητα της Τελευταίως παρατηρείται έξαρση του φαινομένου επιθέσεων, βιαιοπραγιών και διενέργειας ελέγχων σε αλλοδαπούς μετανάστες, σε σχέση με τη νομιμότητα της εισόδου και διαμονής αυτών στη χώρα καθώς και της ασκήσεως

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 2: Ορισμός του δικαίου. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 2: Ορισμός του δικαίου. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Ενότητα 2: Ορισμός του δικαίου Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί της ενότητας 1. Το αντικείμενο της φιλοσοφίας του δικαίου 2. Ένας πρώτος ορισμός του δικαίου 3. Επεξήγηση

Διαβάστε περισσότερα

24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις

24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις 24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις ιακρίσεις των ποινών Οι ποινές διακρίνονται σε κύριες και παρεπόµενες. Κύριες ποινές είναι εκείνες που µπορούν να επιβληθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΚΑΖΛΑΡΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ Θέμα εργασίας: ΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ. στην ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ. Ένα νέο πλαίσιο της ΕΕ για την ενίσχυση του κράτους δικαίου

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ. στην ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ. Ένα νέο πλαίσιο της ΕΕ για την ενίσχυση του κράτους δικαίου ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Στρασβούργο, 11.3.2014 COM(2014) 158 final ANNEXES 1 to 2 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ στην ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ Ένα νέο πλαίσιο της ΕΕ για την ενίσχυση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 Α. ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή...25 ΙΙ. Ιστορική επισκόπηση του θεσμού της ασφάλισης και των νομοθετικών μέτρων που τιμωρούν την απάτη

Διαβάστε περισσότερα

Δικαίωμα στην εκπαίδευση. Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου

Δικαίωμα στην εκπαίδευση. Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 12 η : Δικαίωμα στην εκπαίδευση Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1. Διττός χαρακτήρας Συντάγματος 2. Διάκριση θεσμού-κανόνα 3. Η σχέση λόγου - πνεύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΗ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 2015-2016

ΥΛΗ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 2015-2016 ΥΛΗ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 2015-2016 Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου Ι. Έννοια και λειτουργία του δικαίου πηγές κανόνες δικαίου. ΙΙ. Δικαίωμα : Έννοια διακρίσεις γένεση κτήση αλλοίωση απώλεια άσκηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Η Αρχή της φορολογικής ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων 3.8.2010 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με την οδηγία που αφορά τις ελάχιστες απαιτήσεις για τις διαδικασίες

Διαβάστε περισσότερα

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ)

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) 669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) Δικαίωμα για παροχή έννομης προστασίας κατά το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ. Εννοια και περιεχόμενο. Θέσπιση από τον κοινό νομοθέτη περιορισμών και προϋποθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

811 Ν. 23/90. ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Δικαστήρια Δικαστές Γραμματεία

811 Ν. 23/90. ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Δικαστήρια Δικαστές Γραμματεία E.E., Παρ. I, Αρ. 2485, 2.3.90 811 Ν. 23/90 Ο περί Δικαστηρίων Νόμος του 1990 εκδίδεται με δημοσίευση στην επίσημη εφημερίδα της Κυπριακής Δημοκρατίας σύμφωνα με το Άρθρο 52 του Συντάγματος. Αριθμός 23

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

1η - 2η ιδακτική Ενότητα ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις

1η - 2η ιδακτική Ενότητα ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις Ε Ι Α Γ Ω Γ Η 16 1η - 2η ιδακτική Ενότητα ΕΙΑΓΩΓΗ Παρατηρήσεις - χόλια - Επεξηγήσεις 1. «τις µέρες µας όλο και πιο σηµαντικό τµήµα των κανόνων δικαίου βρίσκεται έξω από το Κράτος, όπως π.χ. τα όργανα της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, LL.M., Υπ. Δ.Ν. Ο κρατικός παρεμβατισμός στην οικονομία και την κοινωνία. Διοικητικές διαστάσεις των οικονομικών λειτουργιών της Δημόσιας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Προϋποθέσεις αντικατάστασης Δικηγόρου διορισθέντα στα πλαίσια της παροχής δωρεάν νομικής βοήθειας.

ΘΕΜΑ: Προϋποθέσεις αντικατάστασης Δικηγόρου διορισθέντα στα πλαίσια της παροχής δωρεάν νομικής βοήθειας. ΘΕΜΑ: Προϋποθέσεις αντικατάστασης Δικηγόρου διορισθέντα στα πλαίσια της παροχής δωρεάν νομικής βοήθειας. Σας γνωστοποιούμε την εισήγηση του Γενικού Γραμματέα του Δικηγορικού Συλλόγου Καβάλας, Αθανασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ nina fountedakis, unendlichkeit wirkt 1 ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ [Κ.Μ. 110344] : ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ι (ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ) ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Δεύτερη Γραπτή Εργασία. Διοικητικό Δίκαιο. Θέμα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Δεύτερη Γραπτή Εργασία. Διοικητικό Δίκαιο. Θέμα ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: ΔΕΟ Θεματική Ενότητα: ΔΕΟ 10 - Βασικές Αρχές Δικαίου και Διοίκησης Ακαδημαϊκό Έτος: 2015/16 Γενικές οδηγίες για την εργασία Δεύτερη Γραπτή Εργασία Διοικητικό

Διαβάστε περισσότερα

Διακρίσεις ελέγχου της συνταγματικότητα των νόμων

Διακρίσεις ελέγχου της συνταγματικότητα των νόμων Διακρίσεις ελέγχου της συνταγματικότητα των νόμων Λίνα Παπαδοπούλου Επ Καθ Συνταγματικού Δικαίου, Νομική Σχολή, ΑΠΘ [Σύνδεση με τα προηγούμενα] Η τυπική υπεροχή του Σ ως θεμέλιο του ελέγχου της συνταγματικότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΤΟ ΞΕΠΛΥΜΑ ΒΡΟΜΙΚΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΩΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 1. Εισαγωγή...5 2. Η επιρροή του αμερικανικού

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑ Ερωτάται αν αν είναι στα πλαίσια ή όχι του Συντάγματος η εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 139 του Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών με την έκδοση της προβλεπόμενης Υπουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ ι i ιι Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΕΜΗΝΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΑ Ο ΕΣΑΓΈΛΕΥΣ ΤΟΥ ΑΡΕΟΥ ΠΑΓΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔIΟΚΗΤιΚΟ ΤΗΛ. 2106411526 ΦΑΞ 2106411523 Αριθ. Πρωτ.: 1071 Αριθμός Γνωμοδότησης: 3/13 ΠΡΟΣ το Υπουργείο Οlκονομικών- Γενική

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016 ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016 Ευθύνη του Δημοσίου Έννοια ευθύνης του Δημοσίου υποχρέωση του Δημοσίου, των ΟΤΑ, των ΝΠΔΔ, να αποζημιώσουν τρίτα πρόσωπα για ζημίες που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΚΩΔΙΚΑ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ 4322/2015

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΚΩΔΙΚΑ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ 4322/2015 ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΒΕΡΟΙΑΣ Βέροια 05 Μαΐου 2015 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΚΩΔΙΚΑ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ 4322/2015 *************************** Τροποποιήσεις στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας

Διαβάστε περισσότερα

Σύνοψη περιεχομένων. ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Ο δικαστικός έλεγχος της διοικήσεως και η έννομη προστασία του ιδιώτη

Σύνοψη περιεχομένων. ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Ο δικαστικός έλεγχος της διοικήσεως και η έννομη προστασία του ιδιώτη Σύνοψη περιεχομένων Συντομογραφίες... XVII Γενική βιβλιογραφία... XXIII Ι. Ελληνικό διοικητικό δικονομικό δίκαιο... XXIII ΙΙ. Αλλοδαπό διοικητικό δικονομικό δίκαιο...xxviii Παραπομπές στην νομοθεσία και

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Θεσσαλονίκη, 18 Φεβρουαρίου 2017 ΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Πέτρος Κ. Τσαντίλας Διδάκτωρ Νομικής Δικηγόρος

Διαβάστε περισσότερα

«ΨΥΧΙΑΤΡΟ- ΔΙΚΑΣΤΙΚΗ»

«ΨΥΧΙΑΤΡΟ- ΔΙΚΑΣΤΙΚΗ» «ΨΥΧΙΑΤΡΟ- ΔΙΚΑΣΤΙΚΗ» Πρό γραμμα Μαθημα των Μεταπτυχιακόυ Πρόγρα μματός Ιατρικη ς Σχόλη ς ΕΚΠΑ [Geben Sie hier das Exposee für das Dokument ein. Das Exposee ist meist eine Kurzbeschreibung des Dokumentinhalts.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΝΟΜΙΜΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΡΑΤΟΥΣ ΙΚΑΙΟΥ

Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΝΟΜΙΜΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΡΑΤΟΥΣ ΙΚΑΙΟΥ Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΝΟΜΙΜΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΡΑΤΟΥΣ ΙΚΑΙΟΥ Καθορίζοντας το γενικό περιεχόµενο ενός δικαιώµατος, µε διατάξεις δικαίου στο πλαίσιο γενικής σχέσης, προσδιορίζονται τα ανώτατα όρια άσκησης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ» Α' - ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ» Α' - ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ» Α' - ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Η σύναψη γάμου ή συμφώνου συμβίωσης στη χώρα μας νοείται και επιτρέπεται μόνο μεταξύ ετερόφυλων ζευγαριών. Ως αποτέλεσμα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΥΠ. ΑΡΙΘ.: 5 Αθήνα, 24 Μαΐου 2013 ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΚ/ ΠΡΟΣ Τα Εργατικά Κέντρα και τις Οµοσπονδίες δύναµης ΓΣΕΕ

ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΥΠ. ΑΡΙΘ.: 5 Αθήνα, 24 Μαΐου 2013 ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΚ/ ΠΡΟΣ Τα Εργατικά Κέντρα και τις Οµοσπονδίες δύναµης ΓΣΕΕ 1 Γ.Σ.Ε.Ε. ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΥΠ. ΑΡΙΘ.: 5 Αθήνα, 24 Μαΐου 2013 ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΚ/22-5-2013 ΠΡΟΣ Τα Εργατικά Κέντρα και τις Οµοσπονδίες δύναµης ΓΣΕΕ Θέµα: «Καθολικότητα ισχύος των όρων της ισχύουσας από 14-5-2013

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα ΓνωίΛοδόιηση Α' Εοώτηαα Το Σωματείο Εργαζομένων του Κέντρου Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (εφεξής ΚΑΠΕ) μου ζήτησε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Διάλεξη 11 η. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Νομικής ΑΠΘ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Διάλεξη 11 η. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Νομικής ΑΠΘ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διάλεξη 11 η Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Προλογικό σημείωμα...... VII Εισαγωγικές παρατηρήσεις............ 1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Οι υποχρεώσεις εχεμύθειας και μη ανταγωνισμού κατά τη διάρκεια της σύμβασης εργασίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος VΙΙ Ι. Γενικό Μέρος Α. Βασικές έννοιες... 1 1. Θέματα ορολογίας... 1 1.1. Οι χρησιμοποιούμενοι όροι... 1 1.2. Οι βασικές έννοιες... 2 1.3. «Εγγυήσεις θεσμών» και «εγγυήσεις θεσμικές»...

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Αθήνα, 3 Φεβρουαρίου 2005 Αριθ.Πρωτ.: 893 ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, συνήλθε μετά από πρόσκληση του Προέδρου της σε τακτική συνεδρίαση την 2α Φεβρουαρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ Χαροκόπου 2 & Λεωφ. Συγγρού 196 176 71 Καλλιθέα, Αθήνα Tηλ. : 210 9545000 Φαξ: 210 3615634 Ε-mail: pressoffice@anexartitoiellines.gr Ιστοσελίδα: http://www.anexartitoiellines.gr Τρίτη, 21 Ιουνίου 2016

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή της αναλογικότητας. Λίνα Παπαδοπούλου Aν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου

Αρχή της αναλογικότητας. Λίνα Παπαδοπούλου Aν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 6 η : Αρχή της αναλογικότητας Λίνα Παπαδοπούλου Aν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΑΤΗ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΟΙΝΗΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Βρυξέλλες, 21.9.2016 JOIN(2016) 43 final 2016/0298 (NLE) Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

17η ιδακτική Ενότητα ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΙΑΚΡΙΣΗΣ ΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΟΙ

17η ιδακτική Ενότητα ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΙΑΚΡΙΣΗΣ ΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΟΙ 17η ιδακτική Ενότητα ΑΡΧΗ ΤΗ ΙΑΚΡΙΗ ΤΩΝ ΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΑ ΠΟΙΤΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΟΙ Απόσπασµα από το ύνταγµα που ψήφισε η Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας το Μαΐο του 1827 το αρ. 5 Η κυριαρχία ενυπάρχει στο Έθνος

Διαβάστε περισσότερα

Η Προστασία των προσωπικών δεδομένων στην επιστημονική έρευνα

Η Προστασία των προσωπικών δεδομένων στην επιστημονική έρευνα Η Προστασία των προσωπικών δεδομένων στην επιστημονική έρευνα Ευγενία Αλεξανδροπούλου-Αιγυπτιάδου Καθηγήτρια Πανεπιστήμιο Μακεδονίας ealex@uom.gr Σύγκρουση Δικαιωμάτων Δικαίωμα συμμετοχής στην Κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ι. Ένα παράδειγμα δογματικής διαφωνίας... 1 ΙΙ. Η μεταδογματική προσέγγιση ενός παραδείγματος δογματικής διαφωνίας Το αντικείμενο της μελέτης... 2 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Η ΙΑΚΡΙΣΗ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999 ΟλΑΠ 18/1999 Παροχή δικηγορικών υπηρεσιών. Ευθύνη δικηγόρου για ζημία πελάτη. - Η παροχή δικηγορικών υπηρεσιών δεν υπάγεται στο ν. 2251/1994. Η ευθύνη των δικηγόρων για ζημία που προκλήθηκε κατά την παροχή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, LL.M., Υπ. Δ.Ν. ΕΝΟΤΗΤΑ : «ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ-ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ» - 1 - Οι δημόσιοι υπάλληλοι περαιτέρω οφείλουν να

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική και Δίκαιο Γραπτή Δοκιμασία Α Τετραμήνου

Πολιτική και Δίκαιο Γραπτή Δοκιμασία Α Τετραμήνου Πολιτική και Δίκαιο Γραπτή Δοκιμασία Α Τετραμήνου ΘΕΜΑΤΑ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ 1. Απόλυτη διάκριση λειτουργιών υπάρχει όταν τα όργανα της μιας κρατικής λειτουργίας δεν επιτρέπεται να παρεμβαίνουν και να ασκούν,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ (αριθ. 7)

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ (αριθ. 7) C 326/266 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 26.10.2012 ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ (αριθ. 7) ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΡΟΝΟΜΙΩΝ ΚΑΙ ΑΣΥΛΙΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΤΑ ΥΨΗΛΑ ΣΥΜΒΑΛΛΟΜΕΝΑ ΜΕΡΗ, ΕΠΕΙΔΗ τα άρθρα 343 της Συνθήκης για τη

Διαβάστε περισσότερα

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Για μεγάλο χρονικό διάστημα, τη νομική βάση για τα θεμελιώδη δικαιώματα σε επίπεδο ΕΕ αποτελούσε ουσιαστικά η αναφορά που γίνεται από τις Συνθήκες στην

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Πηγές διοικητικού δικαίου 1 ο Μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Πηγές διοικητικού δικαίου 1 ο Μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Πηγές διοικητικού δικαίου 1 ο Μέρος Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΟΓΙΚΗ ΔΟΜΗ Καθαρότητα στη σκέψη Σαφήνεια στην έκφραση Η μία σκέψη να εισάγει την άλλη Η προηγούμενη σκέψη να τεκμηριώνει την επόμενη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 2 ΜΑΘΗΜΑ 1 ο : ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ - 1.1, 1.2. «Διαδικασία ένταξης και ενσωμάτωσης του ατόμου σε ένα κοινωνικό σύνολο, μέσω

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Διάλεξη 3 η. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Νομικής ΑΠΘ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Διάλεξη 3 η. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Νομικής ΑΠΘ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διάλεξη 3 η Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ 6.1 Κοινωνικοποίηση και πολιτικοποίηση 6.1 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ 1/13 Ένταξη και ενσωμάτωση στο κοινωνικό σύνολο Οριοθέτηση ορθών συμπεριφορών

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4092, 20/10/2006 Ο ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΑΒΙΑΖΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2006

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4092, 20/10/2006 Ο ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΑΒΙΑΖΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2006 Ο ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΑΒΙΑΖΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2006 Για σκοπούς εφαρμογής των πράξεων της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο: Επίσημη Εφημερίδα της

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Ικανότητα δικαίου έχει κάθε πρόσωπο, φυσικό και νομικό. Η φράση αυτή σημαίνει ότι όλα τα φυσικά και νομικά πρόσωπα

Διαβάστε περισσότερα

Μερικές σκέψεις πάνω στην αρχή της ισότητας µε αφορµή την Α.Π. 668/2003 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ

Μερικές σκέψεις πάνω στην αρχή της ισότητας µε αφορµή την Α.Π. 668/2003 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Μερικές σκέψεις πάνω στην αρχή της ισότητας µε αφορµή την Α.Π. 668/2003 Αθήνα, 5 1 2004 Υπό : Ευσταθίας Αγγελοπούλου Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Για την αρχή της ισότητας έχουν γραφεί εκατοντάδες κυριολεκτικά σελίδες,

Διαβάστε περισσότερα