Για τον Πολιτισµό και την Παράδοση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Για τον Πολιτισµό και την Παράδοση"

Transcript

1 Χοροστάσι Για τον Πολιτισµό και την Παράδοση ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΛΑΪΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Αριθµός Τεύχους 21 - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ - ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ Τιµή Τεύχους 4 Έδρα: Ελ. Βενιζέλου 134, Καλλιθέα - Τηλ.: Fax: ΚΩ : 6725 Προσωπογραφία του Γ. Μότσιου από τον Ρώσο καλλιτέχνη Γκενάντι Κουλισόφ Αφιέρωµ α στον καθηγητή Γιάννη Μότσιο Σ α υ τ ό τ ο τ ε ύ χ ο ς δ ι α β ά σ τ ε : Γλώσσα και χορός στη λειτουργική του αρχαιοελληνικού Θεάτρου Η γλώσσα ως ανθρώπινη επικοινωνία Ελληνικός λαϊκός πολιτισµός και Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και άλλα ενδιαφέροντα θέµ ατα

2 2 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 Σηµείωµα του εκδότη Με ιδιαίτερη χαρά αφιερώνουµε το 21 ο τεύχος του περιοδικού µας στον καθηγητή Γιάννη Μότσιο, φίλο και συνεργάτη του Κ.ΕΧΟ.Λ.Π. για τη µεγάλη συµβολή του στην έρευνα και προβολή της Λαϊκής ηµοτικής Ποίησης και της Επιστήµης. Η επιστηµονική και πολιτική οντότητα του Γιάννη Μότσιου αποκτά ευρύτερες πολιτιστικές διαστάσεις, που χαρακτηρίζουν το όλο έργο και την προσφορά του µε τη µεγάλη συµβολή του στην έρευνα και προβολή της Λαϊκής ηµοτικής Ποίησης. Ειδικότερα, η πρωτότυπη, και συνάµα πρωτοποριακή έρευνά του για τα ελληνικά Μοιρολόγια, συνέβαλε στην καταγραφή και διάσωση ενός µεγάλου αριθ- µού µοιρολογιών, δεδοµένου ότι η χρήση τους, σήµερα, στις νεκρώσιµες τελετουργίες έχει περιορισθεί σηµαντικά. Ο λόγος αυτός καθιστά το ερευνητικό του έργο µοναδικό στο είδος του και µπορεί να προσφέρει σηµαντική βοήθεια σε κάθε ερευνητή και µελετητή των ελληνικών µοιρολογιών. Ο Γιάννης Μότσιος, σε όλο τον ακαδηµαϊκό βίο, δεν πτοήθηκε ποτέ και εργάστηκε µακροχρόνια και επίµονα, χωρίς να φεισθεί χρόνου, µόχθου και εξόδων, προκειµένου να ολοκληρώσει τις έρευνές του που απλώθηκαν σε ολόκληρο τον Ελληνισµό. Αρχίζοντας από τον Ελλαδικό χώρο και, ιδίως από τα Γρεβενά, τη Θράκη, το Ξηρόµερο, τη Μάνη, την Κρήτη, τη Ρόδο, την Κάρπαθο, την Κάσο κ.ά., έφθασε µέχρι τους Έλληνες της µακρινής Μαριούπολης της Ουκρανίας, καθώς και της Κάτω Ιταλίας. Τα αποτελέσµατα των ερευνών του ο Γιάννης Μότσιος, εκτός από το ο- γκώδες συγγραφικό του έργο και τις πανεπιστηµιακές του παραδόσεις, τα παρουσίασε παράλληλα και σε διάφορες πνευµατικές και άλλες πολιτιστικές λαϊκές εκδηλώσεις, διαφόρων Φορέων, καθώς και του Κ.Ε.ΧΟ.Λ.Π., όπου παρουσίασε ένα µέρος από τα αποτελέσµατα των ερευνών του για τον Βαλκανικό Πολιτισµό. Όλες οι πιο πάνω δραστηριότητες, µαζί µε τόσες άλλες, που θα αναφερθούν εκτενέστερα στις επόµενες σελίδες του αφιερώµατος, συνθέτουν, κατά έναν τρόπο, την προσωπικότητα του Γιάννη Μότσιου και αποδίδουν, σε ένα βαθµό, το µέτρο της µεγάλης προσφοράς στην Επιστήµη και τον Πολιτισµό. Ελληνικός λαϊκός πολιτισµός και ευρωπαϊκη ολοκλήρωση, του Μανόλη Βαρβούνη σελ. 3 Γλώσσα και χορός στη λειτουργική του αρχαιοελληνικού θεάτρου, του Βασίλη Φίλια σελ. 6 Η γλώσσα ως ανθρώπινη επικοινωνία, του Νίκου Μπαζιάνα σελ. 9 Η παροιµία στη σύγχρονη εποχή σελ. 11 Αφιέρωµα στον καθηγητή Γιάννη Μότσιο σελ. 12 Το φιλολογικό έργο του Γιάννη Μότσιου, του Μιχαήλ Γ. Μερακλή σελ. 14 Η µυθολογία του Γιάννη Μότσιου, της Έρικα Σέπες σελ. 17 ίψα για απάτητους δρόµους, του Βλαντιµίρ Ιβτσένκο σελ. 18 Γιάννης Μότσιος: ο Άνθρωπος, ο Συγγραφέας, ο Επιστήµονας του Ντανιέλ Γιάκοτς σελ. 20 Γιάννης Μότσιος: ο επιστήµονας κι ο φίλος, Κυρίλ Τοπάλοφ σελ. 22 Γιάννης Μότσιος, του Κώστα Γιαλίνη σελ. 25 Γιάννης Μότσιος της Γεωργίας Λαδογιάννη σελ. 26 Η ράση του Κ.Ε.ΧΟ.Λ.Π. σελ. 28 Χορευτικό Συγκρότηµα Törekves σελ. 30 «Γλώσσα και Θέατρο» σελ. 30 Ο µαγικός κόσµος της κινεζικής ακροβατικής τέχνης στο Μέγαρο Μουσικής της Αθήνας σελ χρόνια «Χοροστάσι» σελ. 32 Χοροστάσι Ιδιοκτησία: Κέντρο Ελληνικού Χορού και Λαϊκού Πολιτισµού Εκδότης- ιευθυντής: ρ Κων/νος Σαχινίδης, Πρόεδρος του.σ. Έδρα: Ελ. Βενιζέλου Καλλιθέα Τηλ.: Fax: Επιστηµονικοί Σύµβουλοι: Καθ. Βασίλης Φίλιας Καθ. Μιχαήλ Μερακλής Καθ. Γιάννης Μότσιος ρ Γεώργιος Αικατερινίδης Καθ. Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης Αναπλ. καθ. Μανόλης Βαρβούνης ιεύθυνση Σύνταξης: Μαρία Άνθη Υπεύθυνοι Σύνταξης & Ύλης: Σοφία Καρακασίδου Χάρης Πανικίδης Άννα Κακοπέτρου Φιλολογική Επιµέλεια: Αντώνης Καζαντζόγλου Επεξεργασία φωτογραφιών: Studio Στάθη Σαχινίδη Μιχάλης ηµαράκης Γραµµατεία - Συνδροµές Χριστίνα Κεκάκη Τηλ.: Εκτύπωση: Γραφικές Τέχνες ηµ. Γκαντίραγας Γερανίου 7, Αθήνα Τηλ.: Ετήσιες Συνδροµές: Εσωτερικού: Φυσικά Πρόσωπα: 20 ηµόσιοι Οργανισµοί: 25 Εξωτερικού: 25 Επιτρέπεται η ελεύθερη άντληση στοιχείων, αρκεί να αναφέρεται η πηγή και ο συγγραφέας. Οι συγγραφείς των άρθρων φέρουν την ευθύνη για τις απόψεις τους. Σηµείωση της Σύνταξης: Οι πόροι του Κέντρου Ελληνικού Χορού και Λαϊκού Πολιτισµού προέρχονται ΜΟΝΟ από αυτοχρηµατοδότηση, οικονοµική ενίσχυση και συνδροµές των µελών και των φίλων του, καθώς και από λίγες ή µικρές κρατικές επιχορηγήσεις (κατά καιρούς).

3 Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ 3 Ελληνικός Λαϊκός Πολιτισµός και Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση του Μ. Γ. Βαρβούνη, αναπλ. καθηγητή Λαογραφίας στο Τµήµα Ιστορίας και Εθνολογίας του ηµοκρίτειου Πανεπιστηµίου Θράκης Κ ατά τη διάρκεια του 20 ου αιώνα, αλλά και στο ξεκίνηµα του 21 ου αιώνα, µία σειρά από αλλαγές, µετασχηµατισµούς και πολιτισµικές µεταβάσεις δηµιούργησαν ένα παντελώς νέο τοπίο, εντός του οποίου ο λαϊκός πολιτισµός υπάρχει και εξελίσσεται. Η παγκοσµιοποίηση 1, µε τις νέες οικονοµικές και κοινωνικές συνθήκες, που διαµορφώνει, τροποποίησε ριζικά τη συγκρότηση των ταυτοτήτων 2 και µείωσε - ή προσπαθεί να µειώσει - τη δράση των τοπικών ιδιαιτεροτήτων 3, αποσκοπώντας σε µία ευρύτερη πολιτισµική, κοινωνική και ιδεολογική ενοποίηση. Αναπόφευκτα, λοιπόν, προβάλλει, επίκαιρο παρά ποτέ, το ερώτηµα για το αν θα επιβιώσει το διαφορετικό και το ανό- µοιο 4, ποιότητες πάνω στις οποίες δοµήθηκαν τα τοπικά και εθνικά πολιτισµικά συστήµατα και διαρθρώθηκαν οι επιµέρους λαϊκές παραδόσεις. Και, ευρύτερα, διατυπώνεται το ερώτηµα για την ε- πίδραση των νέων συνθηκών και στις δια- ανθρώπινες σχέσεις 5, οι οποίες συχνά αποτελούν την βάση για την ανάπτυξη και εδραίωση των λαογραφικών φαινοµένων. Παραδοσιακός και λαϊκός πολιτισµός 6 βρίσκονται στο επίκεντρο της µεγάλης επιστηµονικής συζήτησης που έχει ανοίξει, γύρω από τα ζητή- µατα αυτά. Θα επιβιώσουν άραγε οι πολιτισµικές εκδηλώσεις κάθε λαού, µε το έντονο τοπικό και ε- θνικό χρώµα τους, ή θα πολτοποιηθούν υπό τον ο- δοστρωτήρα της παγκοσµιοποίησης; Αλλά και ποια είναι η θέση και ο ρόλος της ευρωπαϊκής ενοποίησης στις διαδικαστικές αυτές; 7 Στα δύο αυτά κρίσι- µα ερωτήµατα καλείται σήµερα να απαντήσει η επιστήµη της λαογραφίας, ειδικότερα δε η ελληνική λαογραφία. ς µην ξεχνούµε ότι για τον λαό µας, η παράδοση υπήρξε πάντοτε στοιχείο ταυτότητας, Α κρίσιµο και βασικό για την διατήρηση και προβολή της ιδιοπροσωπίας του. Γι αυτό και οι Έλληνες τρέφουν ιδιαίτερη αγάπη για τα έθιµα και τις εθιµικές τους συνήθειες, για τη µουσική και τους χορούς τους, γεγονός που εκδηλώνεται και µέσα από τους κάθε λογής εθνοτοπικούς συλλόγους, µε τις ποικίλες συσπειρωτικές δράσεις τους. Κάτω από αυτές τις θεωρητικές προϋποθέσεις ποια µπορεί να είναι η θέση της ελληνικής λαογραφίας, ίσως και της επιστήµης της λαογραφίας και γενικότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Το ερώτηµα επιδέχεται πολλαπλές προσεγγίσεις και απαντήσεις. Εκ πρώτης όψεως, οι σχέσεις αυτές φαίνονται µάλλον αντιθετικές, καθώς ο τονισµός και η διερεύνηση των εθνικών ιδιαιτεροτήτων αντίκεινται στην ιδέα και την πρακτική µιας διεθνικής ένωσης διαφόρων λαών. Ωστόσο, η απάντηση εξαρτάται από την έννοια που µπορούµε να δώσουµε στην ένωση, στα πλαίσια πάντοτε της Ευρώπης, και από τους επιδιωκόµενους σκοπούς µιας τέτοιας διαδικασίας. Αν η πραγµατική ένωση στηρίζεται στη γνώση και τον σεβασµό των ιδιαιτεροτήτων των λαών, τότε η λαογραφία µπορεί και πρέπει να παίξει σηµαντικό ρόλο σ αυτήν, γιατί µέσα από τη λαογραφική έρευνα θα διαπιστωθούν και θα διευκρινιστούν αυτές οι ιδιαιτερότητες. Το πολιτισµικό πεδίο, όπου εργάζεται ο λαογράφος, παρέχει πάντοτε επαρκή γνώση κάθε λαού και των συνθηκών της ζωής του, της καθηµερινότητας, των νοοτροπιών και των αντιλήψεών του. Τα στοιχεία αυτά έχουν πάντοτε µία ι- στορική και µία κοινωνική υπόσταση. αποτελούν, δηλαδή, διαχρονικές εξελίξεις παλαιοτέρων µορφών ζωής 8, προκειµένου περί των λεγοµένων ιστορικών λαών τους οποίους εξετάζει η λαογραφία, που προσαρµόζονται όµως στις κρατούσες συνθήκες, ώστε να είναι λειτουργικές και ζωντανές. Στην πραγµατικότητα, το λαογραφικό µόρφωµα, αν δεν είναι ιστορική µόνο µορφή του παρελθόντος, αποτελεί το ση- µείο τοµής του άξονα της διαχρονίας µε τον άξονα της συγχρονίας. Είναι, δηλαδή, η σύγχρονη εκδοχή φαινοµένων και µορφών που έχουν, κάποτε, µακρότατη ιστορική παρουσία στον παραδοσιακό καθηµερινό βίο του συγκεκριµένου λαού. Απέναντι σε λαούς µε πλούσια και µακροχρόνια παράδοση, µε ιστορικές πηγές και επίδοση στις τέχνες, η ένωση δεν πρέπει να εκλαµβάνεται ως διαδικασία ισοπέδωσης, αλλά, ως συναρµογή κοινών συνιστα- µένων. Η αρχή αυτή στηρίζεται στο γεγονός, ότι η Ευρώπη δεν είναι γεωγραφική ή οικονοµική και πολιτική αξία, αλλά, είναι, κυρίως, πολιτισµική κοινότητα. Το πολιτισµικό κριτήριο, επί του οποίου τον κυριότερο λόγο έχει η λαογραφία, πρέπει να βρίσκεται στη βάση των διαφόρων ευρωπαϊκών επιλογών, επειδή µόνο αυτό αποτελεί στέρεο δεσµό για το πλησίασµα και την αλληλοπαραδοχή στην αρχή, αλληλοκατανόηση κατόπιν, των επιµέρους λαών. Αν τα κριτήρια ένταξης στην ευρωπαϊκή οικογένεια είναι µόνο γεωγραφικά, πολιτικά ή οικονοµικά χάνεται η δυνατότητα εύρεσης της κοινής αυτής συνισταµένης, άρα η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση πρέπει να επιχειρηθεί µόνο στο πολιτικό ή το οικονοµικό επί-

4 4 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 λιτικό ή το οικονοµικό επίπεδο, δεν πρέπει όµως να καλλιεργούνται ελπίδες για ενιαία συνύπαρξη των λαών. Οι αρχές αυτές πρέπει να προσδιορίζουν, βεβαίως, και τα κριτήρια για την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση νέων χωρών - µελών, αφού λανθασµένες επιλογές µπορούν να υποσκάψουν οριστικά την όλη διαδικασία. Οι λαοί της Ευρώπης έχουν, σήµερα, ένα κοινό στοιχείο στη βάση του πολιτισµικού τους συστήµατος, τις αναγωγές τους στον ελληνικό πολιτισµό, τον οποίο σε µεγάλο βαθµό έχουν ενσωµατώσει 9. Υπάρχει ακόµη και το υπόβαθρο της χριστιανικής θρησκείας, αν και ο ρωµαιοκαθολικισµός έχει οδηγηθεί σε λύσεις ριζικά αντίθετες από την ορθοδοξία και ο προτεσταντισµός ακολουθεί τον δικό του δρόµο. Και είναι, βεβαίως, σωστό το ότι οι λαοί της Ευρώπης πρέπει να ξεφύγουν από συµπλέγµατα ανωτερότητας που τους έχουν καλλιεργηθεί ώστε να αντιλαµβάνονται τους διαφορετικούς ως ισότιµους και να σέβονται, χωρίς να ενυπάρχει η έννοια του γραφικού, την ιδιαιτερότητα του άλλου, είναι όµως εξίσου σωστό ότι ορισµένοι λαοί πρέπει, µε τη σειρά τους, να ξεπεράσουν µακροχρόνια συµπλέγµατα κατωτερότητας και να αντιληφθούν την έννοια της ι- σοτιµίας ως καθηµερινή πρακτική, επιβάλλοντάς της, όπου χρειάζεται, µε τη συµπεριφορά τους. έρα από κάθε έννοια ρατσισµού και ξενοφοβίας, που αποµακρύνουν τους λαούς αντί να Π τους συνδέουν, η Ενωµένη Ευρώπη οφείλει να επιλέξει τα κριτήρια εκείνα που θα αποτελέσουν τη βάση της ένωσής της, κριτήρια που δεν µπορούν να είναι άλλα από τα πολιτισµικά. Η βάση, όµως, και αυτού του κριτηρίου είναι οπωσδήποτε ο λαϊκός πολιτισµός, η παράδοση κάθε λαού, που επιδρά καθοριστικά και πάνω στον προσωπικό πολιτισµό, δίνοντάς του χρώµα και ταυτότητα. Παλαιότερα, µάλιστα, οι λαογράφοι, κυρίως της γερµανικής σχολής, µιλούσαν για τα αναβεβηκότα και τα καταπεπτωκότα πολιτισµικά στοιχεία 10, καθώς ταύτιζαν τον λαϊκό µε τον κατώτερο και τον προσωπικό µε τον ανώτερο πολιτισµό. πέρα από την κριτική, που δίκαια µπορεί να κάνει κανείς σε τέτοιους χαρακτηρισµούς, παρα- µένει το γεγονός των αλληλεπιδράσεων, που οδηγεί, τελικά, στην οµογενοποίηση και τη συναρµογή των διαφόρων πολιτισµικών φάσεων ενός λαού. Οι παραδοσιακοί πολιτισµοί των λαών της Ευρώπης παρουσιάζουν, σε ορισµένα, τουλάχιστον, βασικά ζητήµατα, ουσιώδεις συναρµογές 11. Η µελέτη και η κατάλληλη πολιτισµική αξιοποίηση αυτών των συναρµογών µπορεί να οδηγήσει στην πολιτισµική ο- µογενοποίηση των λαών. Υπό το πρίσµα αυτό, η έννοια της ευρωπαϊκής ένωσης, στον πολιτισµικό το- µέα, δεν πρέπει να εκδηλώνεται ως ισοπέδωση, αλλά, πρέπει να εκλαµβάνεται ως ανάδειξη των ιδιαιτεροτήτων κάθε λαού και καλλιέργειά τους κατάλληλη, ώστε η πρακτική του αλληλοσεβασµού να ο- δηγεί σε αναγνώριση και ανάδειξη της ιδιαιτερότητας του άλλου. Η πληθυσµιακή ή η οικονοµική και πολιτική υπεροχή δεν µπορούν να αποτελέσουν πολιτισµικά κριτήρια, ούτε η προσφορά στον πολιτισµό ενός λαού κρίνεται από παρόµοια µεγέθη. Επειδή, λοιπόν, οι απόλυτες αξιολογικές τοποθετήσεις σπάνια συµβάλλουν στην κατανόηση και ερµηνεία του φαινοµένου του πολιτισµού, είναι οι κοινές καταβολές που θα οδηγήσουν στην ισότιµη αντιµετώπιση των εθνικών πολιτισµικών παραδόσεων, όχι η ισχύς των φορέων τους. Όµως, µία τέτοια διαδικασία προϋποθέτει και την ύπαρξη ορισµένων, ελάχιστων έστω, κοινών δεδο- µένων στη βάση των τοπικών αυτών πολιτισµών. Μερικά, µάλιστα, από αυτά επισηµάνθηκαν αµέσως παραπάνω. Στο σηµείο αυτό ελλοχεύει κάποιος ση- µαντικός κίνδυνος, που µπορεί να ανατρέψει κάθε σχεδιασµό. Η επέκταση των χωρών - µελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να συνυπολογίζει και τα πολιτισµικά κριτήρια, αφού οι διάφοροι λαοί δεν φτάνει µόνο να θέλουν, πρέπει και να µπορούν να ζήσουν µαζί, στα όρια του ίδιου σχηµατισµού. Σε διαφορετική περίπτωση, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα στηριχθεί µόνο σε οικονοµικά και κοινωνικά κριτήρια, θα πρέπει, όµως, οριστικά να εγκαταλείψει το όνειρο µιας πραγµατικά ενωµένης Ευρώπης, και να προσαρµοστεί στην ιδέα µιας οικονοµικής ή πολιτικής, και µάλλον χαλαρής, συµµαχίας. Αν, λοιπόν, ο πολιτισµός αποτελεί τη λυδία λίθο για την Ευρωπαϊκή Ένωση και την επιτυχία της, η λαογραφία είναι το όργανο για την ανακάλυψη και τη µελέτη των παραγόντων µιας τέτοιας σύγκλισης. Ειδικότερα, µάλιστα, η ελληνική λαογραφία, δείχνοντας τον πλούτο, την πολυµορφία και τη σηµασία των τοπικών παραλλαγών του ελληνικού παραδοσιακού πολιτισµού θα αποτελέσει τη, βασικότερη ί- σως, ελληνική συµβολή σε µία τέτοια διαδικασία. Ο ελληνικός παραδοσιακός πολιτισµός, εξάλλου, έχει ήδη προσελκύσει το ενδιαφέρον ξένων, Ευρωπαίων και Αµερικανών κατά κύριο λόγο, κοινωνικών επιστηµόνων, οι οποίοι στα πλαίσια της κοινωνικής ανθρωπολογίας και της ευρωπαϊκής εθνολογίας έχουν µελετήσει µία σειρά πτυχών του, δηµοσιεύοντας σχετικές µελέτες. Αλλά, και οι Έλληνες λαογράφοι έχουν φροντίσει να προβάλουν τον παραδοσιακό πολιτισµό της χώρας τους στο εξωτερικό, καλλιεργώντας το ενδιαφέρον γι αυτόν και έξω από τα σύνορα της Ελλάδας. Με βάση όσα προαναφέρθηκαν θα µπορούσε κανείς βάσιµα να υποστηρίξει ότι η ελληνική λαογραφία και το έργο της αποτελεί τη µεγάλη Ελληνική προσφορά στην προσπάθεια για την Ευρωπαϊκή σύγκλιση και την ενοποίηση κρατών, λαών και πολιτισµών, που περιλαµβάνονται σήµερα στην Ενωµένη Ευρώπη του τέλους του 20 ου αιώνα.

5 Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ 5 Σύµφωνα µε τις συνθήκες που έχουν διαµορφωθεί, ένας πολυεθνικός σχηµατισµός δεν θα µπορέσει να αντέξει στον χρόνο, αν δεν στηρίζεται στις βάσεις της αλληλοκατανόησης και του αλληλοσεβασµού των λαών που τον απαρτίζουν. αυτό, άλλωστε, διδάσκει και η ιστορία των µεγάλων αυτοκρατοριών του παρελθόντος. Η ενίσχυση της πολιτισµικής συνοχής είναι, για παράδειγµα, ο λόγος που διατήρησε ως τις µέρες µας ζωντανή τη µνήµη του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των κατακτήσεών του ως τα βάθη της Ασίας και τις υπώρειες του Καυκάσου. Στο πλαίσιο αυτό η ανάπτυξη της λαογραφικής παρατήρησης και καταγραφής στα χρόνια αυτά, µε την παρακίνηση και του Μακεδόνα στρατηλάτη, δεν είναι οπωσδήποτε τυχαία και συµπτωµατική. α λαογραφικά δεδοµένα αποτελούν, όπως Τ προαναφέρθηκε, τον ισχυρό καµβά για την προβολή των κοινών συστατικών που συναποτελούν τους επιµέρους ευρωπαϊκούς παραδοσιακούς πολιτισµούς. Η εκµετάλλευση αυτών των δυνατοτήτων και η ειλικρινής χρήση τους, µακριά από κάθε έννοια περιθωριοποίησης των πολιτισµικών στοιχείων, θα ωφελήσει την ευρωπαϊκή ιδέα, οδηγώντας στην πραγµατοποίησή της. Αν, όµως, ο παραδοσιακός πολιτισµός συνεχίσει να βρίσκεται στο περιθώριο των ενδιαφερόντων όσων χαράζουν την κοινή ευρωπαϊκή πολιτική, οι εξαγγελίες τους δεν µπορεί παρά να µείνουν κενό γράµµα για τα εκατοµµύρια των ανθρώπων στους οποίους απευθύνονται. Κι αυτό, γιατί οι νοοτροπίες και οι αντιλήψεις των ανθρώπων επιδρούν άµεσα πάνω στη δεκτικότητά τους σε συγκεκριµένα διοικητικά µέτρα. Την πραγµατικότητα άλλωστε αυτή είχαν κατανοήσει αρκετοί από τους Ευρωπαίους προδρόµους της λαογραφικής κίνησης, κυρίως ορισµένοι Γερµανοί ροµαντικοί, που είδαν στη λαογραφία τον κατάλληλο οδηγό για την επαρκή γνώση των συνθηκών ζωής και του ψυχολογικού κόσµου των λαών ή των πληθυσµών οµάδων που θα κυβερνούσαν ή θα διοικούσαν 12. Υπήρξε και αυτό ισχυρό κίνητρο για την ανάπτυξη της λαογραφίας στην Ευρώπη του 19 ου αιώνα. Σε τελική ανάλυση, τα ίδια πράγµατα θα µπορούσαν να δικαιολογήσουν κάποια αισιόδοξη προοπτική. Οι λαοί της Ευρώπης αγαπούν την παράδοσή τους, και δεν θα την αφήσουν να πολτοποιηθεί µε την ενδεχόµενη πολιτισµική οµογενοποίηση. Η βασική αυτή παραδοχή µπορεί, µάλιστα, να στηριχθεί και θεσµικά από την Ενωµένη Ευρώπη, ώστε η ευρωπαϊκή στάση απέναντι στους τοπικούς λαϊκούς πολιτισµούς να αποτελέσει µοντέλο για την ευρύτερη αντιµετώπιση του λαϊκού πολιτισµού, στους παγκοσµιοποιηµένους καιρούς µας. Αυτή, όµως, η αντιµετώπιση προϋποθέτει την απάντηση σε ένα σχετικό θεµελιώδες ερώτηµα: υπάρχει η διακρατική πολιτική βούληση για µία τέτοια εξέλιξη; Ή, µε άλλα λόγια, οι λαοί µπορούν, η Ευρώπη θέλει; Την βιωσιµότητα της οποίας επιλογής θα την δείξει το µέλλον. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Ευ. Αυδίκος, «Παγκοσµιοποίηση και λαϊκός πολιτισµός στον 21 ο αιώνα», Θητεία. Τιµητικό αφιέρωµα στον καθηγητή Μ. Γ. Μερακλή. Αθήνα 2002, σελ , όπου και σχετικά παραδείγµατα. 2. A. P. Cohen, The Symbolic Construction of Community. London - New York 1985, σελ. 12 και την εισαγωγή στον τόµο F. Barth (επιµ.), Ethnie Groups and Boundaries. The Social Organization of Culture Difference. London χ. χρ., σελ Βλ. τον τόµο S. Hall - T. Jefferson (επιµ.), Resistance through Rituals. Youth Subcultures in Post - war Britain. London 1998, σελ. 14. Κ. Βρύζας, Παγκόσµια επικοινωνία και πολιτιστικές ταυτότητες. Αθήνα 1997, σελ J. Friedman, Cultural Identity and Global Process. London 1995, σελ Επίσης, M. Sahlins, «Cosmologies of Capitalism: the Trans - Pasific Sector of The World, στον τόµο N. Dirks (επιµ.), Culture Power History. Princeton University Press 1994, σελ L. Degh, «What is a Belief Legend?», Folklore 107 (1996), σελ Για τις µεταξύ τους διαφορές βλ. R. B. Browne, «Popular Culture: Notes toward a Definition», στον τόµο R. B. Browne - R. J. Ambrosetti (επιµ.), Popular Culture and Curricula. Bowling Green University Popular Press 1972, σελ. 4-7 και J. Storey, An Indroduction to Cultural Theory and Popular Culture. London 1993, σελ Μ. Γ. Βαρβούνης, «Η ελληνική λαογραφία στα πλαίσια της ευρωπαϊκής ένωσης», Παρνασσός 39 (1997), σελ , µε τη σχετική βιβλιογραφία. Σ. ηµητρίου «Λαϊκός Πολιτισµός και παγκοσµιοποίηση», ιαβάζω 404 (2000), σελ Κ. Βεργόπουλος, Παγκοσµιοποίηση. Η µεγάλη χίµαιρα. Αθήνα 1999, σελ Για το ζήτηµα των πολιτισµικών συνεχειών έχει συχνά επικριθεί η ελληνική λαογραφία. βλ. χαρακτηριστικά την πρόσφατη απάντηση του Μ. Γ. Μερακλή, Λαογραφία 35 ( ), σελ. 430 (βιβλιοκρισία του περιοδικού Fabula) στις απόψεις της Ε. Moser - Rath. Πρβλ. και Μ. Γ. Μερακλής, «Θέσεις για τη λαογραφία», ιαβάζω 245 (1998). 9. Πρβλ. D. Loukatos, «Le folklore des peoples du Sud - Est Europeen entre la passé el le present», Ελληνικές Ανακοινώσεις στο Ε ιεθνές Συνέδριο Σπουδών Νοτιανατολικής Ευρώπης, Αθήναι 1985, σελ , µε ενδεικτικές για το θέµα επισηµάνσεις. 10. Μ. Γ. Βαρβούνης, Σύγχρονοι προσανατολισµοί της ελληνικής λαογραφίας, Αθήνα 1993, σελ. 15, µε ανάλυση και σχηµατική απεικόνιση. 11. Βλ. και τις διαπιστώσεις του Giuseppe Cocchiara, Storia del folklore in Europa, Torino 1971, όπου και βιβλιογραφικές αναφορές. 12. Πρβλ. Μ. Featherstone, Undoing Culture. Globalization, Postmodernism and Identity. London 1995, σελ. 99.

6 6 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 Γλώσσα και χορός στη λειτουργική του αρχαιοελληνικού Θεάτρου* του Βασίλη Φίλια, καθηγητή Κοινωνιολογίας, π. Πρύτανη του Παντείου Παν/µίου Όταν ο αναµφισβήτητα µεγάλος Φρίντριχ Νίτσε δηµοσίευσε το βιβλίο του «Η Γέννηση της Τραγωδίας» έφερε στην επιφάνεια ένα καθοριστικής σηµασίας ζήτηµα: τη σηµαντικότητα της γέννησης του θεάτρου στην εξέλιξη του αρχαίου ελληνικού πολιτισµού. Στο πλαίσιο της σηµερινής ηµερίδας, ασφαλώς δεν υπάρχουν περιθώρια µίας εµπεριστατωµένης και συστηµατικής ανάλυσης του έργου αυτού του Νίτσε. Όµως αναφερόµαστε σ αυτό για να υπογραµµίσου- µε ότι η γέννηση της τραγωδίας, εποµένως του θεάτρου, αποτελεί ένα σηµείο τοµής στην πορεία του αρχαιοελληνικού πολιτισµού, πραγµατοποιείται ως αποτέλεσµα µίας σειράς από συγκλίνουσες διανοητικής και κοινωνικής τάξης. Συγκλίνουσες στις οποίες εµπλέκονται στοιχεία φιλοσοφικά, γλωσσικά και εκφραστικά, τα οποία εί- µαστε υποχρεωµένοι, όχι µόνο να εντοπίσουµε, αλλά, και να διευκρινίσουµε τον τρόπο της µεταξύ τους διασύνδεσης. Συγκεκριµένα: Πρώτον, από φιλοσοφική άποψη τεράστιας σηµασίας είναι το γεγονός ότι στη φάση της ανάδυσης της τραγωδίας σηµειώνεται µία βαθµιαία ανθρωποκεντρική στροφή, που ολοκληρώνεται από τους σοφιστές µε το περίφηµο εκείνο «µέτρον όλων των πραγµάτων ο άνθρωπος». Με τη στροφή αυτή ανατρέπεται η αντίληψη εκείνη του φυσικού ετεροπροσδιορισµού της ανθρώπινης ύπαρξης, που ο Μαρξ αποκάλεσε «ειδωλολατρεία της φύσης» και υποσκάπτεται ριζικά η ανιµιστική θεώρηση του κόσµου. Η στροφή αυτή δεν νοείται, ούτε ήταν δυνατό να υποστασιοποιηθεί, χωρίς το ανάλογο και αντίστοιχό της, που ήταν ένας ευρύτατος ορθολογισµός στην αντιµετώπιση, τόσο της φύσης όσο και του ανθρώπου. Στη βάση αυτού του εξορθολογισµού ο αρχαίος Έλληνας συνέλαβε ότι δεν αρκεί να διαπιστώνεις καταστάσεις και πράγµατα, αλλά οφείλεις και να τις ερµηνεύσεις, οφείλεις να γνωρίζεις «τας των πραγ- µάτων αιτίας». εύτερον, στη φάση αυτή της «προετοιµασίας» για το µεγάλο πολιτισµικό ρήγµα, που ακολούθησε συλλαµβάνεται για πρώτη φορά στην Ιστορία της ανθρωπότητας ο άνθρωπος ως ατοµικότητα και προσωπικότητα. Παύει, πλέον, να είναι «κονιορτός της Ιστορίας», όπως έγραφε ο Μαρξ για τον άνθρωπο στις αρχαίες ανατολικές εσποτείες και συνειδητοποιεί τον εαυτό του ως τον πρωταρχικό φορέα του ιστορικού γίγνεσθαι. Μετέχει πρακτικά, υπεύθυνα και πραξιολογικά στη συλλογικότητα, αλλά δεν απορροφάται από αυτήν, δεν αποτελεί οµοιόµορφο συστατικό µιας «µοριακής» µάζας. Το γεγονός ότι πράττει ως άτοµο και πρόσωπο τον καθιστά πολίτη µίας δηµοκρατικά λειτουργούσας ολότητας, τον θέτει, όµως, ταυτόχρονα, µπροστά σε διλήµµατα ψυχικής διανοητικής και ηθικής τάξης, που τον υποχρέωσαν να παίρνει αποφάσεις ατοµικού και προσωπικού χαρακτήρα. Αποφάσεις, που δεν εκπορεύονται από µία µονοσήµαντη και εκ των προτέρων δεδοµένη αντίληψη του κόσµου, αλλά έ- χουν ως υπόβαθρο αντιφατικές και αντινοµικές καταστάσεις, που η όποια αντιµετώπισή τους προκαλεί πόνο και πάθος. Σ αυτό συνιστάται το δράµα της ανθρώπινης ύπαρξης και η τραγωδία ως αποτέλεσµα, που το αρχαίο θέατρο απέδοσε κατά τρόπο α- νεπανάληπτο. εν θα µπορούσε να έχει υπάρξει θέατρο αν ο άνθρωπος δεν είχε συλλάβει τον εαυτό του ως δρων πρόσωπο µε πρωταγωνιστικό ρόλο, όχι τη µοίρα και το πεπρωµένο, αλλά την ίδια την ύπαρξη και οντότητά του. Επισηµαίνεται από πολλούς - και ορθά - ότι και στις αρχέγονες τελετουργίες και τις ιεροτελεστίες υπάρχουν θεατρικά στοιχεία, αλλά αυτά συνιστούν συµβολοποιήσεις, επικλήσεις και εξορκισµούς προς τις δυνάµεις πέρα και έξω από τον άνθρωπο και γι αυτό δεν συνθέτουν από καµία άποψη την έννοια και τη λειτουργία του θεάτρου, όπως τελικά συνελήφθη στην αρχαία Ελλάδα. Τρίτον, προαπαιτούµενο των επισηµανθεισών εξελίξεων ήταν η ανάπτυξη της γλώσσας. Της ελληνικής γλώσσας, που την κατέστησε τη γλώσσα των γλωσσών. * Εισήγηση στην Ηµερίδα µε θέµα: «Γλώσσα και Θέατρο», που διοργανώθηκε στις , στο Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα Μερκούρη» του ήµου Ιλίου µε την επιµέλεια του σκηνοθέτη κ. Κώστα Κινή.

7 Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ 7 Ανάπτυξη µε ποια έννοια; Ανάπτυξη προς την κατεύθυνση όχι απλά της περιγραφής πραγµάτων και καταστάσεων, αλλά της διατύπωσης αφηρηµένων εννοιών. Η αφηρηµένη εννοιολόγηση είναι η βάση της αφαιρετικής συλλογιστικής, εποµένως της σύνθετης σκέψης. Η σχέση µεταξύ τους είναι σχέση συγκοινωνούντων δοχείων, σχέση συνεχούς αλληλόδρασης. Γι αυτό και λόγος και λογική έχουν κοινή ετυµολογική ρίζα. Εποµένως, δε νοείται η ανάπτυξη της λογικής, χωρίς την ανάπτυξη του θεωρητικού λόγου, ούτε ο αφαιρετικός λόγος χωρίς την ανάπτυξη της λογικής. Κάτω από αυτή την οπτική, πρέπει να ερµηνεύεται δισυπόστατα η φράση «εν αρχή ην ο λόγος». Ούτε η λογική, ούτε ο λόγος, η γλώσσα, είναι για τους αρχαίους Έλληνες εξωπραγµατικά «εφευρήµατα» µεταφυσικής ή θεϊκής προέλευσης, αλλά είναι ανθρώπινα δηµιουργήµατα συνδεδεµένα µε τη φύση του και τη συγκεκριµένη ιστορικο - κοινωνική διαδροµή του. Αυτό, άλλωστε, εκφράζεται και µε τη ρήση «ταυτόν γαρ εστίν νοσίν τε και είναι». Όµως, και εδώ είναι το κρίσιµο σηµείο, το νοείν δεν είναι απλά απεικόνιση της πραγµατικότητας, αλλά µία νοητική σύλληψη και υπέρβασή της, µία ικανότητα, που έχει µόνο ο άνθρωπος και κανένα άλλο έµβιο ον. Τέταρτον, η δυνατότητα του ανθρώπου να διανοείται καθ υπέρβαση των άµεσα δεδοµένων στοιχείων της πραγµατικότητας τον προικίζει µε την ικανότητα της προ - οπτικής. Εποµένως, εκείνο, το οποίο βλέπεις (το «α όπωπεν») δεν ερµηνεύεται απλά ως µία διαδικασία άµεσης αντίληψης, αλλά συντίθεται και από νοηµατικές εµµεσοποιήσεις όλων των κατηγοριών. Πέµπτον, το στοιχείο της διαφοροποίησης µεταξύ των ανθρώπων συνιστά το πλέγµα των σωµατικών και ψυχο-διανοητικών ιδιαιτεροτήτων του καθενός, που καθορίζει και την οπτική γωνία παρατήρησης και εκτίµησης της πραγµατικότητας. Ωστόσο, αυτό δεν σηµαίνει ότι ο άνθρωπος υφίσταται και µπορεί να συλληφθεί εκτός συλλογικότητας. Το ανυπέρβλητο υπαρξιακό δεδοµένο της υπόστασής του είναι η κοινωνικότητά του, η συνειδητή συµµετοχή του στην ολότητα. Η ατοµικότητα εκτός συλλογικότητας είναι για τον αρχαίο Έλληνα κυριολεκτικά αδιανόητη. Εκτός κοινωνίας ο άνθρωπος είναι «ιδιώτης», δηλαδή καταδικασµένος σε ανοησία και απραξία, είναι βλαξ (εξ ου και η σηµασία της λέξης idiot σε όλες τις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες). Ακριβώς γι αυτό και ο Έλληνας ποτέ δεν κατολίσθησε σε ατοµισµό και την ναρκισσιστική και εσωστρέφεια και οµφαλοσκοπία, που χαρακτηρίζει την εποχή µας. Έκτον, το επικοινωνιακό πρόβληµα για τον αρχαίο Έλληνα ήταν καθοριστικής σηµασίας. Το συνδιαλέγεσθαι ετοποθετείτο ως το πρωταρχικό όχηµα τόσο της ατοµικής όσο και της συλλογικής ολοκλήρωσης. Η αγορά, ακριβώς γι αυτό, στην αρχαία Ελλάδα δεν νοείται µόνο ως τόπος ανταλλαγής εµπορευµάτων, αλλά, κυρίως, ως τόπος ανταλλαγής γνωµών, εποµένως ήταν πεδίο πνευµατικής και πολιτικής ζύµωσης. * * * Εάν οι έξι αυτές παράµετροι, που αποτελούν το υ- πόβαθρο του ελληνικού πολιτισµού δεν κατανοηθούν πλήρως στη συνθετότητά τους δεν µπορεί να ερµηνευθεί ολοτικά το πρόβληµα τόσο της γέννησης, όσο και της λειτουργίας του θεάτρου στην αρχαία Ελλάδα. Σαφέστατα, στο θέατρο αναχωνεύτηκαν στοιχεία των εθίµων µύησης, µυστηριακές τελετουργίες και ιεροτελεστικά οµαδικά δρώµενα. Όµως, τα στοιχεία αυτά, που είχαν αναµφισβήτητα θεατρική εκφραστικότητα, δεν θα µπορούσαν από µόνα τους να συνθέσουν την έννοια και τη λειτουργία του θεάτρου, όπως τη συνέλαβε η αρχαία Ελλάδα. Στο θέατρο δεν εξαφανίζεται το ατοµικό στο συλλογικό, όπως στον προκλασικό κόσµο, αλλά διερµηνεύται πάντοτε σε συνάρτηση µε αυτό. Αυτή είναι η πρώτη παρατήρηση. Η δεύτερη αναφέρεται στο γεγονός ότι θεατρικά α- ξιόλογο είναι ό,τι συµβαίνει εκτός της συνήθους ροής των πραγµάτων και δεν συνιστά µια απλή επαναληπτική ανακύκλωση του ιδίου, όπως στα ιεροτελεστικά και τελετουργικά έθιµα. Σ αυτό συνίσταται «το ανωµαλές», στο οποίο αναφέρθηκε ο κ. Κινής. Θεατρικά αξιόλογο είναι ό,τι συνιστά για τον άνθρωπο µια οριακή συνθήκη, δηλαδή µία κατάσταση, που ξεπερνάει τα τετριµµένα και την καθηµερινότητα, δεδοµένου ότι µόνο στο πλαίσιο αυτό εκτυλίσσεται το συγκρουσιακό εκείνο πεδίο, που γεννά το δράµα και το πάθος, την ψυχική αµφιθυµία και τα αδιέξοδα Ο θεατής καλείται να κατανοήσει αυτό που διαδρα- µατίζεται επί σκηνής, όχι διότι έχει ο ίδιος ζήσει κάτι ανάλογο, αλλά, διότι υπάρχει και κινείται στ ίδιο πλαίσιο αναφοράς, δηλαδή το πλαίσιο µίας ταυτοσηµίας νοηµατικών και αξιολογικών περιεχοµένων, που συνιστούν ενιαίο καθοδηγητικό γνώµονα, επο- µένως εκφράζουν µία συνολική κοινωνική αντίληψη. Στο σηµείο αυτό εντοπίζεται η σηµασία και ο ρόλος αφενός της γλώσσας, αφετέρου του χορού στο αρχαίο ελληνικό θέατρο. Η γλώσσα, διότι ως υπέρτατο εκφραστικό µέσο επιτρέπει την κατανόηση του θεατρικού δρώµενου, που υποστασιοποιείται επί σκηνής. Ο χορός, διότι αυτός εκφράζει τη στάση της κοινω-

8 8 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 νίας απέναντι στο ατοµικό δράµα, που συντίθεται ως µία συνεχής διαντιδραστική σχέση. Η παρουσία του χορού, εποµένως, έχει κατά κύριο λόγο αυτή την αποστολή και δεν εξαντλείται σε µία απλή κινησιακή και χορευτική «διάνθηση», όπου, ίσως, λαθεµένα, υποθέτουν ορισµένοι µελετητές του αρχαίου θεάτρου. Ο χορός είναι η άλλη όψη του νοµίσµατος, είναι η έκφραση της κοινωνικής συναντίληψης απέναντι στην ατοµική περίπτωση. * * * Ένα σοβαρότατο ερώτηµα είναι αν ο στόχος της θεατρικής παράστασης στην αρχαία Ελλάδα ήταν η συναισθηµατική φόρτιση και µέθεξη του θεατή, η ταύτισή του µε τα πρόσωπα του δράµατος. Η άποψή µου είναι ότι δεν ήταν αυτός ο στόχος και την άποψή µου αυτή στηρίζω στα ακόλουθα επιχειρήµατα: Το αρχαίο θέατρο επιδιώκει µέσα από ατοµικές περιπτώσεις να αναδείξει καθολικής υφής καταστάσεις του ανθρώπου και του ανθρώπινου. Η ανάδειξη αυτή προϋποθέτει λογικής τάξης διεργασίες και διερµηνεύσεις, που δεν µπορεί να υπάρξουν σε πλαίσιο συναισθηµατικών ταυτίσεων µε τα πρόσωπα του δράµατος. Οι ηθοποιοί στην αρχαία Ελλάδα υπογραµµίζουν ότι υποδύονται ρόλους, δεν ταυτοποιούνται µε τα υποδυόµενα πρόσωπα. Η σηµασία της µάσκας από την άποψη αυτή τονίζει αυτή τη µη ταύτιση. Το κυριότερο, όµως, είναι η χρησιµοποίηση της λέξης «ηθοποιός» µοναδική στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ο ηθοποιός ως ενσαρκωτής, αλλά και προαγωγός του κοινωνικού ήθους και των ηθικών βασικών παραδοχών της κοινωνίας. Εποµένως, ως λειτουργός και θεµατοφύλακας αξιών, που, βεβαίως, δεν συλλαµβάνονται συναισθηµατικά, αλλά διανοητικά. Ακριβώς γι αυτό, το θέατρο µέσω του ηθοποιού «νουθετεί» (άλλη µοναδική λέξη της ελληνικής γλώσσας), δεν επιδιώκει συναισθηµατικές παραληρηµατικές ταυτίσεις του θεατή µε τα περιστασιακά δρώµενα. ύο σηµεία πρέπει να διευκρινισθούν σχετικά: Η αποστολή αυτή του θεάτρου και του ηθοποιού δεν σηµαίνει ότι το αρχαιοελληνικό θέατρο λειτουργεί ως ένα είδος άµβωνα µε ιεροκήρυκες τους ηθοποιούς, δεν είναι «στρατευµένη». Και δεν θα µπορούσε να είναι στρατευµένο εφόσον αφήνει ανοιχτό το πεδίο της αναζήτησης του σωστού και λαθεµένου, του αληθινού και ψευδεπίγραφου µέσα από ατοµικές συγκρουσιακές καταστάσεις. Ο ηθοποιός δεν είναι ποτέ µίµος, αλλά υποδύεται δρώντα πρόσωπα σε εναλλασσόµενες πραγ- µατικές και ψυχικές καταστάσεις. Η εναλλαγή των µασκών υποστασιοποιεί και αυτό το στοιχείο µιας εξελισσόµενης δυναµικής των περιστάσεων. υναµικά εξελισσόµενες περιστάσεις, που ο ηθοποιός υποδηλώνει µε τη διαδροµή του ρόλου του, που «ερµηνεύει» γλωσσικά, προκαλώντας τη µέθεξη του κοινού. Αντίθετα, ο µίµος αποδίδει στατικά µία στιγµή και όχι µία διαδροµή και η «οµιλία» του είναι κατά κύριο λόγο µιµική του προσώπου και του σώµατος και µόνο δευτερευόντως χρησιµοποιεί τη γλώσσα ως εκφραστικό µέσο. Επανέρχοµαι στο πρόβληµα της µέθεξης του κοινού στο αρχαιοελληνικό θέατρο, όπου σε µεγάλο βαθµό υπάρχει κατά τη γνώµη µου µία σύγκλιση µε την περίφηµη θέση του Μπέρτολ Μπρεχτ περί «ψυχρής ασυναισθηµατικότητας» (Küehle Affektlosigkeit). Με τη θέση του αυτή ο Μπρέχτ εννοούσε την συναισθηµατική αποστασιοποίηση του θεατή από το προσωπικό δράµα και τη συγκεκριµένη προσωποποιηµένη πλοκή, ώστε να µπορεί να συλλάβει τα υποκρυπτόµενα βαθύτερα αίτια, που δεν εξαντλούνται στις ατοµικές περιστάσεις, αλλά έχουν υπερατοµικό, κοινωνικό χαρακτήρα και υπόβαθρο. Κάτι, που βεβαίως προϋποθέτει την ενεργοποίηση της κρίσης, όχι µόνο και όχι κατά προτεραιότητα του συναισθήµατος. Θα µπορούσε να αντιταχτεί ότι στο αρχαίο θέατρο εµφανίζεται συχνά η µοίρα και το πεπρωµένο ως καθοριστικός συντελεστής. Όµως, η µοίρα, που στην αρχική φάση της πορείας του αρχαιοελληνικού θεάτρου εµφανίζεται ως θεϊκός ετεροπροσδιορισµός στην κατεξοχήν ανθρωποκεντρική µετεξέλιξή του - κυρίως στον Ευρυπίδη - τοποθετείται ως το συγκυριακό αναπόφευκτο σε πραγµατικούς κοινωνικούς όρους. Με τα δεδοµένα αυτά πρέπει να ξεκαθαριστεί η νευραλγικής σηµασίας για το αρχαίο θέατρο έννοια της «κάθαρσης». Η κάθαρση δεν είναι αποκατάσταση της διαταραχθείσας συµπαντικής ισορροπίας (και αντίστοιχος «καθησυχασµός» των πνευµάτων), όπως συλλαµβάνεται στις αρχέγονες τελετουργίες. Η κάθαρση δεν είναι µετά - νοια µε τη χριστιανική αντίληψη του όρου. Η κάθαρση δεν ταυτίζεται µε την όποια έκβαση του δράµατος. Η κάθαρση συνίσταται στην ανάδυση και καταξίω- (συνέχεια στη σελίδα 10)

9 Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ 9 Η Γλώσσα ως ανθρώπινη επικοινωνία του Νίκου Μπαζιάνα, φιλολόγου - συγγραφέα Η γλώσσα, ως ένα σύστηµα φωνητικών ή γραπτών σηµάτων, υποτίθεται ότι έγινε, για να επικοινωνούν και να συνεννοούνται οι άνθρωποι. Φαίνεται, όµως, ότι όσο άρτιο, θαυµάσιο, σπουδαίο εκφραστικό όργανο κι αν είναι, µία γλώσσα, όπως είναι η Ελληνική, δεν κατορθώνει πάντα να πραγµατώνει το σκοπό της και να ικανοποιεί τις ανάγκες των ανθρώπων, που τη µιλούν ή τη γράφουν. Η γλώσσα είναι µία κοινή σύµβαση, µία «σιωπηρή» συµφωνία, που «υπογράφουν» οι άµεσα ενδιαφερόµενοι, µία οµάδα - κοινότητα ανθρώπων συγκεκριµένου χώρου και χρόνου. Το γλωσσικό ιδίωµα, ο κώδικας επικοινωνίας, που επινοούν και χρησιµοποιούν, όσοι αποτελούν την κοινότητα, είναι «τέλειος» και αποτελεσµατικός, αφού ή «συµβολική» της γλώσσας είναι ακριβώς η ανταπόκριση, η απάντηση σε συγκεκριµένες ανάγκες που προκύπτουν από τη συµβίωση των ανθρώπων. Συµφωνούν, λοιπόν, και συναποφασίζουν οι «συµβαλλόµενοι», ότι εκφωνώντας τον ήχο ή το πλέγµα των ήχων Α ή χαράσσοντας το σηµάδι Χ, θα εννοούν ε- τούτο ή εκείνο επακριβώς. Βουνό θα είναι αυτός ο συγκεκριµένος όγκος που έχουµε µπροστά µας. Και θάλασσα αυτό το υγρό στοιχείο, το απέραντο γαλάζιο που βλέπουµε απέναντί µας. Και ως το βαθµό, που οι λέξεις ορίζουν πράγµατα, αυτά που η Γραµµατική ονοµάζει συγκεκριµένα ουσιαστικά, ή έννοιες µαθηµατικές (δύο συν δύο ίσον τέσσερα), η συνεννόηση είναι µάλλον εύκολη και δυνατή. Το πρόβληµα ανακύπτει από τη στιγµή, που οι λέξεις δηλώνουν έννοιες αφηρηµένες (αρετή, ε- λευθερία, δηµοκρατία, δικαιοσύνη, αλήθεια κ.λπ.), ιδέες απρόσιτες για τις αισθήσεις ή όταν η γλώσσα σηµατοδοτεί αισθητικές ή ηθικές κατηγορίες. Εκεί, πια, η ίδια λέξη µπορεί να σηµάνει διαφορετικά πράγµατα για τον καθένα. Γιατί, κοντά στις άλλες δυσκολίες, οι ίδιες λέξεις στην ιστορική διαδροµή της γλώσσας, έχουν φορτισθεί και συναισθηµατικά, κι έχουν αποχτήσει πολλές φορές ποικίλο εννοιολογικό περιεχόµενο µε µία πολλαπλότητα σηµασιολογικών αποχρώσεων. Έγιναν λέξεις δίσηµες, πολύσηµες, αµφίσηµες. Κι αυτό δυσχεραίνει οπωσδήποτε την πλήρη συνεννόηση. υχαίνει, όµως, πολύ συχνά, οι λέξεις να είναι Τ σαφέστατες, ο λόγος καθαρός και µονοσήµαντος, που µε κανέναν τρόπο δεν επιδέχεται παρερ- µηνεία και διπλή «ανάγνωση». Κι όµως, κι εδώ η ασυνεννοησία δεν είναι σπάνια. Άσπρο λες εσύ, µαύρο καταλαβαίνει ο άλλος. Μέρα γράφεις εσύ, νύχτα διαβάζει ο αναγνώστης. Ελληνικά µιλάς, τουρκικά ή κινεζικά καταλαβαίνει ο συνοµιλητής σου. Και απορείς και εξανίστασαι και αποκαρδιώνεσαι. Μα είναι δυνατόν ο άλλος να «καταλαβαίνει» ακριβώς το αντίθετο απ ό,τι εσύ σαφώς δηλώνεις γραπτώς ή προφορικώς; Φαίνεται λοιπόν πως είναι Μα αν ήταν να καταλαβαίνουµε όλοι τα ίδια πράγ- µατα διαβάζοντας ένα συγκεκριµένο κείµενο ή α- κούγοντας έναν οµιλητή, τα πράγµατα θα ήταν πολύ απλά και µάλλον ευχάριστα. Και οι κοινωνίες των ανθρώπων πιο αρµονικές. Όλοι οι Χριστιανοί το ίδιο Ευαγγέλιο διαβάζουν. Αλλιώς, όµως, το ερµηνεύουν οι Ορθόδοξοι, αλλιώς οι Καθολικοί και αλλιώς οι ιαµαρτυρόµενοι. Και, διαφορετικά, βέβαια, το καταλάβαιναν οι ποικιλώνυµοι αιρετικοί παλιότερα και τόσοι άλλοι ετερόδοξοι και κακόδοξοι, άλλοτε και τώρα. Ακόµα και οι µάρτυρες του Ιεχωβά, στο Ευαγγέλιο στηρίζονται και αυτοί, µόνο που το ερµηνεύουν και το εφαρµόζουν µε τον δικό τους τρόπο. λλά, µήπως την ίδια τύχη δεν είχαν και τα «ιερά κείµενα» του Μαρξισµού - Λενινισµού; Α Πόσες διαφορετικές «αναγνώσεις», ερµηνείες και παρερµηνείες, πόσα διαφορετικά δόγµατα και µοντέλα, «πρότυπα» και κακέκτυπα, πόσες αποκλίσεις και «αποχρώσεις», διαµετρικά αντίθετες τοποθετήσεις στο όνοµα, πάντοτε, των ίδιων κειµένων! ιάσηµοι θεωρητικοί, επιφανή, διακεκριµένα πρόσωπα της πολιτικής πράξης, ηγέτες λαών και πατριάρχες µιας κοσµοσωτήριας ιδεολογίας, που επιχείρησαν να υλοποιήσουν το όραµα, διεξεδίκησε ο καθένας για λογαριασµό του το «αλάθητο», υπερασπίστηκε µε πείσµα, φανατισµό και «ιδιοτέλεια» τη δική του µοναδική αλήθεια, πρόβαλε την προσωπική του «αυθεντική» ανάγνωση της Αγίας Γραφής του Σοσιαλισµού. Έτσι, οδήγησαν την πολιτική τους φιλοσοφία και το µεγαλύτερο κοινωνικό πείραµα των αιώνων σε χρεοκοπία, και σε επίπεδο πρακτικής εφαρµογής, αλλά ίσως και σε επίπεδο θεωρίας. Πολλές φορές, βέβαια, δεν φταίει ο δέκτης (ο ακροατής ή ο αναγνώστης) για την ασυνεννοησία. Φταίει και ο «ποµπός» (αυτός που µιλάει ή αυτός που γράφει). Φταίει η γλωσσική του ανεπάρκεια, η αδυνα- µία του να εκφράσει ακριβώς αυτό που σκέφτεται και αισθάνεται. Συχνά, άλλωστε, η ανάγκη να δικαι-

10 10 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ολογηθούµε, η προσπάθεια επανόρθωσης, όταν διαπιστώνεται δυσχέρεια επικοινωνίας ή όταν δηµιουργείται µία παρεξήγηση: «Με συγχωρείς, δεν ήθελα να πω αυτό». Αλλά, αφού δεν ήθελες να πεις αυτό και ήθελες να πεις το άλλο, γιατί δεν έλεγες το άλλο (που ήθελες) και είπες «αυτό» (που δεν ήθελες); Στις µέρες µας οι µεγάλες διαφωνίες, οι έντονες αντιπαραθέσεις, και η αδυναµία «συγκλίσεων» σηµειώνονται στο χώρο της πολιτικής, στη δια- µάχη των κοµµάτων. Εδώ, τα καθαρά περιγράµµατα των λέξεων καταργούνται, γίνονται ασαφή, οι λέξεις µετατρέπονται σε ένα άδειο σακκί, όπου ο καθένας βάζει ό,τι θέλει µέσα. Το ίδιο περίπου ισχύει και για τον δικανικό λόγο, ανέκαθεν. Και στις δύο περιπτώσεις δεν παρερµηνεύονται µόνον οι λέξεις, αλλά παραποιούνται και διαστρέφονται και τα ίδια πραγµατικά γεγονότα, τα αντικειµενικά δεδοµένα. Η όλη σοφιστική χρησιµοποιείται βέβαια και στον ευρύτερο κοινωνικό χώρο και, σε µικρότερη κλίµακα, υπεισέρχεται και στις προσωπικές διενέξεις και α- ντιπαλότητες. Υπάρχουν, ωστόσο, και περιπτώσεις, όπου ισχύουν οι περίφηµοι «δισσοί λόγοι», όπου η άρνηση και η κατάφαση είναι ισοδύναµες και το «όντως όν» παραµένει ασύλληπτο. Κι αυτό συµβαίνει, κυρίως, όταν πρόκειται για σπουδαία προβλήµατα ζωής, για τα µεγάλα ερωτηµατικά του ανθρώπου, που ουσιαστικά παραµένουν αναπάντητα και ανάγονται στη σφαίρα της µεταφυσικής και της φιλοσοφίας γενικότερα. Πολλές φορές, όµως, η παρερµηνεία, η παρεξήγηση, η σοφιστική αντιστροφή του άσπρου σε µαύρο, ο- φείλεται και σε κακοπιστία, σε εµπάθεια, σε φθόνο ή ακόµα σε ηλιθιότητα, σε µειωµένη αντίληψη και νοηµοσύνη, σε ολιγοφρένεια. Μία δοκιµασµένη πάντως και «αποδοτική» µέθοδος παρερµηνείας και διαστροφής των όσων λες ή γράφεις, είναι και η επιλεκτική χρήση αποσπασµάτων. Από ένα πολυσέλιδο κείµενο, λόγου χάρη, ο κακεντρεχής και ο µικρόψυχος, θα επιλέξει µία δύο φράσεις που τον «βολεύουν» και που έτσι «ξεκρέµαστες», καθώς παρουσιάζονται, αδικούν και διαστρέφουν το όλο περιεχόµενο - το πνεύµα του κειµένου. Ο κακόπιστος, ο ζηλόφθονος θα αγνοήσει, θα αποσιωπήσει όλα τα συµφραζόµενα και θα προβάλει µόνο το «αρνητικό σηµείο», µία λεπτοµέρεια αποµονωµένη και ξεκοµ- µένη από όλα τα υπόλοιπα, που δίνουν βέβαια άλλο νόηµα και εντελώς διαφορετική εικόνα. Και αναρωτιέται, λοιπόν, κανείς: Για όνοµα του Θεού, δεν υ- πάρχει κοινός νους, κοινή λογική, κοινή αίσθηση, κοινή γλώσσα; Γιατί αυτή η ασυνεννοησία, η διαµετρική διαφορά απόψεων, η «ασυµφωνία χαρακτήρων»; Γιατί, επιτέλους, δεν οµονοούν οι άνθρωποι, γιατί δεν βρίσκουν «κοινούς τόπους» για συζήτηση, για άρση των παρεξηγήσεων, για λύση των διαφορών; Φαίνεται, πάντως, ότι δεν φταίει µόνο η κακή χρήση της γλώσσας, η παρερµηνεία των λέξεων, η άγνοια του περιεχοµένου τους. Πιθανώς, η κρίση και το τελικό συµπέρασµα, στο οποίο καταλήγουν οι άνθρωποι, δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη λογική, από τον κοινό νου. Και η κρίση και η λογική και ο κοινός νους επηρεάζονται και από άλλους παράγοντες, από άλλες δυνάµεις της ψυχής (του συνειδητού χώρου, αλλά, κυρίως, του υποσυνειδήτου), όπως είναι τα ένστικτα, τα συναισθήµατα, τα διάφορα πάθη, αλλά και από γεγονότα του βίου αστάθµητα και απροσδιόριστα, από ποικίλα συµφέροντα και φιλοδοξίες και από όλη την ψυχοσωµατική σύσταση τον συγκεκριµένου ατόµου, από την αγωγή, το περιβάλλον και την κληρονοµικότητα, από όλη γενικά τη «φυσιολογία» και την «παθολογία» του. Οπότε, αυτό που τελικά προκύπτει, είναι µία νοθευµένη, άρα αφερέγγυα, λογική, µια θολή και, εποµένως, αναξιόπιστη κρίση και ένας νους που δεν είναι καθόλου κοινός, αφού ελάχιστα σηµεία επαφής έχει µε τους «οµοίους» του. Με αυτή τη συλλογιστική, εύκολα κατανοεί κανείς και αιτιολογεί τόσο τις διαπροσωπικές έριδες και διενέξεις, τις διχοστασίες, τις αντιπαλότητες και τις εµφύλιες διαµάχες, όσο και, σε ευρύτερο πλαίσιο, «ιδεολογικό» και «διακρατικό», τις εχθρότητες και τα µίση ανάµεσα σε λαούς και εθνότητες, τους πολέµους και τις φρικαλεότητες του γένους των ανθρώπων Γλώσσα και χορός στη λειτουργική του αρχαιοελληνικού Θεάτρου του Βασίλη Φίλια (συνέχεια από τη σελίδα 8) ση του πραγµατικά ανθρώπινου µέσα από τις όποιες αµφιταλαντεύσεις, δολιχοδροµίες και συγκρούσεις της συνείδησης, που συνθέτουν τη µεγάλη «περιπέτεια» και την τραγικότητα του ανθρωπίνου όντος. * * * εν είναι τυχαίο ότι στον ευρωπαϊκό Μεσαίωνα το θέατρο ουσιαστικά εξαφανίζεται και επανερχόµαστε σε αναπαραστάσεις µε ιεροτελεστικό και τελετουργικό χαρακτήρα. Υπάρχουν µίµοι και γελωτοποιοί, όχι, ό- µως, ηθοποιοί. Υπάρχουν αναπαραστάσεις λαϊκών µυθοπλασιών και θρύλων, όχι, όµως, θέατρο. Η απόλυτη θεοκρατική αντίληψη δεν άφηνε κανένα περιθώριο για την ανάπτυξη θεάτρου µε την αρχαιοελληνική σηµασία του. Μόνο όταν µε την άνοδο των αστικών στρωµάτων και την Αναγέννηση «ρηγµατώνεται» η θεοκρατική αντίληψη και ο άνθρωπος συλλαµβάνεται πάλι ως πρόσωπο επανέρχεται βαθµιαία το θέατρο, χωρίς, όµως, τα ηθοπλαστικά χαρακτηριστικά, που είχε στην αρχαία Ελλάδα. Η ανάλυση, όµως, αυτής τη θεµατικής εκφεύγει των ορίων της παρούσας εισήγησης.

11 Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ 11 Η Η παροιµία στη σύγχρονη εποχή σε Ηµερίδα της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας παροιµία στη σύγχρονη εποχή αποτέλεσε τη θεµατική της επιστηµονικής ηµερίδας, που οργάνωσε η Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία, στο πλαίσιο των ετησίων δραστηριοτήτων της, µε επι- µορφωτικό χαρακτήρα. Η εκδήλωση πραγµατοποιήθηκε στις 10 εκεµβρίου 2007, ώρα 7 µ.µ., στην αίθουσα οµιλιών του Μουσείου Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης (Κυδαθηναίων 17, Πλάκα). Στο βήµα ανέβηκε αρχικά ο Πρόεδρος της Εταιρείας, οµότιµος καθηγητής κ. Μιχαήλ Γ. Μερακλής, για να απευθύνει το καθιερωµένο καλωσόρισµα στο εκλεκτό ακροατήριο και να ευχηθεί χρόνια πολλά για τις επικείµενες γιορτές του ωδεκαηµέρου. Ο κ. Μερακλής επισήµανε τη ζωτικότητα της παροιµίας και την έκφανσή της στην καθηµερινή χρήση (προφορική και γραπτή) και τη χαρακτήρισε ως το µακροβιότερο είδος της λαϊκής λογοτεχνίας, καθώς βρίσκεται σε πλήρη λειτουργικότητα έως σήµερα. Πρώτος εισηγητής ήταν ο κ. Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης, καθηγητής του Πανεπιστηµίου των Αθηνών και Γενικός Γραµµατέας της Εταιρείας, ο οποίος µίλησε µε θέµα «Παροιµιακός και γνωµικός λόγος Ελλήνων πολιτικών: είγµατα από τον Αθηναϊκό Τύπο». Ο κ. Αλεξιάδης συγκέντρωσε και κατηγοριοποίησε 129 κείµενα παροιµιακού και γνωµικού λόγου, όπως αυτά εντάσσονται σε άρθρα, συνεντεύξεις, δηλώσεις και παρεµβάσεις Ελλήνων πολιτικών και δηµοσιεύονται κατόπιν σε εφηµερίδες ευρείας κυκλοφορίας της πρωτεύουσας. Ο παραδοσιακός λαϊκός λόγος (ειδικότερα η παροιµία και η παροιµιακή έκφραση), πάντοτε ζωογόνος και απεικονιστικός, σύµφωνα µε τον οµιλητή, αποδεικνύει, µε τη σηµαντική ειδολογική ποικιλία του, «τον διαχρονικό δυναµισµό του, παρεµβαλλόµενος ακόµη και στο στερεότυπο πολιτικό ύφος». κολούθησε η οµιλία ενός γνωστού µελετητή της λαϊκής παροιµίας, του κ. Αριστείδη Ν. Α ουλαβέρα, λέκτορα του Πανεπιστηµίου της Πελοποννήσου, µε θέµα «Η παροιµιολογική έρευνα στον διεθνή χώρο». Με αναφορές στη διεθνή τρέχουσα βιβλιογραφία (κυρίως στο διεθνώς αναγνωρισµένο περιοδικό για την παροιµία «Proverbium» και στον παροιµιολόγο Wolfgang Mieder), αποδόθηκε Ο Νικόλαος Πολίτης (δεξιά), πατέρας της Λαογραφίας, µε τον Σωκράτη Κουγέα (αριστερά) και τους Κωστή Παλαµά και Σπύρο Σακελλαρόπουλο (όρθιοι) Πηγή: παραδειγµατικά το εντυπωσιακό πράγµατι εύρος της έρευνας των παροιµιών, σε διεθνή κλίµακα. Μάλιστα ο κ. ουλαβέρας υπέδειξε και θέµατα για µονογραφίες, που στηρίζονται στην Ελληνική λαϊκή παροιµία και έχουν ήδη απασχολήσει ξένους ερευνητές. «Το αρχείο παροιµιών του Κ.Ε.Ε.Λ. της Ακαδη- µίας Αθηνών από τον Νικόλαο Γ. Πολίτη έως σή- µερα» ήταν το θέµα της εισήγησης, που παρουσιάστηκε από την κα Βασιλική Ι. Χρυσανθοπούλου, ερευνήτρια στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδηµίας Αθηνών. Η κ. Χρυσανθοπούλου αναφέρθηκε στις προσπάθειες του Κέντρου Λαογραφίας να εµπλουτίζει συνεχώς το αρχείο παροιµιών, που συστάθηκε από τον θεµελιωτή της επιστηµονικής Λαογραφίας στην Ελλάδα Ν. Γ. Πολίτη ( ), αλλά και στις ενέργειες για την ψηφιοποίηση του αρχείου, ώστε να διευκολύνονται οι ερευνητές που επιθυµούν να το συµβουλευτούν. Συγκίνηση προκάλεσε η προβολή δελτίων αρχειακού υλικού, µέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή, που είχε συντάξει ο αείµνηστος ηµήτριος Σ. Λουκάτος ( ) και η ιδιαίτερη µνεία στην άοκνη προσπάθειά του ως συντάκτη του Κέντρου να ταξινοµήσει το πλούσιο αρχείο παροιµιών. εκδήλωση ολοκληρώθηκε µε την εισήγηση του φιλολόγου και µέλους της Εταιρείας κ. Η Κωνσταντίνου Γ. Μαργώνη, µε θέµα «Ο παροιµιακός λόγος σε επαρχιακές εφηµερίδες: είγµατα από τον Τύπο των αδελφοτήτων των Τζουµέρκων». Ο κ. Μαργώνης, αφού τόνισε την επικαιρότητα του παροιµιακού λόγου των Τζουµέρκων, κατέληξε ότι η έρευνά του στον τοπικό Τύπο «ανέσυρε στην επιφάνεια τον ευφυή παροιµιακό λόγο των ηπειρωτικών γενεών». αι οι τέσσερεις εισηγήσεις ευχαρίστησαν τα µέλη και τους φίλους της Εταιρείας. Σηµειώνω, Κ εδώ, ότι η αίθουσα ήταν κατάµεστη από κόσµο (αρκετοί φίλοι της Εταιρείας παρακολούθησαν την εκδήλωση όρθιοι), µέσα σε µία ευχάριστη ατµόσφαιρα, που δίνει ένα αισιόδοξο µήνυµα για το µέλλον της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας. Νικολέττα Περπατάρη

12 12 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 Αφιέρωµ α στον καθηγητή Γιάννη Μότσιο Ο Γιάννης Μότσιος γεννήθηκε το 1930 στο χωριό εσπότης των Γρεβενών. Το 1946 τελείωσε την 6 η Οκταταξίου στα Γρεβενά µαχητής του ΣΕ. Απολυτήριο Μέσης Εκπαίδευσης πήρε στην Τασκένδη του Ουζµπεκιστάν. Τελείωσε µε άριστα και διάκριση στη Φιλολογική Σχολή των Πανεπιστηµίων Τασκένδης και Κιέβου (Τµήµα Ρωσικής Φιλολογίας). Μεταπτυχιακές σπουδές στο Ινστιτούτο Παγκόσµιας Λογοτεχνίας της Ακαδηµίας Επιστηµών της ΕΣΣ µε ειδίκευση στη Νέα Ελληνική Λογοτεχνία. Υποστήριξε διδακτορική διατριβή µε θέµα: «Η ζωή και το έργο του ιονύσιου Σολω- µού». Στο ίδιο Ίδρυµα εργάστηκε ως µόνιµος επιστηµονικός συνεργάτης µε πλήρη απασχόληση για 17 χρόνια. Μελέτησε σχεδόν αποκλειστικά τη Νέα Ελληνική Λογοτεχνία. Το 1976 επαναπατρίστηκε και εγκαταστάθηκε στην Α- θήνα. ούλεψε τρία χρόνια στο φροντιστήριο «Παιδεία». Από το 1980 ως το 1997 δίδαξε Ελληνική και Ξένη Λογοτεχνία, Ερµηνεία κειµένων και ηµοτικό τραγούδι στα Πανεπιστήµια της Κρήτης και των Ιωαννίνων. Για τρία χρόνια δίδαξε Ελληνική Λογοτεχνία στο Κρατικό Πανεπιστήµιο της Σόφιας, όπου οργάνωσε και διεθνές συνέδριο µε θέµα: «Τα µυθιστορήµατα του Νίκου Καζαντζάκη». Έργα του δηµοσιεύτηκαν στα Ελληνικά, Ρωσικά, Αγγλικά, Γαλλικά, Σερβικά, Βουλγαρικά και Ουκρανικά. Ποιήµατά του µεταφράστηκαν και δηµοσιεύτηκαν στη Ρωσία, Ουκρανία, Γεωργία, Βουλγαρία και Ουγγαρία. Συµµετείχε µε εισηγήσεις και ανακοινώσεις σε 40 περίπου διεθνή και εθνικά φιλολογικά συνέδρια. Έγραψε εργο - βιογραφικά λήµµατα για Έλληνες συγγραφείς, και άρθρα για τη Νέα Ελληνική Λογοτεχνία σε σοβιετικές εγκυκλοπαίδειες, καθώς και τα λήµ- µατα για τους συγγραφείς των λαών της πρώην ΕΣΣ, της Βουλγαρίας, της Σερβίας, και άρθρα (σύντοµες ιστορίες) για τις ίδιες λογοτεχνίες στο «Παγκόσµιο Βιογραφικό Λεξικό» και τον τόµο «Παγκόσµια Λογοτεχνία» της «Εκδοτικής Αθηνών». Όµως, στο συγγραφικό και ποιητικό του έργο, καθώς και στην αγωνιστική του δράση, ο ίδιος ο Γιάννης Μότσιος, αναφέρεται εκτενέστερα και επεξηγηµατικά ως εξής: «1. Ιούλιος του 1947, µε τις εκκαθαριστικές ε- πιχειρήσεις του κυβερνητικού στρατού, µαζί µε Βιογραφικά Στοιχεία γυναικόπαιδα, βρέθηκα στον Γράµµο. Εκεί, ήταν η µητέρα, ο αδερφός µου Νίκος και η πρώτη ξαδέρφη µου, η Βαγγελιώ. Κι όταν ο στρατός από το Μπουχέτσι σκαρφάλωνε προς Κάτω Αρένα, µας µάζεψε η µάνα και είπε: «Μόλις σουρουπώσει, θα περάσουµε τα σύνορα και θα µπούµε στην Αλβανία. Έτσι αποφάσισε η ιοίκηση του καταυλισµού. Μαζέψτε τα πράγµατά σας.». Εγώ, όµως, άφησα γράµµα κρυφά κι έφυγα: «Πάω να βρω τον πατέρα». Ήταν αντάρτης στο Γράµµο. Τον βρήκα «Βρε παιδί µου, ο κόσµος καίγεται κι εσύ ήρθες µες στη φωτιά; Το βράδυ θα φύγεις µε τα γυναικόπαιδα της Αετοµη-λίτσας». Του είπα όχι, και η κουβέντα τελείωσε. Ήµουν 17 χρονών. Στο Γράµµο βρισκόµουν ως τον Αύγουστο του 49. Τότε, πέρασα κι εγώ τα σύνορα της Αλβανίας. Μαζί µε τα µάχιµα τµήµατα τού ηττηµένου πια ΣΕ. Γράµµος Οι εµφύλιοι πόλεµοι στην ιστορία της ανθρωπότητας αποτελούσαν, συνήθως, την ανώτερη και σκληρότερη µορφή των κοινωνικών συγκρούσεων ταξικού χαρακτήρα. Η µια πλευρά πολε- µούσε µε όλα τα µέσα που είχε στη διάθεσή της, συµπεριλαµβανοµένης και της στρατιωτικής και πολιτικής βοήθειας από το εξωτερικό, για τη συντήρηση της υπάρχουσας καθεστηκυίας τάξης πραγµάτων, που την ωθούσαν προς τις πιο συντηρητικές λύσεις. Η δεύτερη αγωνιζόταν για την ανατροπή της προηγούµενης, µε την ταυτόχρονη εγκαθίδρυση συνήθως πιο αντιπροσωπευτικής και προοδευτικής λειτουργίας της κοινωνίας. Η έκβαση της διαµάχης κρινόταν στα πεδία των µαχών και εξαρτιόταν αποκλειστικά από την ισορροπία δυνάµεων εσωτερικά και εξωτερικά.

13 Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ 13 Να αναφερθώ σε µια νοµοτέλεια, σχεδόν καθολικού χαρακτήρα, αφού περιοριστώ, λόγω οικονοµίας χρόνου, στο παράδειγµα της πορείας της αστικής τάξης προς την πλήρη επικράτησή της στη Γαλλία. Αποδείχτηκε ιστορικά, ότι για την τελική νίκη της, ήταν απαραίτητες τέσσερις επαναστάσεις: το 1789, το 1830, το 1848 και το Οι τρεις τελείωσαν µε την παλινόρθωση του προηγούµενου καθεστώτος, δηλαδή της µοναρχίας. Και µόνο µε την τέταρτη, αφού υπήρχε και το προηγούµενο της Κοµούνας του Παρισιού, επικράτησε, συνεχίζοντας την τελειοποίηση του καθαρά δικού της µοντέλου κοινωνικής συγκρότησης. Οι σοσιαλιστικές δυνάµεις µαρξιστικού προσανατολισµού γνώρισαν ως τώρα µία επανάσταση (αν δεν πάρουµε υπόψη µας την Κοµούνα του Παρισιού των 70 ηµερών). Και εννοώ, βέβαια, την Οχτωβριανή επανάσταση στη Ρωσία που τελείωσε κι αυτή µε ήττα µε την παλινόρθωση του καπιταλισµού. Επειδή, οι αντιθέσεις ανάµεσα στις δυο πλευρές είναι σήµερα πιο ο- ξείες και ουσιαστικότερες, αφού για πρώτη φορά στην ιστορία τίθεται ζήτηµα κατάργησης της ατοµικής ιδιοκτησίας, το πιο πιθανό, οι επαναστάσεις αυτές να είναι περισσότερες σε σχέση µε εκείνες της αστικής τάξης. Αυτό σηµαίνει, ότι η κοινωνία θα χρειαστεί µεγαλύτερη χρονική διάρκεια για την τελική επεξεργασία του νέου µοντέλου, ώσπου να ανακαλύψει εκείνες τις µορφές και µεθόδους διακυβέρνησης που θα ικανοποιούν πληρέστερα τις ανάγκες της πλειονότητας των πολιτών και θα εξασφαλίζουν τη µεγαλύτερη δυνατή σύνεση και συναίνεση για την επιτυχή πορεία προς την κοινωνία της περισσότερης δηµοκρατίας, της δικαιοσύνης και της ισότητας. Από εδώ ακριβώς και πηγάζει η δική µου αισιοδοξία ως προς την πορεία των κοινωνικών µετασχη- µατισµών. Και είµαι σίγουρος, ότι οι ενδιαφερόµενες κοινωνικές τάξεις θα µελετήσουν όλες τις παραµέτρους αντικειµενικού και υποκειµενικού χαρακτήρα που οδήγησαν την κάθε προηγούµενη προσπάθεια σε ήττα. Σε τελική ανάλυση, οι ιστορικές εµπειρίες και τα διδάγµατά τους είναι και οι µοναδικοί δάσκαλοι προς αυτή την κοινωνία των ανθρώπων της συνείδησης, της ηθικής και του χρέους. 2. Να ξεχωρίσω τρία από τα στοιχεία της ποιητικής τέχνης µου. Ξεκινώ από το ρυθµό, που είναι από τις βασικές παραµέτρους στη δική µου ποίηση, αλλά που δε στηρίζεται στη χρήση ενός συγκεκριµένου µέτρου. Παραπέρα: µε ενδιαφέρει η ηχητική ενορχήστρωση των στίχων. Αραιά και που, χρησιµοποιώ δυσαρµονικές καταστάσεις, αλλά, τελικά, η προτίµησή µου κλείνει φανερά προς την καλλιέργεια της αρµονίας µέσα από τη συνήχηση και το ρυθµό. Οργανώνω ηχητικά το ποίηµα, αλλά µόνο όταν µου εµφανίζεται αυτό το στοιχείο µε τη µορφή της αισθητικής αποκάλυψης χωρίς καµιά προσπάθεια να το γενικεύσω και να το αναγάγω σε φανερή, απ όλους αντιληπτή, και συστηµικού χαρακτήρα, λειτουργία. Τρίτο: οι παραδοσιακοί οµότεχνοι θα µε κατηγορήσουν ότι οι ποιητικές εικόνες µου δεν είναι και τόσο παραδοσιακές. Και θα έχουν δίκιο. Οι νεωτερικοί, πάλι, θα µου προσάψουν το «φετφά» του αποστάτη από συρµούς της εποχής. Με το δίκιο τους κι αυτοί. Η ποιητική µου τέχνη ακολουθεί το βηµατισµό του νοήµατος, τη µουσική του εσωτερικού µου κόσµου την ώρα της σύνθεσης. Με τη συνειδητή επιλογή να µην ενδώσω σε καλέσµατα συρµών της κάθε εποχής που έρχονται και παρέρχονται. Με συνεπαίρνει ο ρυθµικός και παλλόµενος κυµατισµός, το ηχητικό (και κάθε άλλο καλλιτεχνικό) ξάφνιασµα που εκφράζει και ενσαρκώνει τις σκέψεις, τα αισθήµατα και τα οράµατά µου. Στις φιλολογικές µου µελέτες συνδυάζω στοιχεία από διάφορες τεχνοτροπίες και σχολές για να οργανώνω κάθε φορά και να συγκροτώ την περισσότερο δική µου µέθοδο προσέγγισης και ερµηνείας λογοτεχνικών κει- µένων». Βιβλία του Γιάννη Μότσιου Α. ΠΟΙΗΣΗ 1. Απόηχα, Ποιήµατα, Αθήνα 1970, σελ Οι ασκοί του Αιόλου, Ποιήµατα, Αθήνα 1973, σελ Otzvuki bur, Ποιήµατα. Μετάφραση στα Ρωσικά, Μόσχα 1975, σελ Ithaka, Versek, Ποιήµατα. Μετάφραση στα Ουγγρικά, Βουδαπέστη 2004, σελ. 46. Β. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ 5. οµική ανάλυση ποιητικών κειµένων, Αθήνα 1983, σελ Ελληνική Πεζογραφία , Αθήνα 1990, σελ Η ποίηση του Νίκου Γρηγοριάδη, Μελέτη, Αθήνα 2000, σελ Kostas Varnalis I literatura grecheskogo Soprotivlenija, Μόσχα 1975, σελ Sovremennaja grecheskaja literatura , Μόσχα, Έκδοση της Ακαδηµίας Επιστηµών της ΕΣΣ, 1973, σελ Γ. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ, ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΚ ΟΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ (Ελληνικά, Ρωσικά, Ουκρανικά) 10. Ανθολογία ρωσικού διηγήµατος , Αθήνα 1978, σελ Kostas Kodzias, Zadimlene nebo, Pereklad Ya. Motsios, V. Peredrienko Κίεβο 1960, σελ Nikos Kazandzakis, Christa raspinajut vnov. Perevod Yannisa Motsiosa I Igoria Postupalskogo, Μόσχα 1962, σελ (συνέχεια στη σελίδα 16)

14 14 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 Το φιλολογικό έργο του Γιάννη Μότσιου του Μιχαήλ Γ. Μερακλή, Οµότ. καθηγητή Λαογραφίας του Παν/µίου Αθηνών, π. Πρύτανη του Παν/µίου Ιωαννίνων «ιδού εγώ ισχνόφωνος ειµί, και πώς εισακούσεταί µου Φαραώ;». Είναι αυτή µια φράση του Μωϋσή προς το Θεό, όταν αυτός του είπε να µεταφέρει στο βασιλιά της Αιγύπτου την εντολή του, ν αφήσει «τους υιούς Ισραήλ» να φύγουν ελεύθεροι «εκ γης Αιγύπτου». Θυµήθηκα τη βιβλική αυτή φράση γιατί ταιριάζει, µεταφορικά, στη σηµερινή κατάσταση που έχουν διαµορφώσει, και στην περιοχή της φιλολογίας και της λογοτεχνίας, όπως θα έ- λεγε ο µακαρίτης Απόστολος Μαγγανάρης, «οι παρευκράτες, οι κλικάρχες, οι κλακαδόροι», ώστε, ό- ποιος δεν είναι (ούτε θέλει να είναι) µαζί τους, να καθίσταται, όταν µιλάει, ισχνόφωνος, να µην ακούγεται η φωνή του, εξ αντικειµένου. Ευτυχώς όµως που, σε τέτοια πράγµατα, δεν ισχύει τόσο το «εξ α- ντικειµένου», όσο το «εξ υποκειµένου»: αυτός που νιώθει πως πρέπει, οφείλει να πει κάτι, το λέει, χωρίς να περιµένει να δει αν θα ακουστεί, αν θα τον ακούσουν οι έχοντες για τους extra muros κλεισµένα τα αυτιά τους. Λέω λοιπόν και εγώ, ότι ο Γιάννης Μότσιος, ερχό- µενος στην Ελλάδα, κόµιζε ως φιλόλογος, νέες, διασταλτικές προτάσεις εκτίµησης της λογοτεχνικής ουσίας, της λογοτεχνικότητας των κειµένων, ζητώντας, µε άλλα λόγια, να διευρυνθούν τα όριά της. Ένα από τα αξιολογότερα έργα που διάβασα σε σχέση προς το ζήτηµα των συστατικών στοιχείων της λογοτεχνίας υπήρξε και το βιβλίο του Μότσιου, Ελληνική πεζογραφία (εκδόσεις Γρηγόρη), ανθολόγηση της συναφούς δηµιουργίας στην παραπάνω ευρεία χρονική περίοδο, πλαισιωµένη µε την σχετική θεωρητική στήριξή της. Όπως ακούτε, καλύπτει, κατεξοχήν, τον 17ο και τον 18ο αιώνα, επεκτεινόµενη και στις δύο πρώτες δεκαετίες του 19ου, ως την έκρηξη της Επανάστασης. Στην περίοδο αυτή (στην οποία εµπεριέχεται και ο Νεοελληνικός ιαφωτισµός) ανακαλύπτει ο Μότσιος και τονίζει τη λογοτεχνική (και τη λογοτεχνική) διάσταση γραµµατειακών ειδών που, κατά κανόνα, µε την αυξανόµενη µάλλον εξαίρεση του Γιώργου Βαλέτα, φιλόλογοι, ιστορικοί της λογοτεχνίας, κριτικοί θεωρούσαν, κατά βάση, ακόµα και όταν τα µνηµόνευαν, τα θεωρούσαν άσχετα προς τη λογοτεχνία. Μιλούσαν για το γλωσσικό, λαογραφικό, κοινωνικό ενδιαφέρον, απαξιώνοντας την καλλιτεχνική σηµασία τους. Αντίθετα, ο Μότσιος µίλησε, συστηµατικά, για «δηµιουργική λογοτεχνία» του 17ου και του 18ου αιώνα. Έγραφε στην αρχή της Εισαγωγής του: «Ο µελετητής της ελληνικής λογοτεχνίας του 17ου και 18ου αιώνα που ερευνά την πορεία εµφάνισης και διαµόρφωσης της καλλιτεχνικής πεζογραφίας στους νέους χρόνους βρίσκεται, συνήθως, στην ευχάριστη, αλλά και δύσκολη θέση, όταν από µια πληθώρα κειµένων πρέπει να επιλέξει µόνον εκείνα, που καθιστούν αυτή την πορεία πιο εµφανή και ενδεικτική της ειδολογικής και της τάσης προς σχετική διαφοροποίηση». Και επιχειρεί ο Μότσιος αυτό, ακριβώς, το έργο της επιλογής ειδών (και ανάλογων κειµένων για την ανθολόγηση). Αναγνωρίζει, ότι η τουρκοκρατούµενη Ελλάδα δεν είχε βέβαια αναδείξει έναν Βοκκάκιο ή έναν Θερβάντες. «Η έλλειψη, γράφει, κρατικής εστίας, µιας αναπτυγµένης κοινωνίας µε τη συνείδηση της διαφορετικότητας και των αντιθέσεων στην τελική διαστρωµάτωσή τους, δεν ευνοούσε την εµφάνιση µιας χιουµοριστικής και σατιρικής περιγραφής τύπου Βοκκάκιου και Θερβάντες, αλλά κι ούτε µιας κλασικιστικής παράδοσης, όπως αυτής στη Γαλλία κατά τον 17ο αιώνα». Αλλά η Ελλάδα, παρατηρεί ο ίδιος, έχει «µια ισχυρή και συνεχώς ανανεωνούµενη παράδοση ιστοριογραφίας και χρονικού, µιας παράδοσης ρητορικής τέχνης (σε γραπτό, αλλά και σε προφορικό λόγο) και µια παράδοση περισσότερο ή λιγότερο καθαρών µορφών καλλιτεχνικής πεζογραφίας. Στην τελευταία πρέπει να συµπεριλάβουµε και ένα µέρος από τη µακραίωνη πορεία και εξέλιξη των συναξαριακών ειδών». Ξεχώριζε έτσι ο Μότσιος τουλάχιστο τρία είδη: την ιστοριογραφία και το συγγενές χρονικό, το είδος της ρητορικής (όπου κυρίαρχη θέση κατέχει βέβαια το κήρυγµα καταφαίνεται αυτό και στην ανθολογηµένη ύλη) και το είδος των συναξαρίων. ιακρίνει ο Μότσιος, ως κοινό γνώρισµα σ αυτά, τη χρήση «της δηµοτικής, της καθοµιλούµενης γλώσσας της εποχής», όπως γράφει, και θα ήθελα στο σηµείο αυτό να πω, ότι η δηµοτική, όπως οριζόταν στα µεταγενέστερα χρόνια του µεγάλου γλωσσικού διχασµού, ως η αµιγής λαϊκή γλώσσα, δεν ταυτίζεται µε τη δηµοτική του 17ου και 18ου αιώνα, που ήταν, - καλά κάνει και το επεξηγεί ο Μότσιος,- η οµιλούµενη από τα ευρύτερα λαϊκά στρώµατα. Όµως η γλώσσα, που µιλούσαν τότε τα στρώµατα αυτά, ήταν, σε σηµαντικό βαθµό, µεικτή, όπως έχω υποστηρίξει σε διάφορες περιπτώσεις (όπως εκείνη όπου υπερασπίστηκα, στο βιβλίο µου Λαϊκός

15 Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ 15 Πολιτισµός και Νεοελληνικός ιαφωτισµός, τη «µέσην οδόν» του Κοραή). Οι «εθνικές αυτές αφηγήσεις», γράφει ο Μότσιος αναφερόµενος στα παραπάνω είδη, δεν απέφευγαν «τα ξένα δάνεια και τη δηµιουργική αφοµοίωσή τους (θα έλεγα ότι αυτό είναι ευδιάκριτο στο λαϊκό παρα- µύθι της προφορικής παράδοσης). Εντούτοις, όπως ο ίδιος παρατηρεί, η εθνική παράδοση έδινε τις «βασικές προϋποθέσεις» για το ξεκίνηµα των ιδιαίτερων εκείνων αφηγηµατικών ειδών, που απαιτούσαν ή κυνηγούσαν, στην Ελλάδα, οι καιροί. Οι υπόδουλοι Έλληνες «είχαν ανάγκη κυρίως από τόνωση του ηθικού τους, από απόκτηση αυτοπεποίθησης, από ιδέες και τρόπους συνένωσής τους µπροστά στον κίνδυνο της εθνικής παραµόρφωσης ή και του αφανισµού µε την παράταση της τυραννίας». Αυτή η ανάγκη να τονωθεί το εθνικό αίσθηµα και η εθνική αυτοσυνείδηση µπορούσε να ικανοποιείται από δύο, ιστορικά τεκµηριωµένες, δεξαµενές: «α) Το ηρωικό παρελθόν, µε τις νίκες ή και τις σοφές σε διδάγµατα ήττες των αρχαίων προγόνων, η εκπλήρωση από τη µεριά τους (των υποδουλωµένων Ελλήνων) του ιερού καθήκοντος και του πατριωτικού χρέους απέναντι στον τόπο τους. β) Η ορθόδοξη χριστιανική παράδοση, που µε την ιστορία και τους αγώνες της Εκκλησίας διατηρούσε ακµαίο το θρησκευτικό αίσθηµα που λειτουργούσε ως επί το πλείστον πατριωτικά και εθνικά». Γι αυτούς τους λόγους αναπτύχθηκε περισσότερο η ιστοριογραφία (από την κοσµική, ας πούµε, πλευρά) και η χρονογραφία (από τη θρησκευτική πλευρά). ιαβάζω πάλι από την Εισαγωγή: «Στο βαθµό που τα δύο αυτά είδη γίνονταν ενασχόληση παπάδων, καλογήρων, απλών κοσµικών, αυτόµατα καλλιεργούνταν ο ζωντανός λαϊκός λόγος, και στη συνέχεια στο βαθµό που πετύχαιναν τη σύµπραξη αξιόλογων συµβάντων και προσώπων της ελληνικής ζωής (παρελθόντος και παρόντος) µε τη ζωντάνια της έκφρασης και της παραστατικής απόδοσής τους, κέρδιζε συνεχώς έδαφος ο καλλιτεχνικός πεζογραφικός λόγος σε βάρος του καθαρά ιστορικού και δοκιµιακού». Στο παραπάνω παράθεµα τίθεται, κατά βάθος, πολύ σωστά, το θέµα της συναισθηµατικής φόρτισης των ατόµων που έγραψαν τέτοια κείµενα, τα οποία, όπως ακούσατε, κατά κανόνα δεν γράφονταν από επιστή- µονες αλλά, κατά το µάλλον ή ήττον, από ανθρώπους των λαϊκών στρωµάτων (κάποτε και αµόρφωτων), συναισθηµατικής φόρτισης, ένεκα της οποίας η πληροφορία, η ιστορική είδηση, έχανε οπωσδήποτε ένα µέρος από την αντικειµενικότητά της, κέρδιζε όµως σε ψυχικό χρωµατισµό και δραµατικότητα, ώστε τα κείµενα να γίνονται οιονεί λογοτεχνικά. ίπλα σ αυτήν, αυτού του είδους την εµφάνιση και καλλιέργεια της ιστορίας και του χρονικού, σηµειώνεται και κάτι άλλο σηµαντικό: ο εκσυγχρονισµός διαβάζω πάλι από την Εισαγωγή, µέσων και τρόπων δανεισµένων και µεταπλασµένων από την Αγία Γραφή, από κείµενα Πατέρων της Εκκλησίας και προπαντός από τα συναξάρια. Σ αυτά όλα διαβλέπουµε όχι µόνο τις εθνικές καταβολές της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας, αλλά και τις καταβολές κυρίως της καλλιτεχνικής πεζογραφίας στην ελληνική λογοτεχνία του 17ου και 18ου αιώνα. Οριοθετεί έτσι ο Μότσιος και την άλλη, µείζονα περιοχή, όπου δυνάµει αναπτύσσεται λογοτεχνική έκφραση. Αν στο ιστορικό χρονογραφικό είδος η αναφαινόµενη ήδη καλλιτεχνική παρουσία οφείλεται στη δραµατική διάσταση των ίδιων των ιστορικών κοινωνικών γεγονότων, όπως βιώνονται από τους ανθρώπους, οι οποίοι τα αφηγούνται ανάλογα, ως βιώµατά τους, στη δεύτερη περίπτωση, εκτός των υπαρκτών, και εδώ, εθνικών καταβολών της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας (στη ζωή, στην ιστορία και τη µοίρα του έθνους αναφέρονται, εν πολλοίς, και εδώ, τα κείµενα), επιπλέον γίνονται εµφανέστερες και οι καταβολές της καλλιτεχνικής πεζογραφίας. Και αυτό γιατί τα περισσότερα εκκλησιαστικά θρησκευτικά κείµενα, που αποτελούν, όπως µας είπε ο Μότσιος, τη βάση, µε την ανάλογη, εκσυγχρονισµένη οπωσδήποτε, προσαρµογή τους στα νέα είδη (λ.χ. στο εκκλησιαστικό κήρυγµα), ήταν ήδη, αναγνωρισµένα καλλιτεχνικά κείµενα, µε την προφανή, εκτός των άλλων, χρήση καθαρά λογοτεχνικών µέσων έκφρασης και τρόπων. Η ακόλουθη παρατήρηση του Μότσιου αφορά ένα άλλο, ιδιαίτερα και πάλι σηµαντικό, δεδοµένο, που ίσως για πρώτη φορά επισηµαίνεται, τουλάχιστο τόσο εµφαντικά: ενώ πρόκειται για έργα συγκεκριµένων σε κάθε περίπτωση συγγραφέων, αυτοί οι συγγραφείς δεν συνιστούν και το µοναδικό, αποκλειστικό, κάθε φορά, δηµιουργό τους (όπως συµβαίνει π.χ. στην ιστορία του Θουκυδίδη ή στο έργο οποιουδήποτε συγγραφέα που δεν ανήκει στα συζητούµενα είδη). Οι ανθολογηµένοι στον τόµο συγγραφείς εκφράζουν, ο καθένας, εκπροσωπούν, µια συλλογική στο βάθος, καθαρά λαϊκή λογοτεχνία, παράλληλη προς την καταγραµµένη στις ιστορίες της ελληνικής λογοτεχνίας, δηµοτική ποίηση. Ιστορία, χρονογραφία, κήρυγµα, συναξάρι κτλ., µολονότι προσωπικά,

16 16 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 επώνυµα (το συναξάρι είναι ανώνυµο), είναι, όλα, χτισµένα πάνω όχι µόνο σε συλλογικά βιώµατα, αισθήµατα, δοξασίες µιας συνήθως ισχυρά συσπειρω- µένης κοινότητας, αλλά και πάνω σε διαµορφωµένα είδη αφηγηµατικά θέµατα και µοτίβα, που υπήρχαν σε κοινή χρήση, από όλους, όπως συµβαίνει στα δη- µοτικά τραγούδια ή τα λαϊκά παραµύθια. ιαβάζω τη σχετική περικοπή του Μότσιου: «Θεωρούµε ότι η ίδια η γέννηση της καλλιτεχνικής πεζογραφίας στους νέους χρόνους δεν αποτελεί συνεισφορά ενός µόνο κειµένου ή ενός συγγραφέα, αλλά ούτε ακόµα και µιας γενιάς, ενός ορισµένου τόπου, ενός µόνο αιώνα. Είναι πορεία αρκετών αιώνων, πολλών γενεών και όλων των χώρων του Ελληνισµού (εσωτερικού και εξωτερικού), - και µάλιστα σε πρώτη σειρά επαρχιακών κέντρων (κεφαλοχωριών, κωµοπόλεων, µοναστηριών), - αλλά, που συνεχώς προχωρούσε από την περιφέρεια προς τους νέους εθνικούς πυρήνες, τις πιο ζωντανές για κάθε εποχή εστίες οικονοµικές, πολιτικές, πολιτισµικές, θρησκευτικές, γλωσσικές κτλ. Σ αυτά τα εθνικά σταυροδρόµια αφοµοιώνονταν φωνές, χρώµατα τοπικά, ιδιοµορφίες, συγχωνεύονταν χρονικές και χωρικές αποστάσεις για τη δηµιουργία όσο γινόταν καθαρότερης και πάντα τελειοποιούµενης πανεθνικής καλλιτεχνικής πεζογραφίας». Αυτή η ανάδειξη της καλλιτεχνικής λογοτεχνικής διάστασης ειδών, θεωρούµενων κατά κανόνα ειδών που βρίσκονται εκτός του χώρου της λογοτεχνίας, και ο τρόπος, µε τον οποίο γίνεται η ανάδειξη αυτή, είναι, κατά τη γνώµη µου, η εξαιρετική προσφορά του Μότσιου στη µελέτη και έρευνα της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας. Οι παρατηρήσεις, σαφείς και χωρίς πλατειασµούς, σε τρεις προεισαγωγικές σελίδες, εκτίθενται αναλυτικότερα, θα έλεγα εξαντλητικά, εξ αφορµής κειµένων που χρησιµοποιούνται, στο πρώτο µέρος του βιβλίου, στην τριµερή διάταξή τους σε κεφάλαια ως παραδείγµατα. Το πρώτο κεφάλαιο περιγράφεται: «Από τη ρητορική τέχνη στην καλλιτεχνική πεζογραφία». Τα κείµενα που δίνουν την αφορµή για την παραπέρα ανάπτυξη, όπως είπα, των προεισαγωγικών συναπτικών παρατηρήσεων, είναι: του ιεροµόναχου Μάξιµου του Πελοποννήσιου, του Ηλία Μηνιάτη, του Ιωάσαφ Κορνήλιου, του Ευγένιου Βούλγαρη. Τίτλος του δεύτερου κεφαλαίου: «Η πορεία της χρονογραφίας προς τη λογοτεχνία». Εδώ είναι το Χρονικόν των Σερρών του Παπασυναδινού και η ιήγησις του ρεµπελιού των ποπολάρων, ήγουν του νησιού της Ζακύνθου όπου έγινεν εις τους 1628 του Άτζολου Σουµάκη, που αποτελούν το παραδειγ- µατικό υλικό. Και ο τίτλος του τρίτου κεφαλαίου: «Από τα συγκριτικά είδη σε κείµενα καλλιτεχνικής πεζογραφίας», µε βάση ποικίλα κείµενα: ένα αγνώστου συγγραφέα, Οργή Θεού και σκλαβωµός, του Ιερόθεου Αβατίου, για σεισµό (του 1637 ή 1648) στην Κεφαλονιά, καθώς και δύο αγνώστων, ιήγησις πανωφέλιµος, όπως έδειξεν ο πανάγαθος Θεός διά ωφέλειαν των ανθρώπων και µάλιστα διά τας αµαρτίας των εν τη νήσω Σαντορίνη, του Γεωργίου Κονταρή, Ιστορίαι παλαιαί και πάνυ ωφέλιµοι της περιφήµου πόλεως Αθήνας, έναν επικήδειο λόγο του ιεροµόναχου Παρθένιου, ένα γράµµα άγνωστου (από τη Νάξο) προς τη γυναίκα του, όπου διεκτραγωδεί την αιχµαλωσία του, µια διαθήκη ενός Ζακύνθιου, µιαν οµιλία στη Θεοτόκο του Νεόφυτου Ροδινού, ένα «λυρικό πεζογράφηµα», όπως το χαρακτηρίζει ο Μότσιος, του Γεωργίου Πατούσα, Μετάστασις της Παρθενοµήτορος Μαρίας, δηµοσιευµένο στα γνωστά Άνθη ευλαβείας (1708). Στο εκτενέστατο δεύτερο µέρος (423 σελίδων) α- πλώνεται το πλουσιότατο Ανθολόγιο ( ), που φτάνει ως τον Ιωάννη Βηλαρά. Ο Μότσιος έγραψε στη συνέχεια και άλλα βιβλία για τη νεοελληνική φιλολογία, για τη λόγια και λαϊκή λογοτεχνία (όπως, στη δεύτερη περίπτωση, για τα µοιρολόγια). Εφαρµόζοντας πάντα την ίδια µέθοδο, η οποία, σε τελευταία ανάλυση, αναβαθµίζει τους κοινωνικούς και ιστορικούς όρους µελέτης των κειµένων, δίπλα στις καθαρά αισθητικές. Του εύχοµαι να συνεχίσει, για πολλά χρόνια ακό- µα, τη γόνιµη αυτή δηµιουργική δραστηριότητά του. Βιβλία του Γιάννη Μότσιου (συνέχεια από τη σελίδα 13) 13. Nikos Kazandzakis, Kapitan Michalis (Svoboda abo smertael), Posleslovije A. Beletskogo, Κίεβο 1975, σελ Solomos. Pesni svobody, Μόσχα 1964, σελ Kostis Palamas. Izbrannja poezia, Μόσχα 1970, σελ Temos Kornaros, Kontstabir Cbajdari. Povestae, Κίεβο 1981, σελ ΗΜΟΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ 17. Το ελληνικό µοιρολόι. Τόµος πρώτος, Αθήνα 1995, σελ Το ελληνικό µοιρολόι. Τόµος δεύτερος, Αθήνα 2000, σελ Ε. ΥΠΟ ΕΚ ΟΣΗ 1. Η ΧΕΙΡΑΨΙΑ. Έλληνες και Ούγγροι ποιητές των ηµερών µας. ίγλωσση έκδοση. Εισαγωγή, Σχόλια και Εργο - βιογραφικά σηµειώµατα, Βουδαπέστη, (σελ. 328). 2. Ανάλυση ποιητικών κειµένων. Εισαγωγή (60 σελίδες), Ανάλυση κειµένων (210 σελίδες), Αθήνα (σελ. 270).

17 Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ 17 Ο Η µυθολογία του Γιάννη Μότσιου της Έρικα Σέπες (Erika Szepes), καθηγ. του Πανεπ/µίου της Βουδαπέστης ι ποιητές, ακόµα και όταν είναι ρεαλιστές στο ύφος και στην αντίληψη του κόσµου, στρέφονται ευχαρίστως προς την πρώτη συνθετική µορφή της συνείδησης της ευρωπαϊκής σκέψης, στον µύθο. Όχι για να σκοτίσουν, όχι για να αποστραφούν από τον κόσµο του περιβάλλοντός τους, αλλά για να χαράξουν: εκείνον τον βασικό νόµο του κόσµου που θα ήθελαν να επανεκφέρουν, ποιος από τους ανθρώπινους χαρακτήρες, τους θεούς και τους ήρωες βρίσκεται στο ύψος τους για να µεταµφιεστούν στη µορφή τους και µε την ιστορία αυτού, µε αυτουνού τα λόγια να ταυτιστούν για την καλύτερη κατανόηση του σήµερα, για χάρη της καλύτερης άρθρωσης και της καθαρότερης προσωπικότητάς τους. Με τον τρόπο αυτό, δεν γεννιέται ένας φτηνός λυρικός ρόλος, αλλά, µέσω του ρόλου του, να αναλαµβάνει κανείς και κατά περίπτωση να εκπληρώνει τα καθήκοντα αυτά. Φτάνει να θυµηθούµε εδώ την τεράστια µεταγενέστερη δραµατική ζωή των µύθων της Ηλέκτρας Αντιγόνης, το πόσο ανυψώνεται ο βασανιζόµενος Σίσυφος του αρχαϊκού µύθου στη θαυ- µάσια ερµηνεία του Camus: έγινε η συµβολική µορφή του εργάτη που ζητάει κοινωνική ανύψωση και σκέπτεται υπεύθυνα για το µέλλον της Ευρώπης που διαµαρτύρεται κατά του παγκοσµίου πολέµου. Ο θησαυρός των ελληνικών µύθων, µαζί µε άλλους πολιτισµούς της Ευρώπης πέρασε πέρα και στη Βόρεια Αµερική, όπου ο O Neill, Th. Dreser και άλλοι µε την αναφορά στις µυθικές ελληνικές µορφές αναλόγιζαν τις τραγωδίες της δικιάς τους εποχής µε την αξία και το µέτρο του αρχαίου κόσµου. Αφού όλη η Ευρώπη, και η Βόρεια Αµερική ακόµα, βρίσκει τα πρότυπα, τους τρόπους συµπεριφοράς της δικιάς τους ζωής, τις εξηγήσεις-λύσεις στις δικές τους συγκρούσεις, πως να µην το κάνει αυτό µε ε- ντέλεια ταυτότητα ένας Έλληνας ποιητής, ο οποίος πατάει στις ίδιες πέτρες, πλέει στις ίδιες θάλασσες, όπου ξεκίνησε ο πρώτος πόλεµος της ευρωπαϊκής ιστορίας, όπου τα κόκκαλά τους βρίσκονται στον ί- διο κάτω κόσµο µε τόσους αγαπητούς, καηµένους συντρόφους της Ευρυδίκης και της Περσεφόνης; Και πώς να µην αισθάνεται τον εαυτό του ίδιον, µάλλον θ έλεγα: ο Γιάννης Μότσιος ταυτόσηµο µε τον Οδυσσέα, που 10 χρόνια περιπλανιόνταν µακριά από την γενέτειρά του και την οικογένειά του, (που για τον Γιάννη ήταν σχεδόν τριπλάσια χρόνια), και, που οι περιπέτειές του ακόµα και του Κάτω Κόσµου, ήταν περίσσιες. Ο Γιάννης ζει τη µυθική οµοιότητα και πλάθει τη δικιά του παραλλαγή του µύθου πάνω στο θέµα του Οδυσσέα. Το ποίηµά του ΙΘΑΚΗ δεν είναι επικολυρικό έργο, αλλά πότε φορτωµένη µε τεράστια φορτία υποκειµενική ποίηση, πότε υψηλή σκεπτική, υ- µνολογική ποίηση, όπως είναι στην αρχή η µονολογική προσευχή του Προλόγου, όπου µας υπενθυµίζει και λόγια προφητών που αντιµιλούν στον Θεό, καθώς µετά, µε την υποκειµενική φωνή της ερωτικής ποίησης, µιλάει οικεία στη Γυναίκα, που, ανάλογα µε το θέµα, φυσικά, λέγεται Πηνελόπη. Αναλύει την ουσία του έρωτά τους: Την έλκυση και απόλυση δύο διαφορετικών, αλλά - κι αυτό έχει µεγάλη σηµασία ισότιµων χαρακτήρων: του Οδυσσέα, που επιθυµεί τη γνωριµία του άγνωστου ας είναι και επικίνδυνο (σειρήνες, Άδης), αναλαµβάνει την αλλαγή για τη γνώση (Κίρκη, Καλυψώ, Τηρεσίας) που είναι µια από τις Θέσεις (λέξη του Γιάννη) της κινητικότητάς του, ενώ, η Πηνελόπη είναι οι Αντιθέσεις, που εκπροσωπούν την πίστη, τη σταθερότητα, την ισορροπία. Κι από δω ο µύθος µας οδηγεί στη φιλοσοφία: Ο Γιάννης ξέρει πολύ καλά, ότι εκείνο που σηµαίνουν δυο διαφορετικοί ανθρώπινοι χαρακτήρες και τύποι συµπεριφοράς στη γλώσσα του µύθου, αυτό στη φιλοσοφία, ο Εµπεδοκλής το εκφράζει στην αρ- µονία, ότι αν οι Θέσεις και οι Αντιθέσεις επιδρούν µε ίση δύναµη στον κόσµο, τότε µεταξύ τους δε λειτουργεί η Έριδα, αλλά η Αγάπη (Έρωτας), κι αυτό κρατάει σε ισορροπία σε αρµονία- τον κόσµο (Ιθάκη 7.). Όταν ο Οδυσσέας γράφει για το πιστό σκυλί του, το οποίο τον περίµενε δέκα χρόνια στη θύρα της Ιθάκης και επιστρέφοντας ξεκινάνε µαζί για το σπίτι, δε γίνεται να µη δω µπροστά µου τον Γιάννη, τον άντρα του βουνού, ο οποίος γίνεται ένα µε το σκυλί του καθώς ανηφορίζει στη ράχη του βουνού. Ο Γιάννης, ο άνθρωπος που προβληµατίζεται πάνω στο παρελθόν βρίσκεται σε µοναξιά, έχασε τους συντρόφους του στον αγώνα. Ο Γιάννης, όµως, ο ποιητής, ο εκπαιδευτικός, ο δραστήριος και σήµερα αγωνιστής του πολιτισµού, δεν είναι µόνος του. Και παρόλο που στο ποίηµά του «Μνήµη» άδικα ξαναζωντανεύει µε τις επικλήσεις τους πεθαµένους συντρόφους του και αισθάνεται σαν «να ανοίγεται η κόλαση µπροστά µου, έµεινα µόνος µου, στο χέρι µου δε νοιώθω φιλικό χέρι», εγώ τώρα, από τη µακρινή Ουγγαρία, γνωρίζοντας τους αγώνες και τους µόχθους, ώσπου να βγάλουµε την κοινή Ανθολογία µας, του στέλνω το µήνυµα: Αγαπητέ Γιάννη. Αν και έχασες πολλούς φίλους, κι αν σου λείπουν από την παλάµη σου φιλικά χέρια, ο τίτλος της ανθολογίας µας :-«Χειραψία» αποδεικνύει ότι βρήκες καινούριους φίλους.

18 18 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ίψα για απάτητους δρόµους του Βλαντιµίρ Ιβτσένκο, πεζογράφος, µέλος της Εθνικής Ένωσης Συγγραφέων της Ουκρανίας Σ το πανεπιστήµιο του Κιέβου είµαστε φοιτητές του ίδιου έτους, αλλά σε διαφορετικά γκρουπ. Στη φοιτητική εστία ζούσαµε στο ίδιο δωµάτιο. Γείτονάς µου στο κρεβάτι. Ο Γιάννης Μότσιος ενίσχυσε τη Φιλολογική Σχολή στο 3ο έτος. Αν δεν πάρει κανείς υπόψη του το ασυνήθιστο, για την ενδυµασία εκείνου του καιρού, το σταυρωτό σακάκι και την προφορά, σε τίποτε δεν ξεχώριζε από τη θορυβώδη φοιτητική µας αδελφότητα. Για το γεγονός, ότι ήταν συνδροµητής της αθηναϊκής εφηµερίδας «Αυγή», και ότι αρθρογραφούσε στον ουκρανικό τύπο (περιοδικά και λογοτεχνικές εφη- µερίδες) µε µελέτες για τη Νέα Ελληνική Λογοτεχνία, κάποιοι από τους καθηγητές µας έδειχναν γι αυτόν ενδιαφέρον. Αναφέρω τον διακεκριµένο νεοελληνιστή, καθηγητή του πανεπιστηµίου Αντρέι Μπελέτσκι και την υφηγήτρια του πανεπιστηµίου µας Τατιάνα Τσερνισόβα. Κι από το ότι δούλευε στη Βιβλιοθήκη του πανεπιστηµίου µε τις ώρες, ήταν φανερό ότι αυτός ο ώριµος πια νέος δεν µπήκε στο πανεπιστήµιο για να αποκτήσει µόνο ένα πτυχίο. Σε γενικές γραµµές, ήξερα, ακόµα, ότι ο Γιάννης στα εφηβικά χρόνια του ήταν µαχητής του ηµοκρατικού Στρατού Ελλάδας. Ακριβώς σε γενικές γραµµές! Επειδή δεν µιλούσε και πολύ για αυτήν την πλευρά της ζωής του. Αλλά το παρελθόν του παρτιζάνου προκαλούσε το θαυµασµό όλων µας. Εκείνο που δεν ήξερα τότε, ήταν ότι πέρα από την ετοιµότητα να θυσιάσει και τη ζωή του στον αγώνα για το δίκαιο και τη λευτεριά, στην ψυχή του ζούσε το χάρισµα της ποίησης, του καλλιτεχνικού λόγου. Και, µάλιστα, µετά από δεκαετίες, όταν ο κόσµος µας θα αλλάξει ριζικά, κι ο Γιάννης θα ζει πια στην πατρίδα του, τα θέµατα της αντίστασης και του αγώνα κατά του κακού και της καταπιεστικής βίας θα συνεχίσουν να είναι από τα κεντρικά στο έργο του. Σε αντίθεση µε την πλειονότητα των ανθρώπων της τέχνης του λόγου, οι οποίοι αρνήθηκαν τις αντιλήψεις της προηγούµενης ζωής τους και προσαρµόστηκαν στις νέες πραγµατικότητες, εκείνος παραµένει πιστός στα ιδανικά του, αν και αυτό δεν θα συµβάλει καθόλου στις ανέσεις της ζωής. Χωρίσαµε µε τον Γιάννη το 1959, απόφοιτοι του Κρατικού Πανεπιστηµίου του Κιέβου. Κι όταν εγώ επέστρεψα από τη Σιβηρία στο Κίεβο, κατά την πρώτη µου δηµοσιογραφική άδεια, ο Γιάννης εργαζόταν ήδη στο Ινστιτούτο Παγκόσµιας Λογοτεχνίας στη Μόσχα και ήταν διδάκτορας Φιλολογίας. Στην τόσο πετυχηµένη επιστηµονική ε- ξέλιξή του συνέβαλε όχι µόνο η έρευνα και η µετάφραση κλασικών της ελληνικής λογοτεχνίας, αφού για να εισαχθεί στο παραπάνω Ίδρυµα, προηγήθηκε διαγωνισµός όταν για µια θέση συναγωνίζονταν οχτώ υποψήφιοι για µεταπτυχιακές σπουδές. Θυµούµαι τα βράδια στο διαµέρισµα των Μοτσαίων στη Μόσχα. Παθιασµένες, που και που αιρετικές, οι συζητήσεις των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων. Έβλεπαν και τις δικές τους, αλλά και τις δικές µας αδυναµίες. Θεωρούσαν ότι η θέση τους είναι στην Ελλάδα, νοσταλγούσαν την πατρίδα τους. Κι όταν η συζήτηση έφτανε έως τη «λασπολογία» των «αποστατών», δεν φοβούνταν να τους υπερασπίσουν. Αναµφίβολα, παρόλα αυτά, προσωπικά ο Γιάννης Μότσιος προς τη χώρα, που τόσα χρόνια του παρείχε όχι µόνο στέγη, αλλά του έδωσε µόρφωση, τον βοήθησε να κάνει τα πρώτα βήµατα στη λογοτεχνική σταδιοδροµία του, ένιωθε ειλικρινή ευγνωµοσύνη. Λαµπρό ποιητικό ταλέντο, που, κατά θαυµαστό τρόπο, συνδυάζεται στον Γιάννη µε το χάρισµα του ερευνητή, που, µε αρχές αναλυτή ξένων ποιητικών κειµένων, γέννησε τη θαυµάσια λυρική συλλογή «Απόηχοι της θύελλας». Το βιβλίο αυτό αποτέλεσε πραγµατική ανακάλυψη: στα φοιτητικά µας χρόνια ο Γιάννης δεν µου είχε διαβάσει στίχους του. Με τί δύναµη ακούστηκε σε εκείνους τους στίχους η φωνή της νοσταλγίας για την πατρίδα του. Στην καρδιά µου κουβαλώ την Ελλάδα, όπως στις φούχτες µου το δροσερό νερό σταλαγµατιά µη χύσω! Τα χέρια µου ζυγίζω και ψιθυρίζω τις προσευχές και στίχους. Στη φορά του ανέµου να φτάσω εκεί, όπου στις άκρες των δρόµων ανθίζ η κρανιά, κι η ζωντανή της νεροµάνας ευλογία των ελιών τα φουσκωµένα γιατρεύει ποδάρια. Καµιά παραφορά, κανένας ψυχικός βρασµός! Εκφραστική παραστατικότητα, απλός λόγος, ζωηρή εντύπωση. Εδώ που τα λέµε, αυτό είναι και το κύριο χαρακτηριστικό γνώρισµα της ποίησης του Γιάννη. Όπως και κάθε έντι- µος συγγραφέας, και τη ζωή τη βλέπει µε εντιµότητα, χωρίς υπερβολές. Για τούτο και οι στίχοι του αποκτούν απλά και µόνο ένα βαθύτερο φιλοσοφικό, βιβλικό νόηµα. Συχνά παραθέτω στίχους από το ποίηµα «Το µονοπάτι χτες» από την ίδια συλλογή: Συνταξιδιώτες δε µας το γραψε η µοίρα. Κι αφού τη δίψα σβήσαµε, κι η πείνα στόµωσε η λάµια, στην πλάτη ρίξαµε το φορτίο µε µιαν ανάµνηση µέσα και µ ένα φως να καίει στις καρδιές µας. Ώ, χρόνια των πλαστών κερδών, των χαραγµένων στην ψυχή τρανών απωλειών Καιροί του βάθους και του ύψους Οι τελευταίοι στίχοι σα να ζητούν την άδειά µας να πλαισιώσουν την επιτάφια στήλη του καθενός από µας τους αµαρτωλούς ιαβάζοντας την ποίηση του Γιάννη Μότσιου δεν µπορείς να κρύψεις τον ενθουσιασµό σου

19 Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ 19 από τις συγκρίσεις που εκείνος ανακαλύπτει και χρησιµοποιεί στους στίχους του, δεν µπορείς να µην αισθάνεσαι πραγµατική ηδονή από τη λεπτότητα της τέχνης του. Κι αν ανεβούµε σε γενικότερα κριτήρια α- ξιολόγησης, τότε θα παραδεχτούµε ότι η ποιητική του µέθοδος φέρνει το όνοµα ρεαλισµός. Ο ποιητής παντού και σε όλες τις εποχές παρέµεινε πιστός στον «παλιοµοδίτικο» ρεαλισµό: στον ρεαλισµό της κάθε εποχής. Γιατί, η αλήθεια, ο ρεαλισµός δεν αποτελούν επιβίωση του παρελθόντος, όπως θέλουν να τον παρουσιάσουν κύκλοι του σύγχρονου µοντερνισµού, αλλά τα µοναδικά ελπιδοφόρα ανοιχτά πανιά στο κατάρτι του καραβιού που λέγεται τέχνη του λόγου. Μόνο που πρέπει να ξέρεις να στήνεις αυτά τα πανιά. Και να τα χειρίζεσαι σωστά. Εδώ και µερικά χρόνια, ο Γιάννης συµµετείχε στο ιεθνές Συµπόσιο για το έργο του Νίκου Καζαντζάκη στο Κίεβο της Ουκρανίας. Η εισήγησή του µε τον τίτλο «Από τον «Όφι και κρίνο» ώς το «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορµπά», διανθισµένη µε γοητευτικές ανακαλύψεις και µε καθόλου παραδοσιακά συµπεράσµατα, πήρε τη µορφή µιας συναρπαστικής αφήγησης. Για πρώτη φορά γνώριζα, ότι ο φίλος µου είναι λαµπρός ρήτορας. Οι πληροφορίες για τη θαυµάσια διδακτική δουλειά του, τόσο στην πατρίδα του, όσο και σε γειτονική χώρα απέσπασε και την ουσιαστική επιβεβαίωση. Εποµένως, δεν ήταν καθόλου τυχαίο το γεγονός, ότι η ελληνική πρεσβεία στη Βουλγαρία έλαβε επιστολή ευγνωµοσύνης για τις παιδαγωγικές υπηρεσίες του επιστήµονα φιλολόγου Γιάννη Μότσιου. Θα ήθελα να υπογραµµίσω και κάτι άλλο. Ο οργανωτής του Συνεδρίου, που αναφέραµε παραπάνω, Γιώργος Στασινάκης, Πρόεδρος της Εταιρείας Φίλων του Καζαντζάκη, προσκάλεσε τον Γιάννη, αφού είχε γνωριστεί µε άρθρο όπου διατυπώνονταν καθόλου συνηθισµένα συµπεράσµατα για τη ζωή και το έργο ενός Νεοέλληνα κλασικού της λογοτεχνίας. Αυτό δεν είναι καθόλου τυχαίο γεγονός. Τόσο στην ποίηση, όσο στη δηµοσιογραφία και στις επιστηµονικές φιλολογικές µελέτες του Γιάννη διαφαίνονται τα αξιοζήλευτα, αν και όχι πάντα ακίνδυνα για τον φορέα τους πιστεύω: η δίψα για απάτητους δρόµους. Απόδειξη της παραπάνω αλήθειας αποτελεί η δίτοµη έκδοση των ελληνικών µοιρολογιών, όπου βρέθηκε µέρος για τη ανάλυση λαογραφικού υλικού και των δικών µας Ελλήνων της Μαριούπολης. Θεωρώ ότι χρειαζόταν τόλµη για να προχωρήσει στη µελέτη ενός τόσο ειδικού στρώµατος της λαϊκής δηµιουργίας. Και, µάλιστα, όχι µε τη βοήθεια βιβλίων και σηµειώσεων άλλων συγγραφέων, αλλά προφορικά, µε το µαγνητόφωνο στο χέρι. Σήµερα, όπως είναι σε όλους γνωστό, αυτή η πρωτότυπη έκδοση αποτελεί επιστηµονικό απόκτηµα και έξω από τα σύνορα της Ελλάδας. Εδώ που τα λέµε, η «πορεία» του στον λαό, για την α- νακάλυψη λαϊκής σοφίας, ανακαλούν στη µνήµη µου τα πανεπιστηµιακά χρόνια στο Κίεβο. Τότε και έφερε από τη Μαριούπολη λαογραφικό υλικό, πληθώρα εντυπώσεων και φωτογραφικών αρνητικών µεγάλου ενδιαφέροντος. Από τη ζωή των εκεί Ελλήνων. Στα φοιτητικά µου χρόνια είχα το ψώνιο της φωτογραφικής δραστηριότητας. Τις νύχτες, όταν όλοι οι συµφοιτητές του δω- µατίου µας κοιµούνταν, οι δυο µας καθόµασταν και τυπώναµε φωτογραφίες. Για να λέω την αλήθεια, τότε δεν µπορούσα να φανταστώ, ότι η ασχολία του µε την προφορική δηµοτική τέχνη θα γίνει στο µέλλον µέρος της φιλολογικής και λογοτεχνικής δραστηριότητάς του. Στη ζωή του Γιάννη, µου προκαλούσε ζωηρή έκπληξη η φιλολογική γονιµότητα και η φανταστική ικανότητά του για εργασία. Ξεχωριστά, σπουδαία βιβλία, όπως «Η ελληνική πεζογραφία της περιόδου », η «Ανθολογία ρωσικού διηγήµατος », τα «επείγοντα» άρθρα σε περιοδικά, οι λογοτεχνικές εκποµπές από το κρατικό ραδιόφωνο της πατρίδας του, τα µαθήµατά του στο πανεπιστήµιο, οι ποιητικοί διαγωνισµοί εφήβων και νέων ποιητών Ένας τρελός δηµιουργικός δυναµισµός! Και, παντού, να βρίσκει εκείνη τη λαµπρή ιδιο- µορφία που οι άλλοι δεν είδαν (δεν µπόρεσαν να δουν!). Σε ένα από τα γράµµατά του, για παράδειγµα, αναφέρει τον τίτλο άρθρου του «Ο θάνατος του παλικαριού στην ελληνική ποίηση από τον Όµηρο ώς τις µέρες µας». Αξιόλογες και ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις. Και παραπέρα: «Αύριο στέλνω σε εκδοτικό οίκο της Θεσσαλονίκης τη διόρθωση των δοκιµίων µιας νέας ποιητικής µου συλλογής. Γύρω στα δέκα τυπογραφικά φύλλα». Αυτά τα ποιήµατα δεν τα διάβασα ακόµα. Αλλά συνεπαίρνουν οι ίδιοι οι τίτλοι: «Γράµµος» - του σκοτεινού σπιτιού την πόρτα σας χτυπώ, (συνοµιλίες µε τους νεκρούς συντρόφους του, που σκοτώθηκαν για τη λευτεριά του τόπου), «Οι ασκοί του Αιόλου» - στο διάσελο πανέµορφων καιρών και τόπων (φιλοσοφικά, φυσιολατρικά και κοινωνικά ποιήµατα), «Ως της ψυχής τη ρίζα» καθώς σε χάιδευα ώρα πολλή, (ερωτική ποίηση). Όχι µόνο συγκινούν, αλλά και βρίθουν από υπαινιγ- µούς: Εδώ, µε µαστοριά, έχει δουλευτεί η κάθε ποιητική εικόνα, η ζωή που την πέρασε στους στίχους του απευθείας από την καρδιά. Βρισκόταν στο Κίεβο, όταν ξαφνικά του ήρθε η ιδέα να µεταφράσει ποιήµατα του Ταράς Σεφτσένκο, του πατριάρχη της ουκρανικής λογοτεχνίας. Να τα δηµοσιεύσει στην Ελλάδα. Χωρίς καµιά αµοιβή. Και είναι έτοι- µος να ρίξει στην πλάτη του οποιοδήποτε βάρος, αν δει ότι αυτή η δουλειά είναι νέα, χρήσιµη, ενδιαφέρουσα. Βέβαια, η επιθυµία του να κάνει κάτι και για την Ουκρανία στηρίζεται στο ότι ο Γιάννης εδώ τέλειωσε τις πανεπιστηµιακές σπουδές, εδώ έκαµε και τα πρώτα βή- µατα στην επιστήµη και στη λογοτεχνία. Τέλος, εδώ στέκει ο ανδριάντας στη µνήµη του µαχητή για την ελευθερία της Ελλάδας Κωνσταντίνου Υψηλάντη, η ζωή του οποίου είναι τόσο στενά δεµένη µε το Κίεβο.

20 20 ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ Οκτώβριος - Νοέµβριος - εκέµβριος 2007 Μ Γιάννης Μότσιος: ο Άνθρωπος, ο Συγγραφέας, ο Επιστήµονας του Ντανιέλ Γιάκοτς (Daniel Jakocs), καθ. Κοινωνιολογίας και Φιλοσοφίας της Τέχνης του Παν/µίου της Βουδαπέστης ε το πέρασµα του χρόνου µερικές φιλίες αραιώνουν, κυρίως σε περίπτωση που δεν υπάρχει συνεχής παρέα για να τις συνδέσει. Ενώ, οι άλλες, µάλλον λιγότερες σε ποσότητα, στερεώνονται για µία ολόκληρη ζωή. Και οι δυο µας είχαµε ξεπεράσει το 60 ο έτος της ηλικίας, όταν πρωτογνωριστήκαµε σε ένα συνέδριο, που πραγµατοποιήθηκε στο Μπλαγκόεφγκραντ της Βουλγαρίας. Γίναµε φίλοι πολύ σύντοµα, πράγµα που οφείλεται στο ότι οι αντιλήψεις µας για τη ζωή και την κοινωνία ήταν ίδιες πριν γνωριστούµε ακόµα. Με την βοήθεια του πολιτισµού και οι δύο µας υπηρετούσαµε την αµοιβαία γνωριµία και την αλληλοκατανόηση των λαών. Κατά τη διάρκεια των κοινών δραστηριοτήτων γνωρίσαµε καλύτερα ο ένας τον άλλο, αφού µάθαµε τα σηµαντικότερα σηµεία της προηγούµενης ζωής µας. Βάση των στοιχείων αυτών, πιστεύω, ότι το ένα από τα σηµαντικότερα ανθρώπινα χαρακτηριστικά του Γιάννη Μότσιου είναι το έξυπνο θάρρος που και ήταν, αλλά και εκφραζόταν πάντα διαφορετικά στις σκόρπιες στιγµές της ιστορίας και στη ζωή που αλλάζουν συχνά. Κατά τη διάρκεια του Εµφυλίου πολέµου στην Ελλάδα η δράση του στον ΣΕ, δηλαδή υπέρ του εργαζόµενου λαού, είναι η πιο φανερή απόδειξη του θάρρους του. Αυτός ο πόλεµος ονοµάζεται εµφύλιος, αλλά µόνο µε συγκεκριµένους περιορισµούς, επειδή, άµεσα ή έµµεσα, στις µάχες συµµετείχανε και οι ξένες µεγάλες δυνάµεις που ασκούσανε επιδράσεις στην τελική έκβαση του πολέµου. Τελικά, η άµεση οικονοµική και στρατιωτικό-τεχνική ενίσχυση του αµερικάνικου ιµπεριαλισµού έφερε το γνωστό αποτέλεσµα και το τέλος του πολέµου, γι αυτό, αυτή η µάχη θα µπορούσε να θεωρηθεί και ως µια επανάσταση του Ελληνικού λαού για την εθνική ανεξαρτησία και την κοινωνική δικαιοσύνη. Γιάννης Μότσιος, το παράδειγµα, µάλλον, Ο πρέπει να το πήρε από τους ηρωικούς αγώνες του πατέρα του, καθώς, επίσης, και από την τολµηρή και έξυπνη συµπεριφορά της µητέρας του στην αντιφασιστική δράση. Για τους αγώνες των γονιών του θα άξιζε να γράψει κανείς ένα µυθιστόρηµα. Αυτά που προανέφερα, δηλαδή οι εντυπώσεις από την παιδική και εφηβική ηλικία, κατά την άποψή µου, έπαιξαν σηµαντικό ρόλο αργότερα, όταν έκανε τα πρώτα βήµατα στους δρόµους της λογοτεχνίας. Εδώ, πρέπει να σηµειωθεί, ότι τις γνώσεις µου για την ποίησή του, τις πήρα από µεταφρασµένα έργα που προέρχονται από την κατά λέξη απόδοσή τους. Στην Ουγγαρία, πρέπει να γίνουν πολλές ακόµα προσπάθειες για να γίνει γνωστή και κατανοητή η µεταπολεµική νεοελληνική λογοτεχνία. Το πρώτο άρθρο για τον Γιάννη Μότσιο δηµοσιεύθηκε στην Ουγγαρία το 1972, στο περιοδικό Παγκόσµια Λογοτεχνία. Ακολούθησε λήµµα στην Ε- γκυκλοπαίδεια Παγκόσµιας Λογοτεχνίας και ως το 2004 τίποτε. Να εξηγηθεί αυτό είναι δύσκολο, γιατί οι εκπρόσωποι του ουγγρικού πολιτισµού ενδιαφέρονταν πάντα για την αρχαία ελληνική λογοτεχνία, η γνώση της οποίας παίζει σηµαντικό ρόλο στην ουγγρική µόρφωση ακόµη και στις µέρες µας. Ας γυρίσουµε όµως στη σταδιοδροµία του Γιάννη Μότσιου. Μετά την ήττα του ΣΕ, το 1949, ο Γιάννης Μότσιος αναγκάστηκε να µείνει στην προσφυγιά, στη Σοβιετική Ένωση: Τασκένδη, Κίεβο και µετά Μόσχα. Υπό τις νέες και πρωτόγνωρες συνθήκες χρειάστηκε και πάλι να έχει αρκετό θάρρος για να φτιάξει µια νέα ζωή, αρχίζοντάς τα όλα από την αρχή. Έµαθε τα Ρωσικά, ολοκλήρωσε τις µισοτελειωµένες σπουδές του στο Γυµνάσιο, και µετά άρχισε τις σπουδές στο πανεπιστήµιο, όπου γνωρίστηκε µε τα έργα της κλασικής και σύγχρονης ρωσικής λογοτεχνίας. ποίησή του εξελίχθηκε, κυρίως, στην προσφυγιά, λόγω του ότι εκεί είχε τη δυνατότη- Η τα να ασχοληθεί τώρα πιο συστηµατικά και µε µεγαλύτερη άνεση. Το περιβάλλον µε τις νέες εµπειρίες τον βοηθούσε. Σύντοµα έγινε επιστηµονικός συνεργάτης στο Ινστιτούτο Παγκόσµιας Λογοτεχνίας της Ακαδηµίας Επιστηµών της ΕΣΣ, όπου κύρια δουλειά του ήταν η έρευνα της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας. Ταυτόχρονα, έγραφε δικά του ποιήµατα και, συνεχώς, µετάφραζε από τα Ελληνικά στα Ρωσικά κι από τα Ρωσικά στα Ελληνικά, µε αποτέλεσµα να γίνει εξαιρετικός µεσολαβητής ανάµεσα στον Ρωσικό και τον Ελληνικό πολιτισµό. Έκανε καριέρα στον τοµέα του, τα ποιήµατα κυκλοφόρησαν σε Ελλάδα και Ρωσία, έκανε οικογένεια, απόκτησε σπίτι και µόνιµη, σταθερή εργασία στη Μόσχα. Με άλλα λόγια, η Σοβιετική Ένωση έ- γινε η δεύτερη πατρίδα του. Και µετά από όλα αυτά, πήρε τη δεύτερη, και, ίσως, την πιο τολµηρή από όλες τις αποφάσεις της ζωής του.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις Ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα που επιβοηθεί τον επαναπροσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου

Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου «Παγκόσμια Ευρώπη: οι Διεθνείς Διαστάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης» Αθήνα 30 Ιανουαρίου 2007 1 Προσφωνήσεις. Αυτή την

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική.

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική. ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ από το 2000 µέχρι σήµερα ένα εργαστήρι σκηνικής έκφρασης και δηµιουργίας, ή µια πρόταση ασκήσεων δηµιουργικής φαντασίας -------------------------------------------- (α) αντικείµενο και ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ»

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» 1.1 Βασικές κατευθύνσεις Η αξιολόγηση ενός μαθήματος είναι αρχικά θέμα προσδιορισμού και κατανόησης της ταυτότητάς του. Θέματα όπως είναι ο τίτλος του

Διαβάστε περισσότερα

Με ποιούς τρόπους μπορεί να αξιοποιηθεί η τέχνη ως μέσο διδασκαλίας της Ευρωπαϊκής Ιστορίας

Με ποιούς τρόπους μπορεί να αξιοποιηθεί η τέχνη ως μέσο διδασκαλίας της Ευρωπαϊκής Ιστορίας Με ποιούς τρόπους μπορεί να αξιοποιηθεί η τέχνη ως μέσο διδασκαλίας της Ευρωπαϊκής Ιστορίας Europe at Schools through Art and Simulation (EuropeStARTS) Δράσης KA1 του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Jean Monnet

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο «Φιλολογικό» Φροντιστήριο 2 ο Διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα Α Λυκείου Επιμέλεια: Μάνθου Άρτεμις [Ο διαδικτυακός διάλογος] Δεν μπορεί, ασφαλώς, να αμφισβητηθεί ότι ο διάλογος αποτελεί απαραίτητο στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά,

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, http://www.amis-kazantzaki.gr./ Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, ταξιδιωτικά Τα πιο γνωστά του έργα: Αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία Παρουσίαση Προγράµµατος σε Διδασκαλικό Σύλλογο Δηµοτικού Σχολείου Αγ. Αντωνίου Αξιοποίηση Λαϊκών Ιστοριών της Κύπρου για Προώθηση της Διαπολιτισµικής Εκπαίδευσης Σεπτ 2011 - Αυγ 2013 Δίκτυο συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Σκούρτου, Ε. (2011). Η Διγλωσσία στο Σχολείο. Αθήνα: Gutenberg. Γλώσσες και Διγλωσσία στον Κόσμο. Κεφάλαιο Πρώτο

Σκούρτου, Ε. (2011). Η Διγλωσσία στο Σχολείο. Αθήνα: Gutenberg. Γλώσσες και Διγλωσσία στον Κόσμο. Κεφάλαιο Πρώτο Σκούρτου, Ε. (2011). Η Διγλωσσία στο Σχολείο. Αθήνα: Gutenberg. Γλώσσες και Διγλωσσία στον Κόσμο Κεφάλαιο Πρώτο Η διγλωσσία / πολυγλωσσία είναι ένα παλιό φαινόμενο. Πάει χέρι με χέρι με τις μετακινήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Κύκλος επτά (7) διαλέξεων, με την συμμετοχή εννέα (9) κορυφαίων ομιλητών, με κοινό χαρακτηριστικό γνώρισμα την πρωτοποριακή σκέψη. Στόχος των ομιλιών είναι

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Φαινόμενο στη Γεωργιανή Τέχνη

Ελληνικό Φαινόμενο στη Γεωργιανή Τέχνη Ελληνικό Φαινόμενο στη Γεωργιανή Τέχνη NINO BADASHVILI Φιλόλογος Γεωργία Με την ευκαιρία της Συνάντησης, θα ήθελα να επισημάνω κάποια ίσως άγνωστα στοιχεία που είναι ιστορικά ορόσημα στις ελληνογεωργιανές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Α. Στο κείµενο αυτό η συγγραφέας πραγµατεύεται την αρχαία ελληνική τέχνη και την προσφορά της στον άνθρωπο. Αρχικά επισηµαίνει την ιδιαιτερότητά

Διαβάστε περισσότερα

Βιογραφικά είδη. Σοβαρό, επίσηµο, τυπικό

Βιογραφικά είδη. Σοβαρό, επίσηµο, τυπικό Βιογραφικά είδη (Βιογραφία, µυθιστορηµατική βιογραφία, αυτοβιογραφία, µυθιστορηµατική αυτοβιογραφία, βιογραφικό σηµείωµα, αυτοβιογραφικό σηµείωµα, αποµνηµονεύµατα, ηµερολόγιο, συστατική επιστολή) Περιεχόµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ Μυτιλήνη, 15.05.2014 Αρ. Πρ. 765 Το Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη 1 Για το βιβλίο Λιμνών Αποξηράνσεις Το βιβλίο βασίστηκε στα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Αποξηράνσεις

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

37 ο ΕΤΗΣΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ

37 ο ΕΤΗΣΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ 37 ο ΕΤΗΣΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Η ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΑΦΙΕΡΩΝΕΤΑΙ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΠΑΠΑΚΩΣΤΟΥΛΑ-ΓΙΑΝΝΑΡΑ 18-20 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2010

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Φ Ρ Ο Ν Τ Ι Σ Τ Η Ρ Ι A ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ 21 & ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ, Π. ΦΑΛΗΡΟ ΤΗΛ-FAX: 210 9851164,, Ε-mail: info@neapaideia.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Γραφεία: Κτήριο Αποστολίδη, Καλλιπόλεως και Ερεσού 1 T.K. 20537, 1678 Λευκωσία, Τηλ.: + 357 22893850, Τηλομ.: + 357 22 894491 Παρουσίαση 26 Ιανουαρίου 2014 2. ΣΚΟΠΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

του ΚΕΘΕΑ εγγράφονται σε δηµόσια σχολεία ως κατ οίκον διδαχθέντες, για να συµµετάσχουν στις προαγωγικές ή απολυτήριες εξετάσεις. Ακόµη, όλες σχεδόν

του ΚΕΘΕΑ εγγράφονται σε δηµόσια σχολεία ως κατ οίκον διδαχθέντες, για να συµµετάσχουν στις προαγωγικές ή απολυτήριες εξετάσεις. Ακόµη, όλες σχεδόν Εκδοτικό σηµείωµα Στη φιλοσοφία και πρακτική του Κέντρου Θεραπείας Εξαρτηµένων Ατόµων η εκπαίδευση αποτελεί κεντρικό άξονα της θεραπευτικής του προσέγγισης και της λειτουργίας του. Το προσερχόµενο στη

Διαβάστε περισσότερα

Διήμερο σεμινάριο. Εισαγωγή στη θεατρική Σκηνοθεσία. Bar theater

Διήμερο σεμινάριο. Εισαγωγή στη θεατρική Σκηνοθεσία. Bar theater Διήμερο σεμινάριο Εισαγωγή στη θεατρική Σκηνοθεσία Bar theater & Γιατί η υποκριτική είναι Τέχνη Σάββατο και Κυριακή 19 και 20 Οκτωβρίου 2013 στην αίθουσα του ''Θυρεάτη''(παραπλεύρως Αφων Καρκούλη) Έναρξη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ............................... 15 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ................................... 17 ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Κάθε πολιτισμός αφήνει το στίγμα του στην ιστορία, όμως η αρχαία ελληνική τέχνη ξεπέρασε τα όρια του χρόνου με το πανανθρώπινο μήνυμά της, με τη δύναμη του πνεύματος και του συναισθήματος.

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η σηµερινή φυσιογνωµία της Βιβλιοθήκης της Alpha Βank διαµορφώθηκε µετά το 2000 µε τη συγχώνευση της Alpha Τραπέζης Πίστεως µε την Ιονική Τράπεζα. Τότε και οι Βιβλιοθήκες των

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια Eκπαίδευση» Άρθρο 1 Νέο Λύκειο 1. Από το σχολικό έτος 2013-2014 καθιερώνεται ο θεσμός του Νέου Λυκείου και αρχίζει σταδιακά η εφαρμογή του

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188)

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. α) Ποιες σκέψεις διατυπώνει ο Μακρυγιάννης στο εξεταζόµενο

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Πολυτροπικότητα και διδασκαλία των ξένων γλωσσών στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση

Πολυτροπικότητα και διδασκαλία των ξένων γλωσσών στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Μαρία ημάση Μακρίνα Ζαφείρη Γρηγορία-Καρολίνα Κωνσταντινίδου Πολυτροπικότητα και διδασκαλία των ξένων γλωσσών στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Πλυτροπικότητα: η έννοια Ως πολυτροπικότητα, multimodality, ορίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254)

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Τι εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58)

Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58) 1. ΚΕΙΜΕΝO Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµ- µατολογικά στοιχεία:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης ΒΑΣΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ τέχνη επικοινωνία προσωπική ανάπτυξη κοινωνική συνοχή Ο πολιτισμός

Διαβάστε περισσότερα

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης Η σύγχρονη εκπαίδευση στοχεύει στην ολόπλευρη ανάπτυξη του µαθητή τόσο σε ατοµικό όσο και σε

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή 1ης σελίδας ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΡΟΤΥΠΩΝ-ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

Αρχή 1ης σελίδας ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΡΟΤΥΠΩΝ-ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ Αρχή 1ης σελίδας ΑΓ.ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ 11 -- ΠΕΙΡΑΙΑΣ -- 18532 -- ΤΗΛ. 210-4224752, 4223687 Ονοματ/μο: Ημερομηνία: ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΡΟΤΥΠΩΝ-ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ Κείμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία των Μαθηµατικών Γ/σίου και Γεν. Λυκείου.

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία των Μαθηµατικών Γ/σίου και Γεν. Λυκείου. Να διατηρηθεί µέχρι... ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ENIAIOΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ /ΝΣΗ ΣΠΟΥ ΩΝ /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α' Αν. Παπανδρέου 37, 15180 Μαρούσι Πληροφορίες : Αν. Πασχαλίδου Τηλέφωνο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Άξονες Προτεραιότητας 1,2,3, -Οριζόντια Πράξη», ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011 Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. 1989 Διδακτορικό Δίπλωμα Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας (Τομέας Λαογραφίας)

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. 1989 Διδακτορικό Δίπλωμα Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας (Τομέας Λαογραφίας) ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΑΤΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Ονοματεπώνυμο : Μαγδαληνή Ζωγράφου Διεύθυνση Επικοινωνίας : Εθνικής Αντίστασης 41, Δάφνη 17237 Tηλέφωνο Επικοινωνίας : 210-9760310, 210-6668198 Fax : - E-mail : zografou@phed.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού''

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Οι παρακάτω προσκλήσεις εντάσσονται στο Έργο «ΠΑΝ ΕΚΤΗΣ Νο2- Ψηφιακός Θησαυρός Πρωτογενών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ 1. Να γράψετε ένα κείµενο, όπου θα αναφέρετε τα στοιχεία που συναγάγουµε για τη δοµή και τη λειτουργία της αθηναϊκής πολιτείας από τον «Ὑπὲρ Μαντιθέου» λόγο.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΠ. ΛΑ ΙΑΣ

ΕΙ ΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΠ. ΛΑ ΙΑΣ ΕΙ ΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΠ. ΛΑ ΙΑΣ ISBN 978-960-02-3056-7, Σχήµα 17x24, Σελίδες 350, Τιµή: 25,00 (δεν συµπερ. 6,5% ΦΠΑ), Έκδοση Αθήνα, εκέµβριος 2014, Κωδικός στον Εύδοξο: 41986851

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΣΤΑΣ Λ. ΖΩΡΑΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΚΩΣΤΑΣ Λ. ΖΩΡΑΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΚΩΣΤΑΣ Λ. ΖΩΡΑΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ι. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Γεννήθηκα στην Αθήνα στις 21 Αυγούστου 1950. Γονείς μου είναι ο Λύσανδρος Κ. Ζώρας και η Λήδα Ζώρα το γένος Ο. Λαμπροπούλου. ΙΙ. ΣΠΟΥΔΕΣ Α. Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιληπτική Απόδοση Κειμένων ΑΣΚΗΣΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου που ακολουθεί σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων. (Πανελλαδικές Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά

Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά Καλλιτεχνική επιμέλεια εξωφύλλου ΝΙΚΟΣ ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗΣ Σχεδιασμός & δημιουργία εξωφύλλου ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΚΡΑΚΗΣ [www.alpha2.gr] ISBN έντυπης έκδοσης: 978-960-7948-46-5 ISBN ηλεκτρονικής

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Το νέο κοινωνιολογικό πλαίσιο του πολυπολιτισμικού σχολείου

Το νέο κοινωνιολογικό πλαίσιο του πολυπολιτισμικού σχολείου Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο- για τη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Σε συνεργασία με την Περιφερειακή Διεύθυνση Π.Ε. & Δ.Ε. Νοτίου Αιγαίου ΗΜΕΡΙΔΑ Το νέο κοινωνιολογικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή.

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή. Ομιλία Αντιπεριφερειάρχη Δυτικής Αττικής κ. Γ. Βασιλείου στην ανοικτή σύσκεψη-παρουσίαση του στρατηγικού σχεδίου ΔΥΤΙΚΗ ΑΤΤΙΚΗ 2020+ Πνευματικό Κέντρο Ασπροπύργου 25-5-2015 Σας καλωσορίζουμε σε μια ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές και αποδίδονται για να διευκολύνουν τους μαθητές να κατανοήσουν το σύνολο του διαγωνίσματος και απόλυτα

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο Μέγας Αλέξανδρος και τις εκστρατείες του» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Γ. ΕΡΓΑΣΙΕΣ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Με βάση τα στοιχεία που παρέχει το κεφάλαιο ΚΒ του σχολικού σας βιβλίου (σσ. 73-119) να συντάξετε έναν χρονολογικό πίνακα

Διαβάστε περισσότερα

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων 1 Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων Αθήνα --- ευτέρα 16 Σε τεµβρίου 2013 2 Κύριε ήµαρχε, Κυρία Πρόεδρε του

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Γαβριέλλα Κοντογιαννίδου, Φιλόλογος 1. Το πρώτο βήμα μας είναι η κατανόηση του θέματος και η ένταξή του σε ευρύτερες θεματικές ενότητες Συνήθως, ένα θέμα Έκθεσης έχει

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η αγγλική και οι άλλες γλώσσες της Ευρωπαϊκής Ένωσης

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η αγγλική και οι άλλες γλώσσες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο 1 Η αγγλική και οι άλλες γλώσσες της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ο ενιαίος ευρωπαϊκός χώρος αποτελεί ήδη πεδίο δραστηριότητας, αλλά και ανταγωνισμού των γλωσσών. Από την εποχή της ίδρυσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία]

ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία] ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία] ειδικές μορφωτικές εκδηλώσεις 2014 2015 www.eie.gr Νέες προσεγγίσεις στην Ιστορία του Νότου της Ρωσικής Aυτοκρατορίας, 1784-1914 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα