«Σύστηµα Σήµανσης για Μουσεία»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Σύστηµα Σήµανσης για Μουσεία»"

Transcript

1 i

2 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΧΕ ΙΑΣΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΣΥΡΟΣ 2007 ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ υπό το θέµα «Σύστηµα Σήµανσης για Μουσεία» ΙΩΑΚΕΙΜΙ ΟΥ ΚΑΛΛΙΡΟΗ ΜΑΡΙΑ Επιβλέπων καθηγητής: Κωνσταντίνος Χούρσογλου Εξεταστική επιτροπή: Νικόλαος Χατζησάββας Αγγελική Μπρισνόβαλη ii

3 Στους γονείς µου Ανδρέα & Στέλλα και στον αδελφό µου Χρήστο iii

4 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Ο άνθρωπος καλείται συχνά να πλοηγηθεί σε διαφορετικούς εσωτερικούς ή και υπαίθριους χώρους. Συχνά, η δοµή ή οι ενδείξεις που λαµβάνει από το περιβάλλον του, δεν επαρκούν ώστε να µπορέσει να καταφτάσει στο στόχο του, πόσο µάλλον µε τον τρόπο ή στο χρόνο που επιθυµεί. Η σήµανση αποτελεί ένα ισχυρά αποτελεσµατικό µέσο, αναπαράστασης των πληροφοριών µε αφαιρετικό συνήθως τρόπο, που θα ήθελε το άτοµο να λαµβάνει από το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται. Η παρούσα διπλωµατική εργασία πραγµατεύεται µε το θέµα της σήµανσης των µουσείων. Αρχικά παρουσιάζεται µια εκτεταµένη µελέτη που αφορά κυρίως την συµβολή και τον τρόπο λειτουργίας της σήµανσης εστιάζοντας ιδιαίτερα στα µουσεία και στη συνέχεια γίνεται εφαρµογή των αποτελεσµάτων και των µεθόδων που παρουσιάστηκαν, στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών. Το τελικό αποτέλεσµα της εργασίας, είναι η παρουσίαση µιας σχεδιαστικής πρότασης ενός συστήµατος σήµανσης, που θα µπορεί να εφαρµοστεί τόσο σε µουσεία όσο και σε άλλους χώρους που πληρούν τα κριτήρια που τίθενται κατά την πορεία της εργασίας. iv

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Αρχικά, θα ήθελα να ευχαριστήσω εκ βάθος καρδίας τον επιβλέπον καθηγητή µου, κ. Κωνσταντίνο Χούρσογλου για την καθοδήγηση και τις πολύτιµες συµβουλές του σε όλη την διάρκεια τόσο της φοίτησης µου στο Πανεπιστήµιο, όσο και της εκπόνησης της διπλωµατικής µου εργασίας. Επίσης, θα ήθελα να εκφράσω την βαθιά µου ευγνωµοσύνη στους καθηγητές µου κ. Νικόλαο Χατζησάββα και κα. Αγγελική Μπρισνόβαλη, µέλη της τριµελούς επιτροπής αξιολόγησης της εργασίας, για την πρόθυµη συνεργασία τους, τον συµβουλευτικό και καθοδηγητικό τους ρόλο. Ακόµα, οφείλω να ευχαριστήσω την κα. Μαρία Οικονόµου επίκουρος καθηγήτρια του τµήµατος Πολιτισµικής Τεχνολογίας & Επικοινωνίας του Πανεπιστηµίου Αιγαίου, για την καθοδήγησή της και την προσφορά υλικού για το θεωρητικό µέρος της εργασίας, τον κ. Νικόλαο Κωνστάντιο αρχαιολόγο που εργάζεται στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών για τις πολύτιµες πληροφορίες και την παραχώρηση δεδοµένων που αφορούν στην δοµή και λειτουργία του µουσείου, τον κ. Χριστόφορο Μπρέλλη διδάσκοντα του τµήµατος για τις συµβουλές του κατά την εκκίνηση της εργασίας. Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω την κα. Χριστίνα Βέικου, σύµβουλο φιλολόγων του παιδαγωγικού ινστιτούτου καθώς και την κα. Μυρτώ Βέικου, αρχαιολόγο για την συµβολή τους στην διόρθωση και στην επιµέλεια σύνταξης του κειµένου. Η παρούσα εργασία αφιερώνεται στους γονείς µου Ανδρέα & Στέλλα Ιωακειµίδη και στον αδελφό µου Χρήστο, για την συνεχή υποστήριξη, ενθάρρυνση, ψυχολογική και οικονοµική συµβολή σε όλη την διάρκεια της φοίτησής µου. Τέλος θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Άγγελο για την κατανόηση, την υποµονή και την αφοσίωσή του στον στόχο µου καθώς και φίλους και συµφοιτητές και ιδιαίτερα την φίλη µου Γλυκερία Κασιούµη και τον φίλο και συµφοιτητή µου Κώστα Γκουτζαµάνη που για πέντε χρόνια είτε από απόσταση είτε από κοντά µε ενθάρρυναν σε αυτή µου την προσπάθεια. v

6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ... iv ΠΡΟΛΟΓΟΣ.. v 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΟΜΗ ΤΗΣ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΟΙΝΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟ Η εξέλιξη των µουσείων Η επικοινωνία του µουσείου µε το κοινό Μετατρέποντας τα µουσεία σε προσιτούς χώρους ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΟΙΝΟΥ Γενικά χαρακτηριστικά των επισκεπτών ιάρκεια επίσκεψης Έλκοντας το κοινό Ο ρόλος της µάθησης στα µουσεία Το κοινό των µουσείων βάσει ενδεικτικών ηλικιακών οµάδων Ελληνική Πραγµατικότητα ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΗΜΑΝΣΗΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΕΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΗΜΑΝΣΗΣ Η ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Τύποι Μουσειογραφικής Πορείας ΣΤΟΧΟΙ ΕΝΟΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΗΜΑΝΣΗΣ Σκοποί ενός Συστήµατος Σήµανσης Προϋποθέσεις για ένα Σύστηµα Σήµανσης ραστηριότητες που χρήζουν Σήµανσης και Λειτουργία του Συστήµατος ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΚΑΙ ΣΗΜΑΝΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΟΥ ΑΠΑΡΤΙΖΟΥΝ ΕΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΗΜΑΝΣΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΗΣ ΣΗΜΑΝΣΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΗΜΑΝΣΗΣ ΚΑΙ ΧΑΡΤΕΣ Στοιχεία Σήµανσης Χαρακτηριστικά των στοιχείων σήµανσης Χάρτες ΧΡΩΜΑ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΣΗΜΑΝΣΗΣ ΟΜΑ ΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ...51 vi

7 5.2 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ Μοντέλο «επιλογών» και «ενδείξεων» Μοντέλο «οπτικών απεικονίσεων» και «δυνατοτήτων» Προσοµοίωση του χώρου και της γνώσης µε συστήµατα πολλαπλών δραστών Space Syntax ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΣΧΕ ΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑΣ BRIEF Brief Analysis ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΑΙΤΗΣΕΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ (ΒΧΜ) ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ Εφαρµογή Μεθοδολογίας «επιλογών» και «ενδείξεων» ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΣΧΕ ΙΑΣΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΧΕ ΙΑΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΤΕΛΙΚΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ Λεπτοµερής περιγραφή Παρουσίαση προτεινόµενου συστήµατος σήµανσης ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΑΝΑΦΟΡΕΣ. ix ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΙΚΟΝΩΝ Εικόνα 1: Παράδειγµα σήµανσης για άτοµα µε απώλεια όρασης (Charles De Gaule Airport, Lighthouse International Headquarters) Εικόνα 2: Παράδειγµα τυπογραφίας (National Park Service) Εικόνα 3: Παράδειγµα πικτογραµµάτων (Government of Canada) Εικόνα 4: Atlanta transportation map, Washington D.C. map Εικόνα 5: Χρωµατικός δίσκος (www.joehallock.com) Εικόνα 6: Η συµπεριφορά του χρώµατος σε σχέση µε το σχήµα και άλλα χρώµατα (www.joehallock.com) Εικόνα 7: Το πεδίο της γνώσης στον εµπειρικό κόσµο Εικόνα 8: Απεικόνιση της ιαδικασίας που αναπτύσσεται κατά τον προσανατολισµό Εικόνα 9: Παράδειγµα γραφήµατος Εικόνα 10: Ο δράστης σε αλληλεπίδραση µε το περιβάλλον του Εικόνα 11: Απεικόνιση της διαδικασίας εύρεσης της διαδροµής Εικόνα 12: Σχεδιαστική πρόταση Εικόνα 13: Σχεδιαστική πρόταση vii

8 Εικόνα 14: Σχεδιαστική πρόταση Εικόνα 15: Σχεδιαστική πρόταση Εικόνα 16: Σχεδιαστική πρόταση Εικόνα 17: Η δύναµη της σήµανσης ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΙΝΑΚΩΝ Πίνακας 1: Τύποι πληροφορίας...42 Πίνακας 2: Μοντέλο "επιλογών - ενδείξεων"...55 Πίνακας 3: Ανάλυση Απαιτήσεων ΒΧΜ...69 Πίνακας 4: Λειτουργικές απαιτήσεις...78 Πίνακας 5: Επικοινωνιακές απαιτήσεις...79 Πίνακας 6: Αξιολόγηση σχεδιαστικών προτάσεων...86 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΓΡΑΦΗΜΑΤΩΝ Γράφηµα 1: Οικονοµική κατάσταση επισκεπτών...20 Γράφηµα 2: Σήµανση...20 Γράφηµα 3: Φύλλο...21 Γράφηµα 4: Επίπεδο εκπαίδευσης...21 Γράφηµα 5: Επάγγελµα...22 Γράφηµα 6: Συχνότητα επίσκεψης...22 Γράφηµα 7: Είστε σε διακοπές;...23 Γράφηµα 8: Παροµοίωση µουσείου...23 viii

9 i

10 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην παρούσα διπλωµατική εργασία, υπό το θέµα «Σύστηµα Σήµανσης για µουσεία», µελετήθηκαν οι έννοιες του µουσείου, της σήµανσης καθώς και ο τρόπος πλοήγησης του ατόµου σε ένα άγνωστο περιβάλλον. Όλα τα παραπάνω διεξήχθησαν υπό το πρίσµα της µεθοδολογίας και των πορισµάτων της προγενέστερης έρευνας, τα οποία έχουν ήδη δηµοσιευτεί. Στη συνέχεια, θα παρουσιαστεί µια εκτενής µελέτη κυρίως του τρόπου κατά τον οποίο συµπεριφέρεται ο άνθρωπος µέσα σε ένα άγνωστο περιβάλλον και διαδρά µε αυτό, καθώς και του τρόπου µε τον οποίο οι επιλογές του επηρεάζονται από την σήµανση µέσα από µεθόδους προσοµοίωσης. Το περιβάλλον αυτό τελικά εξειδικεύεται σε ένα µουσειακό χώρο, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών, που λαµβάνεται ως πρότυπο για την σχεδίαση του συστήµατος σήµανσης. Η παραπάνω µελέτη συνοψίζεται στο τελικό συµπέρασµα της διπλωµατικής εργασίας που είναι το σύστηµα σήµανσης που προτείνεται. 1.1 ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ Στόχος της διπλωµατικής εργασίας είναι η δηµιουργία ενός συστήµατος αντικειµένων για την σήµανση των χώρων, των αντικειµένων και των εκθεµάτων που εµπεριέχονται σε ένα µουσείο. Με τον όρο «σύστηµα αντικειµένων», εννοούµε όλα εκείνα τα αντικείµενα που σκοπό έχουν αφενός την εξωτερική σήµανση όλων των περιβαλλόντων χώρων ενός µουσείου και αφετέρου την εσωτερική σήµανση όλων των πιθανών διαφορετικών παροχών, περιοχών και αντικειµένων που συναντώνται σε ένα µουσείο. Το σύστηµα αυτό, θα απευθύνεται αρχικά στους σχεδιαστές και επιµελητές των εκθέσεων οι οποίοι, θα έχουν την δυνατότητα να το προσαρµόσουν µέσα από τις εναλλακτικές προτάσεις που θα δίνονται στον µουσειακό χώρο. Το σύστηµα ως απώτερο αλλά ουσιαστικό δέκτη έχει τον επισκέπτη του µουσείου. Εν ολίγοις, σκοπός του «συστήµατος αντικειµένων» είναι να βοηθήσει τον επισκέπτη ενός µουσείου να «χαράξει» την καλύτερη δυνατή για εκείνον µουσειογραφική πορεία µέσα στο χώρο, προκειµένου να δει τα εκθέµατα που επιθυµεί, να επισκεφθεί τους χώρους που τον ενδιαφέρουν και να βρει συµπληρωµατικές πληροφορίες για µη 1

11 πρωτεύουσες δραστηριότητες όπως είναι τα πωλητήρια, η καφετέρια, οι τουαλέτες και άλλες παροχές που µπορεί να εµπεριέχονται στο χώρο του µουσείου. Προκειµένου να πραγµατοποιηθούν όλα τα παραπάνω, κρίνεται αναγκαίο να γίνει µελέτη και καταγραφή των απαιτήσεων σήµανσης ενός υπάρχοντος µουσειακού χώρου. Για τον σκοπό αυτό θα χρησιµοποιηθεί το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών. Τα αποτελέσµατα που θα προκύψουν από τη µελέτη θα χρησιµοποιηθούν κατόπιν σαν πρότυπο για τη δηµιουργία του συστήµατος, έτσι ώστε το σύστηµα να µπορεί να εφαρµοστεί και σε άλλα µουσεία λαµβάνοντας πάντα υπόψη την ιδιαιτερότητα του κάθε χώρου. 1.2 ΟΜΗ ΤΗΣ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Η εργασία απαρτίζεται από εφτά κεφάλαια που καθένα τους πραγµατεύεται από έναν σηµαντικό παράγοντα που έχρηζε εξέτασης για την µελέτη του θέµατος. Τα κεφάλαια 2, 3, και 4 πραγµατεύονται τις δύο βασικές έννοιες της εργασίας, το µουσείο και τη σήµανση. Ένα σύστηµα σήµανσης, αναπτύσσεται προκειµένου να βοηθήσει στην πλοήγηση του κοινού. Εποµένως τα επιµέρους θέµατα που µελετώνται επιλέχθηκαν βάση των σχέσεων και των αλληλεπιδράσεων που αναπτύσσει το άτοµο µε το περιβάλλον του ως προς την σήµανση. Το περιβάλλον του ατόµου µπορεί να είναι είτε το µουσείο ως οργανισµός, είτε τα επιµέρους στοιχεία που απαρτίζουν το σύστηµα ή ακόµα, οποιοσδήποτε άλλος παράγοντας που ασκεί επιρροή στο άτοµο. Στο δεύτερο κεφάλαιο, γίνεται µία αναδροµή στην ιστορία του µουσείου, στην δηµιουργία του, στον σκοπό ύπαρξής του ανά τους αιώνες, στην σηµερινή του µορφή, στους σκοπούς και στους στόχους που θα πρέπει να εξυπηρετεί. Στη συνέχεια µέσα από στατιστικά στοιχεία, τις έρευνες κοινού όπως αποκαλούνται στην περίπτωση των µουσείων, προσεγγίζεται ο «επισκέπτης» των µουσείων, οι απαιτήσεις του και οι προσδοκίες του από τον χώρο. Στο τρίτο κεφάλαιο, γίνεται εισαγωγή στην έννοια της σήµανσης. Παρουσιάζονται τα προβλήµατα που θα πρέπει να επιλύσει ένα σύστηµα σήµανσης και η έννοια του προσανατολισµού µέσα στον χώρο. Παρατίθενται οι στόχοι και οι σκοποί που θα πρέπει να ικανοποιούνται, καθώς και οι προϋποθέσεις που θα πρέπει να πληρούνται. Επίσης, γίνεται αναφορά στον τρόπο που µπορούν να επωφεληθούν τα άτοµα µε 2

12 αναπηρία από ένα σύστηµα σήµανσης και πώς αυτό θα πρέπει να ικανοποιεί τις απαιτήσεις τους. Το τέταρτο κεφάλαιο αναφέρεται σε όλα τα απαραίτητα στοιχεία που απαρτίζουν ένα σύστηµα σήµανσης και πως αυτό θα πρέπει να συνάδει µε τον οργανισµό και το κτίριο στο οποίο εφαρµόζεται. Ορισµένα από αυτά τα στοιχεία είναι η τυπογραφία, τα πικτογράµµατα και οι χάρτες. Τέλος, εξετάζεται η συµβολή του χρώµατος στην σήµανση. Στο πέµπτο κεφάλαιο, µελετώνται τα διαφορετικά τύπου µοντέλα που έχουν αναπτυχθεί και ανήκουν στο πεδίο της γνωστικής επιστήµης. Ο βασικός στόχος τους είναι ο εντοπισµός των σηµείων που χρήζουν σήµανσης σε έναν χώρο. Το έκτο κεφάλαιο αφορά την σχεδιαστική διαδικασία που ακολουθήθηκε. Οι υποενότητες που το απαρτίζουν ουσιαστικά αποτελούν την σύνοψη και εφαρµογή όλων των παραπάνω θεµάτων που µελετήθηκαν στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Γίνεται ανάλυση των απαιτήσεων του µουσείου, επιλέγεται και υιοθετείται το κατάλληλο µοντέλο (από αυτά που παρουσιάστηκαν διεξοδικά στο προηγούµενο κεφάλαιο), και παρατίθενται οι επιθυµητές προδιαγραφές που θα πρέπει να πληρεί το σύστηµα ώστε να εφαρµοστεί τόσο στο συγκεκριµένο µουσείο όσο και σε οποιοδήποτε άλλο (σύµφωνα µε τον περιορισµό που έχει τεθεί για τα µουσεία που µπορούν να υιοθετήσουν το προτεινόµενο σύστηµα). Στη συνέχεια παρουσιάζονται πιθανές σχεδιαστικές προτάσεις, η αξιολόγησή τους, και τέλος αναπτύσσεται η τελική σχεδιαστική πρόταση. Τo έβδοµο κεφάλαιο περιλαµβάνει τα συµπεράσµατα της εργασίας, τόσο από την έρευνα που διεξάχθηκε όσο και τα συµπεράσµατα από τον τελικό σχεδιασµό του συστήµατος. Ακολουθούν οι αναφορές που χρησιµοποιήθηκαν και ένα παράρτηµα όπου αναπτύσσονται τρία σενάρια πιθανών επισκεπτών του ΒΧΜ, παρατίθενται κάποιες συµπληρωµατικές πληροφορίες και παρουσιάζονται ενδεικτικά κάποια από τα ήδη υπάρχοντα συστήµατα σήµανσης. 3

13 Μουσείο 3

14 2 ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΟΙΝΟΥ 2.1 ΜΟΥΣΕΙΟ Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται µια σύντοµη Ιστορική Ανασκόπηση που αφορά την δηµιουργία, την εξέλιξη και κατ επέκταση την σηµερινή µορφή των µουσειακών χώρων Η εξέλιξη των µουσείων Από τα βάθη των αιώνων, γίνεται φανερή η ανάγκη του ανθρώπου για συλλογή ποικίλων αντικειµένων. Σε αυτό το ισχυρό ένστικτο των ανθρώπων, που µπορεί να εξηγηθεί ποικιλοτρόπως, οφείλεται κατά µία έννοια η ανάπτυξη των µουσείων. Τα πρώτα µουσεία προήλθαν από τις ακαδηµαϊκές «συλλογές αξιοπερίεργων αντικειµένων και από τα πριγκιπικά θησαυροφυλάκια» (Merriman 1999). Όπως γίνεται φανερό τα µουσεία αυτά απευθύνονταν σε επισκέπτες που διέθεταν το ίδιο επίπεδο γνώσεων και εκτιµούσαν τις συλλογές όσο και οι ίδιοι οι συλλέκτες τους. Το µουσείο λειτουργούσε ως µια διαχωριστική στάθµη µεταξύ των µορφωµένων, που µπορούσαν να είναι επισκέπτες του χώρου και των αµόρφωτων οι οποίοι δεν είχαν τη δυνατότητα να επισκεφτούν τον µουσείο. Με την πάροδο των ετών η άποψη αυτή ενισχυόταν ακόµα περισσότερο, αυτό αποδεικνύεται από τις απόπειρες διερεύνησης των επισκεπτών τους, οι οποίες δείχνουν στην πλειονότητά τους ότι το κοινό των περισσότερων µουσείων αποτελείται από µορφωµένους και εύπορους πολίτες. Παρά το γεγονός ότι µουσεία είναι ανοιχτά στο κοινό για περισσότερο από τριακόσια χρόνια, µόλις το τελευταίο τέταρτο του 20 ου αιώνα οι µουσειολόγοι προέβησαν «σε συντονισµένες προσπάθειες», όπως αναφέρει η Μαρία Οικονόµου (2003), ώστε να κατανοήσουν τον τρόπο µε τον οποίο θα µπορέσουν να επικοινωνήσουν καλύτερα µε το κοινό τους. Το ιεθνές Συµβούλιο Μουσείων (ICOM) ορίζει το µουσείο ως: «Οργανισµός µόνιµος, χωρίς κερδοσκοπικό χαρακτήρα, υποταγµένος στην υπηρεσία της κοινωνίας και της ανάπτυξής της και ανοιχτός στο κοινό, ο οποίος αποκτά, συντηρεί, µελετά, κοινοποιεί και εκθέτει υλικές µαρτυρίες του ανθρώπου και του περιβάλλοντός του µε σκοπό τη µελέτη, την εκπαίδευση και την ψυχαγωγία». 4

15 «Ο ορισµός αυτός αναφέρεται στο µακρόχρονο και σταθερό χαρακτήρα των µουσείων που έχουν ως σκοπό την διαφύλαξη των συλλογών για το µέλλον και τις επόµενες γενιές». (Οικονόµου 2003). Στην Ευρώπη το ενδιαφέρον των µουσείων για το κοινό τους υπήρξε ελάχιστο. Τα περισσότερα µουσεία φαίνεται να δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στην προβολή των αντικειµένων τους παρά στην επικοινωνία τους µε το ευρύ κοινό στο οποίο πρέπει να απευθύνονται. Η λέξη «κοινό» που χρησιµοποιείται πολύ συχνά για τους επισκέπτες των µουσείων είναι ιδιαίτερα παραπλανητική, καθώς κρύβει την «ποικιλία και τις διάφορες κοινωνικές οµάδες που αντιπροσωπεύει η λέξη» (Μουσούρη 1999). Αυτό που κυρίως συµβαίνει είναι ότι το µουσείο θέτει ποικίλους φραγµούς, κοινωνικούς, οικονοµικούς διανοητικούς και φυσικούς, όπως οι ώρες κοινού, το εισιτήριο εισόδου, η γλώσσα και οι κώδικες επικοινωνίας που σκοπό έχουν να προσελκύσουν ή να αποµακρύνουν συγκεκριµένες οµάδες επισκεπτών. Οι οµάδες αυτές µπορούν να είναι σχολεία, οικογένειες, τουρίστες, άνθρωποι µε διαφορετική εθνικότητα, διαφορετικές θρησκευτικές πίστεις, οµάδες ανθρώπων µε ιδιαίτερες ανάγκες. Τα τελευταία χρόνια, που έχουν πλέον αναγνωριστεί τα ποικίλα προβλήµατα που προκύπτουν, καταβάλλεται µεγάλη προσπάθεια ώστε το µουσείο να καταφέρει να επικοινωνήσει µε το κοινό Η επικοινωνία του µουσείου µε το κοινό Η επικοινωνία είναι µία από τις θεµελιώδεις λειτουργίες των µουσείων. «Συνίσταται στη µετάδοση πληροφοριών, µηνυµάτων και εµπειριών µε σαφή, αποτελεσµατικό και ευχάριστο τρόπο, σε διαφορετικές κοινωνικές οµάδες και άτοµα, µε ποικίλες προσδοκίες, αναζητήσεις και ενδιαφέροντα» (Μούλιου 1999). Η επικοινωνία ορίζει και καθορίζει τη δηµόσια εικόνα του µουσείου, επηρεάζει τις αντιλήψεις και την στάση των ανθρώπων προς αυτό, και συνεπώς την απόφασή τους να το επισκεφθούν ή όχι. Μερίδιο στην επικοινωνία του µουσείου µε το κοινό κατέχει και η σήµανση. Με τη βοήθεια της σήµανσης το κοινό αντιλαµβάνεται τον χώρο στον οποίο βρίσκεται και κατανοεί τα εκθέµατα που το περιβάλουν. Η σήµανση αποτελεί έναν από τους τρόπους µε τους οποίους το µουσείο θα καταφέρει να κρατήσει ή να απωθήσει τον επισκέπτη µέσα σε αυτό. 5

16 Στο σηµείο αυτό, κρίνεται απαραίτητο να γίνουν ορισµένες διευκρινήσεις σχετικά µε τους δύο ορισµούς που θα χρησιµοποιηθούν ευρέως στην παρούσα εργασία, καθώς αυτοί οι ορισµοί είναι και το αντικείµενο µε το οποίο πραγµατεύεται. Ο Kevin Lynch πρώτος το 1960 στο βιβλίο του «The image of the city» χρησιµοποίησε τον όρο «wayfinding» για να αναφερθεί στους χάρτες, στους αριθµούς, στα καθοδηγητικά σήµατα που χρησιµοποιήθηκαν για να βοηθήσουν στην πλοήγηση των ανθρώπων στις πόλεις. Μία ολόκληρη δεκαετία χρειάστηκε προκειµένου να αποσαφηνιστεί η έννοια του όρου. Το 1970 ο ψυχολόγος Romedi Passini µαζί µε τον σχεδιαστή Paul Arthur στο βιβλίο τους «Wayfinding in Architecture and Wayfinding, People, Signs and Architecture», εκτός από τον όρο «wayfinding» χρησιµοποίησαν τον όρο «signage». Πλέον η διαφορά είναι ευδιάκριτη. Ο πρώτος όρος αναφέρεται στην διαδικασία που εφαρµόζει ο άνθρωπος προκειµένου να εντοπίσει τον προορισµό του ή πιο απλά στην διαδικασία προσανατολισµού, ενώ ο δεύτερος όρος αναφέρεται στα µέσα που θα χρησιµοποιήσει για να φέρει εις πέρας αυτή την διαδικασία (δηλαδή, τα καθοδηγητικά σήµατα, τις επιγραφές, τους χάρτες και άλλα στοιχεία σήµανσης που µπορούν να χρησιµοποιηθούν). Το σύνολο των παραπάνω εννοιών συνοψίζονται στο σύστηµα σήµανσης (signage system). Στη πορεία της εργασίας θα χρησιµοποιείται η ελληνική µετάφραση των όρων για τον καλύτερο διαχωρισµό τους. Το σύστηµα σήµανσης, που είναι το ζητούµενο της εργασίας, παίρνει ποικίλες διαστάσεις. Αναφέρεται στην διαδικασία προσανατολισµού µέσα σε ένα άγνωστο περιβάλλον, στην πλοήγησή του ανθρώπου µέσα στον χώρο, στη διάδραση του µε τον περιβάλλον, στην αναζήτηση πληροφοριών, στον εντοπισµό του προορισµού του, στην χρήση συσκευών πλοήγησης και γενικότερα στην όσο το δυνατόν ταχύτερη εξοικείωση του ανθρώπου µε τον «άγνωστο» χώρο στον οποίο βρίσκεται. Ακόµα, πρόκειται για τις συµπεριφορές που αναπτύσσει ο άνθρωπος, όταν αναζητά κάποιου είδους πληροφορία. Ως πιο σηµαντικές παράµετροι αυτής της διαδικασίας µπορούν να θεωρηθούν ο προσανατολισµός, η κατεύθυνση και η αναγνώριση του τελικού στόχου. Πλέον έχει αναγνωριστεί ο σπουδαίος ρόλος που µπορούν να επιτελέσουν τα µουσεία στην βελτίωση της εκπαίδευσης, της ψυχαγωγίας και της ανάπτυξης της κοινωνίας όπως έχει εξελιχθεί στις µέρες µας. Το γεγονός αυτό σε συνδυασµό µε τα αποτελέσµατα που µπορεί να επιφέρει ένα ολοκληρωµένο σύστηµα σήµανσης όσον αφορά την αύξηση του βαθµού επίσκεψης στα µουσεία, είναι η πρόκληση που θα πρέπει να αντιµετωπιστεί στην παρούσα εργασία. Σκοπός είναι η πρόταση ενός 6

17 συστήµατος σήµανσης ικανό να βοηθήσει, να ελκύσει και να κρατήσει τον επισκέπτη στο χώρο του µουσείου Μετατρέποντας τα µουσεία σε προσιτούς χώρους Το τελευταίο τέταρτο του 20 ου αιώνα συνεχώς αυξανόµενοι παράγοντες, αµφισβητήσεις και άσχηµες κριτικές οδήγησαν τα µουσεία στην επιτακτική ανάγκη να βελτιώσουν την εικόνα τους ως προς το κοινό και να γίνουν πιο προσιτά σε αυτό. Ο επιµελητής µουσείων και συλλογών του Πανεπιστηµιακού Κολεγίου του Λονδίνου, Nick Merriman (1999) προσδιόρισε τρεις βασικούς παράγοντες για τους οποίους θα πρέπει να επαναπροσδιορισθεί ο ρόλος των µουσείων ώστε να συµβαδίζει µε την σηµερινή µορφή της κοινωνίας µας. Ο πρώτος από αυτούς τους παράγοντες είναι η συµβολή του µουσείου στην εκπαίδευση και στην εξέλιξη της κοινωνίας. Ο δεύτερος παράγοντας είναι η απαίτηση για περισσότερη υπευθυνότητα στη διαχείριση των δηµοσίων κονδυλίων. Ο τελευταίος παράγοντας σχετίζεται µε τις αλλαγές και τον αυξηµένο ανταγωνισµό από τοµείς της «βιοµηχανίας της πολιτισµικής κληρονοµιάς» και από το σύνολο της «βιοµηχανίας της ψυχαγωγίας». Άµεσο αποτέλεσµα των παραπάνω είναι τα µουσεία να υποχρεούνται να προσφέρουν ελκυστικές υπηρεσίες και να κατανοήσουν τις ανάγκες των επισκεπτών, έτσι ώστε η ικανοποιητική προσέλευση του κοινού να εξασφαλίσει εντέλει και την οικονοµική τους βιωσιµότητα. Παρόλο που τα µουσεία είναι χώροι που απευθύνονται στο κοινό, στην πραγµατικότητα καταφέρνουν να προσελκύσουν µόνο συγκεκριµένη µερίδα του πληθυσµού. υστυχώς, η επίσκεψη σε κάποιο µουσείο δεν είναι ιδιαίτερα διαδεδοµένη, ακόµα και σε χώρες που κάποιος εύκολα µπορεί να συναντήσει κάποιο µουσειακό χώρο. Το γεγονός αυτό έρχεται σε αντίθεση µε τον βασικό στόχο των περισσότερων µουσείων, ο οποίος δεν είναι άλλος από την µεγάλη επισκεψιµότητα του χώρου. Χαρακτηριστικό παράδειγµα είναι η άποψη που διατυπώνεται από τους ανθρώπους του Μουσείου Επιστηµών του Λονδίνου, που ισχυρίζονται πως όλοι οι άνθρωποι ανεξαρτήτως ηλικίας, δεξιοτήτων ή αδυναµιών, θα πρέπει να βρουν κάτι µε το οποίο θα µπορούν να ψυχαγωγηθούν µέσα στον χώρο του µουσείου(nicholas 2000). Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Pierre Bourdieu (1969) υποστήριξε ότι η επίσκεψη στο µουσείο και ιδιαίτερα στην πινακοθήκη «αποτελεί ένα µέσο για τους µορφωµένους να εισπράξουν «πολιτιστικό κεφάλαιο» µέσω της υιοθέτησης ενός καλλιεργηµένου τρόπου ζωής που συνάδει µε την οικονοµική τους θέση στην κοινωνία». Αυτό 7

18 φανερώνει την τάση που έχουν αρκετοί άνθρωποι να «χρησιµοποιούν» την επίσκεψη τους σε έναν εκθεσιακό χώρο προκειµένου να αποδείξουν στην κοινωνία το βαθµό της καλλιέργειάς τους. Ο Nick Merriman (1999) επίσης, προσπάθησε µέσω της έρευνάς του να αποδείξει ότι οι παράγοντες που επηρεάζουν την επίσκεψη στα µουσεία δεν είναι «δοµικοί», δηλαδή η ύπαρξη εισιτηρίου ή η γεωγραφική του τοποθεσία, αλλά «πολιτιστικοί» που σχετίζονται µε την εικόνα του µουσείου ως ίδρυµα και µε το εκπαιδευτικό υπόβαθρο του µουσείου. Προκειµένου να διαλευκανθούν όλοι αυτοί οι παράγοντες και να απαντηθούν όλα τα ερωτήµατα που προκύπτουν, πραγµατοποιούνται έρευνες µε βάση ανθρώπους που ήδη επισκέπτονται τα µουσεία και τις επιδιώξεις τους από αυτά. Τα αποτελέσµατα αυτών των ερευνών µπορούµε να παρατηρήσουµε ότι συνήθως συγκλίνουν ανεξαρτήτως από τον τόπο και τον χρόνο διεξαγωγής αυτών των ερευνών. 2.2 ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΟΙΝΟΥ Στη συνέχεια θα γίνει προσπάθεια να προσδιορισθούν κάποιες γενικές οµάδες επισκεπτών, µιας και δεν µπορούµε να καταλήξουµε στο προφίλ του µέσου επισκέπτη λόγω της ετερογένειας και της διαφοροποίησης που χαρακτηρίζει τα ενδιαφέροντά του κοινού. Οι επισκέπτες ενός µουσείου µπορούν να είναι µικρά παιδιά ή ηλικιωµένοι, άντρες ή γυναίκες, εργαζόµενοι ή άνεργοι µε τεράστια ποικιλία πολιτισµικού υπόβαθρου, να µιλούν διαφορετικές γλώσσες, να έχουν ειδικές ανάγκες ή πολύ διαφορετική µορφωτική στάθµη. Το µοναδικό κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των ατόµων είναι το ενδιαφέρον που δείχνουν για το πεδίο του πολιτισµού ανεξαρτήτως από τα βαθύτερα κίνητρα της επίσκεψής τους. Επίσης, θα γίνει προσπάθεια να κατανοηθούν οι συνήθειές τους και τα κίνητρα τους, το πως σκέφτονται, αισθάνονται και συµπεριφέρονται, µέσα από έρευνες που έχουν πραγµατοποιηθεί σε διαφορετικές χώρες και περιβάλλοντα. Ιδιαίτερα χρήσιµη είναι η έρευνα που πραγµατοποιήθηκε από το ερευνητικό κέντρο της Αυστραλίας για λογαριασµό του Australian Museum (2002). Επίσης, άλλες έρευνες στις οποίες θα εστιάσουµε είναι η «έρευνα κοινού» που πραγµατοποιήθηκε από τους Ρωξάνη Καυταντζόγλου, Ειρήνη Τουντασάκη και Μάριο Φρυδάκη στα µουσεία της Αθήνας, Εθνικό Αρχαιολογικό, Βυζαντινό και Χριστιανικό και Ελληνικής Λαϊκής τέχνης (2001), η έρευνα της Μαρίας Βιδάλη (Μπαστέα 2001) στο Εθνικό Αρχαιολογικό, στο Αρχαιολογικό µουσείο Χανίων, στο Εθνικό ιστορικό και στην Εθνική 8

19 Πινακοθήκη ( ) και σε έρευνα του Μουσείου Επιστηµών του Λονδίνου (2000). Αρχικά, θα παρατεθούν κάποια γενικά στοιχεία για τους επισκέπτες στα µουσεία, όπως αυτά έχουν προκύψει από την έρευνα κοινού του µουσείου της Αυστραλίας, ενώ στη συνέχεια θα παρουσιαστούν τα αποτελέσµατα των ερευνών βάση των ηλικιακών οµάδων στις οποίες ανήκουν τα άτοµα που συµµετείχαν σε αυτές και τέλος θα παρουσιαστούν αποτελέσµατα ερευνών που αφορούν τα µουσεία στην Ελλάδα Γενικά χαρακτηριστικά των επισκεπτών Συνήθως οι επισκέπτες των µουσείων διαθέτουν υψηλό επίπεδο µόρφωσης, δηλαδή είναι τουλάχιστον απόφοιτοι δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης και αρέσκονται στις τέχνες και στις ανθρωπιστικές επιστήµες. Ηλικιακά, διανύουν την σχολική τους ηλικία ή είναι ενήλικες µεταξύ 30 και 50 ετών. Οι επισκέψεις πραγµατοποιούνται ή σε οµάδες ή µε την οικογένειά τους. Τα άτοµα αυτά, κατατάσσονται στην ανώτερη οικονοµική τάξη και έχουν επισκεφθεί σίγουρα κάποια µουσεία στην παιδική τους ηλικία. Σηµαντικό ζήτηµα επίσης είναι να προσδιοριστούν οι ποικίλοι λόγοι για τους οποίους κάποιος θα επισκεφθεί ένα µουσείο. Οι απαντήσεις σε αυτό το ερώτηµα ποικίλουν. Οι επισκέπτες αντιµετωπίζουν τα µουσεία σαν µια ασχολία που αξίζει να διαθέσεις τον ελεύθερο χρόνο σου, προσφέρεται σαν µια δραστηριότητα που µπορούν να απολαύσουν ως οικογένεια ή ως µέρος µιας οµάδας ατόµων, µπορούν να προκαλέσουν τις γνώσεις τους, να συµµετάσχουν ενεργά σε νέες εµπειρίες. Επίσης χαρακτηρίζουν την επίσκεψή τους ως µια ασχολία που συµβαίνει για προσωπική ικανοποίηση, για να τονώσουν των αυτοσεβασµό τους, για κέφι και διασκέδαση και τελευταία για µόρφωση και εκπαίδευση. Στην εποχή που ζούµε και κυρίως µέσω του διαδικτύου, πολύ εύκολα κάποιος µπορεί να έχει πρόσβαση σε κάποιο αντίγραφο ή φωτογραφία του αντικειµένου που θέλει να γνωρίσει. Σε ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο (Leinhardt και Crowley 2001) απαριθµούνται τέσσερα µοναδικά χαρακτηριστικά για τα οποία θα πρέπει να προτιµάµε την γνώση που προσφέρεται στα µουσεία σε σχέση µε άλλες πηγές πληροφοριών όπως για παράδειγµα το διαδίκτυο. Το πρώτο χαρακτηριστικό είναι η ανάλυση και η πυκνότητα της πληροφορίας, εφόσον όταν παρουσιάζεται µπροστά µας το αντικείµενο µπορούµε να το επεξεργαστούµε καλύτερα. Τα υπόλοιπα είναι το 9

20 πραγµατικό µέγεθος του αντικειµένου, ο χώρος που καταλαµβάνει και τέλος η αυθεντικότητα και η αξία της µοναδικότητας του αντικειµένου. Όταν κάποιος αποφασίσει να επισκεφθεί ένα µουσείο, λόγω των προηγούµενων εµπειριών του συνήθως επιζητεί συγκεκριµένα δεδοµένα τα οποία προσπαθεί να εντοπίσει κατά την διάρκεια της επίσκεψής του. Από έρευνες που έχουν διεξαχθεί (π.χ. Science Museum) έχουν προκύψει τρεις κατηγορίες «απαιτήσεων»: οι εµπειρίες, η µάθηση και µια γενικότερη κατηγορία µε παρατηρήσεις. Οι επισκέπτες φαίνονται να επιζητούν χειρωνακτικές εµπειρίες, να τους παρέχεται η δυνατότητα να χρησιµοποιούν όλες τις αισθήσεις τους προκειµένου να αλληλεπιδράσουν µε το έκθεµα και να µπορούν να πάρουν φεύγοντας κάποιο απτό αντικείµενο, αντίγραφο ίσως ενός σπουδαίου εκθέµατος. Όσον αφορά την µάθηση, οι επισκέπτες ζητούν να ξεκινά η ξενάγηση από οικείες σε αυτούς εµπειρίες και να συνεχίζει προς άγνωστες καταστάσεις. Να έχουν την δυνατότητα να ελέγξουν µόνοι τους το µέγεθος και το βάθος της πληροφορίας στην οποία µπορούν να έχουν πρόσβαση, να ικανοποιείται ένα ευρύ φάσµα ηλικιών, ενώ επιζητούν εκθέσεις από τις οποίες θα µπορούν να αντλήσουν κάποια καινούρια πληροφορία. Τέλος, οι επισκέπτες διαµόρφωσαν µια σειρά από διάφορες απαιτήσεις, όπως να µπορούν να αγγίζουν τα εκθέµατα, να παρέχεται η πληροφορία µε τέτοιο τρόπο που δεν θα χρειάζεται αρκετή ανάγνωση, δραστηριότητες που θα υποστηρίζονται µε αλληλεπίδραση του ανθρώπου µε τον υπολογιστή και δεν θα απαιτείται απλά και µόνο να «πιέσεις» ένα κουµπί, δυνατότητα να εστιάσεις και να πλησιάσεις εκθέµατα και οθόνες, εκθέσεις που θα συντηρούνται σωστά και θα λειτουργούν συνεχώς, καταρτισµένο προσωπικό που θα είναι σε θέση να απαντά σε ερωτήσεις και θα δίνει πνοή στην έκθεση, ρεαλιστικές εκθέσεις, εκθέσεις όπου θα µπορούν να «καθίσουν κάτω» και να συλλάβουν ολοκληρωτικά το θέµα, και χώρους όπου θα ενθαρρύνεται η συζήτηση και η ανταλλαγή των απόψεων των ατόµων που θα απαρτίζουν µια οµάδα. Χρήσιµο είναι να αναφέρουµε τα αποτελέσµατα κάποιων παράλληλων ερευνών που έγιναν για ένα ανθρωπολογικό µουσείο και ένα µουσείο φυσικής ιστορίας που έδειξαν τι είδους πληροφορίες θέλουν οι επισκέπτες. Αυτοί, ζητούν να µάθουν για το υλικό κατασκευής, πως χρησιµοποιείται το αντικείµενο, πόσο συχνά χρησιµοποιείται, ποιος ήταν ο συµβολισµός του, τι προσέφερε η χρήση του, πόσο παλιό είναι. Επίσης ζητούν συµπληρωµατικές πληροφορίες όπως εάν χρησιµοποιείται ακόµα, µε τι έχει 10

21 αντικατασταθεί πλέον εάν δεν χρησιµοποιείται πια, που και πότε βρέθηκε, την επιστηµονική του ονοµασία, την ονοµασία του στην καθοµιλουµένη, τη συµβολή των κοµµατιών που το απαρτίζουν, πως διατηρείται, µε ποιο κριτήριο έχει οµαδοποιηθεί µε άλλα αντικείµενα και µε τι άλλο σχετίζεται που είναι ήδη γνωστό στον κόσµο. Συµπερασµατικά βλέπουµε ότι το κοινό κουράζεται από τα µακροσκελή κείµενα και τις περίπλοκες περιγραφές και προτιµά να µαθαίνει συγκεκριµένες και βασικές πληροφορίες για κάθε έκθεµα ιάρκεια επίσκεψης Ο τρόπος που περνούν οι επισκέπτες τον χρόνο τους σε µια έκθεση παρουσιάζει ενδιαφέρον για τους µελετητές, διότι έτσι µπορούν να διακρίνουν ποιες δραστηριότητες µπορούν να κρατήσουν ενεργό το κοινό. Έρευνα (Hein 1998) έδειξε ότι οι επισκέπτες χρησιµοποιούν τις εκθέσεις ως εξής: αφιερώνουν λίγο χρόνο σε εξειδικευµένα εκθέµατα, σπανίως διαβάζουν τις πινακίδες µε τον υποτιτλισµό των έργων, σταµατούν σε λιγότερα από τα µισά εκθέµατα προκειµένου να τα δουν, όπου απαιτείται χρήση υπολογιστή προτιµούν να µάθουν να τον χειρίζονται µέσα από τα λάθη τους παρά να πρέπει να διαβάσουν οδηγίες, τα παιδιά είναι πιο εύκολο να εµπλακούν σε «παιχνίδια» διάδρασης απ ότι οι ενήλικες και τέλος η προσοχή που δείχνουν σε µια έκθεση µειώνεται αισθητά ύστερα από το πέρας µισής ώρας. Η Serrell (1997) στην εκτεταµένη µελέτη που πραγµατοποίησε πάνω στο θέµα του χρόνου και στην συµπεριφορά του επισκέπτη µιας έκθεσης, συµπεριέλαβε δεδοµένα που συνέλεξε από περίπου 100 εκθέσεις. Κατέληξε ότι οι επισκέπτες, ασχέτως µε την κατεύθυνση που µπορεί να έχουν προσπαθήσει οι οργανωτές να δώσουν στην έκθεση τελικά, θα κάνουν αυτό που εκείνοι θέλουν χωρίς να εξετάσουν ότι ίσως η προσπάθεια των επιµελητών της έκθεσης να είναι αξιέπαινη. Οι επισκέπτες προσπερνούν πολλά εκθέµατα, βλέποντας τελικά κατά µέσω όρο µόνο το ένα τρίτο της έκθεσης, ενώ τελικά περνούν πολύ λιγότερο χρόνο στις εκθέσεις απ ότι νοµίζουµε ή απ ότι θέλουµε να πιστεύουµε. Ο χρόνος αυτός υποστηρίζει πως είναι συνήθως λιγότερος από 20 λεπτά Έλκοντας το κοινό Η έρευνα που πραγµατοποιήθηκε στο Australian museum έδειξε επίσης και κάποιες γενικές κατευθύνσεις που µπορούν να ωφελήσουν τα µουσεία. Κάποιες από αυτές τις κατευθύνσεις παρατίθενται στην συνέχεια. 11

22 Οι οθόνες και οι τεχνικές που χρησιµοποιούνται στα µουσεία, όπως τα αντικείµενα στις προθήκες και τα διοράµατα, έλκουν περισσότερο τους επισκέπτες. Όπου είναι διαθέσιµες ζωντανές αναπαραστάσεις, αυτές είναι πιο ελκυστικές. Οπτικές αναπαραστάσεις στις 3 διαστάσεις (υποδείγµατα, προθήκες και βίντεο) βοηθούν καλύτερα τους επισκέπτες να θυµηθούν πληροφορίες «κλειδιά» που τους βοηθάνε στη διαδικασία της απόκτησης γνώσης. Όπου υπάρχουν περισσότερες εναλλακτικές δυνατότητες για την ερµηνεία των εκθεµάτων, εκτός όµως από κάποια πινακίδα µε κείµενο, οι επισκέπτες θα κοντοσταθούν. Οπουδήποτε χρησιµοποιείται παραπάνω από ένας τρόπος για την µετάδοση κάποιου µηνύµατος, υπάρχει καλύτερο ποσοστό αποµνηµόνευσης του µηνύµατος. Η χρήση πολλών διαφορετικών παραδειγµάτων για µικρό αριθµό βασικών µηνυµάτων που πρέπει να µεταβιβασθούν στο κοινό µπορούν να είναι πιο αποτελεσµατική µέθοδος για επισκέπτες που δεν είναι σχετικοί µε το θέµα που τους παρουσιάζεται. Οι επισκέπτες θέλουν να συµµετέχουν περισσότερο ενεργητικά παρά παθητικά, δηλαδή δεν θέλουν να µένουν απλοί θεατές Ο ρόλος της µάθησης στα µουσεία Ένα άλλο σπουδαίο και συνάµα αµφισβητούµενο κεφάλαιο είναι ο ρόλος της µάθησης στον χώρο του µουσείου. Τα µουσεία προβάλλονται συνήθως ως τόποι όπου µπορεί κάποιος να αποκτήσει γνώση, ενώ ταυτόχρονα οι περισσότερες έρευνες που διεξάγονται δείχνουν ότι ο κόσµος επισκέπτεται τα µουσεία µε σκοπό να µάθει. Σε έρευνα που πραγµατοποιήθηκε (Kelly 2000a) οι γονείς των παιδιών που έχουν επισκεφθεί πρόσφατα το µουσείο δήλωσαν πως αντιµετωπίζουν τον χώρο του µουσείου ως τόπο που µπορεί κάποιος να αποκτήσει γνώση µε πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Αντιµετωπίζουν την επίσκεψή τους στο µουσείο ως µια ευκαιρία να ενδυναµώσουν τους δεσµούς µε τα παιδιά τους και ως µια διαδικασία που µπορούν να συµµετάσχουν και να απολαύσουν όλα τα µέλη της οικογένειας σε ένα φιλικό περιβάλλον. Υποστήριξαν επίσης ότι το ιδανικό µουσείο είναι αυτό που θα µπορούν να µαθαίνουν και να καταπιάνονται µε το υλικό ώστε µαζί να ανακαλύπτουν την γνώση. Η µάθηση είναι ένας από τους βασικούς λόγους «κλειδιά», για τον οποίο µπορεί κάποιος να επισκεφθεί ένα µουσείο. Πλέον µοιάζει σαν ένας στόχος που πρέπει να κατακτηθεί, καθώς τα µουσεία βρίσκονται σε έναν συνεχή ανταγωνισµό µε τις διαφορετικές επιλογές που προσφέρονται στους επισκέπτες, τους καταναλωτές. Ο περιορισµένος ελεύθερος χρόνος που µας αποµένει δεν είναι πολύτιµος µόνο για εµάς 12

23 άλλα και για όλους τους οργανισµούς που ανταγωνίζονται για το ποιος θα µας κατακτήσει. Οι πηγές µάθησης είναι πλέον πολλές: διαδίκτυο, τηλεόραση, εφηµερίδες, CD-ROM. Σε έρευνα που έγινε για το µουσείο της Αυστραλίας και το Κέντρο Έρευνας Κοινού (Kelly 2000b) καταδεικνύονται δώδεκα θέµατα που προκύπτουν από τις µελέτες που έχουν κατά καιρούς διεξαχθεί σε σχέση µε την µάθηση στα µουσεία: 1. Η µάθηση είναι µια κοινωνική διαδικασία. Τα µεγαλύτερα ποσοστά επισκεπτών σηµειώνονται από άτοµα που ανήκουν σε µια συγκεκριµένη κοινωνική οµάδα. 2. Η µάθηση είναι µια εµπειρία που βασίζεται στις αισθήσεις. 3. Η µάθηση διευκολύνεται µε την χρήση απτών αντικειµένων και ζωντανών εκθεµάτων (π.χ. ενυδρεία). 4. Η µάθηση είναι µια ενεργητική διαδικασία. Μεγάλη έµφαση δίνουν οι επισκέπτες των µουσείων στην αλληλεπίδραση µε τα εκθέµατα. 5. Η µάθηση συνδέεται µε την προγενέστερη γνώση. Οι επισκέπτες είναι σε θέση να συγκρίνουν αυτά που ήδη γνωρίζουν µε τα νέα ερεθίσµατα που δέχονται. 6. Η µάθηση είναι νέα γνώση. Οι επισκέπτες εµπλουτίζουν τις γνώσεις τους µε νέες πληροφορίες. 7. Η µάθηση πραγµατοποιείται άµεσα. Οι επισκέπτες καταχωρούν την πληροφορία µόλις τους δοθεί. 8. Η µάθηση µπορεί να αλλάξει την άποψη που έχουµε για ορισµένα θέµατα. 9. Η µάθηση µπορεί να έχει διάρκεια όταν το θέµα για το οποίο πληροφορούµαστε έχει διάρκεια, δηλαδή όταν παρατίθενται αρκετές πληροφορίες. 10. Η µάθηση είναι αυτόνοµη. Κάθε άνθρωπος µπορεί να ενδιαφέρεται για διαφορετικές παραµέτρους του ίδιου θέµατος ή και για διαφορετικά θέµατα. 11. Η µάθηση είναι διασκεδαστική και ευχάριστη. Τα µουσεία χαρακτηρίζονται ως τόποι που µπορεί κάποιος να χαλαρώσει και να µάθει ταυτόχρονα. 12. Τα µουσεία ζητούν επιβεβαίωση για την ποιότητα και την διάρκεια των προγραµµάτων που προσφέρουν. Από την άλλη πλευρά, κάποιες άλλες έρευνες έχουν δείξει ότι, αν και η µάθηση πράγµατι αποτελεί σηµαντικό στοιχείο της επίσκεψης στο µουσείο, η συντριπτική πλειοψηφία των επισκεπτών θεωρεί την επίσκεψη ως µια κοινωνική δραστηριότητα 13

24 που γίνεται µε τη θέλησή τους στον ελεύθερο χρόνο τους. Οι επισκέπτες εποµένως, συχνά αντιλαµβάνονται ότι η επίσκεψη στο µουσείο, οι ανέσεις που βρίσκουν στο εσωτερικό του (όπως το αναψυκτήριο, το πωλητήριο) και οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις που συµβαίνουν εντός της οµάδας είναι τουλάχιστον εξίσου σηµαντικές µε το περιεχόµενο των εκθετηρίων. Συνεπώς τα εκθέµατα του µουσείου αποτελούν συχνά ένα σκηνικό µπροστά στο οποίο οι επισκέπτες παίζουν τους κοινωνικούς τους ρόλους, ενώ ταυτόχρονα µαθαίνουν για τα εκθέµατα Το κοινό των µουσείων βάσει ενδεικτικών ηλικιακών οµάδων Στη συνέχεια εξετάζονται κάποια στοιχεία βάσει της ηλικιακής οµάδας στην οποία ανήκουν οι επισκέπτες. Πραγµατοποιείται αυτός ο διαχωρισµός, διότι οι µεγαλύτερες διαφορές ως προς τις απαιτήσεις των επισκεπτών εντοπίζονται λόγω της ηλικίας και του διαφορετικού τρόπου κατανόησης. Θα πρέπει να αναφερθεί ότι σε µελέτες για την επικοινωνία των µουσείων εντοπίστηκαν τέσσερις κύριες οµάδες επισκεπτών: οι επισκέπτες που πηγαίνουν µόνοι τους, οι επισκέπτες που πηγαίνουν σε ζεύγη, οι οµάδες ενηλίκων µε παιδιά (όπως οι οικογένειες) και τέλος οι οµάδες ενηλίκων. Προσχολική ηλικία (0-5) Στην προσχολική ηλικία οι έρευνες βασίζονται σε δεδοµένα που συλλέχθηκαν από τους γονείς των νηπίων. Οι γονείς έχουν συγκεκριµένες και απόλυτες απαιτήσεις από τον χώρο του µουσείου τόσο για την δική τους ικανοποίηση όσο και των παιδιών τους. εδοµένου ότι σύµφωνα µε το Australian museum οι γονείς απαρτίζουν περίπου το 60% του κοινού που επισκέπτονται τα µουσεία οι απαντήσεις θα πρέπει να ληφθούν πολύ σοβαρά υπόψη. Οι γονείς επιζητούν εκθέσεις κατάλληλες για τα παιδιά τους, όπου θα µπορούν να µαθαίνουν σε ένα ευχάριστο και φιλικό προς αυτά περιβάλλον, θα τους προσφέρονται νέες εµπειρίες και αναζητήσεις, θα λειτουργούν συµπληρωµατικά µε το σχολείο, θα δηµιουργείται ένα περιβάλλον αλληλεπίδρασης που θα τους επιτρέπει να αγγίζουν και να πειραµατίζονται µε τα αντικείµενα µε την ελάχιστη δυνατή ανάγνωση αφού δεν είναι κάτι που µπορεί να προσελκύσει παιδιά τόσο µικρής ηλικίας. Ζητούν επίσης από τα µουσεία τα εκθέµατα να βρίσκονται στο κατάλληλο ύψος, να υπάρχει επαρκής εξοπλισµός ώστε να αποφεύγεται η άσκοπη παραµονή, να µπορεί µέσα από την ίδια 14

25 έκθεση να ικανοποιηθεί ένα ευρύ φάσµα ηλικιών και ικανοτήτων και τέλος µέσα από τις δραστηριότητες των παιδιών να µπορούν να διασκεδάσουν και οι γονείς. Οι απαιτήσεις όµως των γονέων και των κηδεµόνων δεν περιορίζονται µόνο στο ύφος της έκθεσης αλλά και στους υπόλοιπους χώρους του µουσείου. Επιζητούν λοιπόν, άνεση, ελεύθερους εσωτερικούς χώρους για παιχνίδι, ανακάλυψη, καθαρό αέρα και φαγητό. ραστηριότητες όπου τα παιδιά θα µπορούν να συµµετέχουν ενεργά µέσω των αισθήσεών τους, ιδίως της αφής, και δραστηριότητες όπου θα µπορούν να έχουν τη δυνατότητα να πλησιάσουν τα εκθέµατα. Θέλουν επίσης εµπειρίες πλούσιες σε περιεχόµενο, όχι υπερφυσικές, και βασισµένες στην ισχύ του εκάστοτε µουσείου. Η ξενάγηση θέλουν να ξεκινά από οικεία στα παιδιά αντικείµενα και να συνεχίζει µε τα άγνωστα. Επίσης ζητούν δραστηριότητες µε τις οποίες µπορούν να τα διασκεδάσουν, δραστηριότητες που απαιτούν φυσική κίνηση, αλλά και ηρεµία. Ζητούν ακόµα, ασχολίες προσαρµοσµένες στην ηλικία τους και τις ανάγκες τους που να µπορούν και οι γονείς είτε να συµµετάσχουν ή απλά να καθίσουν και να παρακολουθήσουν. Τέλος, επιθυµούν όλα αυτά να βρίσκονται κοντά σε τουαλέτες και εστιατόρια και οι περιοχές αυτές να είναι ασφαλείς ώστε τα παιδιά να µην µπορούν να «αποδράσουν». Το νεαρό σε ηλικία κοινό είναι το κλειδί στην µελλοντική «αγορά» των µουσείων, τόσο γιατί αυξάνεται και ανανεώνεται το κοινό των µουσείων, όσο και γιατί δηµιουργείται αγάπη για τη γνώση µέσα στα µουσεία σε νεαρή ακόµα ηλικία. Τα µικρά παιδιά ενδιαφέρονται για τον κόσµο γύρω τους, είναι δηµιουργικά, έχουν απορίες και διψούν για µάθηση και αυτό είναι το σπουδαιότερο χαρακτηριστικό τους που θα πρέπει να «εκµεταλλευτούν» τα µουσεία. Νεαρό κοινό (12-24) Το κοινό αυτής της ηλικίας έχει αρκετά ιδιαίτερες επιθυµίες και προσδοκίες. Κατά την επίσκεψή του σε κάποιο µουσείο, ζητά συµµετοχή σε θέµατα προσαρµοσµένα στα ενδιαφέροντα και στην ηλικία του. Τα παραδοσιακά µουσεία δεν υποστηρίζουν τον διάλογο και την κοινωνική επαφή µέσα στον χώρο των εκθέσεων, ενώ η µοναδική πληροφορία που µπορεί κανείς να αντλήσει είναι από τις πινακίδες µε τον υποτιτλισµό των εκθεµάτων. Αυτή η ηλικιακή οµάδα παρουσιάζεται να θέλει περισσότερο να µοιραστεί, να «συγκρίνει» και να ανταλλάξει τις γνώσεις του και τις εµπειρίες του µε άλλα άτοµα, παρά να διαβάσει µια πληροφορία. Το µουσείο θα πρέπει να ενδιαφερθεί για τις ανάγκες αυτής της ηλικίας, διότι πρόκειται για ένα αξιόλογο κοινό, αποτελεί 15

26 την επόµενη γενιά επισκεπτών και η πλειοψηφία αυτών θα είναι οι µελλοντικοί ενήλικες επισκέπτες, οι αυριανοί γονείς. Βρίσκονται σε µια ηλικία που αρχίζουν να ενδιαφέρονται για θέµατα και απόψεις, ψηφίζουν, διαθέτουν κάποια χρήµατα, αλλά όχι πολλά, τα οποία δεν θέλουν να τα δώσουν κάπου που θα το µετανιώσουν αργότερα. Λόγω του νεαρού της ηλικίας έχουν λίγες εµπειρίες από µουσεία και είναι ευκαιρία αυτό να αλλάξει. Η ηλικία αυτή χαρακτηρίζεται από το αίσθηµα της αµφισβήτησης, οπότε και τα µουσεία, επειδή αναφέρονται κυρίως στο παρελθόν, δεν έχουν ουσιαστική σηµασία γι αυτούς. Θέλουν να γνωρίζουν το παρόν και να κοιτάζουν προς το µέλλον ενώ πιστεύουν ότι τα µουσεία έχουν αναδροµική ισχύ. Αναζητούν ένα κοινωνικό και ευχάριστο χώρο, µια προσωπική πραγµατική εµπειρία, όπου θα έχουν την ευκαιρία να συναντήσουν και να γνωρίσουν σκεπτόµενους ανθρώπους, να θέσουν ερωτήµατα σε γνώστες και να ανταλλάξουν απόψεις. Η άποψή τους για τα µουσεία είναι ότι είναι βαρετά, οι εκθέσεις µοιάζουν να έχουν διδακτικό χαρακτήρα ο οποίος τους απωθεί και τα αντιλαµβάνονται ως απόµακρα ως προς αυτούς περιβάλλοντα. Οι εµπειρίες του παρελθόντος τους επηρεάζουν έντονα, παροµοιάζουν την περιπλάνηση τους στον χώρο του µουσείου µε αναµνήσεις από τα σχολικά χρόνια, όπου έκαναν βαρετούς περιπάτους. Τα έχουν συνυφασµένα µε οικογενειακές επισκέψεις από τις οποίες προσπαθούν να ξεφύγουν. εν νιώθουν µέρος του µουσείου, σαν µια οµάδα που θα κάνει πράγµατα, αλλά ως ένα πρόγραµµα που υλοποιείται µέσω µιας οµάδας. Θέλουν να έχουν την ευκαιρία να δοκιµάσουν τις δεξιότητές τους και να καταπιαστούν σε µια αλληλεπίδραση µε τα αντικείµενα. Ενδιαφέρονται για ζητήµατα που διερευνούν την προσωπικότητά τους σε σχέση µε πιο σφαιρικά θέµατα. Ανάλογα µε την ηλικία τους οι άνθρωποι επισκέπτονται τα µουσεία και µε διαφορετικούς συνοδούς. Από ετών πραγµατοποιούν τις επισκέψεις τους κυρίως σε οµάδες του ίδιου φύλου και από ετών ως ζευγάρια. Οι άνδρες συνήθως επισκέπτονται τα µουσεία για να συνοδεύσουν τις κοπέλες τους, κάποιοι άλλοι πηγαίνουν µε συνοµήλικους ή µε τις οικογένειές τους ενώ κάποιοι άλλοι δεν πηγαίνουν εάν δεν βρουν παρέα. Επίσης χαρακτηριστικό των νέων είναι ότι παίρνουν αυθόρµητες αποφάσεις για το πως θα οργανώσουν την µέρα τους, ενώ έχουν οικονοµικό περιορισµό. 16

27 Ηλικιωµένοι (65 και άνω) Ηλικιωµένοι άνθρωποι θεωρούνται όσοι έχουν συµπληρώσει το 65 ο έτος της ζωής τους. Παρόλο που δεν είναι η οµάδα ανθρώπων στους οποίους µπορεί να επενδύσει το µουσείο µακροπρόθεσµα, αυτή ωστόσο µπορεί να αποτελέσει κοινό ζωτικής σηµασίας για το µουσείο. Πρόκειται για ένα κοινό που έχει βιώσει πολλές αλλαγές και στην συντριπτική του πλειοψηφία έχει καταφέρει να προσαρµοστεί σε αυτές. Τα περισσότερα άτοµα που ανήκουν σε αυτήν την οµάδα έχουν περισσότερο ελεύθερο χρόνο σε σχέση µε τους νεότερους εργαζόµενους, θέλουν να είναι δραστήριοι, ανεξάρτητοι, διανοητικά ζωντανοί προκειµένου να νιώθουν ενεργά µέλη της κοινωνίας και η επίσκεψή τους στο µουσείο µπορεί να είναι γι αυτούς µια συµµετοχή στις οικογενειακές δραστηριότητες. Ο τρόπος της επίσκεψής τους διαφέρει από αυτόν των υπολοίπων ατόµων. Έχουν αρκετή ώρα να διαθέσουν, η παραµονή τους στο µουσείο µπορεί να είναι από 1 έως 2 ώρες. Προτιµούν τις πρωινές ώρες για τις επισκέψεις τους, Εστιάζουν στο κυρίως θέµα της έκθεσης και όχι στα περιφερειακά, η παρουσίαση του οποίου θέλουν να γίνεται µε απλές τεχνικές. Η διάδραση θέλουν να περιορίζεται στο βαθµό του να πουν, να δουν και να κάνουν κάτι, ενώ στην ιδανική περίπτωση προτιµούν την ζωντανή ερµηνεία των εκθεµάτων από κάποιο ξεναγό. Θέλουν να συµµετέχουν σε δραστηριότητες όπου θα µπορούν να κάθονται. Σκοπός γι αυτούς, εκτός από το να γεµίσουν εποικοδοµητικά τον χρόνο τους, είναι να κάνουν κοινωνικές συναναστροφές. Γι αυτό το λόγο, συχνά επιλέγουν εκθέσεις στις οποίες µπορούν να ενταχθούν σε κάποια οµάδα, όπου όµως θα τους παρέχεται η δυνατότητα να ακολουθηθούν διαφορετικές διαδροµές που δεν θα προκαλούν πολύωρη συµφόρηση στην αναµονή για τα εισιτήρια, τις τουαλέτες, στο κυλικείο. Οι οµάδες επισκεπτών που παρουσιάσαµε δεν θα ήταν τόσο τολµηρό να χαρακτηριστούν ως οι πιο «ακραίες». Κάθε οµάδα έχει τις δικές τις απαιτήσεις, επιδιώξεις από το µουσείο οι οποίες όµως είναι πολύ διαφορετικές µεταξύ τους. Άρα βλέπουµε πως η δυσκολία ικανοποίησης ολόκληρου του κοινού των µουσείων είναι µία πολύ δυσχερής υπόθεση και συνάµα µία πρόκληση για τους ανθρώπους των µουσείων. Συχνά θα πρέπει να συνταιριάξουν τις επιθυµίες όλων των οµάδων στον ίδιο χώρο. Μία έκθεση θα πρέπει να απευθύνεται σε όλο το κοινό και όχι να γίνεται διαχωρισµός σε συγκεκριµένες οµάδες ατόµων. Στις παραπάνω οµάδες θα πρέπει να προσθέσουµε και το κοινό των ενήλικων ατόµων, εργαζόµενων, οικογενειαρχών, των 17

28 ατόµων που είναι εξαιρετικοί γνώστες θεµάτων που µπορεί να παρουσιάζονται στα µουσεία, αρχαιολόγων, ιστορικών, συλλεκτών, επιµελητών και φυσικά των ατόµων µε αναπηρία που καλούνται να αντιµετωπίσουν εντελώς διαφορετικές δυσκολίες Ελληνική Πραγµατικότητα Στη συνέχεια θα γίνει προσπάθεια να παρουσιαστεί µια εικόνα της ελληνικής πραγµατικότητας στον χώρο των µουσείων βάση των αποτελεσµάτων που έχουν συλλεχθεί από τις διάφορες έρευνες. Σύµφωνα µε την έρευνα κοινού που πραγµατοποιήθηκε στα µουσεία της Αθήνας, Εθνικό Αρχαιολογικό (ΕΑΜ), Βυζαντινό και Χριστιανικό (ΒΧΜ) και Ελληνικής Λαϊκής τέχνης (ΜΕΛΤ), η επίσκεψη στα µουσεία φαίνεται να είναι περισσότερο δραστηριότητα των γυναικών, καθώς σύµφωνα µε τα ποσοστά το 76%, το 70% και το 63% αντίστοιχα για κάθε ένα από τα παραπάνω µουσεία είναι επισκέπτριες µε υψηλό µορφωτικό επίπεδο και επάγγελµα που συµβαδίζει µε τη µόρφωσή τους. Το 60% των επισκεπτών του ΒΧΜ δήλωσαν ότι είναι συλλέκτες, ενώ αρκετοί δήλωσαν ότι είναι µέλη τοπικών µορφωτικών και πολιτιστικών συλλόγων. Παρόλα αυτά, ενώ παρατηρείται πως οι επισκέπτες του µουσείου έχουν σχέση µε τα αντικείµενα που τους παρουσιάζονται, οι µισές επισκέπτριες από τις ερωτώµενες στα µουσεία ΜΕΛΤ και ΕΑΜ δήλωσαν πως σε διάστηµα ενός χρόνου έχουν επισκεφθεί κάποιο µουσείο µία µε δύο φορές, ενώ άνω των δύο έως δέκα φορών δήλωσε ενδεικτικά το 63% του ΒΧΜ. Στην έρευνα της Μαρίας Βιδάλη στο Εθνικό Αρχαιολογικό µουσείο Αθηνών, στο Αρχαιολογικό µουσείο Χανίων, στο Εθνικό ιστορικό µουσείο και στην Εθνική Πινακοθήκη, το αποτέλεσµα που παρουσιάζεται φαίνεται να διαφέρει ως προς το φύλο κυρίως και όχι προς τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά. Άνδρας, επιστήµονας, µε υψηλό εισόδηµα, 25 µε 40 ετών, είναι αυτός που προτιµά να αφιερώνει µέρος, του ελεύθερου χρόνου του σε µια έκθεση ζωγραφικής. Από τους επισκέπτες των µουσείων το 69,8% προέρχονται από ανώτερες οικονοµικά τάξεις, µε υψηλό µορφωτικό επίπεδο (επιστήµονες, διευθυντικά στελέχη επιχειρήσεων), το 27,1% από τα µεσαία στρώµατα (βοηθοί και τεχνικοί των ανώτερων επαγγελµάτων, υπάλληλοι γραφείου, έµποροι, πωλητές) και µόλις το 3,1% από τις κατώτερες οικονοµικά τάξεις (εργάτες, γεωργοί, κτηνοτρόφοι, αλιείς) (γράφηµα 1, σελ.20). Η κατανοµή των επισκεπτών είναι ακόµη πιο χαρακτηριστική, αφού ο τυπικός επισκέπτης είναι απόφοιτος ΑΕΙ (68,3% του συνόλου των επισκεπτών σε αντίθεση µε 18

29 1,2% που έχουν αποφοιτήσει µόνο από κάποιες τάξεις ή όλο το ηµοτικό). Η «ταξικότητα» της επαφής µε τα µουσεία διαπιστώνεται και από τις γνώσεις εκείνων που, για παράδειγµα, επισκέπτονται την Πινακοθήκη. ηλαδή, οι απόφοιτοι ηµοτικού δεν µπορούν εύκολα να ανακαλέσουν το όνοµα κάποιου ζωγράφου, ενώ οι έχοντες ανώτεροι µόρφωση σε ποσοστό 32% αναφέρουν πάνω από τρία. Επίσης στην έρευνα της Μαρίας Βιδάλη, δήλωσαν ότι «Έξω από τα νερά τους στο χώρο του µουσείου» νιώθουν το 81,8% των επισκεπτών από τις κατώτερες οικονοµικά τάξεις, έναντι του 52,5% των ανώτερων οικονοµικά στρωµάτων, ενώ προτιµούν να επισκέπτονται τα µουσεία µε τη βοήθεια ενός καταρτισµένου οδηγού ή µ' ένα φίλο ειδικό επί του θέµατος. Αντίθετα, οι συµµετέχοντες απ όσους απάντησαν στην έρευνα και που ανήκουν σε πιο εύπορα στρώµατα και µε ανώτερη παιδεία προτιµούν σε ποσοστό 37,2% να επισκέπτονται το µουσείο µόνοι, ενώ κανείς από την πρώτη οµάδα δεν θα ήταν αρνητικός (σε αντίθεση µε το 10% της δεύτερης οµάδας) στην περίπτωση τοποθέτησης διευκρινιστικών πινακίδων (γράφηµα 2, σελ.20). Ενδιαφέρον είναι επίσης το γεγονός ότι το 50% των αποφοίτων µερικών τάξεων του ηµοτικού (έναντι 3,9% αποφοίτων ΑΕΙ) επισκέφθηκαν το µουσείο για να συνοδεύσουν κάποιον σηµαντικό επισκέπτη τους, θεωρώντας έτσι έµµεσα ότι µια επίσηµη σχέση τους ωθεί να προσέξουν την πολιτιστική τους συµπεριφορά. Η δήλωση-ερώτηση που υπήρχε στην έρευνα κοινού, «αν τα µουσεία απευθύνονται κυρίως στους πλούσιους και µορφωµένους» εισέπραξε υψηλά ποσοστά αποδοκιµασίας. Η απάντηση αυτή µπορεί να ερµηνευτεί ως αντίδραση στο µουσείο- «ελίτ», ενώ ταυτόχρονα ίσως και να επιβεβαιώνει αυτήν την «κρυφή» αντίληψη. Ζητήθηκε επίσης από τους επισκέπτες να επιλέξουν µέσα από προκαθορισµένες απαντήσεις τι τους θυµίζει το µουσείο. Την πλειοψηφία συγκέντρωσε η απάντηση «πολιτιστικό κέντρο», ακολουθεί η απάντηση «µαυσωλείο-µνηµείο», ενώ ειδικά για το ΒΧΜ ακολουθεί η απάντηση «εκκλησία, ναό» (γράφηµα 8, σελ.23). Το µικρότερο ποσοστό συγκέντρωσε η απάντηση «βιβλιοθήκη». Η σχέση µεταξύ της επίσκεψης στο µουσείο και του ελεύθερου χρόνου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς σε κανένα από τα τρία µουσεία δεν συνδέουν την επίσκεψή µε την αναψυχή. 19

30 ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΑ ΜΟΥΣΕΙΑ: ΕΘΝΙΚΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΧΑΝΙΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΘΝΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ 3,1 27,1 Ανώτερα οικονοµικά στρώµατα Μεσαία στρώµατα 69,8 Κατώτερα οικονοµικά στρώµατα Γράφηµα 1: Οικονοµική κατάσταση επισκεπτών ΕΠΙΘΥΜΕΙΤΕ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΣΗΜΑΝΣΗΣ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ; ΚΑΤΩΤΕΡΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ 18,2 Θετικοί Θετικοί Αρνητικοί 100% 81,8 Γράφηµα 2: Σήµανση 20

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ Στον Προσκοπισµό οι νέοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν µια σειρά από εµπειρίες που συµβάλλουν στην φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές έννοιες και αρχές των Φυσικών Επιστημών Δ ι δ α κ τ ι κ έ ς ε ν ό τ η τ ε ς Τεχνικές διδασκαλίας

Βασικές έννοιες και αρχές των Φυσικών Επιστημών Δ ι δ α κ τ ι κ έ ς ε ν ό τ η τ ε ς Τεχνικές διδασκαλίας Α Τίτλος Προγράμματος Εκπαίδευσης Ενηλίκων Βασικές έννοιες και αρχές των Φυσικών Επιστημών Β Ομάδα Στόχος στην οποία απευθύνεται Το πρόγραμμα απευθύνεται σε αποφοίτους Γενικών / Τεχνικών Λυκείων, ΤΕΕ που

Διαβάστε περισσότερα

Αντωνία Μαρκούρη Διευθύντρια Προβολής και Ανάπτυξης της Pierre Fabre ΕΛΛΑΣ Α.Ε

Αντωνία Μαρκούρη Διευθύντρια Προβολής και Ανάπτυξης της Pierre Fabre ΕΛΛΑΣ Α.Ε ΟΠΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΑΥΘΟΡΜΗΤΕΣ ΠΩΛΗΣΕΙΣ Αντωνία Μαρκούρη Διευθύντρια Προβολής και Ανάπτυξης της Pierre Fabre ΕΛΛΑΣ Α.Ε Τα τελευταία χρόνια, µε τις ριζικές αλλαγές που βλέπουµε να πραγµατοποιούνται στη

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

2007 δράσης 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

2007 δράσης 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Εφαρµογή Μεθοδολογίας Υλοποίησης Η µεθοδολογία που χρησιµοποιήθηκε είναι η µεθοδολογία του ερευνητικού προγράµµατος Ο ΥΣΣΕΑΣ. Με βάση αυτό σχεδιάστηκαν τέσσερις τηλεδιασκέψεις. Τα στάδια υλοποίησης των

Διαβάστε περισσότερα

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο Προσκήνιο 1 Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Δημήτρης Σπανός 1 dimitris.spanos@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλές για τους γονείς

Συμβουλές για τους γονείς Συμβουλές για τους γονείς Για τα παιδιά του Δημοτικού κάθε διαδρομή από το σπίτι προς στο σχολείο αποτελεί μια σημαντική μαθησιακή εμπειρία και ένα μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής. Μέσω αυτής της καθημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ"

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ ΆΡΙΣΤΑ 1 Μια πρωτοβουλία: Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ" Το όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, ενημερώνει όλους τους χρήστες του Οδικού δικτύου και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

Γκαραγκάνη Αγγελική, kikigarag@gmail.com Φούκα Παρασκευή pfouka@sch.gr. 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη»

Γκαραγκάνη Αγγελική, kikigarag@gmail.com Φούκα Παρασκευή pfouka@sch.gr. 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη» 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη» Κεφάλαιο: Μινωϊκός πολιτισµός (Ιστορία Γ ηµοτικού) Ενότητες: Το ανάκτορο της Κνωσού Καθηµερινή ζωή των Μινωϊτών Η τέχνη των Μινωϊτών 2. Εµπλεκόµενες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΥΜΒΕΒΛΗΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΤΟΝ Ε.Ο.Π.Υ.

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΥΜΒΕΒΛΗΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΤΟΝ Ε.Ο.Π.Υ. Τ.Ε.Ι ΚΑΒΑΛΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ» ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΑ ΣΠΟΥΔΑΣΤΩΝ : ~ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗ ΚΥΡΙΑΚΗ, 1925~

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 9.1 Εισαγωγή Η βιώσιµη ανάπτυξη είναι µία πολυδιάστατη έννοια, η οποία αποτελεί µία εναλλακτική αντίληψη της ανάπτυξης, µε κύριο γνώµονα το καθαρότερο περιβάλλον και επιδρά στην

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΣΥΓΧΡΟΝΟ MARKETING ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ m133 ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΠΑΤΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΣΥΓΧΡΟΝΟ MARKETING ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ m133 ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΠΑΤΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΥΓΧΡΟΝΟ MARKETING ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ m133 ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΠΑΤΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ Σ ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel.

Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel. Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel. Έντυπο Α Φύλλα εργασίας Μαθητή Διαμαντής Κώστας Τερζίδης Σωτήρης 31/1/2008 Φύλλο εργασίας 1. Ομάδα: Ημερομηνία:

Διαβάστε περισσότερα

Γραφείο Επαγγελματικού Προσανατολισμού και Πληροφόρησης Νέων Δήμου Ρεθύμνης

Γραφείο Επαγγελματικού Προσανατολισμού και Πληροφόρησης Νέων Δήμου Ρεθύμνης Γραφείο Επαγγελματικού Προσανατολισμού και Πληροφόρησης Νέων Δήμου Ρεθύμνης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του παρόντος είναι να παρουσιάσει τον τρόπο δημιουργία και λειτουργίας Γραφείου Επαγγελματικού Προσανατολισμού

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, οργάνωση και αποτελεσματικότητα Ανδρέας Γεωργούδης, Λειτουργός Π.Ι. Λεμεσός Ιούνιος 2015

Προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, οργάνωση και αποτελεσματικότητα Ανδρέας Γεωργούδης, Λειτουργός Π.Ι. Λεμεσός Ιούνιος 2015 ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, οργάνωση και αποτελεσματικότητα Ανδρέας Γεωργούδης, Λειτουργός Π.Ι. Λεμεσός Ιούνιος 2015 1 Εκπαίδευση ενηλίκων 2

Διαβάστε περισσότερα

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Έκθεση Έρευνας μεταξύ Στελεχών Οργανισμών της Περιφέρειας Ελλάδα 2015 Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Φλώρινα, Ιούνιος 2012 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ Κ. ΣΑΡΡΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΒΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΔΡΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗΣ ΓΔ Στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Ανανεωμένο Ευρωπαϊκό θεματολόγιο για την Eκπαίδευση Eνηλίκων 2012-14

Ανανεωμένο Ευρωπαϊκό θεματολόγιο για την Eκπαίδευση Eνηλίκων 2012-14 Ανανεωμένο Ευρωπαϊκό θεματολόγιο για την Eκπαίδευση Eνηλίκων 2012-14 (A renewed European agenda for adult learning 2012-14) Μαθαίνω για καλύτερη ζωή και καλύτερες ευκαιρίες απασχόλησης Ανανεωμένο Ευρωπαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου»

ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου» ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου» 6/Θ ΔΗΜ. ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΙΤΡΟΥΣ ΠΙΕΡΙΑΣ Μαρία Υφαντή (ΠΕ 11) Δαμιανός Τσιλφόγλου (ΠΕ 20) Θέμα: Μύθοι Αισώπου και διδαχές του Τάξη

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΠΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΠΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ ΚΕΝΤΡΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΔΗΜΟΥ ΘΕΡΜΗΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΠΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ Επιμέλεια: Δρ. Γεώργιος Κουλαουζίδης Ειδικός Σύμβουλος για θέματα Δια Βίου Μάθησης 2012 Ανάπτυξη και προβολή της οινοτεχνικής

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τα τελευταία χρόνια η ενδογενής ανάπτυξη, η αξιοποίηση δηλαδή του ενδογενούς φυσικού και πολιτιστικού πλούτου καθώς και του ανθρώπινου δυναµικού του κάθε τόπου,

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται 1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο πρόγραμμα - Προαπαιτούμενα 5. Η Βεβαιωση

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ www.romvos.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1) Ο συγγραφέας αναφέρεται στην απαράµιλλη οµορφιά της Ελλάδας, καθώς επίσης και στον κίνδυνο καταστροφής της εξαιτίας του τουρισµού. Επισηµαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ 2000

ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ 2000 ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ 2000 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΑΡΧΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΚΥΠΡΟΥ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2002 ΣΥΝΟΨΗ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ

ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ ΕΝΤΥΠΟ Α ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Ιώ Παπαδηµητρίου 757 Σηµείωση: Θα πρέπει εδώ να σηµειωθεί ότι στην προσχολική αγωγή δε συνηθίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες)

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες) ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες) 1. 9 Εκπαιδευτική χρήση βασικών εργαλείων πληροφορικής, πολυµεσικών εργαλείων και του διαδικτύου

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός εκπαιδευτή. Ενότητα κατάρτισης. Ένταξη και αποδοχή. Επιμέλεια Miguel Santos. Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti

Οδηγός εκπαιδευτή. Ενότητα κατάρτισης. Ένταξη και αποδοχή. Επιμέλεια Miguel Santos. Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti Οδηγός εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Ένταξη και αποδοχή Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti 1 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Ενότητα κατάρτισης για γονείς και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΦΛΩΡΙΝΑ 2014 1 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ : «ΣΕΡΓΙΑΝΙ ΣΤΟΥΣ ΡΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ» ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΣ : ΠΟΥΓΑΡΙ ΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις

Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις LOGO Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας Παράρτημα Ανατολικής Μακεδονίας Σέρρες, 17/10/2010 Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις Δρ. Γεώργιος A. Κουλαουζίδης Μαθηματικός

Διαβάστε περισσότερα

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο»

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» «Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» Σχολείο: Γενικό Λύκειο Παραλίας Τάξη: Α 4 Σχ.Έτος:2012 Ομάδα: 4 η Μέλη υποομάδας: 1.Κοντοπούλου Σωτηρία 2.Μπαζάρογλου Γεωργία 3.Μπόμπου Μαρία 4.Φιλιποππούλου Αγγελική

Διαβάστε περισσότερα

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα.

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα. Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν δημιουργικά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού.

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. 1.ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Συγγραφέας: Μποζονέλου Κωνσταντίνα 1.1.Τίτλος διδακτικού σεναρίου Οι τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανοκίνητος αθλητισμός και τεχνολογία βελτίωσης των μέσων αγώνων και ρεκόρ

Μηχανοκίνητος αθλητισμός και τεχνολογία βελτίωσης των μέσων αγώνων και ρεκόρ Μηχανοκίνητος αθλητισμός και τεχνολογία βελτίωσης των μέσων αγώνων και ρεκόρ Κριτήρια επιλογής θέματος 1. Ενδιαφέρον 2. Διασκεδαστικό 3. Γνώσεις πάνω στο θέμα 4. Συναρπαστικό 5. Επίκαιρο Παρουσίαση του

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη Πεδίου ΟΜΑΔΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012

Μελέτη Πεδίου ΟΜΑΔΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012 Μελέτη Πεδίου ΟΜΑΔΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012 Μελέτη Πεδίου-Ορισμός Οι μελέτες πεδίου αναφέρονται σε προσχεδιασμένες δραστηριότητες των μαθητών/τριών που πραγματοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου»

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΜΠΙΛΙΟΥΡΗ ΑΡΓΥΡΗ 2011 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ «ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΕΝΟΣ ΑΓΓΕΙΟΥ» ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Η παρούσα εργασία αποτελεί το θεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ 1.1 Εισαγωγή Η Ευρωπαϊκή Ένωση διευρύνεται και αλλάζει. Τον Μάιο του 2004, δέκα νέες χώρες εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η διεύρυνση αποτελεί µια ζωτικής σηµασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ ΑΝΑΓΚΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΞΕΝΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ 2004-2007

ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ ΑΝΑΓΚΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΞΕΝΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ 2004-2007 ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ ΑΝΑΓΚΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΞΕΝΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ 2004-2007 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΑΡΧΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΜΑΡΤΙΟΣ 2004 ΣΥΝΟΨΗ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ Το ξένο εργατικό

Διαβάστε περισσότερα

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Χριστίνα Παπασολομώντος Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Μέλος Ομάδας Συντονισμού για Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές και αποδίδονται για να διευκολύνουν τους μαθητές να κατανοήσουν το σύνολο του διαγωνίσματος και απόλυτα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος ΕΡΕΥΝΑ Stedima: ΤΟ COACHING ΣΕ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος Αναστασία Μπαλάρη, Ανάλυση στοιχείων & Επεξεργασία ερωτηματολογίου Εισαγωγή Η Stedima παρουσιάζει παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης (ΤΜΟΔ), Σχολή Επιστημών της Διοίκησης Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης (ΤΜΟΔ), Σχολή Επιστημών της Διοίκησης Πανεπιστήμιο Αιγαίου Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης (ΤΜΟΔ), Σχολή Επιστημών της Διοίκησης Πανεπιστήμιο Αιγαίου Το προφίλ του Τμήματος και των Αποφοίτων σε 10 Ερωτήσεις 1. Τί είδους Μηχανικός είναι ο Μηχανικός Οικονομίας

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Αγγελική Γενά agena@ppp.uoa.gr ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΤΟΙΜΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΕΝΤΑΞΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Α. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Επίσταση Προσοχής Ομαδική & όχι

Διαβάστε περισσότερα

Ατομικό ιστορικό νηπίου

Ατομικό ιστορικό νηπίου σημαντικές πληροφορίες στοιχεία επικοινωνίας Ατομικό ιστορικό νηπίου στοιχεία της προσωπικότητας του παιδιού Βοηθείστε μας να γνωρίσουμε καλύτερα το παιδί σας Σχολική χρονιά 2015-2016 Όνομα Παιδιού: Συμπληρώστε

Διαβάστε περισσότερα

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σχέδιο Μαθήµατος Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σκοπιµότητα Πρόσφυγας δεν είναι απλώς κάθε ξένος που ζητά να µείνει στη χώρα µας, αλλά ένας από τους πιο ευάλωτους,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Αν και η πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας εθεωρείτο στο παρελθόν, ως κοινωνικό αγαθό, σήµερα βασίζεται σε ιδιωτικοοικονοµικά κριτήρια και στην ύπαρξη ασφάλισης. Είναι λοιπόν φυσικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µικρές τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Η έννοια της ανακύκλωσης» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών εννοιολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση

Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση Η πρωτοφανής κρίση που πλήττει τα τελευταία χρόνια τη χώρα μας είναι βέβαιο ότι θα καταστήσει σύντομα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Public Relations Management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα Διοίκηση Επικοινωνίας Δημοσίων Σχέσεων είναι ένα πλήρες και ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα με

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου ΕΝΟΤΗΤΑ 3 Φιλία Προϋποθέσεις ορθής φιλίας: Σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου. Ειλικρίνεια και τιμιότητα. Κατανόηση προβλημάτων. Αλληλοβοήθεια. Κοινά ενδιαφέροντα.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2 Εγχειρίδιο Χρήσης Εισαγωγή Το δηµιουργήθηκε µε στόχο να αποτελέσει υποστηρικτικό εργαλείο για τον επαγγελµατία Ασφαλιστικό ιαµεσολαβητή, ο οποίος χρειάζεται να διευκρινίζει και να αναλύει τις ασφαλιστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Leonardo da Vinci A EUROPEAN OBSERVATORY OF THE USE OF ICT-SUPPORTED LIFELONG LEARNING BY SMES, MICRO-ENTERPRISES & THE SELF-EMPLOYED IN RURAL AREAS ΠΑΚΕΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 3: ΕΡΕΥΝΑ ΦΟΡΕΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ, ΑΠΟ ΕΚΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

«Ολοήµερη εκπαίδευση. Η ευρωπαϊκή εµπειρία»

«Ολοήµερη εκπαίδευση. Η ευρωπαϊκή εµπειρία» «Ολοήµερη εκπαίδευση. Η ευρωπαϊκή εµπειρία» H έρευνα του Ο.Ο.Σ.Α. «PISA» (Programme for International Student Assesment, Πρόγραµµα ιεθνούς Αξιολόγησης Μαθητών) αναζωπύρωσε τη συζήτηση για τα προγράµµατα

Διαβάστε περισσότερα

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom Στις 28 Φεβρουαρίου, δύο από τους εθελοντές του Edurom από το Μεσογειακό Σχολείο της Ταρραγόνα βρέθηκαν στην Ημέρα Εκπαίδευσης του «Δικτύου για τη δημοκρατική εκπαίδευση των ενηλίκων: μπροστά με τη δύναμη

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο Μέγας Αλέξανδρος και τις εκστρατείες του» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Σχολιάστε αν τα εκπαιδευτικά αντικείμενα (όπως: φύλλα διδασκαλίας, εργασίας. και αξιολόγησης μαθητών και υποστηρικτικό υλικό) καλύπτουν τους

Σχολιάστε αν τα εκπαιδευτικά αντικείμενα (όπως: φύλλα διδασκαλίας, εργασίας. και αξιολόγησης μαθητών και υποστηρικτικό υλικό) καλύπτουν τους 1 Αξιολόγηση Web2 για Επικοινωνία Άννα Χουντάλα ΑΜ 11Μ13 1ο Κριτήριο Αξιολόγησης Σχολιάστε αν τα εκπαιδευτικά αντικείμενα (όπως: φύλλα διδασκαλίας, εργασίας και αξιολόγησης μαθητών και υποστηρικτικό υλικό)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ: ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΗΜΕΡΑ

ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ: ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΗΜΕΡΑ ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ: ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΗΜΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΕΘΝΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ Μαρία Οικονόμου (Πανεπιστήμιο Γλασκώβης & Πανεπιστήμιο Αιγαίου) Λευκωσία, 14 Φεβρουαρίου

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Εισαγωγή Από το Μάιο του 2011 έγιναν ουσιαστικές και ριζικές αλλαγές στο πιστοποιητικό ελληνομάθειας, που αφορούν

Διαβάστε περισσότερα

Ο ξεναγός (Συνοδευτική δραστηριότητα του γύρου του ίππου)

Ο ξεναγός (Συνοδευτική δραστηριότητα του γύρου του ίππου) Ο ξεναγός (Συνοδευτική δραστηριότητα του γύρου του ίππου) Ηλικίες: Προαπαιτούμενες δεξιότητες: Χρόνος: Μέγεθος ομάδας: 8 ενήλικες Καμία 15 λεπτά για τη βασική δραστηριότητα, περισσότερο για τις επεκτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

3. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

3. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ . ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Έτος Ίδρυσης: 9 ΠΑΛΙΕΡΑΚΗ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.). Η κατά φύλο σύνθεση των μελών ΔΕΠ (Συνολικά στοιχεία). Κατανομή

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωβαρόμετρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EB79.5) ΕΝΑ ΧΡΟΝΟ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ ΤΟΥ 2014 Τμήμα Parlemètre ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Ευρωβαρόμετρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EB79.5) ΕΝΑ ΧΡΟΝΟ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ ΤΟΥ 2014 Τμήμα Parlemètre ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γενική Διεύθυνση Επικοινωνίας ΜΟΝΑΔΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΓΝΩΜΗΣ Ευρωβαρόμετρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EB79.5) Βρυξέλλες, Νοέμβριος 2013 ΕΝΑ ΧΡΟΝΟ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ ΤΟΥ 2014 Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ 1. Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ 203. Η προσέγγιση εστιάζει στις χαρακτηριστικές ιδιότητες της καινοτοµικής επιχείρησης και όλα τα χαρακτηριστικά των δραστηριοτήτων καινοτοµίας και

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στη Δημόσια Διοίκηση

Μεταπτυχιακό στη Δημόσια Διοίκηση Μεταπτυχιακό στη Δημόσια Διοίκηση Εισαγωγικό Μήνυμα Καλωσορίσατε στο εξ αποστάσεως Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα στη Δημόσια Διοίκηση. Στόχος του προγράμματος αυτού είναι παρέχει υψηλού επιπέδου εκπαίδευση σε

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών αναφορικά με την ιδιαίτερη πολιτική του σχολείου τους. Η έρευνα αυτή εξετάζει, κυρίως, την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Μικρές / µεσαίες επιχειρήσεις και το Solvency II

Μικρές / µεσαίες επιχειρήσεις και το Solvency II Μικρές / µεσαίες επιχειρήσεις και το Solvency II 1. Εισαγωγή 1.1 Το έγγραφο αυτό επικεντρώνεται σε θέµατα σχετικά µε τις µικρές και µεσαίες ασφαλιστικές επιχειρήσεις και στoυς τρόπους αντιµετώπισης των

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικό Κέντρο Λεμεσού Νέες προοπτικές στην αρχειακή και ιστορική έρευνα

Ερευνητικό Κέντρο Λεμεσού Νέες προοπτικές στην αρχειακή και ιστορική έρευνα Νέες προοπτικές στην αρχειακή και ιστορική έρευνα Με την έναρξη των εργασιών του Παττίχειου Δημοτικού Μουσείου, Ιστορικού Αρχείου και Κέντρου Μελετών Λεμεσού στην ανακαινισμένη πρώην Οικία Έπαρχου, ο Δήμος

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης Γενικές αρχές διοίκησης μιας μικρής επιχείρησης Η επιχείρηση αποτελεί μια παραγωγική - οικονομική μονάδα, με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής (εργασία, κεφάλαιο, γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση.

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος Γενικός Γραμματέας Μέσων Ενημέρωσης Κυρίες και κύριοι, Το 1970, ο μέσος όρος των αναλφάβητων σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα