ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ-ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ-ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ-ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ «Η επανανοηματοδότηση της «ψύχωσης». Ανάλυση λόγου μιας συστημικής οικογενειακής θεραπείας.» Μεταπτυχιακή Διατριβή Μυλωνά Άννα, Πτυχιούχος Ψυχολόγος Επιβλέπουσα: Ευρυνόμη Αυδή, Επίκουρη καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Θεσσαλονίκη, 2014

2 Περιεχόμενα Ευχαριστίες Περίληψη 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οικογενειακές παρεμβάσεις Οικογενειακές παρεμβάσεις «διαχείρισης» της «ψύχωσης» Συστημική Οικογενειακή θεραπεία της «ψύχωσης» Απαρτιωτικά μοντέλα Συστημική θεραπεία και ανάλυση λόγου Εαυτός, διαλογικότητα και «ψύχωση» Ζητήματα ευθύνης στην οικογενειακή θεραπεία και ουδετερότητα Ερευνητικό ερώτημα ΜΕΘΟΔΟΣ Ερευνητική μεθοδολογία-μέθοδος ανάλυσης Διαδικασία συλλογής υλικού Επιλογή υλικού H Οικογένεια Α Πορεία της ανάλυσης ΑΝΑΛΥΣΗ Η Συνεδρία Η Συνεδρία Η Συνεδρία ΣΥΖΗΤΗΣΗ Περιορισμοί της έρευνας και αναστοχαστικότητα Προτάσεις ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

3 Ευχαριστίες Με την εκπόνηση της μεταπτυχιακής διπλωματικής εργασίας μου, μια ιδιαίτερα απαιτητική και μακρόχρονη διαδικασία, να σηματοδοτεί μια μετάβαση για μένα σε προσωπικό, επιστημονικό και επαγγελματικό επίπεδο, νιώθω την ανάγκη να ευχαριστήσω κάποιους ανθρώπους χωρίς τη συνεισφορά των οποίων δεν θα τα είχα καταφέρει. Κατ αρχάς, θέλω να ευχαριστήσω θερμά την επίκουρη καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας και επόπτρια της εργασίας αυτής κ. Ευρυνόμη Αυδή γιατί χωρίς την πολύ σημαντική επιστημονική αλλά και ηθική υποστήριξή της η εργασία αυτή δεν θα είχε πραγματοποιηθεί. Η συνεργασία μαζί της ήταν μια διαδρομή-εμπειρία γεμάτη εμπνεύσεις και «ανοίγματα» σε νέους τρόπους σκέψης που εμπλούτισαν την μελέτη αυτή, αλλά και την δικιά μου οπτική για την επιστήμη της ψυχολογίας και ψυχοθεραπείας. Ακόμη, θα πρέπει να ευχαριστήσω το προσωπικό του Τμήματος Οικογενειακής Θεραπείας του Ψ.Ν.Θ. για την παραχώρηση άδειας ώστε να έχω πρόσβαση στο κλινικό υλικό και ιδιαιτέρως την ψυχίατρο, ψυχοθεραπεύτρια, συστημική θεραπεύτρια, ομαδική αναλύτρια κ. Καίτη Δαμασκηνίδου για την σημαντική βοήθεια κατά την επιλογή του υλικού της εργασίας. Επίσης, θέλω να ευχαριστήσω πολύ την επίκουρη καθηγήτρια κ. Ευγενία Γεωργάκα για τα σχόλια και βιβλιογραφική καθοδήγηση σε πιο πρώιμες φάσεις της παρούσας εργασίας, που φάνηκαν πολύ βοηθητικά στην πορεία της διεργασίας αυτής. Δεν θα μπορούσα παρά να εκφράσω την ευγνωμοσύνη στην οικογένειά μου και στο στενό φιλικό μου περιβάλλον για την αμέριστη συναισθηματική και ηθική συμπαράσταση σε αυτό το μακρύ «ταξίδι», αλλά και για τον σεβασμό και πίστη τους σε κάθε μου επιλογή και απόφαση. Ηλία, σε ευχαριστώ για την υπομονή και επιμονή σου να συμμερίζεσαι με τον δικό σου τρόπο τους στόχους και τις επιλογές μου. 2

4 Περίληψη Η παρούσα έρευνα στοχεύει να μελετήσει τη διαδικασία της νοηματοδότησης της «ψύχωσης» κατά την πορεία της συστημικής οικογενειακής θεραπείας από την αναφερόμενη «ασθενή» και την οικογένειά της. Το υλικό της έρευνας αποτελείται από πέντε απομαγνητοφωνημένες συνεδρίες από αρχική, μεσαία και τελική φάση συστημικής οικογενειακής θεραπείας. Για την ανάλυση του υλικού χρησιμοποιήθηκε η ανάλυση λόγου, μια μεθοδολογία αποκαλυπτική για τη διεργασία της ψυχοθεραπείας-θεραπευτικής αλλαγής. Η ανάλυση εστίασε στην έννοια της θέσης υποκειμένου που οι συνομιλήτριες κατασκευάζουν η μια για την άλλη, σε αλληλεπιδραστικές πτυχές, στη διαπραγμάτευση της ευθύνης και αλληλοκατηγοριών στην οικογενειακή θεραπεία, στη συμβολή των λόγων και στρατηγικών της θεραπεύτριας, καθώς και πως τα παραπάνω μεταβάλλονται κατά την πορεία της θεραπείας. Η ανάλυση ανέδειξε αλλαγές σε ένα διαλογικό επίπεδο, με την έννοια της συνύπαρξης αντικρουόμενων θέσεων και οπτικών, τόσο από την άποψη του περιεχομένου, όσο και της αλληλεπίδρασης. Οι αφηγήσεις των συνομιλητών από άκαμπτοι και πολωμένοι μονόλογοι εξελίσσονται σε ευέλικτες, διαλογικές, σχεσιακές αφηγήσεις που παράγουν ένα νέο νόημα για την «ψύχωση» μέσω της σύνδεσή της με οικογενειακά βιώματα. Αυτή η διεργασία αναδεικνύει νέες εκδοχές εαυτού για τις συνομιλήτριες, που μέσα από τη διαφορετική αυτή αφήγηση αποκτούν μια νέα αίσθηση κυριότητας στη ζωή τους. Η συμβολή της θεραπεύτριας είναι ιδιαίτερα ενεργή και φαίνεται να αποσκοπεί προς μια σχεσιακή συγκατασκευή του «προβλήματος» μέσω συγκερασμού των οπτικών και θέσεων και των δικών της οπτικών και προκαταλήψεων, μια διεργασία που φαίνεται να συμβάλλει σημαντικά στην κοινή κατανόηση και ευημερία της οικογένειας με «ψυχωτικό» μέλος σε επίπεδο σχέσεων. 3

5 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο όρος «σχιζοφρένεια» 1 ή «ψύχωση», ένας όρος με μεγάλη ιστορία, έχει σηματοδοτήσει αμφιλεγόμενες συζητήσεις στην επιστημονική κοινότητα, τόσο για την περιγραφή της ως νοσολογικής οντότητας και την αιτιολογία της, όσο και για την κατάλληλη υποστήριξη των ανθρώπων που βιώνουν τέτοιες εμπειρίες. Το ευρέως χρησιμοποιούμενο διαγνωστικό εργαλείο των επαγγελματιών ψυχικής υγείας (DSM-5) περιγράφει την «ψύχωση» σαν μια μείζονα ψυχική διαταραχή που προκαλεί σημαντική έκπτωση της λειτουργικότητας του ατόμου σε πολλούς τομείς. Χαρακτηριστικά της διαταραχής αυτής αποτελούνη απώλεια ελέγχου της πραγματικότητας και η αλλοίωση στη σκέψη, στην αντίληψη, στο συναίσθημα, στην ομιλία,στη συμπεριφορά του ατόμου. Χαρακτηριστικά της συμπτώματα θεωρούνται οι ψευδαισθήσεις, οι παραληρητικές ιδέες, ο αποδιοργανωμένοςλόγος, το επίπεδο ή απρόσφορο συναίσθημα και η κατατονική-αποδιοργανωμένη συμπεριφορά (APA, 2013). Η προσπάθεια για θεμελίωση της «σχιζοφρένειας» ως νοσολογικής οντότητας αρχικά αποδίδεται στον Γερμανό ψυχίατρο Emil Kraepelin (1896), που γύρω στα τέλη του 19 ου αιώνα πρότεινε για πρώτη φοράτον όρο «πρώιμη άνοια» (dementia praecox) με βάση παρατηρήσεις σε τροφίμους ιδρυμάτων. Το σύνδρομο αυτό χαρακτηριζόταν από μια προοδευτική επιδείνωση της λειτουργικότητας του ατόμου και θεωρήθηκε μια μη αναστρέψιμη κατάσταση που καταλήγει σε διανοητική επιδείνωση και στο νοητικό εκφυλισμό. Ο Ελβετός ψυχίατρος Eugene Bleuler (1911), αμφισβητώντας την αναπόφευκτη επιδείνωση της κατάστασης αυτού που νοσούσε, πρότεινε ως κύρια χαρακτηριστικά της διαταραχής αυτής τη διάσπαση ή τον εκτροχιασμό της σκέψης, το επίπεδο ή περιορισμένο συναίσθημα 1 Οι όροι «ψύχωση», «σχιζοφρένεια», «ασθενής», «αρρώστια», «άρρωστη», «πρόβλημα» τοποθετούνται μέσα σε εισαγωγικά,ώστε να αναδειχθεί ο αμφιλεγόμενος χαρακτήρας και χρήση τους. 4

6 και την περιορισμένη εκφραστικότητα. Οι ισχυρισμοί του οδήγησαν στην έννοια της σχάσης του νου, το διαχωρισμό μεταξύ σκέψης και συναισθήματος, την οποία ονόμασε για πρώτη φορά «Σχιζοφρένεια» («σχίζο-φρένας»). Οι δύο αυτοί ψυχίατροι επηρέασαν σημαντικά την ψυχιατρική σκέψη και πρακτική, προσδίδοντάς τους ένα βιολογικό χαρακτήρα που οδήγησε στην προσέγγιση της «σχιζοφρένειας» τα επόμενα χρόνια με όρους παθολογίας του εγκεφάλου, νευροχημικών ανωμαλιών, αλλά και γενετικών παραγόντων. Στις έννοιες όμως, της «πρώιμης άνοιας» και της «σχιζοφρένειας», στα χρόνια που ακολούθησαν ασκήθηκε μεγάλη κριτική ως προς την επιστημονική τους υπόσταση, την εγκυρότητα και την αξιοπιστία τους ως κατασκευές (Boyle, Bentall, 1990). Όπως η Boyle (1990) υποστηρίζει, ο Κraepelin και ο Bleuler δεν περιέγραψαν το μοτίβο παρατήρησης από το οποίο αναδείχθηκε η κατασκευή τους, ούτε προσέφεραν κάποια έγκυρα και ανεξάρτητα διαγνωστικά κριτήρια για την κατασκευή της «σχιζοφρένειας» και την προβλεπτική της αξία. Οι ισχυρισμοί τους θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν κυκλικές εξηγήσειςταυτολογικός τρόπος σκέψης, καθώς το μοτίβο παρατήρησής τους-συμπτώματα συνήθως-χρησιμοποιούνταν ως κριτήριο για την ύπαρξη της ασθένειας και η ασθένεια περιγράφονταν ως αυτά τα σημεία-το μοτίβο του συνδρόμου αυτού (Williams, 2002). Η βιολογική προσέγγιση και εκείνοι που την ασπάζονται σύμφωνα με τον Bertrando (2009) διατηρούν κάποια βασικά δόγματα τα οποία και καθοδηγούντην πρακτική τους. Τα δόγματα αυτά έχουν να κάνουν με την κατανόηση των ψυχιατρικών «προβλημάτων» με βιολογικούς όρους, που αποκλείει το συσχετισμό τους με τις ανθρώπινες σχέσεις, αλληλεπιδράσεις. Θεωρούν ότι η επιρροή της βιολογίας στην ψυχολογία-ψυχιατρική είναι μονοδρομική, με την βιολογία να αποτελεί ρίζα των «προβλημάτων». Μια τέτοια κατανόηση προωθεί γραμμικές αιτιολογικές ερμηνείες αποκλείοντας άλλους παράγοντες από το να ασκούν επιρροή στην εμφάνιση ψυχιατρικών προβλημάτων. Κατά συνέπεια, οι 5

7 βιολογικές αυτές διαταραχές μπορούν να «θεραπευτούν» με χρήση βιολογικών μόνο μεθόδων (φαρμακοθεραπεία-νευροληπτικά φάρμακα), καθώς άλλες μέθοδοι (ψυχολογικές, ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις) αποτελούν απλώς συνεπικουρικές λύσεις στη φαρμακολογική, βιολογική θεραπεία, αποδεχόμενες και αυτές την ύπαρξη της «αρρώστιας» της «σχιζοφρένειας». Ο Bentall (1990) ωστόσο, υποστηρίζει ότι το ότι η «σχιζοφρένεια» δεν είναι μια επιστημονικά χρήσιμη κατασκευή δε σημαίνει ότι θα πρέπει να αρνηθούμε ότι τα άτομα με «σχιζοφρένεια» υποφέρουν από τα συμπτώματα, τα οποία θα πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τους οι επαγγελματίες, ακόμη και αν έχουν όντως κάποια βιολογική βάση. Επισημαίνει την ανάγκη για νέες ερευνητικές στρατηγικές που δε θα στηρίζονται στην εγκυρότητα των ψυχιατρικών διαγνώσεων, αλλά θα μελετάνε συγκεκριμένα συμπτωμάτων της «ψύχωσης», τα οποία είναι απόρροια της αλληλεπίδρασης γνωστικών διεργασιών και περιβάλλοντος. Οι Geekie και Read (2008. Geekie, 2004) λοιπόν, εστιάζοντας στις περιθωριοποιημένες-από τους επαγγελματίες-φωνές των ανθρώπων που έχουν την εμπειρία της «ψύχωσης» διαπίστωσανότι τα άτομα με τέτοιες εμπειρίες μιλούν για το υποκειμενικό νόημα που είχαν για αυτούς τέτοιες εμπειρίες (πνευματικό, υπαρξιακό, ηθικό), αλλά και για την εμπειρία της αφήγησης των εμπειριών τους σε άλλους, που είτε τους δίνει την αίσθηση ότι οι ίδιοι είναι κύριοι των εμπειριών τους, είτε τους αφήνει μια αίσθηση ακύρωσης, αποσιώπησης, ως απόρροια της αντίδρασης του αποδέκτη της αφήγησης. Προτάθηκαν έννοιες που περιγράφουν την εμπειρία της «ψύχωσης».h«ακύρωση-επικύρωση/αναγνώριση» αφορά σχέσεις του ατόμου με τον εαυτό του και τους άλλους, ο «τεμαχισμός-ενσωμάτωση/ολοκλήρωση», έχει να κάνει με την εμπειρία του εαυτού, τις διαπροσωπικές σχέσεις και τον υλικό κόσμο και τέλος η έννοια της πνευματικότητας αφορά ένα πλαίσιο αποδιδόμενων νοημάτων για την εμπειρία (Geekie & Read, 2008). Μια τέτοια προσέγγιση της εμπειρίας της 6

8 ψύχωσης αναγνωρίζει το άτομο ως πνευματική οντότητα που νοηματοδοτεί τις εμπειρίες του μέσω αφήγησης, αλλά δεν παραβλέπει και την επιρροή των διαπροσωπικών σχέσεων που αναπόφευκτα δομούν την ταυτότητα και την αίσθηση του ατόμου για τον εαυτό του. Στο κεφάλαιο αυτό θα γίνει μια προσπάθεια ανασκόπησης των τρόπων που η έννοια της «ψύχωσης» έχει κατανοηθεί και των συνεπαγόμενων θεραπευτικών προσεγγίσεων που έχουν προταθεί, έχουν φανεί αποτελεσματικές με ιδιαίτερη έμφαση σε ψυχολογικές θεραπευτικές προσεγγίσεις, που αναγνωρίζουν τη σημαντικότητα οικογενειακών-σχεσιακών-επικοινωνιακών παραγόντων και κυρίως στην οικογενειακή συστημική θεραπεία για την «ψύχωση». Στη συνέχεια θα παρουσιαστούν θεωρητικές και ερευνητικές προσεγγίσεις-και συγκεκριμένα η ανάλυση λόγου και η διαλογική θεωρία-που προσφέρουν χρήσιμες έννοιες και αναλυτικά εργαλεία για τη μελέτη αυτή. 7

9 1.1 Οικογενειακές παρεμβάσεις Από τη δεκαετία του 1980 έχει αυξηθεί σημαντικά το ενδιαφέρον κλινικών και ερευνητών για οικογενειακές παρεμβάσεις στη θεραπεία της «ψύχωσης». Τα ερευνητικά δεδομένα των τελευταίων χρόνων, αναδεικνύουν την αποτελεσματικότητα τέτοιων οικογενειακών παρεμβάσεων (Fadden, Carr, Pharoah et al., 2010) και ιδιαιτέρως της συστημικής οικογενειακής θεραπείας, που φαίνεται να ωφελεί σημαντικά τις οικογένειες με «ψυχωτικό» μέλος (Asen, 2002). Στη βιβλιογραφία υπάρχει μια ποικιλομορφία αναφορικά με το τι ορίζουμε ως οικογενειακή παρέμβαση. Άλλοι αναφέρονται σε ψυχοεκπαιδευτικά προγράμματα-ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις με σημαντικό το εκπαιδευτικό στοιχείο και την πρόληψη των υποτροπών (Fadden, 1998). Άλλοι μιλούν για παρεμβάσεις με τους συγγενείς των ατόμων με «σχιζοφρένεια», με έμφαση στις ανάγκες των οικογενειών για υποστήριξη. Τέλος, άλλοι αναφέρονται σε καθαρά ψυχοθεραπευτικές οικογενειακές παρεμβάσεις συστημικού τύπου, τις οποίες σπανιότεραβρίσκουμε στη βιβλιογραφία. Ο Burbach (1996) προτείνει ένα διαχωρισμό ανάμεσα στην οικογενειακή θεραπεία και στις οικογενειακέςψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, τις οποίεςονομάζει προσεγγίσεις «οικογενειακής διαχείρισης» (family management). Στην ανασκόπηση που ακολουθεί χρησιμοποιείται αυτός ο διαχωρισμός Οικογενειακές παρεμβάσεις «διαχείρισης» της «ψύχωσης» Περί τα τέλη της δεκαετίας του 1970 διατυπώνεται η βιο-ψυχο-κοινωνική προσέγγιση με πολύ βασική αρχή την έννοια της ευαλωτότητας και του στρες, που αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα προς την κατανόηση και τη θεραπεία των ατόμων με «σχιζοφρένεια». Οι Zubin και Spring (1977) με το μοντέλο που προτείνουν για το στρες και την ευαλωτότητα αναγνωρίζουν τον κεντρικό ρόλο του στρες στην εμφάνιση ψυχωτικών συμπτωμάτων. Σύμφωνα με το μοντέλο τους, ο καθένας μας 8

10 είναι «προικισμένος» με έναν βαθμό ευαλωτότητας, ο οποίος κάτω από κατάλληλες συνθήκες μπορεί να συμβάλλει στην εμφάνιση της «σχιζοφρένειας». Η ευαλωτότητα προσεγγίζεται ως μια έννοια με δύο συνιστώσες, μια εγγενή και μια επίκτητη, με τους στρεσογόνους παράγοντες να μπορούν εν δυνάμει να προκαλέσουν μια προσωρινή κρίση ή ακόμη και ένα επεισόδιο «σχιζοφρένειας». Ακόμη, οι Νuechterlein και Dawson (1984) επιχείρησαν να προσδιορίσουν τους πιθανούς στρεσογόνους, αλλά και προστατευτικούς παράγοντες, που συμβάλλουν στην εκδήλωση ψυχωτικών συμπτωμάτων. Επισημαίνουν ότι ο βαθμός ευαλωτότητας πριν την εκδήλωση του επεισοδίου, το επίπεδο του περιβαλλοντικού στρες και η διαθεσιμότητα στρατηγικών αντιμετώπισης θα πρέπει να ενσωματώνονται σε κάθε μοντέλο που εξετάζει τον ρόλο των στρεσογόνων γεγονότων ζωής στην «σχιζοφρένεια», καθώς η ύπαρξη διακριτών γεγονότων ζωής επηρεάζουν την εκδήλωσηεπεισοδίων «σχιζοφρένειας». Σε κλινικό επίπεδο επισημαίνουν την ανάγκη για προσπάθειες ανεύρεσης τρόπων μείωσης της ευαλωτότητας των ατόμων στην «σχιζοφρένεια», αλλά και βελτίωσης των ικανοτήτων αντιμετώπισης, έτσι ώστε να μειωθούν τα μελλοντικά επεισόδια. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 τα μοντέλα της ευαλωτότητας και του στρες προσανατολίστηκαν προς πιο κοινωνικούς παράγοντες για την ανάπτυξη της ευαλωτότητας (Gleeson, Krstev & Killackey, 2008), όπως η κοινωνική αντιξοότητα, ο ρόλος του τραύματος-κακοποίησης και γενικώς στρεσογόνων γεγονότων ζωής (vanos & McGuffin, 2003). Πιο συγκεκριμένα, ο Read και οι συνεργάτες του (2005, 2004) με βάση μετα-αναλύσεις επιδημιολογικών ερευνών σε ενδονοσοκομειακούς ασθενείς και γενικό πληθυσμό, επεσήμαναν το σημαντικό ρόλο που παίζει η κακοποίηση κατά την παιδική ηλικία και γενικώς τα τραυματικά γεγονότα ως παράγοντες που συμβάλλουνστην εμφάνιση της «ψύχωσης». Έχει βρεθεί ισχυρή συσχέτιση μεταξύ συμπτωμάτων-όπως οι ψευδαισθήσεις-και κακοποίησης (σωματικής-σεξουαλικής-ψυχολογικής-συναισθηματικής) καθώς και παραμέλησης 9

11 στην παιδική ηλικία. Προτείνουν λοιπόν ότι, αντίξοα και στρεσογόνα γεγονότα κατά την παιδική ηλικία είναι δυνατόν να προκαλέσουν έκτοτε υπερευαισθησία στο στρες (Read et al., 2001). Ένα μεγάλο τμήμα της βιβλιογραφίας εστιάζει στην έννοια του «εκφρασμένου συναισθήματος» και στη σύνδεσή του με την υποτροπή (επανεμφάνιση συμπτωμάτων-επανανοσηλεία). Με βάση νατουραλιστικές μελέτες επανεξέτασης των ατόμων που έπαιρναν εξιτήριο και έρευνες που μελέτησαν την άμεση οικογενειακή αλληλεπίδραση προτάθηκε η έννοια του εκφρασμένου συναισθήματος, έτσι ώστε να απαντηθεί το ερώτημα γιατί κάποια άτομα με «σχιζοφρένεια» υποτροπιάζουν και νοσηλεύονται κατ επανάληψη, ενώ άλλα όχι. Η έννοια του εκφρασμένου συναισθήματος έδωσε περιβαλλοντικές εξηγήσεις για την υποτροπή στη «σχιζοφρένεια» (Vaughn, 1989) και αφορά τον τρόπο που εκφράζονται τα συναισθήματα στο άτομο με «σχιζοφρένεια» από στενούς συγγενείς και φροντιστές (Brown, Birley & Wing, 1972). Αναφέρεται σε τρία συστατικά στοιχεία: Την εχθρικότητα, την επικριτικότητα και τη συναισθηματική υπερεμπλοκή (Vaughn & Leff, 1976). Όπως υποστήριξαν ο Brown και οι συνεργάτες του (1972), τα άτομα με «σχιζοφρένεια» που μετά την νοσηλεία τους επέστρεψαν σε οικογένειες με υψηλό εκφρασμένο συναίσθημαείχαν τρεις με τέσσερις φορές περισσότερες πιθανότητες να υποτροπιάσουν μέσα σε μια περίοδο εννέα μηνών επανεξέτασης από ό, τι άτομα με «σχιζοφρένεια» που επέστρεφαν σε οικογένειες με χαμηλό εκφρασμένο συναίσθημα. Σημαντικοίπαράγοντες φάνηκαν η εχθρικότητα, η συναισθηματική υπερεμπλοκή, η ζεστασιά, η οποία συνδέεται με καλύτερη πρόγνωση, αλλά και τα επικριτικά σχόλια που φάνηκε να οδηγούν σε υποτροπή. Ακόμη, προσδιόρισαν συγκεκριμένους παράγοντες που συμβάλλουν στην υποτροπή του ατόμου με «σχιζοφρένεια». Σημαντικότεροι είναι η πρόσωπο με πρόσωπο επαφή με το συγγενή που εκφράζει υψηλό συναίσθημα με κρίσιμη περίοδο τις 35 10

12 ώρες επαφής με αυτόν την εβδομάδα και η χρήση φαρμακευτικής αγωγής. Το χαμηλό εκφρασμένο συναίσθημα στην οικογένεια θεωρήθηκε προστατευτικός παράγοντας για την εμφάνιση υποτροπής, ενώ το υψηλό εκφρασμένο συναίσθημα φάνηκε να μετριάζεται σε επίπεδα χαμηλού εκφρασμένου συναισθήματος μετά από μείωση της επαφής με το μέλος της οικογένειας που εκφράζει υψηλό συναίσθημα και τη συστηματική χρήση φαρμακευτικής αγωγής. Η έννοια του εκφρασμένου συναισθήματος είναι μια εμπειρική έννοια που μετριέται με μια οικογενειακή συνέντευξη διάρκειας μιάμισης ώρας (Camberwell Family Interview) κατά την οποία ενθαρρύνονται οι αυθόρμητες εκφράσεις συναισθημάτων και οπτικών. Τέσσερις βασικές κατηγορίες μετριούνται: Η επικριτικότητα (αριθμός επικριτικών σχολίων αποδικιμασίας από τον φροντιστήσυγγενή για την προσωπικότητα του ατόμου με «σχιζοφρένεια») έξι από τα οποία αρκούν για να ταξινομηθεί κάποιος στην κατηγορία του υψηλού «εκφρασμένου συναισθήματος». Η εχθρικότητα (παρουσία ακραίας-γενικευμένης επικριτικότητας), η συναισθηματική υπερεμπλοκή (υπερπροστασία, στάση αυτοθυσίας, δραματοποίηση, υπερβολική συναισθηματική απόκριση και συναισθηματικές εκδηλώσεις). Η ζεστασιά έχει να κάνει με την έκφραση συμπόνιας, έγνοιας και κατανόησης, ενώ τα θετικά σχόλια αφορούν δηλώσεις εκτίμησης της ποιότητας του ατόμου. Οι τρεις πρώτες κατηγορίες σχετίζονται ξεκάθαρα με το υψηλό «εκφρασμένο συναίσθημα», με την επικριτικότητα και τη συναισθηματική υπερεμπλοκή από μόνες τους να αρκούν ή και σε συνδυασμό για την ταξινόμηση κάποιου στην κατηγορία του υψηλού «εκφρασμένου συναισθήματος» (Berkowitz, 1984). Όπως υποστηρίζει η Vaughn (1989), η έννοια του «εκφρασμένου συναισθήματος» θεωρείται ένδειξη επικινδυνότητας για την υποτροπή, ένδειξη του συναισθηματικού κλίματος στην οικογένεια, αλλά και μεταβαλλόμενη ένδειξη για την ένταση της συναισθηματικής απόκρισης των συγγενών σε μια δεδομένη χρονική 11

13 στιγμή. Έχει υποστηριχθεί ότι αν το εκφρασμένο συναίσθημα προσεγγισθεί ως στατικό χαρακτηριστικό, θα ήταν σαν κατηγορία και επίκριση για τις οικογένειες, οι οποίες με το σκεπτικό αυτό θα ετικετοποιούνταν ως «καλές» ή «κακές» (Hatfield, Spaniol & Zipple, Kanter, Lamb & Loeper, 1987 στο Vaughn, 1989). Τα μοντέλα αυτά αποτελούν θεωρητικό υπόβαθρο για ψυχοεκπαιδευτικά προγράμματα που πραγματοποιούνται συνήθως όσο το δυνατόν πιο σύντομα μετά από ένα οξύ επεισόδιο, με στόχο την πρώιμη παρέμβαση (Fadden, 1998). Στόχο τους έχουν την εκπαίδευση των ατόμων με «σχιζοφρένεια» και των οικογενειών τους σε σχέση με τη «σχιζοφρένεια» (αιτιολογία, πρόγνωση συμπτωματολογία),την πρόληψη των υποτροπών, τη συμμόρφωση με τη φαρμακοθεραπεία και τη βελτίωση της κοινωνικής λειτουργικότητας του ατόμου. Οι στόχοι αυτοί επιτυγχάνονται στηρίζοντας την οικογένεια στο σύνολό της με μείωση του άγχους, της κατάθλιψης και ενίσχυση της αυτοεκτίμησης φροντιστών και ατόμων με «σχιζοφρένεια». Ακόμη, βοηθώντας την οικογένειανα ανταπεξέλθει στις καθημερινές δυσκολίες που αντιμετωπίζει λόγω της «σχιζοφρένειας» μέσω βελτίωσης των στρατηγικών αντιμετώπισης (συμπεριφορικές παρεμβάσεις) και ενισχύοντας την ηρεμία στο οικογενειακό επικοινωνιακό κλίμα. Εν γένει, εμπλέκουν την οικογένεια στην διαδικασία αποκατάστασης-θεραπείας του ατόμου με «σχιζοφρένεια». Οι ομάδες συγγενών και οιοικογενειακές συναντήσεις παρουσία όλων των μελών της οικογένειας και του ατόμου με «σχιζοφρένεια», όπου τίθονται ζητήματα οικογενειακής επικοινωνίας με εφαρμογή συστημικών πρακτικών ενδείκνυνται, αφού φάνηκε να μειώνουν τις υποτροπές, να βοηθούν στην ταυτοποίηση πρώιμων ενδείξεων έναρξης υποτροπής από τους συγγενείς και να βελτιώνουν τις ζωές των συμμετεχόντων σημαντικά (McFarlane, Asen & Shuff, 2006). Τέτοιες παρεμβάσεις βοηθούν την οικογένεια να νιώσει λιγότερο επιβαρυμένη, υποστηρίζοντας την περισσότερο συναισθηματικά τα τελευταία χρόνια, με τον 12

14 θεραπευτή να διατηρεί μια στάση θετική και απενοχοποιητική σε σύγκριση με την πιο γνωστική προσέγγιση του παρελθόντος (Κuipers, 2006). Η Berkowitz (1984) εφάρμοσε ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα για οικογένειες ατόμων με «σχιζοφρένεια» μεστόχο την απαλλαγή της οικογένειας από αισθήματα ενοχής και αυτοκατηγορίας, μια ομάδα συγγενών για τη βελτίωση στρατηγικών αντιμετώπισης καθημερινών δυσκολιών και έναν αριθμό οικογενειακών συνεδριών. Τα αποτελέσματα έδειξαν μείωση της υποτροπής (9% στην ομάδα παρέμβασης,50% στην ομάδα ελέγχου). Οι οικογένειες με υψηλό «εκφρασμένο συναίσθημα» φάνηκαν πιο αισιόδοξες μετά την παρέμβαση και με μια πιο συμπονετική στάση απέναντι στο άτομο με «σχιζοφρένεια». Σημαντικότερο ρόλο όπως η συγγραφέας αναφέρει, έπαιξε το εκπαιδευτικό συστατικό της παρέμβασης, και τόνισε τη σημασία του σε τέτοιου είδους παρεμβάσεις.παρόμοιες μελέτες αποτελεσματικότητας παρεμβάσεων σε οικογένειες με υψηλό κίνδυνο υποτροπής λόγω υψηλού εκφρασμένου συναισθήματος δείχνουν την κλινική αποτελεσματικότητα των ψυχοκοινωνικών αυτών παρεμβάσεων σε συνδυασμό με τη φαρμακοθεραπεία. Ακόμη, ανέδειξαν τον αιτιολογικό ρόλο του «εκφρασμένου συναισθήματος» στην υποτροπή της «σχιζοφρένειας», αλλά και την προστατευτική λειτουργία που έχει ο περιορισμός της κοινωνικής επαφής συγγενών με το άτομο με «σχιζοφρένεια» (Leff, Kuipers, Berkowitz, Eberlein-Vries & Sturgeon, 1982). Αντίστοιχα, ο Fadden (1998) αναφέρει στην ανασκόπηση ερευνών αποτελεσματικότητας τέτοιων παρεμβάσεων δεδομένα που αποδεικνύουν την αποτελεσματικότητά τους ως προς την μείωση των υποτροπών (6-12% στην ομάδα παρέμβασης σε σύγκριση με 41-53% στην ομάδα ελέγχου). Τα ποσοστά αυτά αυξήθηκαν κατά την περίοδο επανελέγχου, αλλά παρέμειναν στατιστικά σημαντικά χαμηλότερα (17-40%) σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου (66-83%) δύο χρόνια μετά 13

15 την παρέμβαση. Τα ευρήματα αυτάπαρείχαν ενθαρρυντικά δεδομένα για τη θεραπεία της «σχιζοφρένειας» εκείνη την εποχή. Ακόμη, ιδιαίτερη επιρροή άσκησε το μοντέλο του Falloon και των συνεργατών του (1982, 1993) που συνδυάζει βιοϊατρικές, ψυχολογικές και κοινωνικές παρεμβάσεις. Ανάρρωση σύμφωνα με τους συγγραφείς δεν αποτελεί απλώς η εξάλειψη των συμπτωμάτων, αλλά η απαλλαγή από οποιουδήποτε είδους ανεπάρκεια (γνωστική, συναισθηματική, συμπεριφορική λειτουργικότητα) ή εμπόδιο και η ανάκτηση της προ της διαταραχής ποιότητας ζωής τόσο για το άτομο με «σχιζοφρένεια», όσο και για τους φροντιστές του. Το μοντέλο αυτό εφαρμόζει γνωστικοσυμπεριφορικές τεχνικές κυρίως για τη βελτίωση της επίλυσης προβλημάτων σε επίπεδο οικογένειας, έχοντας ως στόχο την ενίσχυση της επάρκειας δεξιοτήτων επίλυσης ζητημάτων στο οικογενειακό σύστημα, αλλά και τη βελτίωση της οικογενειακής επικοινωνίας. Ακόμη, συμπεριλαμβάνει το εκπαιδευτικό στοιχείο αναφορικά με την «σχιζοφρένεια», όπως και άλλες παρόμοιες παρεμβάσεις.οι παρεμβάσεις συνιστούνμια συνεργατική προσέγγιση μεταξύ ειδικών και οικογένειας, οι οποίοι συνδυάζουν τα αποθέματά τους για την καλύτερη αποκατάσταση. Στόχοι είναιη εξατομικευμένη αξιολόγηση της παρούσας κατάστασης, η πρώιμη ανίχνευση σημείων διαταραχής και η παρέμβαση. Τα αποτελέσματα τέτοιων παρεμβάσεων έδειξαν σημαντική μείωση της κλινικής δυσλειτουργίας και του αριθμού επεισοδίων, της κοινωνικής ανεπάρκειας της οικογένειας και του στρες στις οικογένειες που δέχτηκαν την παρέμβαση σε σχέση με την ομάδα ελέγχου. Το μοντέλο αυτό δίνει έμφαση στη μακροχρόνια αποκατάσταση ατόμων με «σχιζοφρένεια», στη συνεργασία επαγγελματιών των υπηρεσιών με την οικογένεια και στις παρεμβάσεις που συμπεριλαμβάνουν την οικογένεια ως βοηθητικό θεσμό για τη θεραπεία καιαποκατάσταση ατόμων με «σχιζοφρένεια» (Falloon, 1993). 14

16 Τα μοντέλα αυτά μεταβάλλουν σε κάποιο βαθμό τη θεώρησή μας για το άτομο με «ψύχωση» αμφισβητώντας το μόνιμο χαρακτήρα της «αρρώστιας» που αποδίδεται συχνά στα άτομα με «σχιζοφρένεια». Από τη θεώρησή του ως ενός ατόμου που πάσχει από μια χρόνια ψυχιατρική διαταραχή προσανατολιζόμαστε προς την αναπαράστασή του ως ενός ατόμου που έρχεται αντιμέτωπο με ένα περιορισμένης διάρκειας επεισόδιο («αρρώστιας») γεγονός που το κάνει «ευάλωτο» και όχι «άρρωστο» (Zubin και Spring, 1977). Τα μοντέλα αυτά ενσωματώνουν στη θεώρησή τους για την «ψύχωση» τα γεγονότα ζωής, αλλά τα προσεγγίζουν ως παράγοντες, που απλώς έχουν τη δυνατότητα να ενεργοποιήσουν μια γενετική προδιάθεση και τείνουν να αγνοούν το ρόλο άλλων κοινωνικών παραγόντων στην αιτιολογία των ψυχικών διαταραχών και έτσι η σημαντικότητά τους υποβιβάζεται. Ακόμη, δεν αμφισβητούν ουσιαστικά τη βιολογική προσέγγιση της οποίας συμπλήρωμα αποτελούν, αναπαράγοντας έτσι την ιδεολογία της «αρρώστιας» (Read, Mosher & Bentall, 2004) και την ίδια τη βιολογική προσέγγιση. Οι υποστηρικτές των ψυχοκοινωνικών οικογενειακών παρεμβάσεων τύπου «οικογενειακής διαχείρισης» θεωρούν ότι με τις παρεμβάσεις τους, που αποδέχονται την ιατρική αιτιολογία της «σχιζοφρένειας» προσφέρουν σημαντική υποστήριξη στις οικογένειας, απενοχοποιώντας τες σε σημαντικό βαθμό για την εμφάνιση της «αρρώστιας». Θεωρούν ότι η οικογενειακή προσέγγιση με την έμφαση που δίνει σε επικοινωνιακούς, αλληλεπιδραστικούς παράγοντες και χαρακτηριστικά της οικογένειας για την αιτιολογία της «ψύχωσης» σε μεγάλο βαθμό ενοχοποιεί τις οικογένειες προκαλώντας τους πόνο και άγχος (Burbach, 1996). 15

17 1.1.2 Συστημική Οικογενειακή θεραπεία της «ψύχωσης». Η «σχιζοφρένεια» ως κατάσταση με οικογενειακές ρίζες και η ερμηνεία της με οικογενειακούς όρους έχει μεγάλη ιστορία ήδη από την δεκαετία του Πιο συγκεκριμένα, η συστημική προσέγγιση, στην οποία θα εστιαστούμε σε αυτή την ενότητα, κατανοεί τη δημιουργία και διατήρηση της «ψυχωτικής» συμπτωματολογίας με όρους οικογενειακών, σχεσιακών, επικοινωνιακών διεργασιών και οργάνωσης. Αναφορές σε οικογενειακούς παράγοντες έχουμε ήδη από τη διαπροσωπική ψυχανάλυση, ένα ρεύμα που αναγνώρισε τη σημασίαδιαπροσωπικών παραγόντων στην ανάπτυξη του ατόμου. Η Frieda Fromm Reichmann (1948) αναφέρθηκε στην «σχιζοφρενογόνο μητέρα», δηλαδή μία μητέρα ψυχρή, κυριαρχική, κτητική, απορριπτική και ενοχοποιητική, ως αιτιολογικό παράγοντα για την εμφάνιση της «σχιζοφρένειας». Αντίστοιχα, ο πατέρας έχει περιγραφεί ως αδύναμος-παθητικός, ο οποίος κρατά σε απόσταση το παιδί (Lidz et al., 1957α). Επίσης, ηασυμβατότητα και η ασυμφωνία μεταξύ των γονέων συσχετίστηκε με την εμφάνιση «σχιζοφρένειας» στα παιδιά (Lidz & Lidz, 1949), όπως επίσης και οι διαταραγμένες συζυγικές σχέσεις (Lidz et al., 1957β) που περιγράφηκαν ως συζυγικό σχίσμα (συγκρουσιακές συζυγικές σχέσεις με τον χωρισμό ένα επαπειλούμενο ενδεχόμενο και τον κάθε γονιό να «ακυρώνει» τον άλλον και να επιζητά μια αποκλειστική σχέση με το παιδί) ή συζυγική στρέβλωση (διαστρεβλωμένες γονεϊκές σχέσεις είναι με τον ένα γονιό υπερβολικά ισχυρό και κυριαρχικό στην οικογενειακή οργάνωση). Ο Wynne με τους συνεργάτες του (1958), εκφράζοντας μια συστημική υπόθεση, χρησιμοποίησαν τον όρο «ψευδοαμοιβαιότητα» για να περιγράψουν τις δυσκολίες πουαντιμετωπίζουν τα μέλη αυτών των οικογενειών και έχουν να κάνουν με ανάγκες του ατόμου να σχετιστεί, αλλά και να αποκτήσειταυτόχρονα τη δική του ταυτότητα, να αυτονομηθεί από την οικογένεια, κάτι που εμποδίζεται από τον «κανόνα της ομοιότητας». Ο κανόνας αυτός έχει να κάνει με μια ψευδαίσθηση κοινών προσδοκιών και ομοιότητας 16

18 στην οικογένεια, που όταν αμφισβητείται από πράξεις ανεξαρτητοποίησης-κυρίως των παιδιών-δημιουργείται ένταση και αίσθηση κατάρριψης των σχέσεων. Εν γένει, οι πρώτοι ερευνητές που προσπάθησαν να μελετήσουν την «ψύχωση» από μια οικογενειακή ματιά είχαν τη τάση να προτείνουν αιτιολογικές υποθέσεις με μια μάλλον αναγωγιστική προσέγγιση και να γενικεύουν τις παρατηρήσεις τους. Πολλές φορές οι θεωρίες τους ήταν αρκετά ενοχοποιητικές για την οικογένεια, ιδιαιτέρως για τη «σχιζοφρενογόνο» μητέρα, και κυρίωςαν προσεγγιστούν με μια υπεραπλουστευτική, γραμμική, μονόδρομη ματιά (Burbach, Martindale, Martindale & Smith, 2011.) Ο Bateson και οι συνεργάτες του (1956, 1963) προσέγγισαν την «σχιζοφρένεια» με επικοινωνιακούς όρους, προσφέροντας μια θεώρηση που άσκησε σημαντική επιρροή στην εξέλιξη του συστημικής προσέγγισης. Από παρατηρήσεις τους σε άτομα με «σχιζοφρένεια» περιέγραψαν την κατάσταση του «Διπλού Δεσμού» και τις συνθήκες που οδηγούν σε αυτήν. Τα απαραίτητα στοιχεία για τη συνθήκη του «Διπλού Δεσμού» είναι δύο ή περισσότεροι άνθρωποι σε στενή σχέση, μια επαναλαμβανόμενη εμπειρία που τείνει να γίνει για το άτομο συνήθης προσδοκία, εξαιτίας της μάθησης, η οποία αφορά δύο αντιφατικά μηνύματα. Τα μηνύματα αυτά έχουν να κάνουν με μια πρωτογενή αρνητική εντολή, μια δευτερογενή εντολή που συγκρούεται με την πρώτη-συνήθως μη λεκτικά-καθώς και μια τριτογενή αρνητική εντολή που κάνει τη διαφυγή αδύνατη λόγω σχεσιακών και συναισθηματικών μηχανισμών (π.χ. άστατες υποσχέσεις αγάπης). Σε αυτού του είδους την επικοινωνία απαγορεύεται κανείς να σχολιάσει το παράδοξο της μεταεπικοινωνίας, αλλά και να εγκαταλείψει την κατάσταση, να διαφύγει της σύγκρουσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας αλληλουχίας επικοινωνίας είναι η μητέρα που επισκέπτεται το γιο της που νοσηλεύεται εξαιτίας ενός «ψυχωσικού» επεισοδίου. Με το που τον συναντά και εκείνος πηγαίνει να την 17

19 αγκαλιάσει εκείνη ασυναίσθητα κάνει ένα βήμα πίσω, το οποίο σταματά και τον ίδιο. Τότε η μητέρα αντιδρά λέγοντάς του «Αγόρι μου, δεν θα έρθεις να αγκαλιάσεις τη μανούλα; Φοβάσαι;». Σε ένα τέτοιο πλαίσιο το μετα-επικοινωνιακό σύστημα έχει «καταρρεύσει», με αποτέλεσμα το άτομο να μη μπορεί να κρίνει με ακρίβεια-από το πλαίσιο ή από μη λεκτικά σημάδια-την ποιότητα και το σκοπό του μηνύματος. Ένα παιδί σε ένα τέτοιο πλαίσιο μεγαλώνει χωρίς τη δεξιότητα να επικοινωνεί για την επικοινωνία (μετα-επικοινωνία) και συνεπώς χωρίς τη δεξιότητα να προσδιορίζει τι εννοούν πραγματικά οι γύρω του και να εκφράζει αυτό που ο ίδιος εννοεί, δεξιότητες, που είναι βασικές για τις σχέσεις. Είναι ενδεικτικό της «σχιζοφρένειας» το άτομο να ανταποκρίνεται με αμυντική επιμονή σε κυριολεκτικό επίπεδο ακόμα και σε ένα ακατάλληλο πλαίσιο (π.χ. χιούμορ) ή να συγχέει το κυριολεκτικό και μεταφορικό ακόμα και στις δικές του δηλώσεις όταν νιώσει να εμπλέκεται σε έναν «διπλό δεσμό». Σε κλινικό επίπεδο, ο Bateson και οι συνεργάτες του (1956) προσέγγισαν την «ψύχωση» ως έναν τρόπο να διαχειριστεί κανείς καταστάσεις διπλού δεσμού και να αντιμετωπίσει τις ανασταλτικές και ελεγκτικές του συνέπειες. Το ψυχωτικό άτομο προσφέρει μεστές μεταφορικές παρατηρήσεις που αποκαλύπτουν τις δυνάμεις που τον «δεσμεύουν», ενώ την ίδια στιγμή είναι ικανό να δημιουργεί το ίδιο καταστάσεις διπλού δεσμού. Θεώρησαν αυτή την επικοινωνιακή συνθήκη όμως βασική για την ασφάλεια της μητέρας και για την οικογενειακή ομοιόσταση, η οποία διαταράσσεται, όταν το άτομο γίνεται λιγότερο ευάλωτο σε τέτοιες καταστάσεις. Πρότειναν ότι τα συμπτώματα πρέπει να προσεγγίζονται στο πλαίσιο των κυκλικών διαπροσωπικών σχέσεων, παρά ως ατομικές συμπεριφορές ή αλληλουχίες αλληλεπίδρασης. Μόνο μια μελέτη ολόκληρου του οικογενειακού συστήματος θα έδινε μια πιο σαφή εικόνα. 18

20 Ο Haley (1959) από παρατηρήσεις που έκανε σε οικογένειες που συμμετείχαν σε θεραπευτικές συνεδρίες κατέληξε στο ότι η οικογένεια του ατόμου με «σχιζοφρένεια» αποτελεί ένα διακριτό σύστημα, που διαφέρει από άλλα οικογενειακά συστήματα. Θεώρησε ότι οτιδήποτε συμβαίνει στην οικογένεια ενέχει το στοιχείο της επικοινωνίας, μια επικοινωνία η οποία είναι πολυεπίπεδη. Τα μέλη της οικογένειας μπορούν να επικυρώνουν ή να ακυρώνουν αυτό που λέει κάποιοςάλλος, κάτι που δημιουργεί είτε συνέπεια είτε ασυνέπεια βάσει των διαφόρων επιπέδων επικοινωνίας. Επίσης, σημαντικό θεώρησε το ποιος ασκεί την ηγεσία, αλλά και τις πιθανές συμμαχίες που δημιουργούνται μεταξύ των μελών, καθώς και πιθανές διευθετήσεις ζητημάτων ευθύνης και κατηγορίας. Αυτό που φάνηκειδιαίτερο στην «σχιζοφρενική» οικογένεια είναι η επικοινωνία, που χαρακτηρίζεται από πολλαπλά και μη συμβατά επίπεδα επικοινωνίας. Για παράδειγμα, οι γονείς μπορεί να λένε κάτι και να το ακυρώνουν, αλλά και να επικυρώνουν την ακύρωσή τους. Το άτομο με «σχιζοφρένεια» μπορεί να λέει κάτι, να αρνείται ότι το είπε, αλλά να επικυρώνει την άρνησή του με ασυνεπή τρόπο. Η αδυναμία του ατόμου με σχιζοφρένεια να σχετιστεί με άλλους και η γενικότερή απόσυρση, γίνεται κατανοητή αν σκεφτούμε ότι μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον, όπου οτιδήποτε έκανε ακυρωνόταν-θεωρούνταν ακατάλληλο και όπου δεν του επιτρεπόταν να σχετιστεί με άλλους ανθρώπους, ώστε να μάθει να συμπεριφέρεται διαφορετικά. Με βάση την υπόθεση αυτή αν παρατηρήσουμε πότε το άτομο συμπεριφέρεται «σχιζοφρενικά», θα δούμε ότι το κάνει όταν του ζητείται να παραβεί βασικούς κανόνες επικοινωνίας που έχει «διδαχθεί» ή όταν δύο κανόνες συγκρούονται. Τότε, το άτομο προσαρμόζεται και στις δύο απαιτήσεις, επικυρώνοντας ασυνεπώς όλα τα επίπεδα της επικοινωνίας, κάτι που μπορεί να γίνει μέσω της «ψυχωτικής» συμπεριφοράς, η οποία φαίνεται να είναι μια προσαρμοστική απάντηση σε μια σύνθετη οικογενειακή οργάνωση, όπου το πεδίο 19

21 των συμπεριφορών είναι περιορισμένο και χαρακτηρίζεται από ακαμψία. Ο Haley (1959) εισήγαγε την κυβερνητική ιδέα της αυτό-διόρθωσης παρομοιάζοντας την οικογένεια με αυτό-διορθωτικό σύστημα όπου τα μέλη της οικογένειας με την συμπεριφορά τους εδραιώνουν κανόνες και απαγορεύσεις για τη συμπεριφορά των άλλων. Το σύστημα αυτό τείνει να ενεργοποιείται σε περιπτώσεις σφαλμάτων έτσι ώστε, όταν παραβιάζεται ένας οικογενειακός κανόνας, τα υπόλοιπα μέλη να ενεργοποιούνται ούτως ώστε είτε ο «παραβάτης» να συμμορφωθεί με τον κανόνα ή να φτιάξουν έναν καινούριο κανόνα. Στην ομάδα του Mental Research Institute στο Πάλο Άλτο, που κυρίως δραστηριοποιήθηκαν οι Bateson, Jackson, Haley, Weakland, Satir, Watzlawick και άλλοι διακεκριμένοι ερευνητές και θεραπευτές. Η «σχιζοφρένεια» προσεγγίστηκε ως μια συμπτωματολογία με νόημα, επιτελώντας σημαντικές λειτουργίες μέσα στην οικογένεια. Εφόσον λοιπόν τα συμπτώματα θεωρούνται επιφαινόμενα των προτύπων της οικογενειακής επικοινωνίας και έχουν μια λειτουργία μέσα στην οικογένεια, κρίθηκε απαραίτητο να αλλάξει η οικογένεια, να τροποποιηθούν αυτά τα προβληματικά πρότυπα της οικογενειακής επικοινωνίας, έτσι ώστε να αλλάξει η «αρρώστια» και να εξαλειφθεί η συμπτωματολογία, αφού πια δεν θα έχει καμία λειτουργία (Bertrando, 2006). Oι αρχές της κυβερνητικής, η γενική θεωρία των συστημάτων και η θεωρία της επικοινωνίας διαμόρφωσαν τις βασικές θεωρητικές αρχές της συστημικής οικογενειακής θεραπείας. Η αρχή της αυτορρύθμισης,που αφορά το μηχανισμό με τον οποίο τα συστήματα διατηρούν την ομοιόσταση τους, δηλαδή την διατήρηση της ισορροπίαςτους και την εναρμόνιση μιας υπάρχουσας κατάστασης μέσω εναλλαγής στατικών και εξελικτικών διεργασιών, αξιοποιήθηκαν από τους πρώτους οικογενειακούς θεραπευτές (Παπαδιώτη-Αθανασίου, Σοφτά-Nall, 2006). Από την κυβερνητική η συστημική δανείστηκε έννοιες όπως είναι τα όρια, οι κανόνες, τα 20

22 υποσυστήματα και οι συμμαχίες, αλλά και από την έννοια της ομοιόστασης επηρεάστηκαν κυρίως δομικές (Μinuchin, 1974) και στρατηγικές προσεγγίσεις (Haley, 1977, 1980) που είχαν να κάνουν με μια προσανατολισμένη στον στόχο καθοδήγηση των συστημάτων («Κυβερνητική Ά τάξης»). Το δομικό μοντέλο του Μinuchin (1974) με έμφαση στη δομή και την οργάνωση της οικογένειας αναγνωρίζει τη σημασία που έχουν τα όρια-τα οποία μπορεί να είναι σαφή, άκαμπτα ή συγκεχυμένα-τα οποία καθιστούν κανόνες που καθορίζουν τη συμπεριφορά των μελών και προστατεύουν τη διαφοροποίηση κάθε υποσυστήματος,. Ακόμη, σημαντικές έννοιες είναι οι συμμαχίες. Σύμφωνα με τον Minuchin μεγάλες αλλαγές στην οικογένεια, αλλά και έλλειψη ευελιξίας για προσαρμογή σε νέα δεδομένα οδηγούν την οικογένεια και τα μέλη της σε συμπτώματα. Θεραπευτικούς στόχους αποτελούν η διαμόρφωση σαφών ορίων, η αύξηση της ευελιξίας και η αναδόμηση από πλευράς θεραπευτή των δυσλειτουργικών δομών συναλλαγής στην οικογένεια (Παπαδιώτη-Αθανασίου, Σοφτά-Nall, 2006). Οικογενειακοί θεραπευτές όπως ο Haley και ο Minuchin κατανόησαν τα συμπτώματα παιδιών ως αποτέλεσμα άκαμπτων συμμαχιών και τριγώνων μεταξύ γονέων και παιδιών, όπου τα παιδιά αναπτύσσουν συμπτώματα, ώστε να εξουδετερώσουν την ένταση μεταξύ των γονέων. Οι γονείς αντιλαμβάνονται τα παιδιά ως πηγή των οικογενειακών προβλημάτων, ασχολούνται με τα συμπτώματα, αγνοώντας τα προβλήματα που υπάρχουν μεταξύ του ζευγαριού (Burbach, 1996). Κατά τον Haley (1980), η «ψυχωτική» συμπεριφορά του παιδιού αναπτύσσεται όταν ο κάθε γονιός διεκδικεί το παιδί με το μέρος του και εκείνο αντιμετωπίζει ένα δίλλημα όταν αποφασίζει πλέον να ανεξαρτητοποιηθεί, κάτι που δημιουργεί συγκρούσεις και αποσταθεροποίηση στην οικογένεια. Η «ψύχωση» αποτελεί μια λύση στο δίλημμα αυτό, η οποία προστατεύει τη δομή της οικογένειας. Σύμφωνα με την στρατηγική προσέγγιση κατά τη θεραπεία εξετάζονται οι τρόποι με τους οποίους το πρόβλημα διατηρείται και ο θεραπευτής προσπαθεί να αλλάξει την 21

23 ακολουθία των διαπροσωπικών διαδικασιών που σχετίζονται με το πρόβλημαδημιουργώντας «στρατηγικές». Στόχος είναι η ανάκτηση της οικογενειακής ιεραρχίας, χωρίς να χρειάζεται τα συμπτώματα να ρυθμίζουν πλέον τις οικογενειακές σχέσεις (Παπαδιώτη-Αθανασίου, Σοφτά-Nall, 2006). Οι Selvini Palazzoli, Boscolo, Cecchin και Prata (1978α) δουλεύοντας με οικογένειες με «σχιζοφρενικά» μέλη, αποτέλεσαν τους θεμελιωτές του μοντέλου του Μιλάνου, που άσκησε σημαντική επιρροή στη συστημική θεραπεία. Προσέγγισαν την οικογένεια ως σύστημα με κανόνες που ορίζουν και περιορίζουν τη συμπεριφορά του καθενός και θεώρησαν ότι στην «ψύχωση» το σύστημα ρυθμίζεται από συναλλαγές που είναι προσαρμοσμένες στα μέτρα των συμπτωμάτων, για τα οποία η οικογένεια εκφράζει δυσφορία. Στόχο της θεραπείας αποτελεί η διατάραξη της ισορροπίας του οικογενειακού παιχνιδιού, αλλά και η μεταβολή των κανόνων βάσει των οποίων οργανώνεται η επικοινωνία στην οικογένεια, η οποία και διαιωνίζει την δυσλειτουργία. Όπως ανέφερεη Palazzoli «Η δύναμη βρίσκεται στους κανόνες του παιχνιδιού» (Selvini Palazzoli et al., 1978α). Κατά αυτή την έννοια, η αλλαγή είναι κάτι που δε «συμφέρει» την οικογένεια, καθώς θα σήμαινε ότι το «παιχνίδι» θα σταματούσε και η συνθήκη αυτή αποτελεί το παράδοξο, αφού η οικογένεια είναι σαν να ζητάει μια αλλαγή χωρίς εκείνη να αλλάξει καθόλου. Σε αυτό το παράδοξο της οικογένειας, η θεραπευτική ομάδα απαντά με την τεχνική του αντιπαράδοξουζητώντας από την οικογένεια να μην αλλάξει τίποτα. Η τεχνική των παράδοξων συνταγογραφήσεων (Selvini Palazzoli, Boscolo, Cecchin, Prata, 1978β), αποτελεί στη ουσία αναπλαισίωση της οικογενειακής κατάστασης-αλληλεπίδρασης (Schlippe & Schweitzer, 2008). Άλλες τεχνικές είναι τα οικογενειακά τελετουργικά και η θετική σημασιοδότηση όλων των συμπεριφορών. Στο μοντέλο του Μιλάνου σημαντική θεωρείται η έννοια της ουδετερότητας, καθώς ο θεραπευτής έχει χρέος να μείνει ανεξάρτητος, να μη λάβει θέση μέσα στο οικογενειακό σύστημα, να μείνει εκτός 22

24 οικογενειακού παιχνιδιού ακόμη και αν δέχεται προκλήσεις να το κάνει, μένοντας σε συμμαχία με όλα τα μέλη της οικογένειας. Με την εξέλιξη του μοντέλου μεγάλη σημασία δόθηκε στην κυκλικότητα, που αναφέρεται στην αλληλεπιδραστικό χαρακτήρα της οικογένειας-κόντρα στις μέχρι τότε γραμμικές θεωρήσεις και ερμηνείες για την «σχιζοφρένεια»-αλλά και στις κυκλικές ερωτήσεις, μια τεχνική που κατά την συνεδρία δίνει έμφαση στην επικοινωνιακή-σχεσιακή πλευρά των μηνυμάτων και συμπεριφορών και όχι τόσο στα ίδια τα μηνύματα, που βασίζεται στην υπόθεση ότι κάθε συμπεριφορά γίνεται αντιληπτή ως πρόταση για επικοινωνία. Προσφέρουν μια εξωτερική προοπτική σε κάθε μέλος του συστήματος και κινητοποιούν διαδικασίες που θα μπορούσαν να ρευστοποιήσουν την «ασθένεια» (Simon Weber, 1988a στο Schlippe & Schweitzer, 2008), αναπλαισιώνοντάς τη με όρους σχεσιακούς (Schlippe & Schweitzer, 2008). Η τεχνική αυτή μαζί με τις υποθέσεις της θεραπευτικής ομάδας εισάγουν νέες πληροφορίες στο σύστημα, που με την σειρά τους οδηγούν σε νέους, εναλλακτικούς τρόπους θέασης των πραγμάτων (Selvini Palazzoli et al., 1980). Η εφαρμογή συστημικών και στρατηγικών προσεγγίσεων κατά τη θεραπεία ατόμων με «ψύχωση» έδωσαν σημαντικά αποτελέσματα, με 90% «επιτυχία» σε περιπτώσεις οξείας κρίσης και 30% σε χρόνιες περιπτώσεις, με κριτήριο την εξάλειψη συμπτωμάτων, τη μείωση επανα-νοσηλειών και τη βελτίωση των οικογενειακών σχέσεων (Jones, 1987). Αργότερα, το μεταμοντέρνο επιστημολογικό φιλοσοφικό πνεύμα και ο ριζοσπαστικός κονστρουκτιβισμός τροφοδοτούν τη συστημική θεωρία και πράξη. Σταδιακά, η έννοια της ομοιόστασης δίνει τη θέση της στην έννοια της αυτοοργάνωσης και αυτοποίησης, σύμφωνα με την οποία μια απρόβλεπτη, απρογραμμάτιστη αλλαγή των συστημάτων δημιουργεί νέα απροσδόκητα σχήματα, όπως παρατηρείται σε έμβια συστήματα και στη φύση. Οι έννοιες αυτές μαζί με τον κονστρουκτιβισμό, τη θεωρία του χάους και τη συνεργητική επηρέασαν τους 23

25 συστημικούς θεωρητικούς και κλινικούς προς μια λιγότερο καθοδηγητική και παρεμβατική θεραπευτική στάσηοδηγώντας προς την «Κυβερνητική Β τάξης». (Schlippe & Schweitzer, 2008). Οι Βoscolo και Cecchin μετά τη διάσπαση της αρχικής ομάδας του μοντέλου του Μιλάνου στράφηκαν προς μια προσέγγιση συνεργασίας και δόμησης εποικοδομητικών διαλόγων. Στόχος είναι η διατάραξη του συστήματος μέσω εισαγωγής νέων ερεθισμάτων, ώστε να ανοίξουν οι αδιέξοδοι, άκαμπτοι μονόλογοι με τη χρήση εύκαμπτων γλωσσικών προτάσεων προς μια κατεύθυνση ποικιλίας οπτικών και όχι αντικατάστασης της μιας οπτικής με μια άλλη τη «σωστή» (Schlippe & Schweitzer, 2008). Προτείνουν ακόμη, τηστάση της περιέργειας κατά τη θεραπευτική συνεδρία (Cecchin, 1987) «προχωρώντας» την ιδέα της ουδετερότητας, με τις κατασκευές των μελών της οικογένειας να είναι κεντρικής σημασίας. Στο πλαίσιο αυτό ο θεραπευτήςεπιχειρεί την κατανόηση όλων των πλευρών και το χτίσιμο μιας αμοιβαίας-κοινής κατανόησης και αποδοχής πέραν από προκαταλήψεις ή προκατασκευασμένες υποθέσεις της θεραπευτικής ομάδας. Στα πλαίσια της Κυβερνητικής Β τάξης, η ομάδα του πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης (Stierlin, Weber, Retzer, Simon, Schmidt, Schweitzer) θεωρητικά και πρακτικά προσανατολίστηκε στη συστημική θεραπείατης «ψύχωσης» θεωρώντας την ιάσιμη, στη βάση μιας θεωρίας οικογενειακής επικοινωνίας. Προτείνουν ένα μοτίβο αλληλεπίδρασης κάθε οικογένειας που καθίσταται απόέξι διπολικά οργανωμένες διαστάσεις που δημιουργούν έξι επιμέρους φάσματα και αφορούν την πραγματικότητα των σχέσεων, την οργάνωση του χρόνου, τη λογική του συστήματος, την εξατομίκευση-ατομικότητα, τον έλεγχο επί των σχέσεων και την ιδέα περί της ασθένειας. Οι οικογένειες με «ψυχωτικό» μέλος φάνηκε να κινούνται στα άκρα των επιμέρους διαστάσεων αυτών. Σαν θεραπευτικός στόχος προτάθηκε η μετακίνηση των πολωμένων αυτών μεταβλητών προς το μέσο του συνεχούς, μέσω κατάλληλων ερωτήσεων-παρεμβάσεων, έτσι ώστε να αναπτυχθεί διάλογος με διαφορετικές θέσεις, 24

26 αξιολογήσεις της οικογένειας. Χρήσιμες θεραπευτικές μέθοδοι φάνηκανη τήρηση θεραπευτικής ουδετερότητας, η επαναεισαγωγή του «εξορισμένου» ατόμου από την επικοινωνία σε αυτήν, η ρευστοποίηση της έννοιας της ασθένειας, καθώς και η εισαγωγή διαχρονικού τρόπου σκέψης. Αυτές οι μέθοδοι έφεραν αξιοσημείωτα αποτελέσματα μετά από μέσο όρο 6,5 συνεδριών και 16,8 μηνών θεραπείας, όπως μείωση των υποτροπών (74,4% κατά γενικό μέσο όρο, ενώ στους «σχιζοφρενείς» 59,5%), μείωση ψυχιατρικών νοσηλειών (40-50%) και χρήση ψυχοφαρμάκων, βελτίωση των συμπτωμάτων, «φυσιολογικοποίηση» μοτίβων αλληλεπίδρασης κ.α. (Retzer, 1996). Στη βάση των παραπάνω, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η συστημική οικογενειακή προσέγγιση προσφέρει έναν εναλλακτικό τρόπο θεώρησης της «ψύχωσης» κλινικά και επιστημολογικά. Η «παραδοσιακή» προσεγγίζει την «ψύχωση» αποδεχόμενη την ύπαρξη της «ασθένειας» της «σχιζοφρένειας» υπό το πρίμα του θετικιστισμού, απενοχοποιώντας την οικογένεια, μιας και ο εξωτερικός παράγοντας «ασθένεια-σχιζοφρένεια» με τις βιολογικές ρίζες είναι που δημιουργεί τις δυσκολίες, οπότε η οικογένεια η μόνη ευθύνη που φέρει είναι να αναλάβει τον ρόλο του φροντιστή-βοηθού στη μακρόχρονη διαδικασία αποκατάστασης του «ασθενούς». Η συστημική οικογενειακή προσέγγιση από την άλλη, με την έμφαση σε οικογενειακούς, επικοινωνιακούς παράγοντες, στις λειτουργίες και στις διεργασίες, προσεγγίζει την «ψύχωση» ως μια κατάσταση που επιτελεί συγκεκριμένες λειτουργίες στην οικογενειακή επικοινωνία και σχέσεις. Η προσέγγιση αυτή αμφισβητεί την έννοια της «ασθένειας» για τη «σχιζοφρένεια» (Burbach, 1996), η οποία αποκτά ένα νόημα, «φυσιολογικοποιείται» θεωρείται μια «φυσιολογική» απάντησηόταν μελετηθεί στο πλαίσιο μέσα από το οποίο γεννήθηκε. Σε αυτό το πλαίσιο, το άτομο με «ψυχωτικά» συμπτώματα δεν είναι «άρρωστο», αλλά συμμέτοχο σε ένα πλέγμα σχέσεων. Αυτή η προσέγγιση έχει τις ρίζες της 25

27 επιστημολογικά στον κοινωνικό κονστρουξιονισμό. H θεραπεία προσεγγίζεται ως μια γλωσσική συν-κατασκευή οικογένειας και θεραπευτή, ο οποίος δουλεύει μέσα στην οικογένεια για να επιφέρει αλλαγές και όχι μαζί της όπως η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση (Laing & Esterson, 1964). Στο πλαίσιο αυτό η αιτιότητα προσεγγίζεται με όρους κυκλικότηταςκαι ανάδρασης-όχι γραμμικότητας-(burbach, 1996) για να περιγράψει τον αλληλεπιδραστικό χαρακτήρα της λειτουργίας των οικογενειακών συστημάτων. Σε αυτή τη βάση και σε απάντηση αυτών που θεωρούν την οικογενειακή θεραπεία ενοχοποιητική για την οικογένεια, γίνεται φανερό ότι δεν ενοχοποιείται ένας παράγοντας-πρόσωπο, αλλά μια ολόκληρη λειτουργία, για την οποία η ευθύνη διαμοιράζεται στα μέλη της οικογένειας. 1.2 Απαρτιωτικά μοντέλα. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια τάση απαρτίωσηςδιαφορετικών μοντέλων, που φαίνεται ναείναι αποτελεσματικά και μοιράζονται κοινούς παράγοντες, κάτι που χαρακτηρίζει την εξέλιξη της συστημικής θεωρίας και πράξης (Bertrando, 2006). Παραδείγματα αποτελούν απαρτιωτικά μοντέλα που συνδυάζουνσυστημικές αλληλεπιδραστικές θεωρίες με τα δεδομένα ερευνών που βασίζονται στο εκφρασμένο συναίσθημα (McFarlane & Beels, Κavanagh, 1992). Ανακύπτειλοιπόν για τη θεραπεία της «ψύχωσης»η ανάγκη για μια εξελικτική θεωρητική κατασκευή που να απαντά και να προσαρμόζεταιστις ανάγκες των ατόμων αυτών με τον καλύτερο δυνατό τρόπο (Margison & Davenport, 2008). Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μια τέτοιας προσπάθειας αποτελεί το μοντέλο του Alanen και των συνεργατών του (1991), το οποίο έχει σαφώς ψυχοθεραπευτική προσέγγιση στην αντιμετώπιση της «ψύχωσης». Σε μια προσπάθεια να καλύψει τις ανάγκες των ατόμων του ετερογενούς φάσματος της «ψύχωσης» η «Θεραπεία προσαρμοσμένη στις ανάγκες» ( Need-adapted treatment ) χρησιμοποιεί στοιχεία ψυχοδυναμικών, ψυχοκοινωνικών, βιολογικών θεραπειών αλλά και της 26

28 συστημικής οικογενειακής θεραπείας. Το Εθνικό Φινλανδικό πρόγραμμα για τη θεραπεία και την αποκατάσταση ασθενών με «σχιζοφρένεια» έδωσε έμφαση στην ψυχοκοινωνική θεραπεία και σε μια κοινοτικού χαρακτήρα φροντίδα, καθώς και σε προγράμματα εκπαίδευσης σε κοινωνικές δεξιότητες. Οι βασικές αρχές του μοντέλου αυτού ενέπνευσαν τις ομάδες παρέμβασης στην οξεία φάση της ψύχωσης, οι οποίες αποτέλεσαν κομμάτι του Εθνικού Φινλανδικού προγράμματος για την θεραπεία και αποκατάσταση ατόμων με «σχιζοφρένεια» ( ). Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην πρώιμη και άμεση παρέμβαση, ενώ οι θεραπευτικές δραστηριότητες σχεδιάζονται και εφαρμόζονται εξατομικευμένα και ευέλικτα, ώστε να απαντούν στις πραγματικές ανάγκες των ατόμων και των οικογενειών τους. Η αξιολόγηση και η θεραπεία είναι συστημικά προσανατολισμένες και έχουν στόχο μια όσο το δυνατόν συνεργατική και κοινή κατανόηση για το τι οδήγησε στην κρίση. Προσεγγίζουν τις εκάστοτε καταστάσεις ως απόρροια των δυσκολιών που τα άτομα και οι οικογένειές τους αντιμετωπίζουν και όχι ως μια οργανική αρρώστια. Ακόμη, οι διαφορετικές θεραπευτικές πρακτικές αλληλοϋποστηρίζονται, παρά αλληλοεμπλέκονται μεταξύ τους. Οι εμπειρίες από την εφαρμογή τέτοιου είδους πρακτικών έχουν δώσει αξιοπρόσεκτα αποτελέσματα σε σχέση με την ανάγκη και τηδιάρκεια νοσηλείας ατόμων με «σχιζοφρένεια». Από μια δεκαετή παρακολούθηση παρατηρήθηκε μείωση σε ποσοστό 60% στον αριθμό των νέων μακροχρόνιων νοσηλειών (πρώτες νοσηλείες)ατόμων με «σχιζοφρένεια» κατά το διάστημα και μείωση σε ποσοστό 68% στον αριθμό των παλιών μακροχρόνιων νοσηλειών ατόμων με «σχιζοφρένεια» (Tuori et al., 1998). Στο πλαίσιο του Φινλανδικού μοντέλου δραστηριοποιήθηκε και ο Seikkula με τους συνεργάτες του (2001) αναπτύσσοντας το μοντέλο του Ανοιχτού Διαλόγου ( Open Dialogue ). Ο Ανοιχτός Διάλογος αποτελεί ένα ψυχοθεραπευτικό μοντέλο για άτομα με «ψύχωση», τις οικογένειές τους και το υποστηρικτικό τους δίκτυο που δίνει 27

29 ιδιαίτερη έμφαση στην επικοινωνία που αναπτύσσεται κατά την διάρκεια των συναντήσεων και έχει επιρροές από τη συστημική οικογενειακή θεραπεία. Βασικές αρχές του θεραπευτικού αυτού προγράμματος είναι η άμεση παρέμβαση (μέσα σε 24 ώρες από την εμφάνιση της κρίσης), έτσι ώστε να αποφευχθεί η νοσηλεία.ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο κοινωνικό δίκτυο του ατόμου και της οικογένειας, έτσι ώστε να κινητοποιηθούν ποικίλες πηγές υποστήριξης. Ακόμη, απαραίτητη θεωρείται η ευελιξία και η κινητικότητα των επαγγελματιών, προκειμένου να απαντηθούν οι εξατομικευμένες κάθε φορά ανάγκεςμε τις διάφορες θεραπευτικές πρακτικές. Η υπευθυνότητα και η ψυχολογική συνέχεια προωθούνται από πλευράςτης θεραπευτικής ομάδας, προκειμένου το άτομο να έχει σταθερά πρόσωπα αναφοράς κατά τη διάρκεια της θεραπείας του. Ιδιαίτερη σημασία έχει η ανοχή στην αβεβαιότητα από πλευράς θεραπευτών προκειμένου να αποφευχθούν πρόωρα συμπεράσματα και αποφάσεις. Τέλος, ιδιαίτερα σημαντική είναι η διαλογικότητα και η ανάπτυξη διαλόγου, που αποτελεί βασικό στοιχείο της θεραπείας, αφήνοντας σε δεύτερο επίπεδο την προώθηση αλλαγής στο άτομο και την οικογένεια (Seikkula et al., Seikkula, 2011). Στον Ανοιχτό Διάλογο, ιδιαίτερη σημασία δίνεται στη γλώσσα που η οικογένεια χρησιμοποιεί για να περιγράψει τα «προβλήματα», προσεγγίζοντάς τα ως κοινωνικά κατασκευάσματα, το νόημα των οποίων αλλάζει ανάλογα με τη γλώσσα και το πλαίσιο στο οποίο εκφέρεται. Στο πλαίσιο αυτό γίνεται αποδεκτός ο λόγος του ατόμου με «ψύχωση», μαζί με τα συμπτώματά του, αφού και αυτά προσεγγίζονται ως ο δικός του λόγος, ο οποίος ενέχει νόημα που αξίζει κανείς να λάβει υπόψη του. Η «ψύχωση» προσεγγίζεται ως μια συμπεριφορά γεμάτη νοήματα, ένας τρόπος που το άτομο αναπτύσσει προκειμένου να διαχειριστεί «δύσκολες» εμπειρίες και να «μιλήσει» για αυτές, μιας που η πραγματική αφήγησή τους μοιάζει αδύνατη. Δεν υπάρχει άλλη γλώσσα κατάλληλη να μιλήσει κανείς για αυτές, παρά μόνο η 28

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγοριοποίηση θεωριών και πρακτικών στη θεραπεία οικογένειας

Κατηγοριοποίηση θεωριών και πρακτικών στη θεραπεία οικογένειας Κατηγοριοποίηση θεωριών και πρακτικών στη θεραπεία Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Σύγκριση θεωρητικών

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε Μια σύντοµη παρουσίαση του προγράµµατος «Απαρτιωτικό, θεραπευτικόπρόγραµµαστη σχιζοφρένεια (ΙΡΤ)». Κ. Ευθυµίου & Σ. Ρακιτζή Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς 1 Εισαγωγή Ι Το IPT (Intergriertes

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΟΡΙΣΜΟΣ: Ψυχοεκπαιδευση είναι μια μορφή εκπαίδευσης και θεραπεία επιλογής για τα άτομα με ψυχικό πρόβλημα η οποία συνδιάζει διάφορες μορφές θεραπείας όπως η συμπεριφορική και η προσωποκεντρική.

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου και Κοινωνικού Κεφαλαίου ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΗΜΕΡ/ΝΙΑ ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Το γενεόγραμμα MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Γενεόγραμμα είναι ένα γενεαλογικό δένδρο τουλάχιστον 3 γενεών που περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΟΥ BURN OUT

ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΟΥ BURN OUT ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΟΥ BURN OUT ΥΠΕΡΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΣΠΟΥΔΑΣΤΡΙΕΣ : ΣΚΛΑΒΟΥ ΜΕΛΑΧΡΙΝΗ ΣΚΟΤΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΛΑΡΙΣΑ 2011 Σύμφωνα με

Διαβάστε περισσότερα

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά»

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερα ζευγάρια και οικογένειες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2014-2015 Πάτρα, 2014 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής: Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Tony Attwood Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Το παιδί με σύνδρομο Asperger δεν παρουσιάζει το ίδιο προφίλ συμπεριφοράς και μαθησιακών ικανοτήτων με το παιδί που εμφανίζει

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΚΚΑ. Nευρολόγος-Ψυχίατρος, Πρόεδρος της Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συναφών Διαταραχών Αθηνών ALZHEIMER

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΚΚΑ. Nευρολόγος-Ψυχίατρος, Πρόεδρος της Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συναφών Διαταραχών Αθηνών ALZHEIMER ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΚΚΑ Nευρολόγος-Ψυχίατρος, Πρόεδρος της Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συναφών Διαταραχών Αθηνών ALZHEIMER ΤΟ ΦΟΡΤΙΟ ΤΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ ΤΟ ΦΟΡΤΙΟ ΤΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους Οργανώνεται από Το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.) Την Α Ψυχιατρική Κλινική του

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45 ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007 ώρα 9.30-14.45 Αμφιθέατρο «Ι. Δρακόπουλος» Κεντρικό κτήριο Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30) ΟΡΓΑΝΩΣΗ Συμβουλευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

2. Επιστημονικές προτεραιότητες και υποστηρικτικές-ενισχυτικές δράσεις

2. Επιστημονικές προτεραιότητες και υποστηρικτικές-ενισχυτικές δράσεις Περίληψη 1. Ιστορικό και σκοπός της ερευνητικής στρατηγικής Οι Νευροεκφυλιστικές Νόσοι (ND) είναι σε μεγάλο βαθμό ανίατες καταστάσεις που εξασθενούν τον ασθενή και συνδέονται στενά με την ηλικία. Μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Η θεραπευτική αντιµετώπιση του αυτισµού

Η θεραπευτική αντιµετώπιση του αυτισµού Η θεραπευτική αντιµετώπιση του αυτισµού Η θεραπευτική αντιμετώπιση του αυτισμού και των συναφών διάχυτων αναπτυξιακών διαταραχών αποτελεί πρόκληση και αντικείμενο σημαντικού επιστημονικού ενδιαφέροντος

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Συστημική θεραπεία. Δομική θεραπεία οικογένειας

Συστημική θεραπεία. Δομική θεραπεία οικογένειας Τα μοντέλα θεραπείας οικογένειας για τις ψυχικές διαταραχές βασίζονται στη θεωρία των συστημάτων. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η οικογένεια ή άλλες κοινωνικές ομάδες νοούνται ως μια ομάδα ατόμων τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ Η Ψυχοθεραπεία Κοινωνικοσυναισθηματικής Ανάπτυξης - ΨΚΣΑ στη διαχείριση των Διαταραχών Αυτιστικού Φάσματος Μέσης και Υψηλής Λειτουργικότητας: Εισαγωγή στις βασικές έννοιες. 9 Συναντήσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr 1 4/30/2014 Σχολικές κοινότητες μάθησης εστιάζουν στην προσωπικότητα του μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ)

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΕΠΥ; Αποτελεί μια ομάδα διαταραχών όπου τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 12 ετών. Τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

PSYCHOLOGY. Δηλώσεις συμμετοχής: seminars@bca.edu.gr. Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία

PSYCHOLOGY. Δηλώσεις συμμετοχής: seminars@bca.edu.gr. Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία Σεμινάρια του τμήματος Ψυχολογίας του BCA για το Ακαδημαϊκό έτος 2012/2013 Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία Το Τμήμα Ψυχολογίας του BCA σε συνεργασία με το Κέντρο Γνωσιακής και Συστημικής Ψυχοθεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Περιγραφή Συμβουλευτικής ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των Συμβουλευτικών Κέντρων. Τα Συμβουλευτικά Κέντρα

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT MANAGEMENT ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΣΩΣΤΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΕΚΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΟΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT 1.ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ Υπουργείο Υγείας- Διοίκηση 1 ης ΥΠΕ Αττικής Γενικό Νοσοκομείο Αττικής ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ- ΑΜΑΛΙΑ ΦΛΕΜΙΝΓΚ Ν.Π.Δ.Δ. Μπαρδάνη Ειρήνη, Ψυχίατρος Παιδιών και Εφήβων, Σ. Δ/ντρια Μαυραντώνη

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo. Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.gr Διαχείριση κρίσεων: Ψυχο-κοινωνικές «Ακόμα και οι χώρες που είναι εξοπλισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ 1 ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 2 (2010) ΚΕΚ Κέντρου Ψυχικής Υγιεινής 3 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Αν. Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2013-2014 Πάτρα, 2013 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής:

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Ηβραχείαςµορφής Συµβουλευτική διαδικασία Η εφαρµογή του Γνωσιακού-Συµπερι φοριστικού µοντέλου ψυχοθεραπείας στη διακοπή του καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Το διαθεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα ΥΠΑΙΘΠΑ / ΙΕΠ ΕΡΓΟ : Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου της σχολικής μονάδας: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης (ΑΕΕ) Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα Ιανουάριος

Διαβάστε περισσότερα

Εξαρτησιογόνες ουσίες

Εξαρτησιογόνες ουσίες Ναρκωτικά Ναρκωτικά-Εξάρτηση Ο όρος ναρκωτικά χρησιµοποιείται για να χαρακτηρίσει όλες τις τοξικές ψυχοτρόπες ουσίες που διακινούνται παρανόµως και προκαλούν σοβαρή διαστρέβλωση της προσωπικότητας του

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Αλκοολογίας: Προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ Διδάσκων: Γιάννης Μουζάς

Εργαστήριο Αλκοολογίας: Προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ Διδάσκων: Γιάννης Μουζάς Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Ακαδημαϊκό Έτος: 2014-15 Εργαστήριο Αλκοολογίας: Προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ Διδάσκων: Γιάννης Μουζάς Κωδικός: Ψ4607 Περίληψη του εργαστηρίου Η Αλκοολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ!

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ! > της Νεκταρίας Καρακώστα ΟΛΓΑ ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ! 16 Άνοια/Alzheimer: Γιατί λαμβάνουν επιδημικές διαστάσεις; Η άνοια και το Alzheimer είναι δύο όροι αλληλένδετοι, αλλά όχι ταυτόσημοι,

Διαβάστε περισσότερα

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Αρετή Ευθυμίου Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Ποιος είναι ο Φροντιστής Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει το δίκτυο EUROCARERS (www.eurocarers.org), φροντιστής

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

H Πορεία προσαρµογής ή Δυσπροσαρµογής των καρκινοπαθών στην Νόσο τους. Η συνεισφορά των Επαγγελµατιών Υγείας

H Πορεία προσαρµογής ή Δυσπροσαρµογής των καρκινοπαθών στην Νόσο τους. Η συνεισφορά των Επαγγελµατιών Υγείας H Πορεία προσαρµογής ή Δυσπροσαρµογής των καρκινοπαθών στην Νόσο τους. Η συνεισφορά των Επαγγελµατιών Υγείας Γιάννης Νικολής Ψυχίατρος Ψυχαναλυτής Οµάδας Η έννοια της προσαρµογής Προσαρµογή: Εφαρµογή,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Τρόποι θετικής προσαρμογής Ελένη Τσαχαγέα Κλινική Ψυχολόγος Επιστ. Συνεργάτης Νευρολογικό Τμήμα Γ.Ν.Α «Γιώργος Γεννηματάς» Σκοπός Ομιλίας Να παρουσιάσει το

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές αντιμετώπισης της εμετοφοβίας

Τεχνικές αντιμετώπισης της εμετοφοβίας Τεχνικές αντιμετώπισης της εμετοφοβίας Α. ΝΙΚΑ, Γ. ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Γνωσιακών Ψυχοθεραπειών 29/11/2014 Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Επιδημιολογία

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της διατροφής

Ψυχολογία της διατροφής ΚαλλιOΠη ΕμμανουηλIδου Ψυχολογία της διατροφής Πώς οι διατροφικές συνήθειες αντανακλούν τον συναισθηματικό μας κόσμο Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Πρόλογος Εισαγωγή Η διατροφή στη ζωή μας Πώς σχετίζεται η επιστήμη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΥΤΡΡΤΘΜΑ ΕΜΙΝΑΡΙΑ/ΕΡΓΑΣΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΓΓΕΝΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΠΟΝΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΑΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ

ΣΑΥΤΡΡΤΘΜΑ ΕΜΙΝΑΡΙΑ/ΕΡΓΑΣΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΓΓΕΝΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΠΟΝΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΑΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ ΣΑΥΤΡΡΤΘΜΑ ΕΜΙΝΑΡΙΑ/ΕΡΓΑΣΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΓΓΕΝΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΠΟΝΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΑΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ Το Πανελλήνιο Ινστιστούτο Νευροεκφυλιστικών Νοσημάτων (P.I.N.Dis) σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Νόσου

Διαβάστε περισσότερα

Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας Εμείς τι κάνουμε ; 20/11/2013 18:00 22:00 (4 ώρες)

Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας Εμείς τι κάνουμε ; 20/11/2013 18:00 22:00 (4 ώρες) Οι Θεματικές ενότητες του diploma Ψ works for you : Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας Εμείς τι κάνουμε ; 20/11/2013 18:00 22:00 (4 ώρες) Σκοπός της πρώτης ενότητας του προγράμματος είναι να μάθουν οι συμμετέχοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ»

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ, Γ.Ν.Π. «Π.. & Α. ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΟΜEΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΤΟΠΟΣ Επιστημονικές Εκδόσεις Επιμέλεια-Διόρθωση: Μαρία Αποστολοπούλου Ηλεκτρονική επεξεργασία: Κατερίνα Βαρουκτσή Εξώφυλλο: ΜΟΤΙΒΟ Α.Ε. 2011 Εκδόσεις Τόπος & Αναστάσιος Σταλίκας

Διαβάστε περισσότερα