ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. «Η κατάσταση στη φύση και η δημιουργία μόνιμων επιφανειών

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. «Η κατάσταση στη φύση και η δημιουργία μόνιμων επιφανειών"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ «Η κατάσταση στη φύση και η δημιουργία μόνιμων επιφανειών παρακολούθησης του ενδημικού φυτού Quercus trojana Webb subsp. euboica (Papaioannou) K. I. Chr.» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Α.Μ. 371 ΔΟΓΑΝΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Δασολόγος ΠΑΤΡΑ, 21

2 Τα μέλη της τριμελούς εξεταστικής επιτροπής Ιατρού Γρηγόρης (Καθηγητής Τμήματος Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών) Τζανουδάκης Δημήτριος (Καθηγητής Τμήματος Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών) Χριστοδουλάκης Δημήτριος (Καθηγητής Τμήματος Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών) Ο Επιβλέπων Καθηγητής Ιατρού Γρηγόρης (Καθηγητής Τμήματος Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών) Η έγκριση της διατριβής για την απόκτηση του Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης από το Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών δεν υποδηλώνει την αποδοχή των γνωμών του συγγραφέα. Ν. 5343/1392, άρθρο 22.

3 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Με το πέρας της παρούσας εργασίας θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες μου σε όλους εκείνους που συνέβαλαν στην πραγματοποίησή της. Κατ αρχάς, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον επιβλέποντα καθηγητή μου, Καθηγητή κ. Γρηγόρη Ιατρού, για την ανάθεση αυτού του τόσο ενδιαφέροντος θέματος, καθώς και για τη βοήθειά του καθ όλη τη διάρκεια της εργασίας. Οι συμβουλές, παρατηρήσεις και υποδείξεις του με βοήθησαν πραγματικά. Πολύ σημαντική όμως για μένα ήταν και η εμπιστοσύνη που μου έδειξε επιτρέποντάς μου να παίρνω πρωτοβουλία και να μαθαίνω πραγματικά, τόσο κατά το σχεδιασμό της εργασίας, όσο και στην εφαρμογή του στο πεδίο. Η ελευθερία που μου επέτρεψε στον τρόπο και στο ρυθμό της δουλειάς ήταν καθοριστικής σημασίας για μένα αφού με αυτόν τον τρόπο η λέξη άγχος απομακρύνθηκε από την καθημερινότητά μου. Επίσης, θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στους Καθηγητές κ. Τζανουδάκη Δημήτριο και κ. Χριστοδουλάκη Δημήτριο, οι οποίοι δέχθηκαν με προθυμία να συμμετάσχουν ως μέλη της τριμελούς επιτροπής. Επιπλέον, ευχαριστώ τον κ. Χριστοδουλάκη για τα στοιχεία και τις συμβουλές που μου παρείχε. Ευχαριστώ την Επίκουρο Καθηγήτρια κ. Γεωργίου Ουρανία για την πρόθυμη ανταπόκρισή της στην επιβεβαίωση ορισμένων φυτικών δειγμάτων της οικογένειας Caryophyllaceae. Σημαντική ήταν και η βοήθεια του Καθηγητή κ. Γεωργιάδη Θεόδωρου στην επιβεβαίωση των δειγμάτων του γένους Centaurea της οικογένειας Asteraceae. Ένα τεράστιο «ευχαριστώ» οφείλω μέσα από την καρδιά μου στον καλό μου φίλο Σταυρίδη Αντώνιο, χωρίς την αμέριστη συμπαράσταση, εμπιστοσύνη 1

4 και βοήθεια του οποίου θα ήταν αδύνατη η πραγματοποίηση αυτής της εργασίας. Πάντοτε όποτε χρειάστηκε να μεταβώ στην περιοχή της βόρειας Εύβοιας μου παραχώρησε το εξοχικό του στα Βασιλικά και ήταν εκτός των άλλων ο πρώτος που συνέδραμε στις «καταδρομικές» ενέργειες στην περιοχή της βόρειας Εύβοιας και ειδικότερα των πανέμορφων Βασιλικών, αφού μοιράζεται μαζί μου την αγάπη και το θαυμασμό προς τη φύση. Θα ήθελα να ευχαριστήσω επίσης από την καρδιά μου τον πολύ καλό μου φίλο Κουκά Ιωάννη, ο οποίος με στηρίζει πάντοτε και ιδιαίτερα στις δύσκολες στιγμές της ζωής μου, όπως μόνο ένας γνήσιος φίλος και άνθρωπος μπορεί. Τον ευχαριστώ για την παρέα και τις ατελείωτες συζητήσεις που κάναμε εκτός των άλλων και κατά τη διάρκεια επισκέψεων στην περιοχή της μελέτης μου. Πολύ σημαντική ήταν η βοήθεια των φίλων και συμφοιτητών μου στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών του Τμήματος Βιολογίας, τόσο ψυχολογική όσο και πρακτική σε ζητήματα της μελέτης. Συγκεκριμένα ευχαριστώ τη Σταυρούλα, τη Βάσω, τη Μαργαρίτα, την Εβίτα, την Αλεξάνδρα, την Κατερίνα και το Βασίλη του έτους σπουδών μου. Ευχαριστώ τη φίλη και μέλος του εργαστηρίου Παπανικολάου Ιωάννα, με την οποία δουλέψαμε μαζί τόσες ώρες κατά την αναγνώριση δειγμάτων στο Βοτανικό Μουσείο του Τμήματος Βιολογίας, στο εργαστήριο αλλά και κατά τη διάρκεια του επικουρικού μας έργου και μοιραστήκαμε απόψεις και προβληματισμούς. Ξεχωριστά θα ήθελα να ευχαριστήσω το φίλο, συμφοιτητή και συγκάτοικο Δασολόγο Κοντάκο Δημήτριο, με τον οποίο έχουμε περάσει τόσα εδώ και πολλά χρόνια και φυσικά αμέτρητες ώρες συζητήσεων κι ανταλλαγής απόψεων σε ζητήματα που άπτονταν της εργασίας του καθενός αλλά και πάσης φύσεως. Το Ίδρυμα Μποδοσάκη συνέβαλε σημαντικά στην πραγματοποίηση της εργασίας αυτής, χορηγώντας μου για ένα έτος υποτροφία. 2

5 Σημαντικότατη όμως ήταν και η συμβολή των υπαλλήλων του Δασαρχείου Λίμνης Ν. Ευβοίας, καθώς και του Δασάρχη κ. Τσαπρούνη Ιωάννη στην εκπόνηση αυτής της διατριβής, καθώς με καθοδήγησαν προς τις περιοχές εξάπλωσης της ευβοϊκής βαλανιδιάς, μου παρείχαν πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με την περιοχή, την κατάσταση των συστάδων της βαλανιδιάς, καθώς και ελεύθερη πρόσβαση σε μελέτες και χάρτες του Δασαρχείου. Τους ευχαριστώ πολύ. Ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου την οικογένειά μου, τους γονείς μου Σπύρο και Λουκία και τα αδέρφια μου Μαρίνα και Στέφανο για την αμέριστη συμπαράσταση και βοήθεια πάσης φύσεως που μου παρείχαν πάντοτε. Χωρίς τη βοήθεια αυτή, η πραγματοποίηση της παρούσας εργασίας φυσικά θα ήταν αδιανόητη. Επίσης, ευχαριστώ την κοπέλα μου Μαρία για τη διαρκή στήριξή της κι αγάπη της που με γεμίζει ενέργεια, αλλά και για την υπομονή και κατανόηση που επέδειξε στους δύσκολους καιρούς φέρνοντας χαμόγελο στα χείλη μου. Την ευχαριστώ ξεχωριστά για τις χρήσιμες συμβουλές της και υποδείξεις της για την καλύτερη ολοκλήρωση της εργασίας αυτής, αλλά και για την παρέα της σε αρκετά από τα ερευνητικά μου ταξίδια. Τέλος, ευχαριστώ το Δάσκαλό μου Πετρούλια Νικήτα για την αμέριστη υποστήριξη και εμπιστοσύνη του όλα αυτά τα χρόνια, όπως και όλα τα παιδιά της σχολής μου στην Ελλάδα και την Ιταλία, τη «δεύτερη» οικογένειά μου. 3

6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 4 ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 7 ABSTRACT ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός της μελέτης Περιοχή έρευνας Γεωγραφική θέση της περιοχής μελέτης Γεωλογικά στοιχεία Παλαιογεωγραφικά στοιχεία Κλιματικά και βιοκλιματικά στοιχεία Βλάστηση Ευμεσογειακή ζώνη βλάστησης (Quercetalia ilicis) Παραμεσογειακή ζώνη βλάστησης (Quercetalia pubescentis) Ζώνη ορεινών παραμεσόγειων κωνοφόρων Ανωδασική ζώνη υψηλών ορέων Αζωνική βλάστηση Στοιχεία σχετικά με το Quercus trojana subsp. euboica Γενικά για το taxon και περιγραφή Γεωγραφική εξάπλωση Ταξινόμηση Οικολογία Κατάσταση πληθυσμών Βιολογία Στρατηγική εξάπλωσης Κίνδυνοι Απειλές - Μέτρα προστασίας Μέθοδοι παρακολούθησης (monitoring) χλωρίδας ή βλάστησης ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ

7 2.1 Αρχές Δειγματοληψίας Ταξινομικός προσδιορισμός δειγμάτων Προσδιορισμός βιομορφών Διάκριση χωρολογικών στοιχείων Φυτοκοινωνιολογική ανάλυση Φυτοκοινότητες Μέθοδος Braun-Blanquet Φάση σύνθεσης Χρήση βάσεων δεδομένων ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Χλωριδικός κατάλογος Χλωριδική ανάλυση Ανάλυση βιομορφών Βιοφάσμα Χωρολογική ανάλυση Ενδημισμός Φυτοκοινωνιολογική ανάλυση Πληθοκάλυψη taxa στις επιφάνειες παρακολούθησης Σύνθεση των φυτοκοινωνιολογικών δεδομένων ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Γένος Quercus Δρυοδάση και ανθρωπογενής επίδραση από την αρχαιότητα Γεωγραφική κατανομή του Quercus trojana subsp. euboica μετά τις διαταράξεις Χλωριδικός πλούτος Βιολογικό φάσμα Χωρολογία Ενδημισμός Ελληνικά ενδημικά και στενότοπα ενδημικά των επιφανειών παρακολούθησης Σερπεντινικά ενδημικά

8 4.7 Φυτοκοινωνιολογικές σχέσεις και συσχετίσεις Κατάσταση του Quercus trojana subsp. euboica Παρατηρήσεις στην υφιστάμενη κατάσταση Κίνδυνοι & απειλές που αντιμετωπίζει Μέτρα προστασίας Προτάσεις ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

9 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η Εύβοια είναι το δεύτερο μεγαλύτερο σε έκταση νησί της Ελλάδας, στο οποίο απαντάται μεγάλη ποικιλομορφία αναγλύφου, γεωλογικού υποστρώματος και υψομέτρου, ιδιαίτερα στο βόρειο τμήμα του. Σε συνδυασμό με το κλίμα που επικρατεί, δημιουργούνται κατάλληλες συνθήκες, οι οποίες ευνοούν την ανάπτυξη σπανίων ή απειλούμενων φυτικών ειδών και υποειδών μεγάλου επιστημονικού ενδιαφέροντος. Το Quercus trojana subsp. euboica, η ευβοϊκή δρυς όπως ονομάζεται κοινώς, είναι ένα από τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα φυτικά taxa, τα οποία φύονται στη βόρεια Εύβοια. Μάλιστα, είναι ένα από τα στενότοπα ενδημικά taxa της Εύβοιας και ταυτόχρονα το μοναδικό ενδημικό υποείδος του γένους Quercus στην Ελλάδα. Έχει χαρακτηριστεί ως Τρωτό (VU) βάσει της κατηγοριοποίησης της IUCN (21) σύμφωνα με το κριτήριο C1, όμως οι περιοχές εξάπλωσής του δεν υπόκεινται ακόμη σε καθεστώς νομικής προστασίας. Υφίσταται πιέσεις από ανθρωπογενείς επιδράσεις όπως πυρκαγιές, βόσκηση και υλοτομίες. Στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας ξεκίνησε η διαδικασία παρακολούθησης (monitoring) της κατάστασης στη φύση του ενδημικού taxon Quercus trojana subsp. euboica. Ως monitoring ορίζονται οι επανειλημμένες μετρήσεις διαφόρων παραγόντων και μεταβλητών (αριθμός ατόμων εκάστοτε taxon, ύψος-διάμετρος κορμού, εδαφοκάλυψη, ανθοφορία, καρποφορία, φυτρωτικότητα ατόμων, βιωσιμότητα αρτιφύτρων κ.ά.) σε βάθος χρόνου και σε έκταση. Τοποθετήθηκαν δέκα συνολικά επιφάνειες παρακολούθησης επιφάνειας 25 m 2 η καθεμία στις περιοχές εξάπλωσής του, με επιμέρους υποτετράγωνα 1 m 2. Πραγματοποιήθηκε έρευνα επί τρία έτη και καθ όλη τη διάρκεια του έτους. Πάρθηκαν ποικίλες μετρήσεις (γεωγραφικό 7

10 μήκος-πλάτος, υψόμετρο, κλίση-έκθεση, εδαφολογικές παρατηρήσεις), ενώ συλλέχθηκαν φυτικά δείγματα για την πλήρη χλωριδική ανάλυση και φωτογραφήθηκε λεπτομερώς κάθε επιφάνεια. Πραγματοποιήθηκε ταξινομικός προσδιορισμός των δειγμάτων βάσει της πλέον πρόσφατης βιβλιογραφίας, έγινε προσδιορισμός των βιομορφών, διάκριση των χωρολογικών στοιχείων και φυτοκοινωνιολογική ανάλυση σύμφωνα με τη μέθοδο Braun-Blanquet. Έτσι, βρέθηκαν 93 taxa στις περιοχές εξάπλωσης της ευβοϊκής δρυός, με κυρίαρχες οικογένειες την Asteraceae (17%) και την Poaceae (6%). Τα Ημικρυπτόφυτα αποτελούν σχεδόν το 41% του συνόλου, ενώ το 44,1% είναι Μεσογειακά taxa. Επίσης, παρατηρήθηκαν 18 ελληνικά ενδημικά taxa, εκ των οποίων τα 6 είναι στενότοπα ενδημικά. Έπειτα, όλες οι δειγματοληπτικές επιφάνειες καταχωρήθηκαν στη βάση δεδομένων Turboveg και χρησιμοποιήθηκε το πρόγραμμα TWINSPAN (twoway indicator species analysis) για να ομαδοποιηθούν οι φυτοληψίες. Ακόμη, χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος DCA (Detrended Correspondence Analysis- DECORANA) για τη δημιουργία γραφικής απεικόνισης του πίνακα των φυτοκοινωνιολογικών δεδομένων. Επιπλέον, χρησιμοποιώντας το πρόγραμμα SPSS 13. πραγματοποιήθηκε Ανάλυση Ομαδοποίησης (Cluster Analysis) με τη μέθοδο Σύνδεσης Γειτόνων (Neighbor Joining) για τις δέκα επιφάνειες παρακολούθησης. Ο δείκτης που χρησιμοποιήθηκε είναι αυτός της παρουσίας-απουσίας ειδών Jaccard. Όπως προκύπτει από τη μελέτη αυτή, οι περιοχές εξάπλωσης της ευβοϊκής δρυός φαίνεται να έχουν υποστεί συρρίκνωση από την πυρκαγιά του 1977, ενώ οι πληθυσμοί της κινδυνεύουν από τη διαρκή πίεση της βόσκησης. Τέλος, προτείνονται μέτρα για την καλύτερη πρoστασία του Quercus trojana subsp. euboica. 8

11 ABSTRACT Evvia is the second largest greek island, which is characterized by a great variety of terrain, geologic substrate and altitude, especially in its northern part. In combination with the climate, the appropriate conditions are met that favor the evolvement of rare or endangered plant species and subspecies of great scientific interest. Quercus trojana subsp. euboica, the euboean oak as it is commonly reffered to, is one of the most interesting plant taxa that grow in northern Evvia. Not only is it one of the local endemic taxa of northern Evvia, but it is the unique endemic subspecies of the Quercus genus in Greece. It has been characterized as vulnerable (VU) according to the IUCN (21) categories and the C1 criteria, though it has yet not been included in a protectin law regime. It has been under the constant pressure of human impact such as fire, browsing and timbering. During this study, monitoring the status of the endemic taxon Quercus trojana subsp. euboica has begun. The monitoring process involves the repeated measurement of multiple factors and variables (such as measurement of height/diameter, soil-coverage, florescence, fruition, germination/viability of individuals etc.) in a length of time and area extent. A number of ten monitoring plots was set, each plot occupying a surface of 25 m 2 in total, with 25 subplots of 1 m 2. The study lasted three years and was conducted throughout the year. Multiple measurements took place (geographic length and width, altitude, gradient, exposure etc.), while plant samples were collected in the framework of a full floristic analysis and each monitoring plot was thoroughly photographed. 9

12 A taxonomic assessment of the plant samples was conducted according to the latest bibliography, as well as a distinction of biomorphs and geographic elements. Moreover, a phytosociologic analysis was conducted according to the Braun-Blanquet method. Thus, 93 different taxa were found in the vicinity of the territories that Quercus trojana subsp. euboica takes up. Asteraceae and Poaceae families were found to be dominant in the plots with a percentage of 17% and 6% respectively. Hemicryptophyts represent 41%, while the Mediterranean elements dominate with a percentage of 44,1%. Nevertheless, 18 greek endemic plant taxa were found, 6 of which are local endemics of Evvia. Thereinafter, all of the monitoring plots were registered in the TurboVeg database and the TWINSPAN (Two-way indicator species analysis) program was used in order to group the plots. Furthermore, the DCA method (Detrended Correspondence Analysis-DECORANA) was used for the creation of a graphic display of the phytosociologic data index. The SPSS 13. program was used so that a Cluster Analysis was conducted, using the Neighbor Joining Method for the 1 plots. The Jaccard presence-absence indicator was used. In a nutshell, this study showed that Quercus trojana subsp. euboica territories of appearance have been reduced after the 1977 wildfire, while the taxon s population is in danger due to the constant pressure of goat grazing. Concluding, measures for better protection of the taxon are proposed. 1

13 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1 Σκοπός της μελέτης Η βόρεια Εύβοια είναι μια περιοχή της Ελλάδας όχι ιδιαίτερα μελετημένη από χλωριδικής απόψεως. Συνδυάζει ιδιαίτερα μεγάλη ποικιλομορφία στο ανάγλυφο, στο γεωλογικό υπόστρωμα, το υψόμετρο που μεταβάλλεται άρδην (από τη δυτική πλευρά της που βρέχεται από θάλασσα στο βόρειο Ευβοϊκό Κόλπο, ανεβαίνοντας τα όρη Κανδήλι (1246 m), Τελέθριο (997 m) και Ξηρό (991m) και κατεβαίνοντας στην ανατολική πλευρά που βρέχεται από το Αιγαίο Πέλαγος), καθώς και διαφορετικές ζώνες βλαστήσεως. Ιδιαίτερου ενδιαφέροντος σπάνια ή απειλούμενα φυτικά είδη και υποείδη φύονται στην περιοχή αυτή. Εκτός αυτού, η παρακολούθηση της κατάστασης στη φύση (monitoring) φυτικών taxa στην Ελλάδα δεν έχει προχωρήσει ιδιαίτερα και για ορισμένα από αυτά θεωρείται επιβεβλημένο στο πλαίσιο της διατήρησης της βιοποικιλότητας να μελετηθούν εκτενέστερα, αλλά και να προστατευτούν πιο αποτελεσματικά. Πολύ περισσότερο όταν τα taxa αυτά βρίσκονται υπό καθεστώς κινδύνου ή απειλής. Ένα από αυτά τα taxa είναι το Quercus trojana Webb subsp. euboica (Papaioannou) K. I. Chr., η ευβοϊκή βαλανιδιά όπως λέγεται κοινά, το οποίο φύεται μόνο στο βόρειο τμήμα της Εύβοιας και αποτελεί το μοναδικό ενδημικό υποείδος του γένους Quercus στην Ελλάδα. Πρόκειται για φυλλοβόλο θάμνο ή δένδρο ύψους ως 4 m. Η κύρια περιοχή εξάπλωσης του υποείδους καταστράφηκε ολοσχερώς το 1977 από δασική πυρκαγιά. Προς το παρόν δεν έχει εφαρμοστεί στην πράξη κανένα μέτρο για την προστασία του, ενώ οι περιοχές εξάπλωσής του δεν υπόκεινται σε κάποιο καθεστώς προστασίας 11

14 (Φοίτος κ.ά. 29). Σύμφωνα με την κατηγοριοποίηση της IUCN (21), η Q. trojana subsp. euboica χαρακτηρίζεται ως Τρωτό (VU), σύμφωνα με το κριτήριο C1. Είναι επομένως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα δασικά υποείδη της περιοχής της βόρειας Εύβοιας και ένα από τα φυτικά taxa που θα έπρεπε να προστατευτούν και να μελετηθούν περαιτέρω σε σχέση και με την περιβάλλουσα χλωρίδα. Έτσι, επιλέχθηκε ως αντικείμενο της παρούσας μελέτης το ενδημικό φυτό Quercus trojana Webb subsp. euboica (Papaioannou) K. I. Chr. κι αποφασίστηκε να δημιουργηθούν στο πλαίσιο αυτής μόνιμες επιφάνειες παρακολούθησης. Οι επιφάνειες αυτές αποτελούν την αρχή της διαδικασίας συστηματικής παρακολούθησης (monitoring) της κατάστασης στη φύση του ενδημικού αυτού taxon, η οποία θα συνεχιστεί και μετά το πέρας της παρούσας διατριβής. Σκοπός της μελέτης αυτής είναι, μετά τον εντοπισμό των πληθυσμών της ευβοϊκής βαλανιδιάς στην ευρύτερη περιοχή της βόρειας-κεντρικής Εύβοιας κι έπειτα απ την τοποθέτηση μόνιμων επιφανειών παρακολούθησης, η πλήρης χλωριδική ανάλυση των επιφανειών αυτών. Τα στοιχεία που προκύπτουν από κάθε επιφάνεια θα συγκριθούν με αυτά των άλλων επιφανειών και θα γίνει προσπάθεια να εξηγηθούν οι όποιες χλωριδικές ομοιότητες ή διαφορές εμφανίζονται, καθώς και να δωθούν απαντήσεις για τα αίτια αυτών. Επίσης, με την αρχή της διαδικασίας παρακολούθησης (monitoring) που γίνεται στο πλαίσιο της εργασίας αυτής, θα ξεκινήσει η πιο προσεκτική μελέτη του μελετούμενου taxon, το οποίο θεωρείται Τρωτό (VU) και θα προταθούν τρόποι αποτελεσματικότερης προστασίας του. 12

15 1.2 Περιοχή έρευνας Γεωγραφική θέση της περιοχής μελέτης Η νήσος Εύβοια εκτείνεται κατά μήκος της βορειοανατολικής ακτής της Στερεάς Ελλάδας (Εικόνα 1.1). Είναι το δεύτερο μεγαλύτερο σε μέγεθος ελληνικό νησί μετά από την Κρήτη, έχοντας έκταση km 2. Έχει μήκος 18 km περίπου, είναι διατεταγμένη από τα βορειοδυτικά προς τα νοτιοανατολικά και το πλάτος της φτάνει στο κεντρικό τμήμα της τα 45 km (Τρίγκας 23). Βόρεια, η Εύβοια χωρίζεται από τη Μαγνησία και τη Φθιώτιδα με τους διαύλους του Τρίκερι και των Ωρεών, ενώ ο Μαλιακός και ο βόρειος Ευβοϊκός κόλπος τη χωρίζει από τη Λοκρίδα και τη Βοιωτία. Ο κόλπος των Πεταλιών τη χωρίζει από την Αττική μαζί με το νότιο Ευβοϊκό κόλπο. Νοτιοανατολικά, ο πορθμός του Καφηρέα (Κάβο Ντόρο) τη χωρίζει από την Άνδρο. Ανατολικά βρέχεται από το Αιγαίο Πέλαγος, ενώ το στενότερο σημείο προσέγγισης προς την ηπειρωτική Ελλάδα, ο πορθμός του Ευρίπου, είναι 4 m. Από άποψη αναγλύφου, η Εύβοια μπορεί να χωριστεί σε τρία τμήματα: βόρεια Εύβοια, κεντρική και νότια Εύβοια. Στο πλαίσιο της παρούσας μελέτης, ενδιαφέρον έχει το βόρειο τμήμα της Εύβοιας, καθώς και οι περιοχές που τη χωρίζουν από την κεντρική, αφού εκεί βρίσκονται οι περιοχές εξάπλωσης του Quercus trojana subsp. euboica, το οποίο μελετάται. Στη βόρεια Εύβοια απαντώνται κυρίως λοφώδεις και ομαλές εκτάσεις, οι οποίες διακόπτονται από τα όρη Τελέθριο και Ξηρόν με υψόμετρο 997 m και 991 m αντίστοιχα. Η διεύθυνση του Τελέθριου είναι απ τα ανατολικά προς τα δυτικά, ενώ του Ξηρού από Βορρά προς Νότο, κάθετα 13

16 στον ορεογραφικό άξονα του Τελέθριου. Τα σχετικά υψηλά ανάγλυφα της βόρειας Εύβοιας, εκτός απ την πεδιάδα της Ιστιαίας, η οποία εκτείνεται στο βορειοδυτικό τμήμα του νησιού, παρουσιάζουν παράλληλη τοποθέτηση προς τη διαγραφόμενη γραμμή των ακτών. Οι κυριότεροι χείμαρροι της βόρειας Εύβοιας είναι ο Νηλέας, ο Κηρέας και ο Ξηριάς. Εικόνα 1.1: Γεωγραφική θέση της περιοχής μελέτης. Η βόρεια Εύβοια χωρίζεται από την κεντρική με μια οροσειρά, η οποία συνίσταται από το παράκτιο όρος Κανδήλι στα δυτικά (με υψόμετρο 1246 m) και στα ανατολικά προς το Αιγαίο από τα όρη Πυξαριά και Γερακοβούνι (με υψόμετρο 1343 m και 1197 m αντίστοιχα) (Τρίγκας 23). 14

17 Χάρη στην εναλλαγή ομαλών, λοφωδών και πεδινών εκτάσεων με όρη ή οροσειρές, καθώς και με τη δαιδαλώδη ακτογραφία, προσφέρει μια μεγάλη ποικιλία βιοτόπων. Οι συχνά απομονωμένοι και αρκετά διαφορετικοί μεταξύ τους βιότοποι προσφέρονται για την ανάπτυξη μεγάλης ποικιλίας φυτικών taxa. Ειδικότερα, η περιοχή ενδιαφέροντός μας είναι εστιασμένη γύρω από τα σημεία εμφάνισης του Quercus trojana subsp. euboica. Δηλαδή: α) στα όρια της κεντρικής με τη βόρεια Εύβοια, πλησίον του Προκοπίου όπου εντοπίστηκε από τους Mucina & Dimopoulos (2) πιο πρόσφατα το taxon στον υπώροφο δάσους χαλεπίου πεύκης (Pinus halepensis subsp. halepensis), β) στην ευρύτερη περιοχή της Κερασιάς όπου βρίσκεται το μεγαλύτερο τμήμα των πληθυσμών ευβοϊκής δρυός, στους Αμέλαντες, στους Στράφους, στους Παπάδες και στα Βασιλικά στη βόρεια Εύβοια και γ) στην περιοχή της Τσαπουρνιάς στη βόρεια Εύβοια όπου αναφέρεται απ τον Παπαϊωάννου το 1948 πως τοποθετείται το βορειότερο άκρο εξάπλωσης της ευβοϊκής βαλανιδιάς Γεωλογικά στοιχεία Γενικά Όπως αναφέρεται από τον Τρίγκα (23), οι ελληνικές οροσειρές που ανήκουν στο Διναρικό κλάδο του Αλπικού συστήματος, υποδιαιρούνται σε γεωτεκτονικές ζώνες. Οι γεωτεκτονικές ζώνες διακρίθηκαν σε Εσωτερικές κι Εξωτερικές Ελληνίδες από τον Brunn (1956), καθώς οι πρώτες από αυτές κατέχουν τα εσωτερικά τόξα των ελληνίδων οροσειρών, ενώ οι δεύτερες τα εξωτερικά. H διάκριση των γεωτεκτονικών ζωνών στηρίχτηκε στο γεγονός πως οι Εσωτερικές Ελληνίδες υπέστησαν τη δράση μιας Ανωιουρασικής- 15

18 Κατωκρητιδικής, πρώιμης ορογενετικής δράσης, η οποία δεν επέδρασε στις Εξωτερικές Ελληνίδες οροσειρές. Οι Εξωτερικές επηρεάστηκαν μόνο από την τελική ορογένεση του Τριτογενούς. Στην Εύβοια μπορούν να διακριθούν οι παρακάτω γεωτεκτονικές ζώνες: α) η ζώνη Γαβρόβου-Τρίπολης, β) η Πελαγονική ζώνη, γ) η ενότητα των σχηματισμών του Νεοελληνικού τεκτονικού καλύμματος και δ) οι Μεταλπικοί σχηματισμοί. Από αυτές μας απασχολεί στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας κυρίως η Πελαγονική ζώνη, η οποία καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της βόρειας Εύβοιας, αλλά και οι Μεταλπικοί σχηματισμοί που καταλαμβάνουν τμήματα της βόρειας και κεντρικής Εύβοιας Πελαγονική ζώνη Η ονομασία Πελαγονική ζώνη καθιερώθηκε από τους Brunn (1956) και Aubouin (1957) στα πλαίσια της διαίρεσης της Ελλάδας σε αλπικές ισοπικές ζώνες. Η ζώνη αυτή περιελάμβανε όλα τα μεταμορφωμένα πετρώματα, τα οποία απαντώνται στο χώρο της δυτικής Μακεδονίας, της ανατολικής Θεσσαλίας και της βόρειας Εύβοιας. Επίσης, περιελάμβανε το υπερκείμενο αυτών ιζηματογενές κάλυμμα σχηματισμών, νεοπαλαιοζωικής-μεσοζωικής ηλικίας, των οποίων η ιζηματογένεση έλαβε χώρα σε ένα εκτεταμένο υποθαλάσσιο ύβωμα, το πελαγονικό ύβωμα, που παρεμβαλλόταν μεταξύ των υποθαλάσσιων αυλάκων του Αξιού και της Πίνδου στα ανατολικά και δυτικά αντίστοιχα. Σύμφωνα με τον Δεμίρη (1986), η Πελαγονική μάζα περιλαμβάνει ζώνη πλάτους 6 km περίπου, η οποία κατέρχεται από την (πρώην) Γιουγκοσλαβία, διέρχεται από τη δυτική Μακεδονία, τους νομούς Λαρίσης και Μαγνησίας και καταλήγει στο βορειδυτικό άκρο της Εύβοιας. Ο Aubouin (1959) ονόμασε Υποπελαγική ζώνη τη δυτική παρυφή της Πελαγικής ζώνης, 16

19 δηλαδή την περιοχή της μετάβασης του πελαγονικού υβώματος προς τη βαθιά αύλακα της Πίνδου. Βασική αιτία για το διαχωρισμό αυτό ήταν η παρουσία μεγάλων μαζών οφιολοθικών πετρωμάτων στη δυτική πλευρά της Πελαγονικής ζώνης. Σύμφωνα με τον Κατσικάτσο (1992), οι δύο ζώνες που παλαιότερα διακρίθηκαν ξεχωριστές, σήμερα θεωρούνται πως αποτελούν μια ενιαία ζώνη, την Πελαγονική. Η Πελαγονική ζώνη διακρίνεται σε δύο υποζώνες, την Πελαγονική ζώνη μη μεταμορφωμένων σχηματισμών, η οποία συμπίπτει γεωγραφικά με την άλλοτε Υποπελαγική ζώνη και σε Πελαγονική ζώνη μεταμορφωμένων σχηματισμών, η οποία συμπίπτει με την άλλοτε Πελαγονική ζώνη. Το τμήμα της Πελαγονικής ζώνης με τους μη μεταμορφωμένους σχηματισμούς εμφανίζεται στον ορεινό όγκο της Πίνδου, στην ανατολική Στερεά Ελλάδα, στην κεντρική και βόρεια Εύβοια, στην Αργολίδα και σε μερικά νησιά των Κυκλάδων. Στην περιοχή της Εύβοιας περιλαμβάνει τους εξής σχηματισμούς: 1) Κρυσταλλικό υπόβαθρο, το οποίο εμφανίζεται στις περιοχές Γαλιτσάδων-Αιδηψού της βόρειας Εύβοιας. Η ηλικία των σχηματισμών αυτών είναι προμεσολιθανθρακοφόρα και αποτελούνται κυρίως από βιοτιτικούς και διμαρμαρυγιακούς γνεύσιους και γνευσιοσχιστόλιθους, που κατά θέσεις μεταπίπτουν σε μειγματίτες. Εκτός αυτού, πολλές φορές στα ανώτερα μέλη του κρυσταλλικού αυτού υπόβαθρου, απαντώνται μαρμαρυγιακοί και αμφιβολιτικοί σχιστόλιθοι και ορισμένες φορές αμφιβολίτες (Τρίγκας 23). 2) Νεοπαλαιοζωικοί σχηματισμοί: Καταλαμβάνουν το τμήμα της κεντρικής Εύβοιας, όπου απαντώνται μεσοανωλιθανθρακοφόροι σχηματισμοί με σχιστοψαμμίτες και σερικιτικούς σχιστόλιθους, 17

20 καθώς και κλασικά πετρώματα με πολλές ανθρακικές ενστρώσεις του Περμίου. Στη βόρεια Εύβοια εμφανίζονται ψαμμίτες, αρκόζες και αργιλικοί σχιστόλιθοι με ανθρακικές ενστρώσεις του Περμίου. Οι σχηματισμοί αυτοί είναι λίγο ή καθόλου μεταμορφωμένοι και βρίσκονται σε ασυμφωνία επίκλυσης πάνω στο κρυσταλλικό υπόβαθρο. 3) Ασβεστόλιθοι Τριαδικού-Ιουρασικού: Καταλαμβάνουν μεγάλα τμήματα της βόρειας Εύβοιας και κυρίως της κεντρικής, ενώ συνιστούν τους ορεινούς όγκους του Κανδηλίου, Πηξαριάς, Ξηρού Όρους κ.ά. Πρόκειται για ανθρακικά κυρίως ιζήματα μεγάλου πάχους, τα οποία έχουν αποτεθεί σε αβαθή θάλασσα. 4) Σχηματισμοί του οφιολιθικού τεκτονικού καλύμματος με τα συνοδά ιζήματα βαθιάς θάλασσας: Το τεκτονικό αυτό κάλυμμα, το οποίο έχει ονομαστεί και Ηωελληνικό τεκτονικό κάλυμμα (Jacobschagen et al. 1986), περιλαμβάνει σχηματισμούς ωκεάνιας περιοχής, από οφιολιθικά πετρώματα και ιζήματα βαθιάς θάλασσας, που στο σύνολό τους αποτελούν ένα πρώιμο τεκτονικό κάλυμμα επωθημένο πάνω στην ανθρακική τράπεζα της Πελαγονικής ζώνης. Οι οφιολιθικές αυτές μάζες συνίστανται κυρίως από σερπεντινιωμένους περιδοτίτες, οι οποίοι εγκλείουν κοιτάσματα λευκόλιθου. Καταλαμβάνουν μεγάλο τμήμα της βόρειας Εύβοιας στο χωριό Παπάδες και νότια της Λίμνης μέχρι το Μαντούδι και τον Παγώντα. 5) Ασβεστόλιθοι Ανώτερου Κρητιδικού: Απαντώνται στην υπόλοιπη Εύβοια εκτός της βόρειας όπου γίνεται η μελέτη. 6) Φλύσχης: Απαντώνται στην υπόλοιπη Εύβοια εκτός της βόρειας όπου γίνεται η μελέτη. 18

21 Μεταλπικοί σχηματισμοί Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει όλους τους σχηματισμούς που αποτέθηκαν μετά την τελική πτύχωση των αλπικών σχηματισμών, που στον ελλαδικό χώρο είχε ως αποτέλεσμα το σχηματισμό των Ελληνίδων οροσειρών. Όλες οι Νεογενείς αποθέσεις της Εύβοιας, εκτός από μερικές μικρές υφάλμυρες αποθέσεις, είναι ηπειρωτικής προέλευσης. Στους σχηματισμούς αυτούς κατατάσσονται οι Νεογενείς αποθέσεις και οι αποθέσεις του Τεταρτογενούς. 1) Νεογενείς αποθέσεις: Παρουσιάζουν μεγαλύτερη εξάπλωση στην κεντρική και βόρεια Εύβοια, όπου σχηματίζονται οι κυριώτερες ιζηματογενείς λεκάνες (Λίμνης-Ιστιαίας). Οι Νεογενείς αποθέσεις της Εύβοιας αποτελούνται κυρίως από κροκαλοπαγή, μάργες και άμμους, ενώ σημαντική είναι και η παρουσία του λιγνίτη. 2) Τεταρτογενείς αποθέσεις: Παρουσιάζουν σημαντική εξάπλωση στη βόρεια Εύβοια όπου καταλαμβάνουν τις πεδινές περιοχές. Οι πλέον αξιόλογοι τεταρτογενείς σχηματισμοί απαντώνται στην ευρύτερη περιοχή της Ιστιαίας και του Μαντουδίου, οι οποίοι σχηματίστηκαν από τη δράση των χειμάρρων Ξηριά και Νηλέα- Κηρέα αντίστοιχα (Τρίγκας 23). 19

22 Παλαιογεωγραφικά στοιχεία Είναι γνωστό πως στο γεωλογικό χρόνο νησιά βυθίζονται ή/και αναδύονται ως αποτέλεσμα των κινήσεων των τεκτονικών πλακών, ιδίως σε περιοχές όπου συγκρούονται οι πλάκες και όπου εμφανίζονται «νησιωτικά τόξα». Τέτοια παραδείγματα κατά το Τριτογενές (65-2 Mya) αποτελούν τα τόξα του Παναμά και του δυτικού Ειρηνικού, καθώς και το Ελληνικό Τόξο. Εικόνα 1.2: H σχετική κίνηση των τεκτονικών πλακών στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου (τροποποιημένη από Η λιθόσφαιρα κάτω από την περιοχή της ανατολικής Μεσογείου αποτελεί οριακή περιοχή μεταξύ τριών βασικών τεκτονικών πλακών: της Ευρασιατικής, της Αφρικανικής και της πλάκας της Ανατολίας (Εικόνα 1.2). Οι πλάκες στην περιοχή αυτή αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Η Αιγαιική πλάκα 2

23 υφίσταται πιέσεις από την Ευρασιατική, η οποία κινείται με ταχύτητα 3 mm/έτος. Τα όρια μεταξύ αυτών των δύο πλακών στην περιοχή της κεντρικής και βόρειας Ελλάδας δεν είναι επακριβώς καθορισμένα. Από την άλλη, η Αφρικανική πλάκα βυθίζεται κάτω από την Αιγαιική κατά μήκος του τόξου των Ελληνίδων οροσειρών (Εικόνα 1.3) από τη δυτική Πελοπόννησο έως την Κρήτη, τη Ρόδο και τη δυτική Τουρκία, με ρυθμό περίπου 4 mm/έτος. Εικόνα 1.3: Απεικόνιση του ηφαιστειακού τόξου και του τόξου ιζηματογενών πετρωμάτων. Η μεταξύ τους απόσταση ανέρχεται στα 12 km. Ηφαιστειακό τόξο. Τόξο ιζηματογενών πετρωμάτων (Ελληνίδες οροσειρές, Ιόνια νησιά, Κρήτη Ρόδος, ΝΔ Τουρκία) 21

24 Εικόνες : Η κατανομή ξηράς-θάλασσας στον ελλαδικό χώρο στις περιόδους του Τριτογενούς και του Τεταρτογενούς (τροποποιημένο από Dermitzakis & Papanikolaou 1981 και Parmakelis et al. 25). Η ιστορία του ελλαδικού χώρου ξεκινά κατά το Ολιγόκαινο (3 Mya). Την περίοδο αυτή το Αιγαίο αποτελούσε ενιαία ηπειρωτική περιοχή, γνωστή ως Αιγαιίδα, η oποία καταλάμβανε τη Μικρά Ασία, τη σημερινή ηπειρωτική 22

25 Ελλάδα, τα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, και εκτεινόταν νότια περιλαμβάνοντας και την Κρήτη. Στο βορρά ο ελλαδικός χώρος χωριζόταν από την κεντρική Ευρώπη με τη θάλασσα της Παρατηθύος. Κατά το Βουρδιγάλιο (17 Mya), η επικοινωνία της Μεσογείου με τον Ινδικό ωκεανό διακόπηκε με αποτέλεσμα το κλίμα να γίνει υγρό και ξηρό (Εικόνα 1.4). Στη συνέχεια, στο Σερραβάλιο (14,5-12 Mya), ο ενιαίος όγκος ξηράς στην περιοχή του Αιγαίου άρχισε να κατακερματίζεται (Εικόνα 1.5). Ακολούθησε ο σχηματισμός λιμνών με γλυκά και υφάλμυρα νερά, και στο βορρά συνδέθηκε η ηπειρωτική Ελλάδα με την κεντρική Ευρώπη. Στο Τορτόνιο (1,5-7,5 Mya), η λεκάνη του Κρητικού Πελάγους καθιζάνει με αποτέλεσμα την εισροή θαλάσσιων υδάτων και την απαρχή της δημιουργίας του Αιγαίου Πελάγους. Παρατηρείται βάθυνση του Κρητικού Πελάγους, αλλά και ανύψωση ορεινών όγκων (Ίδη). Η εισροή των γλυφών ή/και θαλάσσιων νερών οδηγεί στον κατακερματισμό της Κρήτης και την αποκοπή της από την ενιαία μάζα ξηράς (Εικόνα 1.6). Εν συνεχεία, βορειότερα, η θάλασσα που διεισδύει χωρίζει τις Κυκλάδες από τα νησιά του Αν. Αιγαίου και την Πελοπόννησο. Ωστόσο η σύνδεση των Κυκλάδων διατηρείται τόσο με την Αττική όσο και με τη νότιο Εύβοια. Κατά το Μεσσήνιο (6,5-5,5 Mya), λόγω σύγκρουσης της βορειοδυτικής Αφρικής με την Ιβηρική χερσόνησο, τα στενά του Γιβραλτάρ έκλεισαν με αποτέλεσμα η επικοινωνία της Μεσογείου με τον Ατλαντικό ωκεανό να διακοπεί. Το γεγονός αυτό οδήγησε στη αποστράγγιση της περιοχής και στη γνωστή «κρίση αλατότητας». Χαρακτηριστικά της κρίσης ήταν η ανύψωση πολλών περιοχών και οι εκτεταμένες γέφυρες ξηράς που αποτέλεσαν διαδρόμους επικοινωνίας και μετακίνησης πολλών πανιδικών και χλωριδικών στοιχείων, καθώς και η δημιουργία μεγάλων και αλμυρών λιμνών και κλειστών θαλασσών στην περιοχή του Αιγαίου, οι οποίες όμως θα πρέπει να ήταν «νεκρές» εξαιτίας 23

26 της υψηλής αλατότητας (Dermitzakis 199). Κατά το Μεσσήνιο το κλίμα δεν άλλαξε σημαντικά, όμως η κρίση αλατότητας οδήγησε σε πιο άνυδρο κλίμα (Εικόνα 1.7). Η Πικερμική πανίδα που βρέθηκε στις περιοχές της Σάμου, της Κω, της Εύβοιας και της Αττικής, αποτελεί απόδειξη της μετακίνησης ζώων της Αφρικής προς τον ελλαδικό χώρο. Η κρίση αλατότητας έλαβε τέλος κατά το κατώτερο Πλειόκαινο και συγκεκριμένα στο Ζάγκλιο (5,5-4,5 Mya), μετά την αποκατάσταση της επικοινωνίας της Μεσογείου με τον Ατλαντικό (στενά Γιβραλτάρ) και την άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Σε αυτήν την περίοδο το Αιγαίο πέλαγος αρχίζει να μορφοποιείται. Η Κρήτη αποχωρίζεται από την ηπειρωτική Ελλάδα (Dermitzakis & Papanikoloaou 1981, Poulakakis & Sfenthourakis 28, Kamilari & Sfenthourakis 29). Η ανατολική Κρήτη ενώνεται με τη δυτική και παρατηρείται ο σχηματισμός των κόλπων Ηρακλείου και Μεσσαράς, οι νότιες και κεντρικές Κυκλάδες «απομονώνονται» αποτελώντας ενιαία ξηρά, και οι βόρειες Κυκλάδες ενώνονται μέσω της Εύβοιας με την ηπειρωτική Ελλάδα. Ακολουθεί αύξηση του ρυθμού ανύψωσης των τεκτονικών πλακών κατά το Πλακέντιο (ανώτερο Πλειόκαινο 4,5-3,5 Mya) που οδηγεί σε αλλαγές κυρίως στο σχήμα των νησιών και των ηπειρωτικών περιοχών (Εικόνα 1.8). Για παράδειγμα, στην Κρήτη σημειώνεται ανύψωση ορεινών όγκων άνω των 2m με ταυτόχρονη υποχώρηση του θαλάσσιου βυθού. Οι νότιες περιοχές της Κρήτης καταβυθίζονται (καταβύθιση Γαύδου, Παξιμαδιών που οδηγεί σε σημαντική μείωση του μεγέθους τους). Κατά αυτή την περίοδο δημιουργείται ο νότιος Ευβοϊκός, ο οποίος χωρίζει τη νότιο Εύβοια από την Αττική. 24

27 Με την έναρξη του Πλειστοκαίνου (2 Mya) ξεκινούν οι παγετώδεις και οι μεσοπαγετώδεις περίοδοι που χαρακτηρίζονται από έντονο ευστατισμό 1, αλλά και από ισοστατικές 2 κινήσεις. Οι παγετώνες κατά το Πλειστόκαινο προκάλεσαν μείωση της στάθμης της θάλασσας από 1 έως 18 μέτρα σε σχέση με σήμερα. Οι μεταβολές της θαλάσσιας στάθμης καθ όλη τη διάρκεια της περιόδου αυτής οδήγησαν άλλες φορές σε συνένωση περιοχών και άλλες φορές σε αποχωρισμό τους. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία διόδων, για τη μετακίνηση και διακίνηση των πληθυσμών και τη μετέπειτα καταστροφή τους. Κατά το μέσο Πλειστόκαινο (Εικόνα 1.9) οι Κυκλάδες αποχωρίζονται από την Εύβοια και κατακερματίζονται. Τα νησιά του Αν. Αιγαίου παραμένουν ενωμένα με τη Μικρά Ασία (με εξαίρεση τη Νίσυρο) μέχρι και το Ολόκαινο (Σφενδουράκης 1994, Welter-Schultes 2, Poulakakis et al. 25, Parmakelis et al. 26), ενώ τα Κύθηρα είναι ακόμα συνδεδεμένα με τη νότια Πελοπόννησο (Poulakakis & Sfenthourakis 28). Την ίδια περίοδο σχηματίστηκε και ο βόρειος Ευβοϊκός κόλπος, διαχωρίζοντας έτσι την Εύβοια από τη Στερεά Ελλάδα. Σημαντικό στοιχείο για τη μετακίνηση των ειδών αποτελεί η κατά περιόδους ανάδυση νησιών ως αποτέλεσμα της πτώσης της στάθμης της θάλασσας και της αποκάλυψης υποθαλάσσιων ορέων. Τα νησιά αυτά λειτουργούσαν ως ενδιάμεσοι σταθμοί. Το Αιγαίο πέλαγος χαρακτηρίζεται από έντονες ορογενετικές κινήσεις και ως εκ τούτου είναι ελάχιστες οι περιπτώσεις που υπήρξαν νησιά πλήρως απομονωμένα. Η πλειονότητα των 1 Ευστατικές αλλαγές: παγκόσμιες αυξομειώσεις της στάθμης της θάλασσας εξαιτίας της τήξης και πήξης των παγετώνων. 2 Ισοστατικές αλλαγές: συμβαίνουν όταν τμήματα του φλοιού της Γης αναδύονται ή βυθίζονται προκαλώντας τοπικές ή σχετικές αλλαγές στη στάθμη της θάλασσας (μέχρι και 3 μέτρα), ακόμη και όταν η παγκόσμια στάθμη δεν έχει αλλάξει. 25

28 νησιών είχαν ενωθεί μεταξύ τους ή/και με κάποια ηπειρωτική περιοχή. Οι μεταβολές αυτές του Αιγαίου κατά το Πλειστόκαινο, συμπληρώνονται και περιπλέκονται από τις πολύ μεγάλες σε αριθμό και ένταση τεκτονικές κινήσεις. Οι τεκτονικές διεργασίες, παρά το ότι ήταν περιορισμένες σε γεωγραφική έκταση, έδρασαν καθοριστικά στην παλαιογεωγραφική εξέλιξη πολλών νησιών και δορυφορικών νησίδων (Van Andel & Shakleton 1982). Οι μελέτες αναφορικά με τις ανακατατάξεις στεριάς και θάλασσας στη διάρκεια του ανώτερου Τεταρτογενούς (ανώτερο Πλειστόκαινο Ολόκαινο) καταδεικνύουν πως περί τα 18. ya η βόρεια Ελλάδα και η βόρεια Αδριατική σχημάτιζαν μεγάλες παραθαλάσσιες πεδιάδες που τις διέσχιζαν πολλά ποτάμια. Ευρείες πεδιάδες υπήρχαν στον Κορινθιακό Κόλπο. Πολλά νησιά, όπως η Εύβοια, η Κέρκυρα και οι Β. Σποράδες, συνδέονταν με την ηπειρωτική Ελλάδα, και τα περισσότερα νησιά των Κυκλάδων ήταν ενωμένα σχηματίζοντας την λεγόμενη «Κυκλαδική ημι-χερσόνησο» (Van Andel & Shakleton 1982). Τα πλέον εντυπωσιακά γεωλογικά γεγονότα της Παλαιολιθικής και Μεσολιθικής περιόδου ήταν αυτά της ένωσης της Πελοποννήσου και της Εύβοιας με την υπόλοιπη ηπειρωτική Ελλάδα, η κυκλαδική ημι-χερσόνησος και η ύπαρξη αρκετών μεγάλων λιμνών. Περί τα 18. ya (Εικόνα 1.1) μια ευμεγέθης ενιαία πεδιάδα, στη θέση της σημερινής Αδριατικής, συνέδεε την Ιταλία με την πρώην Γιουγκοσλαβία. 26

29 Εικόνα 1.1: Παλαιογεωγραφικός χάρτης του ελλαδικού χώρου 18. ya. Απεικονίζονται τα όρια της ηπειρωτικής περιοχής και των νήσων κατά τη διάρκεια της χαμηλότερης στάθμης της θάλασσας στο τέλος της τελευταίας παγετώδους περιόδου. Η ακτογραμμή έχει χαραχτεί στην ισοβαθή των 13m. Η πεδιάδα αυτή συνέχιζε από τα δυτικά παράλια της Αλβανίας και έφτανε μέχρι τα νοτιοδυτικά παράλια της Πελοποννήσου και τον Κορινθιακό Κόλπο, διακοπτόμενη μόνο από μια ορεινή ζώνη βόρεια της Κέρκυρας. Η Κεφαλονιά και η Ζάκυνθος ήταν ενωμένες σχηματίζοντας ένα ενιαίο νησί που απείχε μόλις 1-15 km από την ηπειρωτική Ελλάδα. Στη διάρκεια της τελευταίας παγετώδους περιόδου η Πελοπόννησος ήταν ενωμένη με την κεντρική Ελλάδα τόσο στα βορειοδυτικά της όσο και στα βορειοανατολικά μέσω του Ισθμού της Κορίνθου, ενώ ο Κορινθιακός Κόλπος σχημάτιζε λίμνη. Μεταξύ της Αργολίδας και της Αττικής εκτεινόταν μια 27

30 πεδιάδα, στην οποία τα σημερινά νησιά πρόβαλαν ως απομονωμένοι λόφοι. Τα στενά μεταξύ Εύβοιας και ηπειρωτικής περιοχής ήταν ξηρά. Πολλά από τα νησιά του Αιγαίου ήταν ενωμένα μεταξύ τους. Οι Σποράδες, με εξαίρεση τη Σκύρο, σχημάτιζαν μια μεγάλη χερσόνησο, η οποία ενδεχομένως διακοπτόταν με δύο πολύ ρηχά στενά που απείχαν μόλις μερικά χιλιόμετρα. Πολλά από τα κυκλαδίτικα νησιά είχαν και αυτά ενωθεί σχηματίζοντας ενιαία περιοχή, η οποία σύμφωνα με τις περισσότερες απόψεις χωριζόταν από την ηπειρωτική Ελλάδα με μια ρηχή «τάφρο» πλάτους 1 km, αλλά ενδέχεται να ήταν και ενωμένη με αυτή. Οι θαλάσσιες περιοχές μεταξύ Μικράς Ασίας και Ελλάδας, αλλά και μεταξύ της Κρήτης και της ευρωπαϊκής και ασιατικής ενδοχώρας, είχαν κατά πολύ μειωθεί σε εύρος. Συνολικά, θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε πως η γεωγραφία στα τέλη της Παλαιολιθικής περιόδου χαρακτηρίζεται από εκτεταμένες παραλιακές πεδιάδες ιδιαίτερα στα βορειοδυτικά και βορειοανατολικά της χώρας, μια μεγάλη κυκλαδική χερσόνησο και μια συνολική μεγέθυνση της ελλαδικής ηπειρωτικής περιοχής με ταυτόχρονη μείωση του πλάτους του Αιγαίου. Θα μπορούσαμε να πούμε πως η ελληνική χερσόνησος είχε πολύ πιο «λεία» ακτογραμμή από τη σημερινή και πως το μέγεθός της ήταν αρκετά μεγαλύτερο. Η ανύψωση της στάθμης της θάλασσας που ξεκίνησε περί τα 15. ya, με την έναρξη της μεταπαγετώδους περιόδου, αποκατέστησε γύρω στα 9. ya την ακτογραμμή του ελλαδικού χώρου περίπου όπως είναι διαμορφωμένη και σήμερα. Μετά τα 9. ya (Εικόνα 1.11), η στάθμη της θάλασσας ανέβηκε κατά ακόμα 3m και η εναπόθεση υλικών και ιζημάτων σχημάτισε τα δέλτα ποταμών και παραλιακές πεδιάδες. Σε γενικές γραμμές, τα όρια των ακτών μεταβλήθηκαν πολύ λίγο (Van Andel & Shakleton 1982, Shakleton et al. 1984, Demitzakis 199, Westaway 1996). 28

31 Εικόνα 1.11: Παλαιογεωγραφικός χάρτης του ελλαδικού χώρου 9. ya. Απεικονίζονται τα όρια της ηπειρωτικής περιοχής και των νήσων περί την περίοδο της ταχείας ανόδου της στάθμης της θάλασσας κατά την τελευταία μεσοπαγετώδη περίοδο. Η ακτογραμμή έχει χαραχτεί βάσει της ισοβαθούς των 13m. 29

32 1.2.4 Κλιματικά και βιοκλιματικά στοιχεία Γενικά Η ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες τμήμα του πλανήτη μας που τον περιβάλλει και τον ακολουθεί στο σύνολο των κινήσεών του. Μέσα στην ατμόσφαιρα παρατηρούνται διάφορα φαινόμενα, τα οποία οφείλονται σε πολύπλοκες διεργασίες μετατροπής τόσο της ηλιακής όσο και της γήινης ακτινοβολίας σε άλλες μορφές ενέργειας, μέσω θερμοδυναμικών και μηχανικών λειτουργιών. Τα φαινόμενα εκείνα που συμβαίνουν μέσα στην ατμόσφαιρα και γίνονται αντιληπτά από τον άνθρωπο άμεσα ή έμμεσα λέγονται μετεωρολογικά φαινόμενα (Φλόκας 1992). Η κατάσταση της ατμόσφαιρας πάνω από μια περιοχή για μια ορισμένη χρονική στιγμή, συμπεριλαμβανομένης και της εξέλιξης της κατάστασης από τη γένεση ως το τέλος των συγκεκριμένων ατμοσφαιρικών διαταραχών, ονομάζεται καιρός. Η μέση καιρική κατάσταση, δηλαδή η σύνθεση του καιρού για μια μεγάλη χρονική περίοδο που είναι απαραίτητη για την απαλοιφή των σφαλμάτων και την εδραίωση στατιστικών παραμέτρων, λέγεται κλίμα (Φλόκας 1992). Το κλίμα αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν άμεσα και έμμεσα τη χλωρίδα και τη βλάστηση μιας περιοχής. Ο άμεσος τρόπος επίδρασής του είναι επηρεάζοντας τη φυσιολογία των φυτών. Επηρεάζοντας τους υπόλοιπους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντες των οικοσυστημάτων οι οποίοι καθορίζουν τη χλωρίδα και τη βλάστηση, μπορεί να επιδράσει κι έμμεσα. Το κλίμα μιας περιοχής μπορεί να επηρεάζεται από πλήθος παραγόντων όπως το γεωγραφικό της πλάτος, το ανάγλυφο, η έκθεση της περιοχής, το υψόμετρό της, η απόστασή της από τη θάλασσα κ.ά..έτσι, 3

33 λογικό είναι να μεταβάλλεται το κλίμα αρκετά καθώς μεταβάλλονται αυτές οι παράμετροι, μεταβάλλοντας ταυτόχρονα και τη σύνθεση της βλάστησης της κάθε περιοχής. Είναι απαραίτητο λοιπόν να μελετηθούν τα κλιματολογικά στοιχεία μιας περιοχής της οποίας μελετάται η σύνθεση της χλωρίδας, ώστε να διασαφηνιστούν οι σχέσεις και με τους υπόλοιπους ζώντες οργανισμούς του οικοσυστήματος που αλληλεπιδρούν με τη χλωρίδα της περιοχής. Όσον αφορά στο κλίμα της Ελλάδας εν γένει, αυτό είναι τυπικά μεσογειακό με ήπιους και υγρούς χειμώνες, θερμά και ξηρά καλοκαίρια και μακρές περιόδους ηλιοφάνειας κατά τη μεγαλύτερη διάρκεια του έτους. Οι παράγοντες που κατ αρχάς μας ενδιαφέρουν σε αυτού του τύπου κλίματα, εφόσον εκείνοι κατά κύριο λόγο επιδρούν στη χλωρίδα και τη βλάστηση, είναι η βροχόπτωση, η θερμοκρασία και ο συνδυασμός της κατανομής τους κατά τη διάρκεια του έτους. Όπως είναι γνωστό, στη χώρα μας που εμφανίζει αυτό το κλίμα, η δυσμενέστερη περίοδος για την ανάπτυξη ή ακόμη και την επιβίωση των φυτών είναι η καλοκαιρινή Μετεωρολογικοί σταθμοί Για τη μελέτη της περιοχής της βόρειας Εύβοιας, στην οποία φύεται το Quercus trojana subsp. euboica και όπου τοποθετήθηκαν οι επιφάνειες παρακολούθησης, αξιοποιούνται τα κλιματικά στοιχεία που μας παραχωρήθηκαν από την Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία από 3 μετεωρολογικούς σταθμούς, οι οποίοι «περικυκλώνουν» την περιοχή μας: ο μετεωρολογικός σταθμός της Χαλκίδας, της Σκοπέλου και της Σκιάθου. Τα χαρακτηριστικά της ακριβούς γεωγραφικής τους θέσης, αλλά και της περιόδου συλλογής των στοιχείων τους φαίνονται στον Πίνακα

34 Πίνακας 1.1: Γεωγραφικές συντεταγμένες, υψόμετρο μετεωρολογικών σταθμών και περίοδοι συλλογής δεδομένων Περίοδος συλλογής Σταθμός Γεωγραφικές συντεταγμένες Υψόμετρο (m) στοιχείων Σκιάθος 39 o 1 N 23 o 3 E 9, Σκόπελος 39 o 7 N 23 o 44 E Χαλκίδα 38 o 28 N 23 o 36 E Βροχόπτωση Οι κύριοι παράγοντες που επηρεάζουν τα φυτά και την φυσιολογία τους είναι όσον αφορά στη βροχόπτωση, το ύψος αυτής, η κατανομή των βροχοπτώσεων κατά τη διάρκεια του έτους, η ένταση και η διάρκειά τους. Η σημασία του ετήσιου ύψους βροχής είναι, από οικολογικής απόψεως, μεγαλύτερη από εκείνη της μέσης θερμοκρασίας, γιατί ένα σημαντικό μέρος των βροχών που πέφτουν κατά τη διάρκεια της βλαστητικής ηρεμίας εναποθηκεύονται στο έδαφος και χρησιμοποιούνται από τα φυτά κατά την άνομβρη περίοδο, η οποία στη χώρα μας εμφανίζεται κατά τη διάρκεια της βλαστητικής δραστηριότητας. Μεγαλύτερη σημασία ύστερα από το συνολικό ύψος βροχής, παρουσιάζει από οικολογική άποψη η κατανομή βροχοπτώσεων κατά τη διάρκεια του έτους και ιδιαίτερα το νερό της βροχής που πέφτει κατά τη διάρκεια της βλαστητικής περιόδου. Στα μεσογειακά και παραμεσογειακά κλίματα όπως της Ελλάδας, οι βροχές εμφανίζονται σα χειμερινές ή εαρινοφθινοπωρινές με ένα ή δύο μέγιστα την άνοιξη και το φθινόπωρο-αρχές χειμώνα και ένα ελάχιστο κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού (Ντάφης 1986). Στον Πίνακα 1.2 που ακολουθεί παρουσιάζεται για τους 3 μετεωρολογικούς σταθμούς το αντίστοιχο μέσο μηνιαίο ύψος βροχής, ο μέσος αριθμός ημερών βροχής ανά μήνα και συνολικά το ετήσιο μέσο ύψος βροχής και ο μέσος αριθμός ημερών βροχής του έτους. 32

35 Όπως φαίνεται λοιπόν, το μέσο ετήσιο ύψος βροχής για το Μ.Σ. Σκιάθου, Σκοπέλου και Χαλκίδας είναι 642,9 mm, 851,6 mm και 39,2 mm αντίστοιχα. Στη Σκιάθο βλέπουμε πως οι βροχερότεροι μήνες είναι ο Δεκέμβριος με τον Ιανουάριο, με τη μέγιστη τιμή ύψους βροχής να παρατηρείται το Δεκέμβριο (148,8 mm). Στη Σκόπελο παρατηρούμε το μεγαλύτερο μέσο ύψος βροχής κατα τη διάρκεια των ίδιων μηνών, αλλά η μέγιστη μηνιαία τιμή μέσου ύψους βροχής εμφανίζεται κατά τον Ιανουάριο (149,9 mm). Απ την άλλη, στη Χαλκίδα οι βροχερότεροι μήνες είναι ο Νοέμβριος και ο Δεκέμβριος, με το μεγαλύτερο μέσο ύψος βροχής να εμφανίζεται το Νοέμβριο (66,6 mm). Οι μήνες με το χαμηλότερο μέσο ύψος βροχής είναι ο Ιούνιος και ο Ιούλιος, τόσο στο Μ.Σ. Σκιάθου όσο και στης Σκοπέλου, με το ελάχιστο ύψος βροχής κατά το μήνα Ιούλιο (1, mm και 21,1 mm αντίστοιχα). Στη Χαλκίδα, όπως προκύπτει απ το Μ.Σ. οι ξηρότεροι μήνες είναι ο Ιούλιος και ο Σεπτέμβριος με την ελάχιστη τιμή μέσης βροχόπτωσης να παρατηρείται κατά το Σεπτέμβριο (2,4 mm). Όσον αφορά στο μέσο αριθμό ημερών βροχής, παρατηρούμε πως ετησίως στο Μ.Σ. Σκιάθου είναι 68,4 ημέρες, στης Σκοπέλου 73,7 και στης Χαλκίδας 69,1. Αντίθετα με τις μεγαλύτερες τιμές του μέσου ύψους βροχής, οι μήνες με το μεγαλύτερο μέσο αριθμό ημερών βροχής είναι ο Δεκέμβριος και ο Ιανουάριος στη Σκιάθο και τη Σκόπελο, ενώ ο Φεβρουάριος και ο Νοέμβριος στη Χαλκίδα. Ο μεγαλύτερος μέσος αριθμός ημερών βροχής παρατηρείται κατά το Δεκέμβριο στη Σκιάθο και τη Σκόπελο (1,5 και 11,1 ημέρες αντίστοιχα), ενώ κατά το Φεβρουάριο στη Χαλκίδα (9,2 ημέρες). Οι μήνες με τις λιγότερες βροχερές μέρες είναι ο Ιούλιος με τον Αύγουστο για τη Σκιάθο και Σκόπελο και ο Ιούλιος με το Σεπτέμβριο για τη Χαλκίδα. Ο μικρότερος μέσος αριθμός ημερών βροχής παρατηρείται κατά τον Ιούλιο στο Μ.Σ. Σκιάθου και Σκοπέλου (1,8 και 1,9 ημέρες αντίστοιχα), ενώ κατά το Σεπτέμβριο στο Μ.Σ. Χαλκίδας. 33

36 Στην Εικόνα 1.12 παρακάτω διακρίνεται η ετήσια πορεία του μέσου ύψους βροχόπτωσης από τα δεδομένα των Μετεωρολογικών Σταθμών Σκιάθου, Σκοπέλου και Χαλκίδας. Όπως φαίνεται λοιπόν, η γραμμή που περιγράφει το μέσο ύψος βροχόπτωσης για τους 3 σταθμούς κάμπτεται μεταβαίνοντας από τους πιο βροχερούς στους πιο ξηρούς μήνες, για να ανακάμψει αμέσως μετά από τους ξηρούς στους πιο βροχερούς. Πίνακας 1.2: Μέσο ύψος βροχής ανά μήνα και έτος και μέσος αριθμός ημερών βροχής για τους μετεωρολογικούς σταθμούς Σκιάθου, Σκοπέλου και Χαλκίδας. Μήνες Μέσο Ύψος Βροχής (mm) Μέσος Αριθμός Ημερών Βροχής Σκιάθος Σκόπελος Χαλκίδα Σκιάθος Σκόπελος Χαλκίδα Ιανουάριος 1,6 149,9 48,7 8,3 1,5 8,8 Φεβρουάριος 53,4 99,7 45,2 7, 8,9 9,2 Μάρτιος 6,3 81,8 5,3 7,5 7,6 7,8 Απρίλιος 25,8 37,5 3,9 6, 6, 6,8 Μάιος 34,7 38,1 24, 5,3 4,3 5,8 Ιούνιος 14, 25, 9,4 2,4 3,2 2,9 Ιούλιος 1, 21,1 3,9 1,8 1,9 1,4 Αύγουστος 22,1 27,3 8,9 2,1 2, 1,8 Σεπτέμβριος 17,9 53,5 2,4 2,5 3,4 1,3 Οκτώβριος 66,5 93,5 39,9 6,8 6,7 5,7 Νοέμβριος 88,8 95,9 66,6 8,2 8,1 8,9 Δεκέμβριος 148,8 128,3 6, 1,5 11,1 8,7 Σύνολο στο έτος 642,9 851,6 39,2 68,4 73,7 69,1 34

37 ΜΕΣΟ ΥΨΟΣ ΒΡΟΧΗΣ (mm) 16, 14, 12, 1, 8, 6, 4, 2,, Σκιάθος Σκόπελος Χαλκίδα Ιανουάριος Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος ΜΗΝΕΣ Εικόνα 1.12: Διάγραμμα της ετήσιας πορείας του μέσου ύψους βροχής στους σταθμούς Σκιάθου, Σκοπέλου και Χαλκίδας. Στη συνέχεια, συγκεντρώνοντας τις τιμές του μέσου ύψους βροχής, δημιουργείται ο Πίνακας 1.3 όπου για κάθε Μ.Σ. εμφανίζεται το μέσο εποχιακό ύψος βροχής καθώς και το επί τοις εκατό ποσοστό του ως προς την τιμή του ετήσιου μέσου ύψους βροχής. Όπως είναι φανερό, το μεγαλύτερο ποσοστό του μέσου ύψους βροχής σε κάθε περιοχή των Μ.Σ. παρουσιάζεται κατά το χειμώνα, το φθινόπωρο είναι αρκετά μειωμένο, την άνοιξη ακόμη περισσότερο, ενώ φυσικά το καλοκαίρι εμφανίζεται το χαμηλότερο εποχιακό ποσοστό μέσου ύψους βροχής. Μάλιστα, κατά τη διάρκεια του χειμώνα το μέσο ύψος βροχής είναι σχεδόν το μισό του ετήσιου, κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου και της άνοιξης το ποσοστό πέφτει κάτω από το 3% ή και το 2%, ενώ το καλοκαίρι πέφτει κάτω από το 9%. 35

38 Πίνακας 1.3: Συγκεντρωτικός πίνακας μέσου ύψους βροχής κατά εποχή και ποσοστό επί της ετήσιας συνολικής τιμής Μετεωρολογικοί Σταθμοί Μέσο Ύψος Βροχής (mm) Χειμώνας Άνοιξη Καλοκαίρι Φθινόπωρο Ποσοτό % ως προς την ετήσια τιμή Μέσο Ύψος Βροχής (mm) Ποσοτό % ως προς την ετήσια τιμή Μέσο Ύψος Βροχής (mm) Ποσοτό % ως προς την ετήσια τιμή Μέσο Ύψος Βροχής (mm) Ποσοτό % ως προς την ετήσια τιμή Σκιάθος 32,8 47,1 12,8 18,8 46,1 7,2 173,2 26,9 Σκόπελος 377,9 44,4 157,4 18,5 73,4 8,6 242,9 28,5 Χαλκίδα 153,9 39,4 15,2 27, 22,2 5,7 18,9 27, Θερμοκρασία του αέρα Ο δεύτερος σε σειρά κλιματικός παράγων που επιδρά σημαντικά στη ζωή ενός φυτού είναι η θερμοκρασία του αέρα. Τα διάφορα φυτικά είδη χρειάζονται ορισμένες θερμοκρασίες για να αναπτυχθούν και να επιτελέσουν τις διάφορες φυσιολογικές τους διεργασίες (Χριστοδουλάκης 1986). Η θερμοκρασία του αέρα, το ύψος της βροχόπτωσης, η κατανομή της στη διάρκεια του έτους, η ένταση και διάρκειά της συμβάλλουν, σε συνδυασμό με άλλους οικολογικούς παράγοντες όπως ο ανταγωνισμός μεταξύ των φυτών, στη διαμόρφωση οριζόντιων και κατακόρυφων ζωνών βλάστησης. Στον Πίνακα 1.4 παρακάτω παρατίθενται οι εξής τιμές της θερμοκρασίας για τους μετεωρολογικούς σταθμούς της Σκιάθου, της Σκοπέλου και της Χαλκίδας: μέση, μέση μέγιστη, μέση ελάχιστη, απόλυτη μέγιστη και απόλυτη ελάχιστη θερμοκρασία για κάθε μήνα αλλά και οι αντίστοιχες ετήσιες τιμές τους. Στη συνέχεια στην Εικόνα 1.13 φαίνεται η γραφική παράσταση της ετήσιας πορείας των παραπάνω τιμών της θερμοκρασίας για κάθε Μ.Σ. χωριστά. 36

39 Όπως προκύπτει από τον Πίνακα 1.4 λοιπόν, στο Μ.Σ. της Σκιάθου και της Σκοπέλου παρατηρείται θερμοκρασία ανώτερη των 2 o C κατά τους μήνες Ιούνιο έως και Σεπτέμβριο, ενώ στο Μ.Σ. Χαλκίδας από το Μάιο έως και το Σεπτέμβριο. Η μέση ετήσια θερμοκρασία για τους Μ.Σ. της Σκιάθου, Σκοπέλου και Χαλκίδας είναι αντίστοιχα 16,9 o C, 16,8 o C και 18 o C. Η μέση μέγιστη θερμοκρασία είναι στο Μ.Σ. Σκιάθου 19,6 o C, στης Σκοπέλου 2,1 o C και στης Χαλκίδας 19,9 o C. Η μέση ελάχιστη θερμοκρασία για τους τρεις σταθμούς είναι 13,1 o C, 12, o C και 12,7 o C αντίστοιχα. Η απόλυτη μέγιστη θερμοκρασία για τη Σκιάθο είναι 3,5 o C, για τη Σκόπελο 32,5 o C και 32,1 o C για τη Χαλκίδα, ενώ η απόλυτη ελάχιστη είναι 4,6 o C, 2,6 o C και 2,7 o C αντίστοιχα. Όσον αφορά στις υψηλότερες τιμές θερμοκρασιών και στους τρεις σταθμούς παρατηρούνται το μήνα Ιούλιο. Έτσι, τον Ιούλιο έχουμε στο Μ.Σ. Σκιάθου 26,4 o C μέση θερμοκρασία, 29,2 o C μέση μέγιστη και 43 o C απόλυτη μέγιστη. Στη Σκόπελο τον Ιούλιο εμφανίζεται μέση θερμοκρασία 25,7 o C, μέση μέγιστη 29 o C και απόλυτη μέγιστη 42,4 o C. Στη Χαλκίδα η μέση θερμοκρασία τον Ιούλιο είναι 27,8 o C, η μέση μέγιστη 27,6 o C και 45 o C η απόλυτη μέγιστη. Απ την άλλη, οι μικρότερες τιμές θερμοκρασιών εμφανίζονται στους Μ.Σ. Σκιάθου και Χαλκίδας κατά το μήνα Φεβρουάριο, ενώ στο Μ.Σ. Σκοπέλου κατά τους μήνες Ιανουάριο και Φεβρουάριο. Έτσι, κατά το Φεβρουάριο παρατηρούνται οι εξής τιμές: μέση ελάχιστη θερμοκρασία 6,3 o C για τη Σκιάθο και 5,1 o C για τη Χαλκίδα, απόλυτη ελάχιστη -3 o C και -8,4 o C αντίστοιχα. Στη Σκόπελο η μέση ελάχιστη θερμοκρασία εμφανίζεται τον Ιανουάριο και είναι 5,1 o C, ενώ η απόλυτη ελάχιστη το Φεβρουάριο και είναι -6,8 o C. Η ετήσια μεταβολή των θερμοκρασιών εμφανίζεται παραστατικότερα στην Εικόνα 1.13 και για τους τρεις μετεωρολογικούς σταθμούς. Όπως φαίνεται η καμπύλες των μέσων, μέσων μέγιστων και μέσων ελάχιστων 37

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ. Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ. Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Ο Ελλαδικός χώρος µε την ευρεία γεωγραφική έννοια του όρου, έχει µια σύνθετη γεωλογικοτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΤΑΘΜΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΧΘΕΣ, ΣΗΜΕΡΑ, ΑΥΡΙΟ

Η ΣΤΑΘΜΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΧΘΕΣ, ΣΗΜΕΡΑ, ΑΥΡΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΠΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Σίνα 32, Αθήνα 106 72, τηλ.210-3617824, φαξ 210-3643476, e- mails: ellspe@otenet.gr & info@speleologicalsociety.gr website: www.speleologicalsociety.gr ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ Το κλίμα της Ευρώπης Το κλίμα της Ευρώπης Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ και ΚΛΙΜΑ Καιρός: Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή, σε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται

ΜΑΘΗΜΑ 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται ΜΑΘΗΜΑ 1 Π. Γ Κ Ι Ν Η Σ 1. Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται 2. Να μπορείς να δώσεις την σχετική γεωγραφική θέση ενός τόπου χρησιμοποιώντας τους όρους

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το γεωγραφικό πλάτος 2) την αναλογία ξηράς/θάλασσας 3) το

Διαβάστε περισσότερα

Εξελικτική πορεία της ελληνικής χλωρίδας παράδειγμα τα νησιά του Αιγαίου

Εξελικτική πορεία της ελληνικής χλωρίδας παράδειγμα τα νησιά του Αιγαίου Εξελικτική πορεία της ελληνικής χλωρίδας παράδειγμα τα νησιά του Αιγαίου Καθηγητής Δημήτριος Χριστοδουλάκης Τμήμα Βιολογίας Τομέας Βιολογίας Φυτών E-mail: dkchrist@upatras.gr Τηλ.: 2610 997277 20 Αιγηίδα:

Διαβάστε περισσότερα

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία iv. Παράκτια Γεωμορφολογία Η παράκτια ζώνη περιλαμβάνει, τόσο το υποθαλάσσιο τμήμα της ακτής, μέχρι το βάθος όπου τα ιζήματα υπόκεινται σε περιορισμένη μεταφορά εξαιτίας της δράσης των κυμάτων, όσο και

Διαβάστε περισσότερα

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες Ωκεανοί Το νερό καλύπτει τα δύο τρίτα της γης και το 97% όλου του κόσµου υ και είναι κατοικία εκατοµµυρίων γοητευτικών πλασµάτων. Οι ωκεανοί δηµιουργήθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Νεοφυτικός αιώνας (περίοδος των Αγγειοσπέρμων)

Νεοφυτικός αιώνας (περίοδος των Αγγειοσπέρμων) Νεοφυτικός αιώνας (περίοδος των Αγγειοσπέρμων) Η κυριαρχία των Αγγειοσπέρμων αρχίζει από το Mέσο Kρητιδικό (πριν 100 εκ. χρόνια) και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Υπάρχουν περίπου 250.000 είδη Αγγειοσπέρμων.

Διαβάστε περισσότερα

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ)

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) Α Κεφ. αβιοτικό κάθε στοιχείο που δεν έχει ζωή 4 αιολική διάβρωση Η διάβρωση που οφείλεται στον άνεμο 5 ακρωτήριο ακτογραμμή

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει χαρακτηριστικά «Mare Mediterraneum» ως μεταξύ δύο ηπείρων

Διαβάστε περισσότερα

Ευρασιατική, Αφρικανική και Αραβική

Ευρασιατική, Αφρικανική και Αραβική Έχει διαπιστωθεί διεθνώς ότι τα περιθώρια τεκτονικών πλακών σε ηπειρωτικές περιοχές είναι πολύ ευρύτερα από τις ωκεάνιες (Ευρασία: π.χ. Ελλάδα, Κίνα), αναφορικά με την κατανομή των σεισμικών εστιών. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες»

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τρίκαλα, 27/12/2011 Συνεντεύξεις «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τι επισημαίνει στην ΕΡΕΥΝΑ για την περιοχή μας ο κ. Σοφοκλής Ε. Δρίτσας, ερευνητής στο Εργαστήριο Δημογραφικών και Κοινωνικών Αναλύσεων

Διαβάστε περισσότερα

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Οι οργανισμοί αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους σε πολλά επίπεδα στα πλαίσια ενός οικοσυστήματος Οι φυσικές

Διαβάστε περισσότερα

0,5 1,1 2,2 4,5 20,8 8,5 3,1 6,0 14,9 22,5 15,0 0,9

0,5 1,1 2,2 4,5 20,8 8,5 3,1 6,0 14,9 22,5 15,0 0,9 ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ E ΕΞΑΜΗΝΟ Ακαδημαϊκό Έτος 2016-2017 ΥΠΟΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ (Ο ΩΚΕΑΝΙΟΣ ΠΥΘΜΕΝΑΣ) Βασίλης ΚΑΨΙΜΑΛΗΣ Γεωλόγος-Ωκεανογράφος Κύριος Ερευνητής, ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε. Τηλ. Γραφείου: 22910 76378 Κιν.: 6944

Διαβάστε περισσότερα

3. Να αναφέρεις να μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε μια σχολική μονάδα πριν, κατά την διάρκεια και μετά από ένα σεισμό.

3. Να αναφέρεις να μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε μια σχολική μονάδα πριν, κατά την διάρκεια και μετά από ένα σεισμό. ΜΑΘΗΜΑ 10 1. Ποιες είναι οι επιπτώσεις των σεισμών και των ηφαιστειακών εκρήξεων. 2. Ποια είναι η κοινή προέλευση και των δύο παραπάνω φαινομένων; 3. Γιατί είναι μικρός ο αριθμός ο αριθμός των ανθρώπινων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2.1 Ωκεανοί και Θάλασσες. Σύµφωνα µε τη ιεθνή Υδρογραφική Υπηρεσία (International Hydrographic Bureau, 1953) ως το 1999 θεωρούντο µόνο τρεις ωκεανοί: Ο Ατλαντικός, ο Ειρηνικός

Διαβάστε περισσότερα

Μεταμορφισμός στον Ελληνικό χώρο

Μεταμορφισμός στον Ελληνικό χώρο Μεταμορφισμός στον Ελληνικό χώρο Ιωάννης Ηλιόπουλος Παγκόσμια Γεωδυναμική 1 Η θέση της Ελλάδας στο Παγκόσμιο γεωτεκτονικό σύστημα 2 Γεωλογική τοποθέτηση η της Ελλάδας στον Ευρωπαϊκό χώρο Πανάρχαια Ευρώπη:

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα μας το κλίμα. Και οι παράγοντες που το επηρεάζουν.

Θέμα μας το κλίμα. Και οι παράγοντες που το επηρεάζουν. Θέμα μας το κλίμα. Και οι παράγοντες που το επηρεάζουν. 1 Που συμβαίνουν οι περισσότερες βροχοπτώσεις; Κυρίως στη θάλασσα. Και μάλιστα στο Ισημερινό. Είδαμε γιατί στο προηγούμενο μάθημα. Ρίξε μία ματιά.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΡΣΑΙΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. Δομή και σύσταση οικοσυστημάτων - αβιοτικοί και βιοτικοί παράγοντες

ΧΕΡΣΑΙΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. Δομή και σύσταση οικοσυστημάτων - αβιοτικοί και βιοτικοί παράγοντες ΕΝΟΤΗΤΕΣ ΧΕΡΣΑΙΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η δομή του πλανήτη Η οργάνωσης τα ζωής Φυσικοί πόροι νερό έδαφος - αέρας Δομή και σύσταση οικοσυστημάτων - αβιοτικοί και βιοτικοί παράγοντες Μεγαδιαπλάσεις Μεσογειακά Οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΜΑΚΡΑΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΞΗΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΜΑΚΡΑΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΞΗΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΟΜΕΑΣ ΥΔΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΜΑΚΡΑΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΞΗΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Εμμανουέλα Ιακωβίδου Επιβλέπων

Διαβάστε περισσότερα

Μετεωρολογία Κλιματολογία (ΘΕΩΡΙΑ):

Μετεωρολογία Κλιματολογία (ΘΕΩΡΙΑ): Μετεωρολογία Κλιματολογία (ΘΕΩΡΙΑ): Μιχάλης Βραχνάκης Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Θεσσαλίας ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 6 ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Η ΓΗ ΚΑΙ Η ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. ΗΛΙΑΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ -ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΑ

ΦΥΣΙΚΗ -ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΑ Γιάννης Λ. Τσιρογιάννης Γεωργικός Μηχανικός M.Sc., PhD Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Ηπείρου Τμ. Τεχνολόγων Γεωπόνων Κατ. Ανθοκομίας Αρχιτεκτονικής Τοπίου ΦΥΣΙΚΗ -ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΑ Κλιματική αλλαγή

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Οι επιμέρους μελέτες ανέδειξαν τον πλούτο των φυσικών πόρων που διαθέτει η χώρα μας αλλά και τους κινδύνους που απειλούν το φυσικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ Χωρολογία των φυτών Εξελικτική ή ιστορική φυτογεωγραφία Φυτοκοινωνιολογία Οικολογική φυτογεωγραφία Η ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΞΑΠΛΩΣΗΣ 1) Η ερμηνεία της περιοχής

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου.

Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου. Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου. Στο πλαίσιο του προγράμματος INTERRREG IIIb/WERMED (Weatherrouting dans la Méditerranée Occidentale) το Εθνικό Αστεροσκοπείο

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνική αναφορά για τη νήσο Κρήτη 1. Γεωλογικό Υπόβαθρο Σχήμα 1.

Τεχνική αναφορά για τη νήσο Κρήτη 1. Γεωλογικό Υπόβαθρο Σχήμα 1. Τεχνική αναφορά για τη νήσο Κρήτη 1. Γεωλογικό Υπόβαθρο Η γεωλογία της Κρήτης χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη κυρίως αλπικών και προαλπικών πετρωμάτων τα οποία συνθέτουν ένα πολύπλοκο οικοδόμημα τεκτονικών

Διαβάστε περισσότερα

"ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ, ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ"

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ, ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ "ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ, ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ" Δρ. Νικόλαος Α. Θεοδωρίδης ΓΕΝΙΚΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΔΑΣΩΝ & ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Στεφανίδης

Κωνσταντίνος Στεφανίδης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης Οικολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Η Ευρώπη είναι ήπειρος κυρίως πεδινή, χωρίς έντονο ανάγλυφο. Τα 2/3 της ηπείρου είναι πεδινές εκτάσεις. Έχει το χαμηλότερο μέσο υψόμετρο από την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΛΟΓΙΑ - ΝΕΟΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

2. ΓΕΩΛΟΓΙΑ - ΝΕΟΤΕΚΤΟΝΙΚΗ 2. 2.1 ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται συνοπτικά το Γεωλογικό-Σεισμοτεκτονικό περιβάλλον της ευρύτερης περιοχής του Π.Σ. Βόλου - Ν.Ιωνίας. Η ευρύτερη περιοχή της πόλης του

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ LIFE ENVIRONMENT «ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΙ ΥΓΡΟΤΟΠΟΙ ΚΑΙ ΛΙΜΝΟ ΕΞΑΜΕΝΕΣ: ΕΠΙ ΕΙΞΗ ΠΟΛΥΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗΣ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ» LIFE00ENV/GR/000685 ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι µια γης

Διαβάστε περισσότερα

Εξωγενείς. παράγοντες ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ

Εξωγενείς. παράγοντες ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Κεφάλαιο 3 ο : Αποσάθρωση Εξωγενείς παράγοντες Ονοµάζονται εκείνοι οι παράγοντες που συντελούν στην καταστροφή του αναγλύφου Ο φυσικός τους χώρος είναι η επιφάνεια της γης. Έχουν σαν έδρα τους την ατµόσφαιρα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Α ΤΡΙΜΗΝΟΥ

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Α ΤΡΙΜΗΝΟΥ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Α ΤΡΙΜΗΝΟΥ 2012-2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2 Ω/εβδοµάδα ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ Γεωγραφικές συντεταγµένες ( Ω 2) Παιχνίδια µε τις γεωγραφικές συντεταγµένες Η χρήση των χαρτών

Διαβάστε περισσότερα

Ε λ Νίνιο (El Niño) ονοµάζεται το θερµό βόρειο θαλάσσιο ρεύµα που εµφανίζεται στις ακτές του Περού και του Ισηµερινού, αντικαθιστώντας το ψυχρό νότιο ρεύµα Humboldt. Με κλιµατικούς όρους αποτελει µέρος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΜΑΤΑ

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΜΑΤΑ 8.ΥΔΑΤΩΔΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1 ΥΔΑΤΩΔΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

γεωγραφικό γλωσσάρι για την έκτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω για τη γη» του ΟΕΔΒ)

γεωγραφικό γλωσσάρι για την έκτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω για τη γη» του ΟΕΔΒ) γεωγραφικό γλωσσάρι για την έκτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω για τη γη» του ΟΕΔΒ) Α ακτογραμμή Η γραμμή που σχηματίζουν οι ακτές μιας περιοχής. 25 ανάγλυφο της γης Η μορφή της γης με τις οροσειρές, τις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ. Φύλλο εργασίας 1 Το φυσικό περιβάλλον της Αφρικής. Ονοματεπώνυμο Τάξη... Ημερομηνία.

ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ. Φύλλο εργασίας 1 Το φυσικό περιβάλλον της Αφρικής. Ονοματεπώνυμο Τάξη... Ημερομηνία. Ενότητα Ηπειροι (στιγμιότυπα): Η Αφρική Φύλλο εργασίας 1 Το φυσικό περιβάλλον της Αφρικής Γεωλογία - Γεωγραφία A Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο Τάξη... Ημερομηνία. Πρώτη εργασία : Η θέση της Αφρικής στον παγκόσμιο

Διαβάστε περισσότερα

ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Μεταβατικά ύδατα ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών

ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Μεταβατικά ύδατα ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Μεταβατικά ύδατα ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών Μεταβατικά ύδατα (transitional waters) σύµφωνα µε την Οδηγία Πλαίσιο για τα

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ενότητα: Γεωγραφία (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΑΕΡΑ ΚΑΙ ΕΔΑΦΟΥΣ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 3. ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΑΕΡΑ ΚΑΙ ΕΔΑΦΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Ιστορική γεωλογία Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Ιστορική γεωλογία Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Ιστορική γεωλογία Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η εξοικείωση με τους κλάδους της ιστορικής γεωλογίας.

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα.

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Γεωργιάδης Χρήστος Λεγάκις Αναστάσιος Τομέας Ζωολογίας Θαλάσσιας Βιολογίας Τμήμα Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Οι οργανισμοί αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους σε πολλά επίπεδα στα πλαίσια ενός οικοσυστήματος Οι φυσικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ Ενότητα 8

ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ Ενότητα 8 ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ Ενότητα 8: Ζώνη Παρνασσού, Ζώνη Βοιωτίας, Υποπελαγονική Ζώνη Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν υλικό διατίθεται με τους όρους

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ Αρχές και έννοιες της Ωκεανογραφίας, με ιδιαίτερη έμφαση στις φυσικές διεργασίες των ωκεάνιων συστημάτων. Φυσικές ιδιότητες και οι φυσικές παράμετροι του θαλασσινού νερού, και χωροχρονικές

Διαβάστε περισσότερα

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 ΜΑΘΗΜΑ 1, Οι έννοιες «γεωγραφική» και «σχετική» θέση 1. Με τη βοήθεια του χάρτη στη σελ.12, σημειώστε τις παρακάτω πόλεις στην

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΟΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΣΤΟ ΜΗΤΡΩΟ ΤΟΥ ΟΑΕΔ ΕΤΟΥΣ 2010

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΟΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΣΤΟ ΜΗΤΡΩΟ ΤΟΥ ΟΑΕΔ ΕΤΟΥΣ 2010 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΟΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΣΤΟ ΜΗΤΡΩΟ ΤΟΥ ΟΑΕΔ ΕΤΟΥΣ 2010 1 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΟΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΑΝΕΡΓΩΝ [ΑΝΑΖΗΤΟΥΝΤΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑ] ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ [ΜΗ ΑΝΑΖΗΤΟΥΝΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 9: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα (I) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικό Περιβάλλον ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Φυσικό Περιβάλλον ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Κεφάλαιο 1 ο : Εισαγωγή ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Φυσική Γεωγραφία ονοµάζουµε την επιστήµη που µελετά το σύνολο των φυσικών διεργασιών που συµβαίνουν στην επιφάνεια της γης και διαµορφώνουν τις φυσικές ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

πανεπιστημιούπολη Καισαριανή Βύρωνας ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΗΠΟΥ Τοποθεσία Έτος ίδρυσης Έκταση Γεωγρ. Μήκος Γεωγρ. Πλάτος Υψόμετρο Προσανατολισμός Πέτρωμα Κατώτερη θερμοκρασία Ανώτερη θερμοκρασία Βροχόπτωση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ ΔΠΜΣ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΟΡΕΙΝΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ» ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2014 2015 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΙΟΥΡΑΣ ΒΑΝΕΣΣΑ ΜΠΟΥΓΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Τ Μ Η Μ Α Γ Ε Ω Γ Ρ Α Φ Ι Α Σ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ, 70 17671 ΚΑΛΛΙΘΕΑ-ΤΗΛ: 210-9549151 FAX: 210-9514759 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑΣ E ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΣΚΗΣΗ 2 ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ-ΑΛΑΤΟΤΗΤΑ-ΠΙΕΣΗ ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη. Βογιατζή Χρυσάνθη Προσοµοίωση Παράκτιου Υδροφορέα Βόρειας Κω

Περίληψη. Βογιατζή Χρυσάνθη Προσοµοίωση Παράκτιου Υδροφορέα Βόρειας Κω i Περίληψη Η περιοχή που εξετάζεται βρίσκεται στην νήσο Κω, η οποία ανήκει στο νησιωτικό σύµπλεγµα των ωδεκανήσων και εντοπίζεται στο νοτιοανατολικό τµήµα του Ελλαδικού χώρου. Ειδικότερα, η στενή περιοχή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ πηγή:nasa - Visible Earth ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Παγετώδης δράση Οι παγετώνες καλύπτουν σήµερα το 1/10 περίπου της γήινης επιφάνειας. Η δράση των παγετώνων, αποτέλεσε ένα σηµαντικό µορφογενετικό

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία Ταξιδεύουμε στην ηπειρωτική Ελλάδα, χρησιμοποιώντας διαφορετικά

Διαβάστε περισσότερα

AND014 - Εκβολή όρμου Λεύκα

AND014 - Εκβολή όρμου Λεύκα AND014 - Εκβολή όρμου Λεύκα Περιγραφή Η εκβολή του όρμου Λεύκα βρίσκεται περίπου 5 χιλιόμετρα βόρεια του οικισμού Αρνάς (ή Άρνη) στην Άνδρο. Πρόκειται για εκβολή ρύακα σχεδόν μόνιμης ροής, που τροφοδοτεί

Διαβάστε περισσότερα

1. Τα αέρια θερµοκηπίου στην ατµόσφαιρα είναι 2. Η ποσότητα της ηλιακής ακτινοβολίας στο εξωτερικό όριο της ατµόσφαιρας Ra σε ένα τόπο εξαρτάται:

1. Τα αέρια θερµοκηπίου στην ατµόσφαιρα είναι 2. Η ποσότητα της ηλιακής ακτινοβολίας στο εξωτερικό όριο της ατµόσφαιρας Ra σε ένα τόπο εξαρτάται: 1. Τα αέρια θερµοκηπίου στην ατµόσφαιρα είναι 1. επικίνδυνα για την υγεία. 2. υπεύθυνα για τη διατήρηση της µέσης θερµοκρασίας του πλανήτη σε επίπεδο αρκετά µεγαλύτερο των 0 ο C. 3. υπεύθυνα για την τρύπα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 6 ΒΡΟΧΗ. 1. Βροχομετρικές παράμετροι. 2. Ημερήσια πορεία της βροχής

ΑΣΚΗΣΗ 6 ΒΡΟΧΗ. 1. Βροχομετρικές παράμετροι. 2. Ημερήσια πορεία της βροχής ΑΣΚΗΣΗ 6 ΒΡΟΧΗ Η βροχή αποτελεί μία από τις σπουδαιότερες μετεωρολογικές παραμέτρους. Είναι η πιο κοινή μορφή υετού και αποτελείται από σταγόνες που βρίσκονται σε υγρή κατάσταση. 1. Βροχομετρικές παράμετροι

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Ινστιτούτο Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης

Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Ινστιτούτο Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης ΔΙΚΤΥΟ ΑΥΤΟΜΑΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΤΑΘΜΩΝ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΣΤΕΡΟΣΚΟΠΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ: ΠΑΡΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Κ. ΛΑΓΟΥΒΑΡΔΟΣ, Β. ΚΟΤΡΩΝΗ, Σ. ΒΟΥΓΙΟΥΚΑΣ, Δ. ΚΑΤΣΑΝΟΣ, Ι. ΚΩΛΕΤΣΗΣ, Σ. ΛΥΚΟΥΔΗΣ ΚΑΙ Ν. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΜΑΖΟΠΙΝΑΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΑΛΕΠΙΟ ΠΕΥΚΗ (PINUS HALEPENSIS) ΤΟΥ ΔΑΣΟΥΣ ΤΑΤΟΪΟΥ ΠΑΡΝΗΘΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ»

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΜΑΖΟΠΙΝΑΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΑΛΕΠΙΟ ΠΕΥΚΗ (PINUS HALEPENSIS) ΤΟΥ ΔΑΣΟΥΣ ΤΑΤΟΪΟΥ ΠΑΡΝΗΘΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΜΑΖΟΠΙΝΑΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΑΛΕΠΙΟ ΠΕΥΚΗ (PINUS HALEPENSIS) ΤΟΥ ΔΑΣΟΥΣ ΤΑΤΟΪΟΥ ΠΑΡΝΗΘΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ» Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια: Αγγελάκη Ειρήνη Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Κιτικίδου Κυριακή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΣΣΟΜΕΝΗ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ. ηµήτρης Μελάς Αριστοτέλειο Πανε ιστήµιο Θεσσαλονίκης Τµήµα Φυσικής - Εργαστήριο Φυσικής της Ατµόσφαιρας

Η ΕΞΕΛΙΣΣΟΜΕΝΗ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ. ηµήτρης Μελάς Αριστοτέλειο Πανε ιστήµιο Θεσσαλονίκης Τµήµα Φυσικής - Εργαστήριο Φυσικής της Ατµόσφαιρας Η ΕΞΕΛΙΣΣΟΜΕΝΗ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ηµήτρης Μελάς Αριστοτέλειο Πανε ιστήµιο Θεσσαλονίκης Τµήµα Φυσικής - Εργαστήριο Φυσικής της Ατµόσφαιρας Το φαινόµενο του θερµοκηπίου είναι ένα φυσικό φαινόµενο µε ευεργετικά

Διαβάστε περισσότερα

LIFE08 NAT/CY/ Δράση Γ.5: Εμπλουτισμός των πληθυσμών των υπό μελέτη ειδών

LIFE08 NAT/CY/ Δράση Γ.5: Εμπλουτισμός των πληθυσμών των υπό μελέτη ειδών LIFE08 NAT/CY/000453 Δράση Γ.5: Εμπλουτισμός των πληθυσμών των υπό μελέτη ειδών Παραδοτέο: Έκθεση για τον Εμπλουτισμό των Πληθυσμών των Υπό Μελέτη Ειδών PLANT-NET CY Ιούνιος 2013 Περιεχόμενα I. Εισαγωγή...

Διαβάστε περισσότερα

Oι Κατηγορίες Κλιμάτων :

Oι Κατηγορίες Κλιμάτων : ΚΛΙΜΑΤΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ Oι Κατηγορίες Κλιμάτων : Κατηγορία Α : Τροπικά κλίματα Στην πρώτη κατηγορία, που συμβολίζεται με το κεφαλαίο Α, εντάσσονται όλοι οι τύποι του Τροπικού κλίματος. Κοινό χαρακτηριστικό

Διαβάστε περισσότερα

PAR011 - Αλυκές Λάγκερη (Πλατιά Άμμος)

PAR011 - Αλυκές Λάγκερη (Πλατιά Άμμος) PAR011 - Αλυκές Λάγκερη (Πλατιά Άμμος) Περιγραφή Ο υγρότοπος των Αλυκών Λάγγερη βρίσκεται περίπου 4 χιλιόμετρα βορειανατολικά της Νάουσας στην Πάρο. Πρόκειται για υγρότοπο που αποτελείται από δύο εποχιακά

Διαβάστε περισσότερα

Β4.3 ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΠΟΥ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΓΗΣ: ΕΝΔΟΓΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΕΞΩΓΕΝΕΙΣ

Β4.3 ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΠΟΥ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΓΗΣ: ΕΝΔΟΓΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΕΞΩΓΕΝΕΙΣ Β4.3 ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΠΟΥ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΓΗΣ: ΕΝΔΟΓΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΕΞΩΓΕΝΕΙΣ Σε ποιες κατηγορίες διακρίνονται οι δυνάμεις που διαμορφώνουν την επιφάνεια της Γης; Οι δυνάμεις που διαμορφώνουν την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

1. Το φαινόµενο El Niño

1. Το φαινόµενο El Niño 1. Το φαινόµενο El Niño Με την λέξη Ελ Νίνιο, προσφωνούν οι Ισπανόφωνοι το Θείο Βρέφος. Η ίδια λέξη χρησιµοποιείται για να εκφράσει µια µεταβολή του καιρού στις ακτές του Περού, που εµφανίζεται εδώ και

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Δημογραφία Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση Μιχάλης Αγοραστάκης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας &

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ (1) ΜΕ ΤΙΤΛΟ: «Γεωμετρία της παραμόρφωσης και κινηματική ανάλυση της Μεσοελληνικής Αύλακας»

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ (1) ΜΕ ΤΙΤΛΟ: «Γεωμετρία της παραμόρφωσης και κινηματική ανάλυση της Μεσοελληνικής Αύλακας» ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ (1) ΜΕ ΤΙΤΛΟ: «Γεωμετρία της παραμόρφωσης και κινηματική ανάλυση της Μεσοελληνικής Αύλακας» Η Μεσοελληνική Αύλακα (ΜΑ) είναι μία λεκάνη που εκτείνεται στη Βόρεια Ελλάδα

Διαβάστε περισσότερα

Η οδηγία για τα νερά κολύμβησης και η επίδραση της μυδοκαλλιέργειας στην ποιότητα νερών του Θερμαϊκού κόλπου (Βόρειο. Αιγαίο)

Η οδηγία για τα νερά κολύμβησης και η επίδραση της μυδοκαλλιέργειας στην ποιότητα νερών του Θερμαϊκού κόλπου (Βόρειο. Αιγαίο) Η οδηγία για τα νερά κολύμβησης και η επίδραση της μυδοκαλλιέργειας στην ποιότητα νερών του Θερμαϊκού κόλπου (Βόρειο Αιγαίο) Δρ. Σοφία Γαληνού-Μητσούδη Αλεξάνδρειο ΤΕΙ Θεσσαλονίκης Τμήμα Τεχνολογίας Αλιείας

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ

2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 : ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ 15 2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ 2.1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ - ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Γεωγραφία της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης Η Περιφέρεια Ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΥΠΟΛΟΙΠΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ. Δρ Μαρία Μαρκάκη, Ερευνήτρια ΙΤΕΠ

Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΥΠΟΛΟΙΠΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ. Δρ Μαρία Μαρκάκη, Ερευνήτρια ΙΤΕΠ Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΥΠΟΛΟΙΠΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ Δρ Μαρία Μαρκάκη, Ερευνήτρια ΙΤΕΠ ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΑΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: Η ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΑΞΕΙΣ Α ΚΑΙ Β

ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΑΞΕΙΣ Α ΚΑΙ Β ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΑΞΕΙΣ Α ΚΑΙ Β ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στο έγγραφο παρουσιάζονται οι ορισμοί λέξεων που αντιπροσωπεύουν έννοιες που απαντώνται στις ενότητες των τάξεων Α και Β. Η ερμηνείες που δίνονται

Διαβάστε περισσότερα

MIL006 - Εκβολή Αγκάθια

MIL006 - Εκβολή Αγκάθια MIL006 - Εκβολή Αγκάθια Περιγραφή Η εκβολή στα Αγκάθια βρίσκεται στον ομώνυμο όρμο, 4,4 χιλιόμετρα περίπου βορειοδυτικά του οικισμού Εμπορειός στη Μήλο. Πρόκειται για εκβολή χειμάρρου σε άμεση αλληλεπίδραση

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Χλωρίδα και Πανίδα

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Χλωρίδα και Πανίδα ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χλωρίδα και Πανίδα ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής σωστό-λάθος Σηµειώστε αν είναι σωστή ή λάθος καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις περιβάλλοντας µε ένα κύκλο το αντίστοιχο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΣΕΩΝ

ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΣΕΩΝ Εισαγωγή: Η σεισμικότητα μιας περιοχής χρησιμοποιείται συχνά για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικών με τις τεκτονικές διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα εκεί. Από τα τέλη του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ Η Σύρος είναι νησί των Κυκλάδων. Πρωτεύουσά της είναι η Ερμούπολη, η οποία είναι πρωτεύουσα της Περιφέριας Νότιου Αιγαίου αλλά και του πρώην Νομού Κυκλάδων. Η Σύρος αναπτύχθηκε ιδιαίτερα

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 10: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΕΩΝΙΔΟΥ Λεμεσός, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ)

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ) ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ) Θεσσαλονίκη 2011 Η απόφαση για μια αναγνωριστική αποστολή πάνω από το χωριό Χαλίκι, στο όρος Λάκμος ή Περιστέρι, πάρθηκε κατά τη διάρκεια της αποστολής του συλλόγου

Διαβάστε περισσότερα

LIFE07 NAT/GR/ PINUS Αποκατάσταση των δασών Pinus nigra στον Πάρνωνα (GR ) μέσω μιας δομημένης προσέγγισης.

LIFE07 NAT/GR/ PINUS Αποκατάσταση των δασών Pinus nigra στον Πάρνωνα (GR ) μέσω μιας δομημένης προσέγγισης. LIFE07 NAT/GR/000286 PINUS Αποκατάσταση των δασών Pinus nigra στον Πάρνωνα (GR2520006) μέσω μιας δομημένης προσέγγισης www.parnonaslife.gr Δρ. Πέτρος Κακούρος petros@ekby.gr Η πυρκαγιά Η θέση της πυρκαγιάς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΕΣ «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ» ΚΑΙ «ΣΧΕΤΙΚΗ» ΘΕΣΗ

ΕΝΝΟΙΕΣ «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ» ΚΑΙ «ΣΧΕΤΙΚΗ» ΘΕΣΗ 1 ΟΙ ΕΝΝΟΙΕΣ «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ» ΚΑΙ «ΣΧΕΤΙΚΗ» ΘΕΣΗ Μαθαίνω τα κύρια σημεία Πολλές φορές μάς ενδιαφέρει να ξέρουμε τη θέση ενός ανθρώπου, ενός αντικειμένου, ενός τόπου κτλ. Σχετική θέση ενός σημείου ονομάζεται

Διαβάστε περισσότερα

''Σεπτέμβριος 2015: οι ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες στο 1ο δεκαήμερο και κλιματολογικά στοιχεία του μήνα''

''Σεπτέμβριος 2015: οι ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες στο 1ο δεκαήμερο και κλιματολογικά στοιχεία του μήνα'' ''Σεπτέμβριος 2015: οι ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες στο 1ο δεκαήμερο και κλιματολογικά στοιχεία του μήνα'' Ο Σεπτέμβριος ως μεταβατικός μήνας από το καλοκαίρι στο φθινόπωρο, ιδιαίτερα το πρώτο δεκαήμερο,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ. Ενότητα 11: Ζώνη Αξιού ή Βαρδάρη, Ζώνη Ροδόπης. Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ. Ενότητα 11: Ζώνη Αξιού ή Βαρδάρη, Ζώνη Ροδόπης. Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ Ενότητα 11: Ζώνη Αξιού ή Βαρδάρη, Ζώνη Ροδόπης Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν υλικό διατίθεται με τους όρους της άδειας χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ. Ενότητα 13: Ζώνη Ροδόπης. Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ. Ενότητα 13: Ζώνη Ροδόπης. Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ Ενότητα 13: Ζώνη Ροδόπης Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν υλικό διατίθεται με τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ. Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7. Καθ. Αναστασία Κυρατζή. Κυρατζή Α. "Φυσική της Λιθόσφαιρας"

ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ. Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7. Καθ. Αναστασία Κυρατζή. Κυρατζή Α. Φυσική της Λιθόσφαιρας ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7 Καθ. Αναστασία Κυρατζή Κυρατζή Α. "Φυσική της Λιθόσφαιρας" 1 Εισαγωγή Υπόθεση της Μετάθεσης των ηπείρων Wegener 1912 Υπόθεση της Επέκτασης του θαλάσσιου πυθµένα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΜΟΡΙΑΚΗ ΚΑΙ ΦΑΙΝΟΤΥΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΝΟΣ ΚΥΠΡΙΑΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΣΚΛΗΡΟΥ ΣΙΤΑΡΙΟΥ ΠΟΥ ΑΠΟΚΤΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΡΑΠΕΖΑ

Διαβάστε περισσότερα

τον Τόμαρο και εκβάλλει στον Αμβρακικό και ο Άραχθος πηγάζει από τον Τόμαρο και εκβάλλει επίσης στον Αμβρακικό (Ήπειρος, Ζαγόρι).

τον Τόμαρο και εκβάλλει στον Αμβρακικό και ο Άραχθος πηγάζει από τον Τόμαρο και εκβάλλει επίσης στον Αμβρακικό (Ήπειρος, Ζαγόρι). Γεωγραφικά στοιχεία και κλίμα. Τα κυριότερα μορφολογικά χαρακτηριστικά του νομού Ιωαννίνων είναι οι ψηλές επιμήκεις οροσειρές και οι στενές κοιλάδες. Το συγκεκριμένο μορφολογικό ανάγλυφο οφείλεται αφενός

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας

Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας ΛΙΘΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΒΙΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΡΟΝΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ Μαγνητοστρωματογραφία Σεισμική στρωματογραφία ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΟΣ Παραλληλισμός στρωμάτων από περιοχή σε περιοχή με στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΕΡΓΟ 6 Αξιοποίηση βιοχημικών δεδομένων υποδομής Αξιολόγηση κλιματικών και βιογεωχημικών μοντέλων. Πανεπιστήμιο Κρήτης - Τμήμα Χημείας

ΥΠΟΕΡΓΟ 6 Αξιοποίηση βιοχημικών δεδομένων υποδομής Αξιολόγηση κλιματικών και βιογεωχημικών μοντέλων. Πανεπιστήμιο Κρήτης - Τμήμα Χημείας ΥΠΟΕΡΓΟ 6 Αξιοποίηση βιοχημικών δεδομένων υποδομής Αξιολόγηση κλιματικών και βιογεωχημικών μοντέλων Πανεπιστήμιο Κρήτης - Τμήμα Χημείας Το CO 2 στην ατμόσφαιρα της Α. Μεσογείου Το CO 2 στην ατμόσφαιρα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ. Ενότητα 2: Η Ζώνη της Τρίπολης. Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ. Ενότητα 2: Η Ζώνη της Τρίπολης. Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΛΛΑΔΟΣ Ενότητα 2: Η Ζώνη της Τρίπολης Ιωάννης Κουκουβέλας, Καθηγητής Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν υλικό διατίθεται με τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΦΥΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ SUBDUCTION ZONES ΖΩΝΕΣ ΚΑΤΑΔΥΣΗΣ ΚΟΥΡΟΥΚΛΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ

ΓΕΩΦΥΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ SUBDUCTION ZONES ΖΩΝΕΣ ΚΑΤΑΔΥΣΗΣ ΚΟΥΡΟΥΚΛΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΕΩΦΥΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ SUBDUCTION ZONES ΖΩΝΕΣ ΚΑΤΑΔΥΣΗΣ ΚΟΥΡΟΥΚΛΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΖΩΝΕΣ ΚΑΤΑΔΥΣΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥΣ ΑΝΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΖΩΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Περιβαλλοντικά Συστήματα

ΜΑΘΗΜΑ: Περιβαλλοντικά Συστήματα ΜΑΘΗΜΑ: Περιβαλλοντικά Συστήματα ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Καθ. Γεώργιος Χαραλαμπίδης ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα