ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΑΡΜΑΚΟΓΝΩΣΙΑΣ & ΧΗΜΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΡΟЇΟΝΤΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΙΑΤΡΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ: ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΠΤΥΞΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟЇΟΝΤΩΝ» ΦΥΤΟΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΚΧΥΛΙΣΜΑΤΟΣ ΠΟΑΣ ΥΠΕΡΙΚΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΡΓΙΑΝΝΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΧΗΜΙΚΟΣ ΠΑΤΡΑ, ΙΟΥΛΙΟΣ 2011

2 Τριμελής επιτροπή Λάμαρη Φωτεινή (επιβλέπουσα καθηγήτρια) Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήματος Φαρμακευτικής Πανεπιστημίου Πατρών Κορδοπάτης Παύλος Καθηγητής Τμήματος Φαρμακευτικής Πανεπιστημίου Πατρών Τσαρμπόπουλος Αντώνης Αναπληρωτής Καθηγητής Τμήματος Φαρμακευτικής Πανεπιστημίου Πατρών 2

3 Ο Παράκελσος (διάσημος ιατρός και χημικός), έγραψε: «Ο θεός έδωσε στο Perforatum τη δύναμη να διώκει τα φαντάσματα της φύσης αλλά και παράσιτα, πληγές, κατάγματα οστών και όλα τα δεινά είναι πραγματικά οικουμενικό φάρμακο πέρα από κάθε δημιουργία του ανθρώπου». 3

4 Ευχαριστίες Η παρούσα εργασία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών Ιατρική Χημεία: Σχεδιασμός και Ανάπτυξη Φαρμακευτικών Προϊόντων, του τμήματος Χημείας. Το πειραματικό μέρος πραγματοποιήθηκε στο εργαστήριο Φαρμακογνωσίας, Ανάλυσης και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό την επίβλεψη της Επίκουρης Καθηγήτριας κ. Λάμαρη Φωτεινής. Με την ολοκλήρωση και τη συγγραφή της διπλωματικής μου εργασίας θα ήθελα να ευχαριστήσω τους ανθρώπους που με βοήθησαν και στάθηκαν δίπλα μου, προκειμένου να πραγματοποιήσω την προσπάθεια μου στον ερευνητικό τομέα. Πριν από όλους, θα ήθελα να εκφράσω τις ιδιαίτερες ευχαριστίες μου στην επιβλέπουσα καθηγήτριά μου, κ. Λάμαρη Φωτεινή για την ανάθεση του ενδιαφέροντος θέματος και την εμπιστοσύνη που έδειξε στις ικανότητές μου. Η συμβολή της ήταν πραγματικά πολύτιμη, καθ όλη τη διάρκεια του πειραματικού έργου, όπως και στη συγγραφή του. Παρά τις πολλές υποχρεώσεις της ήταν πάντα πρόθυμη να βοηθήσει και να δώσει λύσεις στις δυσκολίες και τα προβλήματα που αντιμετώπιζα, ενθαρρύνοντάς με πάντα με αισιοδοξία για το καλύτερο αποτέλεσμα. Οι εποικοδομητικές συζητήσεις και οι συμβουλές της κατά το σχεδιασμό και την οργάνωση της πειραματικής διαδικασίας, σε συνδυασμό με την κατανόηση και την οικεία προσέγγισή της, συνέβαλαν καθοριστικά στην πολύ καλή συνεργασία μας. Την ευχαριστώ θερμά για την καθοδήγηση και για αυτή την εμπειρία που μου προσέφερε. Ακολούθως, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Λέκτορα κ. Τζάκο Ανδρέα για τη συνεργασία και την ευγενική προσφορά των φυτικών εκχυλισμάτων ελιάς, απαραίτητο υλικό για την εκπόνηση της εργασίας. Ευχαριστώ επίσης τον Αναπληρωτή καθηγητή κ. Τσαρμπόπουλο Αντώνη για τις γνώσεις που μου μετέδωσε και τις εύστοχες παρατηρήσεις του στο αναλυτικό τμήμα της εργασίας μου και για την ευγενική παραχώρηση αναγκαίων μέσων στο εργαστήριο της Ενόργανης Φαρμακευτικής Ανάλυσης. Ευχαριστώ επίσης θερμά όλα τα μέλη της ομάδας του εργαστηρίου για την προθυμία και την πολύ σημαντική βοήθειά τους όποτε τη χρειάστηκα. Ένα μεγάλο ευχαριστώ θα ήθελα να εκφράσω σε όλα τα μέλη του εργαστηρίου Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων και ιδιαίτερα τον Καθηγητή κ. Κορδοπάτη Παύλο και την Επίκουρη καθηγήτρια κ. Μαγκαφά Βασιλική για την αρμονική συνεργασία και τις σημαντικές συμβουλές τους. Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στη Διδάκτορα του τμήματος Φαρμακευτικής κ. Χρυσάνθη Δήμητρα και πραγματικό μέλος του εργαστηρίου, παρά την ολοκλήρωση της διατριβής της. Η πολύ ευχάριστη συνεργασία και προθυμία της να με βοηθήσει υπήρξαν καθοριστικά για τη διεκπεραίωση πολλών πειραμάτων. Η εμπειρία της σε 4

5 συνδυασμό με τη φιλική της διάθεση, υπήρξαν σημαντικά για τον εγκλιματισμό μου στο εργαστήριο. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά την υποψήφια Διδάκτορα του τμήματος Φαρμακευτικής κ. Φερλέμη Αναστασία για την πολύτιμη βοήθειά της και την άψογη συνεργασία που είχα μαζί της. Οι γνώσεις της και οι συμβουλές της συνέβαλλαν πολλές φορές στη διεξαγωγή του βιολογικού μέρους των πειραμάτων. Της εύχομαι ολόψυχα καλή σταδιοδρομία και ένα μέλλον όπως η ίδια το ονειρεύεται. Ένα μεγάλο ευχαριστώ θα ήθελα να δώσω στους φίλους μου, οι οποίοι με στήριξαν και με ενθάρρυναν κάθε στιγμή όποτε το είχα ανάγκη, και ιδιαίτερα στον Αθανασόπουλο Κώστα για την ηθική και ψυχολογική υποστήριξη σε κάθε δυσκολία. Τέλος, θα ήθελα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στους γονείς μου και την αδερφή μου για την αμέριστη και διαρκή υποστήριξη καθ όλη τη διάρκεια των σπουδών μου όλα αυτά τα χρόνια. Η μέχρι τώρα πορεία μου οφείλεται στην αγάπη και την καθοδήγησή τους. Είναι πάντα κοντά μου και στηρίζουν κάθε μου απόφαση. 5

6 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α ΠΕΡΙΛΗΨΗ.1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 HYPERICUM PERFORATUM: ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ- ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ 1.1 Εισαγωγή στα φαρμακευτικά φυτά Το γένος Hypericum εισαγωγικά στοιχεία Ιστορικά στοιχεία Βοτανική περιγραφή Ανάπτυξη και γεωγραφική εξάπλωση Φυτοχημική σύσταση Ναφθοδιανθρόνες α Φυσικοχημικές ιδιότητες β Βιοσύνθεση γ Βιολογικές δράσεις υπερικίνης Φλωρογλουκινόλες α Βιοσύνθεση β Βιολογικές δράσεις υπερφορίνης Φλαβονοειδή Ολικό εκχύλισμα υπερικού: σύσταση και θεραπευτικές χρήσεις Αντικαταθλιπτική δράση Αντιβακτηριακή δράση Aντιϊκή δράση Αντιοξειδωτική ικανότητα Αντιφλεγμονώδης και επουλωτική δράση Αντιεθιστική δράση κατά του αλκοόλ και άλλων εξαρτησιογόνων ουσιών...36 [i]

7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΤΕΛΙΚΑ ΠΡΟЇΟΝΤΑ ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΗΣ ΓΛΥΚΟΖΥΛΙΩΣΗΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2.1 Σακχαρώδης Διαβήτης Ορισμός Ρύθμιση γλυκόζης στο αίμα και δράση της ινσουλίνης Τελικά προϊόντα προχωρημένης γλυκοζυλίωσης Μη ενζυμική γλυκοζυλίωση πρωτεϊνών Τελικά προϊόντα προχωρημένης γλυκοζυλίωσης (AGEs) Δράσεις των AGEs και επιπλοκές στο διαβήτη...45 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 4.1 Υλικά, Αντιδραστήρια και Όργανα Φυτικό υλικό Διαλύτες και Αντιδραστήρια Οργανολογία Εκχύλιση του Hypericum perforatum Παρασκευή πρότυπων διαλυμάτων Ανάλυση φυτικού εκχυλίσματος Hypericum perforatum Βασικές αρχές Υγρής Χρωματογραφίας Υψηλής Απόδοσης (HPLC) Προσδιορισμός ποιοτικών χαρακτηριστικών μεθόδου ΗPLC Μέθοδος HPLC ανάλυσης μεθανολικού εκχυλίσματος του Hypericum perforatum In vitro μελέτη επίδρασης δειγμάτων στη μη ενζυμική γλυκοζυλίωση Αρχή της μεθόδου Συνθήκες πειραματικής πορείας ii

8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ 5.1 Ανάπτυξη μεθόδου HPLC για την ανάλυση φυτικού εκχυλίσματος Ανάπτυξη χρωματογραφικής μεθόδου α Συνθήκες διαχωρισμού β Ανίχνευση Χαρακτηριστικά αναπτυχθείσας HPLC μεθόδου ανάλυσης των συστατικών του Hypericum perforatum Επικύρωση ορίων ανίχνευσης και γραμμικότητας της αναπτυχθείσας μεθόδου Αποτελέσματα ανάλυσης εκχυλίσματος πόας υπερικού Ανάπτυξη μεθόδου για την in vitro μελέτη επίδρασης δειγμάτων στη μη ενζυμική γλυκοζυλίωση Βελτιστοποίηση συνθηκών Σύνοψη πλεονεκτημάτων της αναπτυχθείσας μεθόδου Επίδραση μεθανολικού εκχυλίσματος πόας υπερικού και συστατικών αυτού στο σχηματισμό των AGEs Επίδραση εκχυλισμάτων φύλλων ελιάς και συστατικών αυτών στο σχηματισμό των AGEs...82 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 6.1 Χημική ανάλυση μεθανολικού εκχυλίσματος Hypericum perforatum με τη χρήση Υγρής Χρωματογραγίας Υψηλής Απόδοσης (HPLC) Επίδραση εκχυλίσματος Hypericum perforatum στο σχηματισμό των AGEs...86 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...90 iii

9 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το Hypericum perforatum (Υπερικό το διάτρητο) ή Βότανο του Αγ. Ιωάννη όπως είναι γνωστό στην Ευρώπη είναι ένα από τα πιο παλιά φαρμακευτικά φυτά που χρησιμοποιούταν στη λαϊκή θεραπευτική πολλών διαφορετικών πολιτισμών, ως επουλωτικό, αντιφλεγμονώδες και αντικαταθλιπτικό. Αλκοολικά εκχυλίσματα αυτού συνιστούν σκευάσματα που κυκλοφορούν ως συμπληρώματα ή φάρμακα για διαταραχές της ήπιας και μέτριας κατάθλιψης. Φλαβονοειδή, φαινολικά οξέα, ναφθοδιανθρόνες και φλωρογλουκινόλες είναι οι κύριες ομάδες συστατικών που βρίσκονται σε μεγάλη περιεκτικότητα στα φυτικά εκχυλίσματα. Οι συγκεντρώσεις αυτών είναι συνάρτηση των εδαφοκλιματικών συνθηκών καλλιέργειας, του τρόπου εκχύλισης και των συνθηκών αποθήκευσης, καθιστώντας αναγκαίο τον ποιοτικό έλεγχο της δρόγης. Στην παρούσα μελέτη πραγματοποιήθηκε ανάπτυξη αναλυτικής μεθόδου για τον προσδιορισμό και την ποσοτικοποίηση κύριων βιοδραστικών συστατικών του Hypericum perforatum με τη χρήση υγρής χρωματογραφίας υψηλής απόδοσης με ανιχνευτή συστοιχίας φωτοδιόδων (Ηigh Performance Liquid Chromatography - Diode Array Detector, HPLC-DAD). Μετά από πιλοτικά πειράματα σε στήλη ανάστροφης φάσης Luna C-18 (250 mm x 4.6 mm, 5 μm), ο διαχωρισμός των συστατικών του μεθανολικού εκχυλίσματος έγινε με χρήση συστήματος βαθμιδωτής έκλουσης με τρεις διαλύτες: ρυθμιστικό διάλυμα 10 mm οξικού αμμωνίου, ph=4,5/ ακετονιτρίλιο/ μεθανόλη και ροή 1.0 ml/min. Για την επικύρωση των ορίων γραμμικότητας χρησιμοποιήθηκαν οι εξής πρότυπες ενώσεις: χλωρογενικό οξύ, ρουτίνη, υπεροζίτης, κερσετίνη, ισοκερσιτρίνη και υπερικίνη. Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της μεθόδου είναι εντός των αποδεκτών ορίων που θεσπίζει ο ΕΜΕΑ. Η αναπτυχθείσα μέθοδος μπορεί να εφαρμοσθεί για τον ποιοτικό και ποσοτικό έλεγχο εκχυλισμάτων Hypericum, όπως και για τον χαρακτηρισμό της σύστασης διαφόρων taxa Hypericum τα οποία δεν έχουν μελετηθεί. Πρόσφατη μελέτη αναφέρθηκε στις νευροπροστατευτικές ιδιότητες του εκχυλίσματος σε διαβητικά πειραματόζωα και αυτό αποτέλεσε το έναυσμα διερεύνησης της επίδρασης αυτού στη μη ενζυμική γλυκοζυλίωση των πρωτεϊνών, που συμβαίνει σε συνθήκες υπεργλυκαιμίας στους ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη. Η πλεονάζουσα γλυκόζη αντιδρά μη ενζυμικά με πλήθος πρωτεϊνικών μορίων, επηρεάζοντας τη δομή 1

10 και τη λειτουργία αυτών. Σε συνθήκες εμμένουσας υπεργλυκαιμίας και διάρκειας εβδομάδων η αντίδραση αυτή έχει ως αποτέλεσμα το σχηματισμό φθοριζουσών τελικών προϊόντων, μη-αναστρέψιμων (Advanced Glycation End-products, AGEs), τα οποία συνεισφέρουν στην ανάπτυξη των αγγειακών διαβητικών επιπλοκών, όπως είναι η αμφιβληστροειδοπάθεια, η αθηροσκλήρωση, η νεφρική ανεπάρκεια, η νευροπάθεια. Ο έλεγχος της έντασης φθορισμού έγινε μετά από επώαση τριών ημερών αλβουμίνης βόειου ορού (10 mg/ml) και ριβόζης (0,5 M) σε όγκο 350 μl, παρουσία ή απουσία του φυτικού εκχυλίσματος και των συστατικών αυτού. Τα αποτελέσματα έδειξαν σημαντική ανασταλτική δράση του εκχυλίσματος (100 μg/ml) (70%) και των μεμονωμένων συστατικών του (100 μμ), κύρια δε των φλαβονοειδών. Τα αποτελέσματα αυτά συνεισφέρουν στην επιστημονική αναζήτηση μη τοξικών αναστολέων σχηματισμού AGEs για την αντιμετώπιση των αγγειακών επιπλοκών του διαβήτη. 2

11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Hypericum perforatum: Χημική σύσταση- Φαρμακευτικές ιδιότητες 1.1 Εισαγωγή στα φαρμακευτικά φυτά Δρόγες είναι τα φάρμακα που προέρχονται από τη φύση και ονομάζονται επίσης και απλά φάρμακα. Ο όρος δρόγες χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στη διατριβή του Seydier Analecta Pharmacognostica και καθιερώθηκε το 1815 από τον Martius. Οι δρόγες προέρχονται από το ορυκτό, ζωικό και κυρίως το φυτικό βασίλειο. Οι φυτικές και ζωικές δρόγες μπορεί να είναι : 1. Ολόκληροι οργανισμοί (φυτό ή ζώο, όπως η βδέλλα) 2. Τμήματα ή όργανα ολόκληρων οργανισμών (π.χ. άνθη, σπέρματα) 3. Φυσιολογικά και παθολογικά εκκρίματα ή οποί (π.χ. αίμα, γάλα, όπιο) 4. Φυσικά προϊόντα ή συστατικά (π.χ. ζάχαρη) 5. Προϊόντα εκχύλισης. Δρόγη ονομάζεται κάθε φυσικό προϊόν που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως φάρμακο ή ως πηγή φαρμάκων και η αντίστοιχη επιστήμη που μελετά τις δρόγες και τη δράση τους ονομάζεται Φαρμακογνωσία. Η λέξη δρόγη στα γαλλικά έχει την έννοια του ναρκωτικού (drogue), ενώ στα αγγλικά την έννοια του φαρμάκου γενικότερα (drug). Οι θεραπευτικές ιδιότητες των φαρμακευτικών φυτών καθορίζονται από την παρουσία, στα όργανά τους, δραστικών συστατικών, όπως αλκαλοειδή, φλαβονοειδή, βιταμίνες, ταννίνες, ενώσεις της κουμαρίνης, κ.ά., που έχουν φυσιολογική επίδραση στους οργανισμούς των ανθρώπων και των ζώων ή είναι βιολογικά ενεργά ως προς παθογόνα αίτια διαφόρων ασθενειών. Η ποιότητα των φυτικών δρογών ποικίλλει ανάλογα με την προέλευσή τους, τις συνθήκες καλλιέργειας, τις συνθήκες ξήρανσης κ.ά. Για να χρησιμοποιηθούν στη θεραπευτική οι δρόγες πρέπει να είναι σταθερής ποιότητας και δραστικότητας. Θα πρέπει λοιπόν να ανταποκρίνονται σε ορισμένες προδιαγραφές και να υποβάλλονται σε ελέγχους και δοκιμασίες. 3

12 Υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες για τη χρήση των φαρμακευτικών φυτών στην αρχαία Ασσυρία, Αίγυπτο, Ινδία και Κίνα γύρω στο 3000 π.χ. στην Περσία, στην Ελλάδα και στη Ρώμη τα πρώτα χρόνια της ιστορικής περιόδου, στις Αραβικές χώρες, στην κεντρική Ασία, στην Αρμενία, στη Γεωργία και στην Ευρώπη κατά το Μεσαίωνα. Η συνεισφορά της παραδοσιακής θεραπευτικής εξακολουθεί ωστόσο να είναι σημαντική στην υγεία της ανθρωπότητας. Ακόμη και στη σύγχρονη εποχή, 75-80% του παγκόσμιου πληθυσμού βασίζεται στην παραδοσιακή θεραπευτική για την προάσπιση της υγείας του. Τα κύρια συστατικά των φαρμάκων που χρησιμοποιούνται στην παραδοσιακή θεραπευτική είναι φυτικής προέλευσης. Παρόλο που στις ανεπτυγμένες χώρες η σύγχρονη θεραπευτική έχει αντικαταστήσει τα φυτά αυτά με μεγάλο αριθμό συνθετικών φαρμάκων, ένα σχετικά σημαντικό ποσοστό της τάξης του 30% των συνταγογραφούμενων φαρμάκων προέρχονται άμεσα ή έμμεσα από φυτά. Τα φαρμακευτικά φυτά αποτελούν την πρώτη ύλη φαρμακολογικά ενεργών φυσικών προϊόντων τα οποία χρησιμοποιούνται ως φάρμακα όπως είναι ή μετά από χημική τροποποίηση. Η διαδικασία που χρησιμοποιείται συνήθως για την επιλογή και έρευνα φαρμακευτικών φυτών με σκοπό την ανακάλυψη φαρμάκων μπορεί να ακολουθήσει δύο βασικές κατευθύνσεις. Πρώτον, τον τυχαίο έλεγχο μεγάλου αριθμού φυτικών εκχυλισμάτων με σκοπό την εύρεση βιοδραστικών συστατικών και δεύτερον την έρευνα επιλεγμένων φυτών για δραστικές ουσίες συγκεκριμένης δράσης ή δομής. Μέχρι στιγμής, η τυχαία μέθοδος εύρεσης προϊόντων με φαρμακολογικές ιδιότητες έχει χρησιμοποιηθεί ιδιαίτερα στην έρευνα αντικαρκινικών φαρμάκων. Μεταξύ 1960 και 1981, το Εθνικό Ινστιτούτο για τον Καρκίνο στις ΗΠΑ (U.S. National Cancer Institute) ερεύνησε περίπου εκχυλίσματα από είδη φυτών. Το μακρόχρονο αυτό πρόγραμμα κατέληξε στην παραγωγή τριών φαρμάκων που πέρασαν με επιτυχία τις κλινικές δοκιμές, ένα από τα οποία ήταν η ταξόλη που απαντάται στα είδη Taxus και αποτελεί σημαντικό αντικαρκινικό φάρμακο (Cragg et al., 1994). Αφού επιλεχθούν τα φυτά με κάποιον τρόπο ακολουθεί ο φυτοχημικός και φαρμακολογικός διαχωρισμός και τέλος η απομόνωση συγκεκριμένων ενεργών συστατικών. Κατόπιν καθορίζεται η χημική δομή τους, καθώς και οι πιθανές μέθοδοι μελλοντικής σύνθεσης. Πραγματοποιούνται τοξικολογικοί έλεγχοι για τον εντοπισμό 4

13 τυχόν παρενεργειών. Μόνον όταν οι χημικές ενώσεις περάσουν με επιτυχία όλα αυτά τα στάδια, μπορούν πλέον να εισέλθουν στη φάση της κλινικής έρευνας. Εφόσον παραχθεί ένα τελικό προϊόν, η τιμή του περιλαμβάνει ποσοστό του ερευνητικού κόστους. 1.2 Το γένος Hypericum εισαγωγικά στοιχεία Το γένος Hypericum εμφανίζει μια σχεδόν παγκόσμια εξάπλωση και περιλαμβάνει περίπου 400 είδη (κυρίως πόες και θάμνους), τα οποία ανήκουν στην οικογένεια Hypericaceae ή Guttiferae. Φύεται σε όλες τις εύκρατες περιοχές του κόσμου Ευρώπη, Ασία και Νότιο Αμερική αλλά απουσιάζει από ερήμους και αρκτικές περιοχές. Από όλα τα είδη του γένους, το Hypericum perforatum L. (Υπερικό το διάτρητο) παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον λόγω της αξιόλογης φαρμακολογικής δράσης του. Το υπερικό (Hypericum perforatum), γνωστό στην Ευρώπη και ως βότανο του Αγ. Ιωάννη, είναι ένα από τα πιο παλιά φαρμακευτικά φυτά που χρησιμοποιούνταν στη λαϊκή θεραπευτική πολλών διαφορετικών πολιτισμών. Η πόα υπερικού (ή Hyperici herba όπως αναφέρεται στην Ευρωπαϊκή Φαρμακοποιία) είναι η δεύτερη παγκοσμίως πιο διαδεδομένη δρόγη που χρησιμοποιείται ως αντικαταθλιπτικό, τα τελευταία 20 χρόνια. Στην Ευρώπη 2 δισεκατομμύρια ευρώ καταγράφονται ετησίως ως κέρδη από πωλήσεις υπερικού (Gioti et al., 2009), ενώ μόνο στη Γερμανία η πόα υπερικού είναι σήμερα το πλέον συνταγογραφούμενο αντικαταθλιπτικό, με περισσότερες από 2,7 εκατομ. συνταγές κάθε χρόνο (Hosni et al., 2010). Στη θεραπευτική, ολόκληρο το εκχύλισμα αλλά και κάποιες-ήδη- προσδιορισμένες ουσίες είναι υπεύθυνο για μια πληθώρα φαρμακολογικών ιδιοτήτων, όπως 5

14 επουλωτικό πληγών (Mukherjee et al., 2000), αντισηπτικό (Reichling et al., 2001), αντιικό (Jacobson et al., 2001), αντιφλεγμονώδες (Schempp et al., 1999), κατά της εξάρτησης από το αλκοόλ (Rezvani et al., 1999). Πρόσθετες μελέτες επιβεβαίωσαν τη δράση του ως αντιοξειδωτικό (Gioti et al., 2009), γαστροπροστατευτικό (Zdunic et al., 2009), ενώ σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες το H. perforatum έδειξε να αναστέλλει την κυτταρική απόπτωση (Di Carlo et al., 2009) και το οξειδωτικό στρες που συνοδεύει την ελκώδη κολίτιδα (Dost et al., 2009). 1.3 Ιστορικά στοιχεία Από την αρχαιότητα το Hypericum perforatum είχε σημαντικό ρόλο. Ο Ιπποκράτης αναφέρει τη χρήση του ως νευροτονωτικό και αναλγητικό για τους πόνους της εμμηνόρροιας, ενώ ο θεμελιωτής της Φαρμακολογίας, Διοσκουρίδης (1 ος αιώνας μ.χ.), αναφέρει επίσης τις αναλγητικές του δράσεις καθώς και τη χρήση του ως διουρητικό αλλά και επουλωτικό των πληγών από εγκαύματα. Στο μνημειώδες έργο του «Περί ύλης Ιατρικής» (Materia medica), αναφέρεται ότι το υπερικό: «Έχει την ιδιότητα να προκαλεί τα ούρα και την έμμηνο ρύση, όταν εισάγεται με βύσμα, ενώ όταν πίνεται με κρασί θεραπεύει όσους έχουν ανά τέσσερις ημέρες πυρετό. Ο σπόρος, όταν πίνεται για σαράντα ημέρες, θεραπεύει τις ισχιαλγίες, ενώ τα φύλλα, αν γίνουν κατάπλασμα μαζί με τον σπόρο, θεραπεύουν τα εγκαύματα.» Υπάρχουν διάφορες επεξηγήσεις όσον αφορά την προέλευση του ονόματος του υπερικού, εκ των οποίων περισσότερο αποδεκτή είναι ότι προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «υπέρ» και «εικόνα». Σύμφωνα με μια λαϊκή δοξασία, οι Χριστιανοί του 6 ου αιώνα παρατήρησαν την παρουσία του βοτάνου πάνω από μια εικόνα, την ημέρα του εορτασμού του Αγ. Ιωάννη του Βαπτιστή (24 Ιουνίου) (Barnes et al., 2001). Γι αυτό και υπάρχει και η δεύτερη, πιο γνωστή, ονομασία του φυτού : Βότανο του Αγ. Ιωάννη (Saint John s wort). Μια άλλη παράδοση αναφέρει ότι το φυτό ματώνει, κάθε χρόνο, συνδυάζοντάς το έτσι με τον αποκεφαλισμό του Αγίου. Μάλιστα, τα σκούρα κόκκινα στίγματα των πετάλων συμβολίζουν το αίμα του, ενώ τα διάφανα σημάδια στα πέταλα, τα δάκρυα των πιστών που χύθηκαν γι αυτόν. Ο όρος perforatum έχει λατινική προέλευση και αναφέρεται στα διάτρητα φύλλα του, ένεκα των διάφανων κηλίδων. 6

15 Αργότερα, οι μεσαιωνικοί συγγραφείς στην ουσία αντιγράφουν τις παρατηρήσεις των Αρχαίων Ελλήνων και ενισχύουν τη θέση του φυτού στην αντιμετώπιση των ψυχικών παθήσεων εκμεταλλευόμενοι τη μαγεία των μεσαιωνικών ονομάτων του φυτού. Ο Παράκελσος (16 ος αιώνας μ.χ.), διάσημος ιατρός και χημικός, περιέγραψε τη χρήση του υπερικού στη θεραπευτική αντιμετώπιση της ήπιας κατάθλιψης και άλλων ψυχιατρικών διαταραχών που καλούσε «φαντάσματα». Ο ίδιος έγραψε : «Ο Θεός έδωσε στο υπερικό τη δύναμη να διώκει τα φαντάσματα της φύσης, αλλά και παράσιτα, πληγές, κατάγματα οστών και όλα τα δεινά» Η έννοια του δαιμονισμού είναι στενά συνυφασμένη με τις ψυχικές παθήσεις, και η κατάθλιψη αποτελεί μια από αυτές. Μια μορφή κατάθλιψης, η διπολική διαταραχή (μανιοκατάθλιψη) δίνει συμπτώματα που προσομοιάζουν αρκετά με αυτό που στο μεσαίωνα αποκαλούσαν δαιμονισμό. Ο «δαιμονισμένος» ελάμβανε υπερικό για να φύγουν ή να μην έλθουν τα δαιμόνια (Μ. Μιτάκης, Η Εθνοφαρμακολογία του υπερικού). Από πολύ παλιά, παρατηρήσεις σε ζώα τα οποία είχαν καταναλώσει Hypericum φανέρωσαν δερματικές αλλεργίες-εγκαύματα, εφόσον τα ζώα είχαν εκτεθεί στο ηλιακό φως (Σχήμα 1-1). Μόνο ζώα με λευκό ή ανοιχτόχρωμο δέρμα εμφανίζουν μια τέτοιου είδους φωτοευαισθησία (υπερικισμός όπως ονομάσθηκε), η οποία εκδηλώνεται ως ψυχοκινητική διέγερση με δερματικά εξανθήματα με φυσαλίδες, παρόμοιες με αυτές που προκαλούνται από εγκαύματα. Σε σοβαρές περιπτώσεις η δηλητηρίαση οδηγεί ακόμα σε αιμόλυση, επιληπτικά ρίγη και θάνατο των ζώων (Bourke, 2000). Σχήμα 1-1: Επίδραση του υπερικού στα άλογα 4 ημέρες μετά από τη λήψη του (πηγή: St John s Wort, Agfact P7.6.1, 5th edition 2005, Mikala) 7

16 Άλλες λαϊκές ονομασίες του φυτού που υπάρχουν είναι : βάλσαμο, βαλσαμόχορτο (από την επουλωτική δράση του), σπαθόχορτο (από το σχήμα των φύλλων του), λειχηνόχορτο, περίκη, βότανο του Προδρόμου. Μια ακόμη εξήγηση για την ονομασία του ως τρυπητό βότανο (= perforatum) προέρχεται από γερμανική παράδοση σύμφωνα με την οποία το φυτό είχε τόσο ισχυρές δυνάμεις που ο διάβολος ήταν οργισμένος μαζί του και για να το αποτελειώσει, τρύπησε τα φύλλα του με μια βελόνα. Το φυτό όμως ήταν όντως τόσο δυνατό που άντεξε και εμφανίζει ακόμα και σήμερα τις τρύπες αυτές. Στην Ελλάδα τα είδη του υπερικού χρησιμοποιούνται ως υλικό επένδυσης ή κάλυψης κοφινιών, στην κλάδωση του μεταξοσκώληκα, στην ξήρανση των σύκων. Στη Θεσσαλία χρησιμοποιείται στην κατασκευή σκουπών για τα αλώνια (Φουκάλι). Επίσης στη Σάμο, παλαιότερα όταν δεν έκαναν θειάφωση στα κρασοβάρελα, τα επάλειφαν με ένα είδος υπερικού (καλοκρασάς) (Μ. Μιτάκης, Η εθνοφαρμακολογία του υπερικού). 1.4 Βοτανική περιγραφή Το Hypericum perforatum είναι ένα ποώδες φυτό που μπορεί να φτάσει έως και τα 60 cm ύψος. Έχει χρυσο-κίτρινα, ακτινόμορφα άνθη με πολυάριθμους μακρείς στήμονες και αντιδιαμετρικά πέταλα με πολλές ημιδιαφανείς κόκκινες αδενώδεις κηλίδες. Το στέλεχος φέρει 2 χαρακτηριστικές διαμήκεις κορυφογραμμές οι οποίες διακρίνουν το φυτό από άλλα είδη του Hypericum. Το μεσόφυλλο περιέχει σφαιρικούς αδένες γεμάτους με πτητικό έλαιο το οποίο εκκρίνεται απ το φυτό (Schulz, 2002). Κρατώντας ένα φύλλο στο φως διακρίνονται πολλές διαφανείς κηλίδες οι οποίες προσδίδουν μια διάτρητη μορφή, ως εκ τούτου και η επιστημονική ονομασία του βοτάνου: perforatum = διάτρητο. Αυτό θεωρείται και το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό που το ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα φυτά. Τα σέπαλα και τα πέταλα είναι 5 σε αριθμό, ενώ τα τελευταία πασπαλίζονται με σκουρόχρωμες μικρές κηλίδες. Το άνθος του περιέχει το κύριο 8

17 επουλωτικό συστατικό, κι αυτό διαπιστώνεται με γυμνό μάτι εάν τρίψει κανείς τα άνθη του υπερικού με τα δάχτυλά του. Αμέσως θα απελευθερωθεί ένα βαθύ, κόκκινο χρώμα, συστατικό του οποίου είναι η υπερικίνη. Όσον αφορά το δραστικό μέρος του φυτού, αυτό είναι το εναέριο τμήμα του, στο οποίο περιλαμβάνεται ο βλαστός, το άνθος και τα φύλλα. Αντίθετα με πολλά φαρμακευτικά φυτά, η ρίζα δεν χρησιμοποιείται διότι δεν περιέχει κανένα - τουλάχιστον ανιχνεύσιμο- με θεραπευτικές ιδιότητες συστατικό. Το μεθανολικό εκχύλισμα του φυτού (από τα εναέρια τμήματα αυτού) αποτελεί αντικείμενο των περισσότερων ερευνών σχετικά με την αντικαταθλιπτική δράση του (Mennini and Gobbi, 2004). Ελαιώδες εκχύλισμα των εναέριων τμημάτων του υπερικού (Oleum Hyperici), το οποίο προέρχεται έπειτα από ομογενοποίηση των άνθεων με ελαιόλαδο ή ηλιέλαιο, παρουσιάζει φαρμακευτική δράση ως επουλωτικό (Zdunic et al., 2009; Suntar et al., 2010). 9

18 1.5 Ανάπτυξη και γεωγραφική εξάπλωση Γενικότερα, κατανέμεται και στα δύο ημισφαίρια σε εύκρατες, υπο-τροπικές και ορεινές τροπικές περιοχές, ωστόσο προτιμά να αναπτύσσεται σε ηλιόλουστους τόπους, ενώ μπορεί εύκολα να φυτευτεί σε κήπο. Μέχρι πρόσφατα οι ανάγκες για τη χρήση του υπερικού καλύπτονταν με τη συλλογή του από την άγρια φύση (Ευρώπη, Δυτική Ασία, Βόρεια Αφρική), ωστόσο σήμερα λόγω της αυξημένης ζήτησης αναπτύσσονται καλλιέργειες στη Βόρεια και Νότια Αμερική, Νότια Αφρική, Ασία και Αυστραλία. Στην Ευρώπη, καλλιεργείται ευρέως, στη Σερβία, Πολωνία, όπως επίσης και σε άλλες χώρες της βαλκανικής χερσονήσου (Zdunic et al., 2009). Στην Ελλάδα φύονται 40 είδη και υποείδη (taxa) του γένους από τα 61 που απαντώνται σε ολόκληρη την Ευρώπη τα οποία κατανέμονται σε 13 φυτογεωγραφικές περιοχές. Από αυτά τα 40, τα 12 είναι ελληνικά ενδημικά (30%) και τα 28 έχουν ευρύτερη εξάπλωση (70%) (Πυλαρά, ερευνητική εργασία). Η ανάπτυξη του βοτάνου και κατά συνέπεια και η δραστικότητά του εξαρτάται από τις κλιματικές συνθήκες καλλιέργειας ή ανάπτυξής του (βροχόπτωση, θερμοκρασία), από τα χαρακτηριστικά του εδάφους (όξινο ή ουδέτερο περιβάλλον, περιεκτικότητα σε βαρέα μέταλλα), το υψόμετρο. Έρευνα των Murch et al έδειξε την επίδραση που είχε στην ανάπτυξη και τη χημική σύσταση του συγκεκριμένου φυτού πιθανή μόλυνση του εδάφους με ανόργανους ρύπους βαρέα μέταλλα, όπως νικέλιο- με αποτέλεσμα την αρνητική επίπτωση στην ποιότητα, ασφάλεια και δραστικότητα πιθανών σκευασμάτων που προέρχονται από αυτό (Murch et al., 2003). Εξίσου σημαντικός είναι και ο χρόνος - συνθήκες συγκομιδής του. Γενικότερα, φαρμακευτικά φυτά που προορίζονται για φαρμακευτική χρήση θα πρέπει να συγκεντρώνονται αμέσως μόλις τα άνθη αρχίζουν να ανοίγουν. Το υλικό της συγκομιδής πρέπει επίσης να ξηραίνεται γρήγορα αλλά και προσεκτικά, έτσι ώστε να 10

19 διαφυλαχθεί το περιεχόμενο των εκκριτικών αδένων ή ακόμα να προληφθεί η αποσύνθεση των κύριων φυτοχημικών συστατικών, υπερικίνη και ψευδοϋπερικίνη (ναφθοδιανθρόνες) και φλωρογλουκινόλες (υπερφορίνη και αντι-υπερφορίνη) (Williams et al., 2006). Η θερμοκρασία ξήρανσης δεν πρέπει να ξεπερνά τους C. Η περίοδος συγκομιδής για το υπερικό είναι μεταξύ Ιουνίου και Σεπτεμβρίου, οπότε είναι λίγο πριν και λίγο μετά την άνθισή του αντίστοιχα (Williams et al., 2006). Αποξηραμένα φύλλα και στελέχη αντέχουν 6-9 μήνες, ενώ τα φρέσκα άνθη και φύλλα έχουν ζωή 3 ημερών για μέγιστη δραστικότητα. 1.6 Φυτοχημική σύσταση Τα εκχυλίσματα υπερικού ανήκουν στα φυτικά φάρμακα που έχουν χαρακτηριστεί εκτενώς. Περισσότερα από 150 συστατικά ή ομάδες συστατικών με πλειοτρόπο συνεργική και εν μέρει ανταγωνιστική δράση έχουν μέχρι τώρα ταυτοποιηθεί (Butterweck and Schmidt, 2007), αποτελώντας το 60-70% των γνωστών φυτοχημικών συστατικών. Ωστόσο, 30-40% των συστατικών δεν έχουν ακόμα καθοριστεί δομικά, αν και κάποιες απ αυτές πιθανόν να συμβάλλουν στα κλινικά αποτελέσματα (Nahrstedt and Butterweck, 2010). Τα κύρια δραστικά συστατικά που απαντώνται στο εκχύλισμα του Hypericum perforatum συγκεντρώνονται σε 5 (βασικές) ομάδες - κατηγορίες οι οποίες συμβάλλουν στη φαρμακολογική αποτελεσματικότητά του : ναφθοδιανθρόνες = υπερικίνη, ψευδοϋπερικίνη, πρωτοϋπερικίνη και ψευδοπρωτοϋπερικίνη, φλωρογλουκινόλες = υπερφορίνη και αντι-υπερφορίνη, φλαβονοειδή = ρουτίνη, υπεροζίτης, κερσετίνη, ισοκερσετίνη, κερσιτρίνη, διφλαβονοειδή = διαπιγενίνη και αμεντοφλαβόνη και φαινολικά οξέα = χλωρογενικό οξύ (Πίνακας 1-1). Επιπλέον συστατικά που ταυτοποιήθηκαν από μελέτες είναι ταννίνες, αμινοξέα, ξανθόνες, αιθέρια έλαια καθώς και άλλες υδατοδιαλυτές ενώσεις (Gadzovska et al., 2005). Στον Πίνακα 1-2 παρουσιάζεται η κατανομή των διαφορετικών ομάδων δευτερογενών μεταβολιτών στα διάφορα μέρη του φυτού. 11

20 Πίνακας 1-1: Τα κύρια χημικά συστατικά του Hypericum perforatum Φλαβονοειδή Δομή R 1 Κερσετίνη Υπεροζίτης Ρουτίνη Ισοκερσιτρίνη Κερσιτρίνη HO O O OR 1 H Γαλακτόζη Γλυκόζη- Ραμνόζη Γλυκόζη Ραμνόζη Ναφθοδιανθρόνες Υπερικίνη O CH 3 Ψευδοϋπερικίνη HO HO CH 3 R 1 CH 2 O Φαινολικά οξέα Χλωρογενικό οξύ HO HO O O HO CO Διφλαβονοειδή Διαπιγενίνη HO O Ι3, ΙΙ8-διαπιγενίνη Αμεντοφλαβόνη O O O Ι3, ΙΙ8-διαπιγενίνη Φλωρογλουκινόλες HO Υπερφορίνη Αντι-υπερφορίνη HO O 4 O 3 O R 1 H CH 3 12

21 Πίνακας 1-2: Κατανομή βιοδραστικών συστατικών του Hypericum perforatum στα διάφορα μέρη του φυτού (Linde, 2009). Χημική ομάδα Παραδείγματα Μέρη φυτού Δράση Ναφθοδιανθρόνες (λιπόφιλες) υπερικίνη ψευδοϋπερικίνη άνθη, βλαστός αντικαταθλιπτική, αντιϊκή, φωτοευαισθητοποιός Φλωρογλουκινόλες (λιπόφιλες) υπερφορίνη αντι-υπερφορίνη άνθη, βλαστός αντικαταθλιπτική, αντιβιοτική Φλαβονοειδή (λιπόφιλο/υδρόφιλο) κερσετίνη υπεροζίτης κερσιτρίνη ισοκερσιτρίνη ρουτίνη φύλλα βλαστός αντικαταθλιπτική, αντιφλεγμονώδης Διφλαβονοειδή (λιπόφιλο) διαπιγενίνη άνθη κατασταλτική, αντιφλεγμονώδης Αιθέρια έλαια (λιπόφιλα) μονοτερπένια αλκοόλες άνθη, φύλλα Αμινοξέα (υδρόφιλα) GABA άνθη, φύλλα αντικαταθλιπτική Πολυφαινόλες (υδρόφιλες) χλωρογενικό οξύ καφεϊκό οξύ άνθη, φύλλα αντιοξειδωτική Ξανθόνες (λιπόφιλες) νοραθυριόλη ρίζα, άνθη αντικαταθλιπτική 13

22 1.6.1 Ναφθοδιανθρόνες Η υπερικίνη και η ψευδοϋπερικίνη είναι δύο φυσικά προϊόντα που ανήκουν στη χημική οικογένεια των ναφθοδιανθρόνων και απαντώνται σε πολύ λίγα φυτά. Είναι χαρακτηριστικά συστατικά του γένους Hypericum. Οι δύο αυτές ενώσεις απομονώθηκαν αρχικά από το Hypericum perforatum. Η περιεκτικότητά τους στο φυτό κυμαίνεται από 0,05 έως 0,3% περίπου στα φύλλα και σε 1-14% στο άνθος (Sirvent et al., 2003), όμως μπορεί να ποικίλλει ανάλογα με το υψόμετρο, τις συνθήκες φωτός ή την περίοδο συλλογής. Το φυτό περιέχει επίσης την πρωτοϋπερικίνη, την ψευδοπρωτοϋπερικίνη και την κυκλοψευδοϋπερικίνη. Όλες αυτές οι ενώσεις βρίσκονται κυρίως στο ανθισμένο τμήμα του φυτού και ειδικότερα στους μαύρους αδένες. Η πρωτοϋπερικίνη και η ψευδοπρωτοϋπερικίνη θεωρούνται τα πρόδρομα μόρια της υπερικίνης και της ψευδοϋπερικίνης, αντίστοιχα (Σχήμα 1-2). Επίσης η ψευδοϋπερικίνη είναι πιθανόν να μετατρέπεται στην κυκλοψευδοϋπερικίνη (Wirz et al., 2001). H πρωτοϋπερικίνη, η ψευδοπρωτοϋπερικίνη και η κυκλοψευδοϋπερικίνη ανιχνεύονται σε χαμηλότερες συγκεντρώσεις, γι αυτό και αναφέρονται ως συνολικές υπερικίνες ή συνολικές ναφθοδιανθρόνες. Γενικά, το ποσοστό της ψευδοϋπερικίνης (0,03-0,34%) είναι υψηλότερο από αυτό της υπερικίνης (0,03-0,09%) δύο έως τέσσερις φορές (Mauri and Pietta, 2000) α Φυσικοχημικές ιδιότητες Η υπερικίνη έχει μελετηθεί εκτενώς για τις φυσικοχημικές της ιδιότητες, ενώ αντίθετα, δεν ισχύει το ίδιο και για την ψευδοϋπερικίνη. Η υπερικίνη δεν είναι ένα επίπεδο μόριο, όπως φάνηκε ύστερα από μελέτες με περίθλαση ακτίνων-χ (Etzlstorfer et al., 1993). Οι πλευρικές μεθυλομάδες του αρωματικού σκελετού απωθούν η μία την άλλη και εμποδίζουν το μόριο να αποκτήσει επίπεδη διαμόρφωση. Διαλύεται σε κοινούς πολικούς διαλύτες σε συγκέντρωση της τάξης του 10-3 Μ. Οι υδρόφοβες αλληλεπιδράσεις της αρωματικής ένωσης είναι υπεύθυνες για τη σταθερή δομή του μορίου. 14

23 O O HO HO CH 3 CH 3 HO HO CH 3 CH 2 O O (1) (2) O O HO HO CH 3 CH 3 HO HO CH 3 CH 2 O O (3) (4) Σχήμα 1-2: Χημικές δομές της υπερικίνης (1), ψευδοϋπερικίνης (2), πρωτοϋπερικίνης (3) και ψευδοπρωτοϋπερικίνης (4). Παράγοντες που επηρεάζουν το φάσμα απορρόφησης της υπερικίνης είναι οι διαλύτες, το ph και η διαμόρφωση στην οποία βρίσκεται. Επιπλέον, αραίωση, αύξηση θερμοκρασίας, προσθήκη πυριδίνης ή DMSO (διμεθυλo-σουλφοξείδιο) στα διαλύματα, διαταράσσουν τους δεσμούς υδρογόνου, διαλύοντας τα μόρια της υπερικίνης και ενισχύοντας έτσι, τη δημιουργία άλλων ενώσεων. Οι ναφθοδιανθρόνες είναι δυσδιάλυτες στο νερό. Η ψευδοϋπερικίνη ωστόσο, είναι περισσότερο διαλυτή σε πολικούς διαλύτες εξαιτίας της υδροξυ-μεθυλομάδας που διαθέτει. Επίσης, άλατα του καλίου αυξάνουν τη διαλυτότητα και την ικανότητα εκχύλισής τους από το φυτό (Falk et al., 1992). Πρότυπα διαλύματα ναφθοδιανθρόνων σε μεθανόλη: πυριδίνη (99:1, v/v) μπορούν να αναλυθούν, εφόσον είναι εντελώς διαυγή. Αυτή η εξαιρετική διαλυτότητα αμέσως μετά την προσθήκη πυριδίνης εξηγείται με το σχηματισμό σύμπλοκων ναφθοδιανθρόνης-πυριδίνης. Ωστόσο, η αποικοδόμηση της ψευδοϋπερικίνης επιταχύνεται ελαφρώς με την παρουσία της πυριδίνης (Wirz et al., 2002) Όσον αφορά τις συνθήκες αποθήκευσης των διαλυμάτων με πρότυπες ουσίες υπερικίνη ή ψευδοϋπερικίνη, αναφέρεται ότι η σταθερότητα αυτών είναι μαγαλύτερη στους -20 C στο σκοτάδι. Η υπερικίνη παρουσιάζει μεγαλύτερη σταθερότητα σε 15

24 σχέση με την ψευδοϋπερικίνη στο σκοτάδι. Επιπρόσθετα η σταθερότητα της ψευδοϋπερικίνης είναι μεγαλύτερη στα διαλύματα εκχύλισης απ ότι στα πρότυπα διαλύματα. Το ph είναι ένας άλλος παράγοντας που προκαλεί αποικοδόμηση των ναφθοδιανθρόνων. Όξινες συνθήκες προκαλούν αποσύνθεση της υπερικίνης και της ψευδοϋπερικίνης στο εκχύλισμα του H. perforatum, ενώ το ίδιο συμβαίνει και σε αλκαλικό περιβάλλον (Fourneron and Nait-Si, 2006; Liu et al., 2005). Συγκεκριμένα για την υπερικίνη, αυτή σχηματίζει κόκκινα διαλύματα στους περισσότερους οργανικούς διαλύτες, πράσινο διάλυμα σε βασικό μέσο ενώ σε υδατικό περιβάλλον χρωματίζεται βιολετί (Wynn and Cotton, 1995). Σύμφωνα με πρόσφατη βιβλιογραφία (Karioti et al., 2009), πρότυπα διαλύματα καθαρής υπερικίνης και ψευδοϋπερικίνης παρουσιάζουν μείωση κατά 20% ύστερα από 4 ημέρες σε θερμοκρασία δωματίου, γι αυτό και είναι απαραίτητο να χρησιμοποιούνται όσο το δυνατόν πιο γρήγορα β Βιοσύνθεση Η βιοσύνθεση της υπερικίνης και της ψευδοϋπερικίνης ακολουθεί το μονοπάτι πολυκετιδίων, σύμφωνα με το οποίο, ένα μόριο ακετυλο-συνενζύμουα αντιδρά με 7 μόρια μηλονυλο-συνενζύμουα για να σχηματίσει ένα γραμμικό οκτακετίδιο το οποίο υφίσταται κυκλοποίηση και δικαρβοξυλίωση, οδηγώντας έτσι στο σχηματισμό της εμοδίνης. Η εμοδίνη θεωρείται πρόδρομο μόριο της υπερικίνης. Διαδοχικές οξειδώσεις οδηγούν στη δημιουργία της πρωτοϋπερικίνης, η οποία ύστερα από ακτινοβολία με ορατό φως δίνει την υπερικίνη. Οξείδωση της μεθυλομάδας της πρωτοϋπερικίνης καταλήγει σε σχηματισμό ψευδοπρωτοϋπερικίνης, η οποία ομοίως μετατρέπεται σε ψευδοϋπερικίνη υπό ορατό φως. Οι αντιδράσεις αυτές καταλύονται από τα ένζυμα συνθάση πολυκετιδίων (PKS) και Hyp-1, όπως φαίνεται και στο Σχήμα

25 Σχήμα 1-3: Βιοσύνθεση της υπερικίνης 1.6.1γ Βιολογικές δράσεις υπερικίνης Οι έρευνες για την αντικαταθλιπτική δράση του υπερικού είχαν επικεντρωθεί αρχικά στην υπερικίνη, την οποία περιέγραφαν ως αναστολέα της μονοαμινο-οξειδάσης (ΜΑΟ), ένζυμο που έχει σχέση με τον εντός των νευρώνων καταβολισμό των αμινών (Suzuki et al., 1984). Ωστόσο, νεότερες μελέτες αναίρεσαν αυτή την υπόθεση και τώρα το ενδιαφέρον έχει στραφεί στην υπερφορίνη. Η υπερικίνη έχει μελετηθεί εκτενώς για την εφαρμογή της στη φωτοδυναμική θεραπεία. Η φωτοδυναμική θεραπεία (photodynamic therapy-pdt) είναι μια μέθοδος επιλεκτικής καταστροφής παθολογικών ιστών η οποία περιλαμβάνει τη χορήγηση ενός φαρμάκου το οποίο προσλαμβάνεται από τον ιστό που θέλουμε να 17

26 καταστρέψουμε. Το φάρμακο αυτό είναι ή μετατρέπεται μέσα στα κύτταρα σε φωτοευαισθητοποιό ουσία. Στη συνέχεια, ο ιστός-στόχος ακτινοβολείται με φως καθορισμένου μήκους κύματος και ενέργειας και παρουσία οξυγόνου ξεκινά έτσι μια σειρά φωτοχημικών αντιδράσεων που καταλήγουν σε παραγωγή ελευθέρων ριζών οξυγόνου και άλλων μορίων υψηλής χημικής δραστικότητας. Το αποτέλεσμα είναι η εκλεκτική νέκρωση του παθολογικού ιστού με την ελάχιστη δυνατή βλαπτική επίδραση στον περιβάλλοντα υγιή ιστό. Η χρήση της φωτοδυναμικής θεραπείας είναι ιδιαίτερα ελκυστική χάρη στην εκλεκτικότητά της. Οι ναφθοδιανθρόνες παρουσιάζουν μια ισχυρή ικανότητα να παράγουν δραστικές μορφές οξυγόνου (reactive oxygen species-ros), γεγονός που τις συγκαταλέγει στις πιο ισχυρές φωτοευαισθητοποιές ουσίες της φύσης. Ο Vandenbogaerde και οι συνεργάτες του μελέτησαν τις ενδιαφέρουσες αυτές ιδιότητες, προτείνοντας το μόριο ως φωτοχημειοθεραπευτικό. Επιπλέον, σύγκριναν την αποτελεσματικότητα υπερικίνης και ψευδοϋπερικίνης και παρά τις δομικές ομοιότητες παρατήρησαν πως η τελευταία είναι λιγότερο αποτελεσματική από την υπερικίνη (Vandenbogaerde et al., 1997; Vandenbogaerde et al., 1998). Οι ιδιότητες αυτές δικαιολογούν επίσης και την αντιϊκή δράση, ενώ οι επιστήμονες είχαν στρέψει το ενδιαφέρον τους στη χρήση κατά του ιού HIV-1 (Meruelo et al., 1988), έρευνες οι οποίες τελικά έδωσαν απογοητευτικά αποτελέσματα καθώς οι ασθενείς στους οποίους χορηγήθηκε υπερικίνη εμφάνισαν φωτοτοξικότητα (Kubin et al., 2008). Σήμερα η υπερικίνη προτείνεται ως φθορίζον διαγνωστικό εργαλείο για την ανίχνευση καρκινικών κυττάρων (Kubin et al., 2008). Τέλος, in vivo πειράματα σε οφθαλμό αρουραίου (Lavie et al., 2005) υποδεικνύουν ισχυρή ανασταλτική δράση της υπερικίνης στην αγγειογένεση, προσθέτοντας στις εν δυνάμει εφαρμογές της, αυτή της οφθαλμολογικής. 18

27 1.6.2 Φλωρογλουκινόλες Η υπερφορίνη και το παράγωγό της, αντι-υπερφορίνη είναι ένας από τους σημαντικούς μεταβολίτες του Hypericum perforatum και πιστεύεται ότι είναι υπεύθυνη για αρκετές νευρολογικές δράσεις των εκχυλισμάτων υπερικού (Chatterjee et al., 1998). Τα τελευταία χρόνια έχει αναγνωριστεί ως κύριο δραστικό συστατικό υπεύθυνο για τις αντικαταθλιπτικές ιδιότητες. Η υπερφορίνη απομονώθηκε πρώτα από τους Bystrov και συνεργάτες, το 1975, οι οποίοι την εκχύλισαν από το H. perforatum και την ονόμασαν έτσι (Bystrov et al., 1975). Είναι μία από τις πιο άφθονες βιοδραστικές ενώσεις που περιέχεται σε υψηλές συγκεντρώσεις στα άνθη, στους καρπούς και στα φύλλα. Σε εργασία των Tekel ová et al. αναφέρεται πως το ποσοστό της υπερφορίνης αυξάνεται συνεχώς από 2.5% στα νεαρά άνθη (3-4 mm) έως 8.5% στους μη ώριμους καρπούς (Tekel ová et al., 2000). Αντίθετα, οι υπερικίνες και τα φλαβονοειδή σχηματίζονται κυρίως στα σέπαλα, στα πέταλα και στους στήμονες τα οποία πέφτουν από το φυτό. Οι φλωρογλουκινόλες είναι εύκολα αποικοδομήσιμες ενώσεις, γι αυτό και παρουσιάζουν δυσκολίες κατά τη μελέτη τους, καθώς είναι ευαίσθητες στην έκθεση στον αέρα και στο φως και ασταθείς στους περισσότερους οργανικούς διαλύτες. Η δομή της υπερφορίνης, η οποία είναι μοναδική ως φυσικό προϊόν, είναι αυτή ενός ισοπρενοειδούς που περιέχει 35 άτομα άνθρακα. Θεωρητικά, 3 διαφορετικά ταυτομερή είναι πιθανά, μία δικετόνη και δύο ενόλες (Fourneron and Nait-Si, 2006) (Σχήμα 1-4). Πιο αναλυτικά, η υπερφορίνη είναι ένα (πρενυλιωμένο) φλωρογλουκινολκό παράγωγο που αποτελείται από ένα φλωρογλουκινολικό σκελετό με 5 λιπόφιλες ισοπρενικές αλυσίδες. Η στερεοχημική δομή ταυτοποιήθηκε ύστερα από φασματογραφικά πειράματα, ενώ η απόλυτη διαμόρφωση διευκρινίστηκε με κρυσταλλογραφία ακτίνων-χ (Brondz et al., 1982, 1983). 19

28 O O HO O O O O O O O O Σχήμα 1-4: Πιθανές δομές για την υπερφορίνη Ένα φυσικό ομόλογο της υπερφορίνης είναι η αντι-υπερφορίνη, όπου η ισοπροπυλ - κετονική πλευρική αλυσίδα αντικαθίσταται από μία 2-μεθυλ-προπυλ-κετόνη (Πίνακας 1-1). Στα εκχυλίσματα του Η. perforatum η αναλογία υπερφορίνης αντιυπερφορίνης φτάνει το 5-10:1. Η αστάθεια της υπερφορίνης οφείλεται στο ενολικό, β-δικαρβονυλικό ισομερές, εφόσον φυσικά ανάλογα που στερούνται αυτής της ομάδας είναι σταθερά. Συγκεκριμένα, έρευνες σχετικά με τη σταθερότητα των φλωρογλουκινών έδειξαν πως σε όξινες συνθήκες (ph=2) παραμένει το 50% της αρχικής ποσότητας ύστερα από 48 ώρες, ενώ αντίθετα, σε πιο βασικό περιβάλλον (ph=7), παρατηρείται πλήρης μετατροπή μέσα σε 12 ώρες. Επιπλέον, η παρουσία φωτός και οξυγόνου επιταχύνουν την αποικοδόμηση των ενώσεων αυτών (Liu et al., 2005). Σε σύγκριση με τις ναφθοδιανθρόνες (υπερικίνη, ψευδοϋπερικίνη), οι τελευταίες είναι περισσότερο σταθερές εξαιτίας του συντονισμού στους αρωματικούς δακτυλίους. Εντούτοις, έχει βρεθεί ότι άλατα υπερφορίνης με δικυκλοεξυλο-αμμώνιο (Σχήμα 1-6) είναι πιο σταθερά σε θερμοκρασία δωματίου, σε επαφή με το ατμοσφαιρικό οξυγόνο (Erdelmeier et al., 1999) α Βιοσύνθεση Ο σχηματισμός της υπερφορίνης από ένζυμα δεν έχει κατανοηθεί πλήρως. Ωστόσο, ένας μηχανισμός που προτείνεται για την παραγωγή της είναι με το ισοβουτυρυλοσυνένζυμο Α ως αρχικό μόριο, το οποίο προέρχεται από τη βαλίνη (Σχήμα 1-5). Αρχικά, ένα μόριο ισοβουτυρυλο-συνενζύμουα με 3 μόρια μηλονυλο-συνενζύμου Α αντιδρούν και με τη βοήθεια της συνθάσης της ισοβουτυροφαινόνης (ΒUS), 20

29 πραγματοποιείται συμπύκνωση Claisen η οποία παράγει μια φλωρο-ισοβουτυροφαινόνη. Στη συνέχεια 3 ηλεκτρόφιλες υποκαταστάσεις στον πυρήνα της υπερφορίνης με δύο διμεθυλ-αλλυλ-διφωσφορικές μονάδες (DMAPP) και ένα μόριο διφωσφορικού γερανυλίου (GPP) σχηματίζουν ένα ενδιάμεσο μόριο. Ένα τρίτο μόριο DMAPP μέσω ηλεκτρόφιλης προσθήκης στο 2'-3' διπλό δεσμό της (προϋπάρχουσας) αλυσίδας γερανυλίου ενεργοποιεί το δακτύλιο, κι έτσι κλείνει, δίνοντας το χαρακτηριστικό δικυκλικό σύστημα της δομής της υπερφορίνης (Beerhues, 2006). Το DMAPP είναι ο μεσολαβητής για όλες τις αντιδράσεις προσθήκης υδρόφοβων μορίων και είναι ο δότης πρενυλίων, ενώ η φλωρο-ισοβουτυρο-φαινόνη είναι ο δέκτης. Σχήμα 1-5: Βιοσύνθεση της υπερφορίνης 21

30 1.6.2β Βιολογική δράση υπερφορίνης Παρά το γεγονός ότι αρχικά το ενδιαφέρον είχε επικεντρωθεί στη δράση της υπερικίνης ως αντικαταθλιπτικό συστατικό εκχυλίσματος του Η. perforatum (κάτι που ποτέ δεν πιστοποιήθηκε) η υπερφορίνη θεωρείται πλέον ως η κύρια ένωση στην οποία αποδίδεται η φαρμακευτική δράση του φυτού ως αντικαταθλιπτικό. Η καθυστέρηση αυτή των ερευνητών οφειλόταν στην αστάθεια της ένωσης στο φως και στον αέρα. Εντούτοις, μικρή ποσότητα υπερφορίνης (1-5%) μπορεί να διατηρηθεί στα εκχυλίσματα, εφόσον βέβαια αποθηκευθεί κατάλληλα (Chatterjee et al., 1998). Πολλά φάρμακα κατά της κατάθλιψης συμπεριφέρονται ως περισσότερο ή λιγότερο εκλεκτικοί αναστολείς στην επαναπρόσληψη ενός το πολύ δύο νευροδιαβιβαστών, δρώντας ως ανταγωνιστικοί αναστολείς στο σημείο δέσμευσης των νευροδιαβιβαστών. Η υπερφορίνη, όπως και το δομικό ανάλογό της αντι-υπερφορίνη, είναι ένα εξαιρετικό μόριο με ευρύ φάσμα ανασταλτικών αποτελεσμάτων, επιδρώντας στην επαναπρόσληψη πέντε νευροδιαβιβαστών -σεροτονίνη (5-ΗΤ), ντοπαμίνη, νοραδρεναλίνη, L-γλουταμινικό και γ-αμινοβουτυρικό οξύ (GABA)- με όμοια αποδοτικότητα (Muller, 2003), δείχνοντας όμως έναν εντελώς νέο μηχανισμό δράσης, ο οποίος δεν έχει ακόμα κατανοηθεί πλήρως. Η κινητήρια δύναμη όλων των μηχανισμών επαναπρόσληψης νευροδιαβιβαστών είναι η διαφορά των ιόντων νατρίου μεταξύ υψηλής εξωκυτταρικής και χαμηλής ενδοκυτταρικής συγκέντρωσης νατρίου. Όλες οι πρωτεΐνες-μεταφορείς οδηγούνται από αυτή την κλίση νατρίου, με τέτοιο τρόπο που ο νευροδιαβιβαστής πρακτικά ωθείται μέσα στο κύτταρο μέσω των δεσμών του με τα ιόντα. Για την υπερφορίνη μπορούμε να πούμε ότι μειώνει αυτή τη βαθμίδωση νατρίου με την ενεργοποίηση ενός μηχανισμού ο οποίος οδηγεί σε αναστολή της πρόσληψης (Singer et al., 1999). Το μόριο της υπερφορίνης δεν αλληλεπιδρά άμεσα με τους νευροδιαβιβαστές, αλλά αυξάνει τη συγκέντρωση του ενδοκυτταρικού νατρίουαναστέλλοντας έτσι την επαναπρόσληψη των νευροδιαβιβαστών (Singer et al., 1999). 22

31 Φυσικά, το ερώτημα είναι εάν ένα εκχύλισμα που δεν περιέχει υπερφορίνη είναι εξίσου αποτελεσματικό αντικαταθλιπτικό φάρμακο. Σε έρευνα των Laakmann et al., εξετάσθηκε σε καταθλιπτικούς ασθενείς η δόση εκχυλίσματος υπερικού (perforatum) με υψηλή (5,0%) και χαμηλή (0,5%) περιεκτικότητα σε υπερφορίνη σε σχέση με placebo. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι μόνο το πλούσιο σε υπερφορίνη εκχύλισμα είχε αντικαταθλιπτική δράση (Laakmann et al.,1998). Καθαρή υπερφορίνη είχε αντικαταθλιπτικό αποτέλεσμα σε μοντέλα ζώων, τόσο σε συγκέντρωση της τάξης του μμ (10-6 mol/l), όσο και σε nm (10-9 mol/l) (Chatterjee et al., 1998). Η υπερφορίνη σχετίζεται με αντικαταθλιπτική αλλά και αγχολυτική δραστηριότητα. Αρουραίοι που υποβλήθηκαν σε κλασσικό μοντέλο μελέτης αγχώδους συμπεριφοράς (τεστ εξαναγκασμένης κολύμβησης) εμφάνισαν ελάττωση του άγχους ύστερα από χορήγηση υπερφορίνης (Bhattacharya et al., 1998). Άλλες βιολογικές δράσεις που έχουν αναφερθεί για τις φλωρογλουκινόλες είναι η αντιβακτηριακή, κατά του Staphylococcus aureus και των Gram-θετικών βακτηρίων μόνο σε υψηλές συγκεντρώσεις (Schempp et al., 1999), η αντιφλεγμονώδης, ενώ μελετάται και η κυτταροτοξική δράση (Martarelli et al., 2004; Quiney et al., 2006). Ενδείξεις τόσο από in vitro όσο και από in vivo πειράματα προτείνουν πως η υπερφορίνη μπορεί να αναστείλει τον πολλαπλασιασμό καρκινικών κυττάρων ανθρώπων και αρουραίων, συμπεριλαμβανομένου ιστιοκύτταρα, κύτταρα γλοιοβλαστώματος, λευχαιμικά και Β-λευχαιμικά λεμφοκύτταρα (Schempp et al., 2002). Σημαντικό βεβαίως θεωρείται το ότι η υπερφορίνη αναστέλλει την ανάπτυξη αυτών των κυττάρων, χωρίς κάποιο σημάδι οξείας τοξικότητας. Επιπλέον έρευνες αποδεικνύουν πως η υπερφορίνη παρουσιάζει αντικαρκινικά αποτελέσματα 23

32 μέσω αρκετών μηχανισμών για παράδειγμα επαγωγή της απόπτωσης σε καρκινικές σειρές (Quiney et al., 2006), αναστολή της αγγειογένεσης (Martinez-Poveda et al., 2005) και καταστολή της μετάστασης (Dona et al., 2004). Έρευνες πάνω σε ένα σταθερό άλας της υπερφορίνης με δικυκλοεξυλαμμώνιο (DCHA-HF) (Σχήμα 6) αναφέρουν ότι χαμηλές συγκεντρώσεις αυτού αναστέλλουν την ανάπτυξη καρκινικών καθώς και τη μετατόπιση του παράγοντα NF-kB, κεντρικό κόμβο στα αγγειογενετικά και φλεγμονώδη μονοπάτια (Lorusso et al., 2009). Οι μηχανισμοί όλων αυτών των δράσεων παραμένουν άγνωστοι. Οι ενδείξεις, ωστόσο αποκαλύπτουν την υπερφορίνη ως μία ευρέως φάσματος αντι-αγγειογενετική και αντι-φλεγμονώδη ένωση, με χαμηλή τοξικότητα, ικανή να αποτελέσει έναν εν δυνάμει ισχυρό χημειοθεραπευτικό παράγοντα. HO O C 6 H 14, CH 3 CHCH 3, N,N-dicyclohexylamine O O H 2 N O O N 2, O O Σχήμα 1-6: Σύνθεση του άλατος DCHA-Υπερφορίνη (Liu et al., 2011). 24

33 1.6.3 Φλαβονοειδή Τα φλαβονοειδή ανήκουν σε μία μεγάλη ομάδα φυσικών προϊόντων πολυφαινολικές ενώσεις τα οποίακατανέμονται ευρέως σε όλο το φυτικό βασίλειο (στα άνθη, στους βλαστούς, στις ρίζες των φυτών ) και αποτελούν συστατικά των φρούτων, λαχανικών και αφεψημάτων (τσάι, κρασί). Αυτά τα φυσικά προϊόντα είναι γνωστά για τις ευεργετικές τους ιδιότητες πολύ πριν τα φλαβονοειδή απομονωθούν ως οι δραστικές ουσίες. Περισσότερες από 4000 φλαβονοειδείς ενώσεις έχουν ταυτοποιηθεί, πολλές από τις οποίες είναι υπεύθυνες για το ελκυστικό χρώμα των λουλουδιών, των φρούτων και των φύλλων, ενώ συνήθως παρουσιάζονται στους ιστούς των φυτών με τη μορφή των γλυκοζιτών. Ανάλογα με τη μοριακή τους δομή, μπορούν να ταξινομηθούν σε διάφορες κατηγορίες: παράγωγα φλαβόνης, φλαβονόλης, φλαβανόνης, ισοφλαβόνες, διφλαβόνες, ανθοκυανίνες. Τα φλαβονοειδή παρουσιάζουν πλήθος βιολογικών δράσεων, όπως αντιβακτηριδιακή, αντι-ιική, αντι-ηπατοτοξική, αντιφλεγμονώδη, αντιαλλεργική και αντιοξειδωτική. Έρευνες έχουν δείξει ότι αυξημένη διαιτητική πρόσληψη φλαβονοειδών σχετίζεται με την προστασία από τη στεφανιαία νόσο αλλά και τον καρκίνο (Hertog et al., 1997). Χάρη στην αφθονία τους στα φυτικά προϊόντα καθώς επίσης στις ευεργετικές βιολογικές τους ιδιότητες, τα φλαβονοειδή έχουν σημαντικό ενδιαφέρον στην ανακάλυψη νέων φαρμάκων όπως επίσης και στη χρήση τους ως συμπληρώματα διατροφής. Δεδομένου ότι είναι άγνωστο ακόμα αν τα προς μελέτη φλαβονοειδή στα διάφορα πειράματα φτάνουν στο υποτιθέμενο σημείο δράσης με την αρχική τους δομή και σε ικανοποιητικές συγκεντρώσεις, υπάρχουν ελάχιστα φάρμακα βασιζόμενα σε φλαβονοειδή. Τα γλυκοζυλιωμένα φλαβονοειδή (Σχήμα 1-7) βρίσκονται στο Hypericum perforatum σε ποσοστό 2-4% και αντιπροσωπεύουν τη μεγαλύτερη ομάδα των δευτερεύοντων μεταβολιτών του. Τα κύρια συστατικά είναι η ρουτίνη, ο υπεροζίτης, η ισοκερσιτρίνη, η κερσιτρίνη, ενώ σε μικρότερο ποσοστό η μη-γλυκοζυλιωμένη κερσετίνη (Πίνακας 1-1). Διφλαβονοειδή όπως η Ι3,ΙΙ8-διαπιγενίνη και η αμεντοφλαβόνη απαντώνται αποκλειστικά στο ανθισμένο τμήμα του υπερικού (Πίνακας 1-2). Προ-κλινικές in vitro έρευνες με εκχύλισμα υπερικού πρότειναν την αναστολή της μονοαμινο-οξειδάσης (ΜΑΟ) ως τον κύριο μηχανισμό της αντικαταθλιπτικής δράσης 25

34 του. Η ΜΑΟ-αναστολή υποδείχθηκε για την κερσετίνη. Εντούτοις, η συγκέντρωση των φλαβονοειδών που παρουσιάζουν κάποια δραστηριότητα στο φυτό είναι αρκετά χαμηλή ώστε να είναι υπεύθυνη για τη θεραπευτική αποτελεσματικότητα του φυτικού εκχυλίσματος (Jürgenliemk et al., 2003). Εν αντιθέσει, σε in vivo μελέτες σε αρουραίους εξετάσθηκε κλάσμα εκχυλίσματος με υψηλή ποσότητα φλαβονοειδών, δείχνοντας τελικά μείωση του χρόνου ακινησίας στο τεστ εξαναγκασμένης κολύμβησης. Υπεροζίτης και ισοκερσιτρίνη ήταν ιδιαίτερα δραστικά στο τεστ αυτό, ύστερα από εφάπαξ αλλά και επαναλαμβανόμενη από του στόματος χορήγηση (Butterweck et al., 2000). Τέλος, η κύρια και βασική δράση των φλαβονοειδών, όπως είναι ήδη γνωστό, είναι η αντιοξειδωτική. Αναλύσεις σε αλκοολικά εκχυλίσματα Hypericum perforatum πιστοποίησαν την αντιοξειδωτική ικανότητά τους αποδίδοντάς τη στην οικογένεια των φλαβονοειδών (Silva et al., 2008; Exarchou et al., 2006; Gioti et al., 2009). R = H κερσετίνη = Γαλακτόζη υπεροζίτης HO O = Γλυκόζη ισοκερσιτρίνη O OR = Ραμνόζη κερσιτρίνη = Γλυκόζη-Ραμνόζη ρουτίνη Σχήμα 1-7: Χημικές δομές των φλαβονοειδών που απαντώνται στο Hypericum perforatum 26

35 1.7 Ολικό εκχύλισμα υπερικού: σύσταση και θεραπευτικές χρήσεις Πρόσφατες μονογραφίες της Ευρωπαϊκής Επιστημονικής Ένωσης Φυτοθεραπείας (ESCOP) του 2003 και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (European Medicines Agency, EMEA) το 2009 (Πίνακας 1-3) συγκαταλέγουν στις θεραπευτικές ενδείξεις των αλκοολικών εκχυλισμάτων πόας υπερικού «επεισόδια ήπιων καταθλιπτικών διαταραχών ή ήπια-προς-μέτρια καταθλιπτικά επεισόδια», σύμφωνα με το διαγνωστικό σύστημα ICD-10 (International Classification of Diseases 10 th revision F32.0, F32.1, F33.0, F33.1). Περισσότερες από 50 ελεγχόμενες κλινικές μελέτες και περισσότερες από 15 ολοκληρωμένες επιστημονικές έρευνες έχουν ερευνήσει την αποτελεσματικότητα των εκχυλισμάτων υπερικού στη θεραπεία των διαταραχών που προκαλούνται από κατάθλιψη. Η πρώτη δοκιμή έγινε το 1979 και μέχρι τα μέσα του 1990 δημοσιεύθηκαν σχεδόν 25 εργασίες οι οποίες διεξήχθησαν αποκλειστικά σε γερμανόφωνες χώρες (Linde, 2009). Σήμερα, τα εκχυλίσματα αυτά χρησιμοποιούνται ευρέως σε πολλές χώρες για τη θεραπεία της κατάθλιψης και αντιπροσωπεύουν μία αποδεκτή εναλλακτική λύση έναντι των συνθετικών αντικαταθλιπτικών για τις ήπιες-προς-μέτριες διαταραχές. Κλινικές μελέτες προτείνουν το εκχύλισμα ως σημαντικά πιο δραστικό από ένα placebo και τουλάχιστον το ίδιο αποτελεσματικό με κλασσικά τρικυκλικά και SSRI αντικαταθλιπτικά (Kasper et al., 2010). 27

36 Πίνακας 1-3: Μονογραφία του Hypericum perforatum L., εγκεκριμένη από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΕΑ) το Ποιοτικός και ποσοτικός προσδιορισμός Φυτικά σκευάσματα Α) Ξηρό εκχύλισμα, διαλύτης εκχύλισης μεθανόλη (80% v/v) B) Ξηρό εκχύλισμα, διαλύτης εκχύλισης αιθανόλη (80% v/v) Γ) Ξηρό εκχύλισμα, διαλύτης εκχύλισης αιθανόλη (50-68% v/v) Φαρμακευτική μορφή Θεραπευτικές ενδείξεις Φυτικό σκεύασμα σε στερεή μορφή για από του στόματος χρήση. Η φαρμακευτική μορφή πρέπει να περιγράφεται πλήρως από την Ευρωπαϊκή Φαρμακοποιία. 1) Για τα φυτικά σκευάσματα Α, Β: φυτικό φάρμακο για τη θεραπεία ήπιων και μέτριων καταθλιπτικών επεισοδίων 2) Για το φυτικό σκεύασμα Γ: φυτικό φάρμακο για βραχυχρόνια θεραπεία των συμπτωμάτων μέτριας κατάθλιψης Δοσολογία Ενήλικες και ηλικιωμένοι φυτικό σκεύασμα Α εφάπαξ δόση: mg συχνότητα χορήγησης: 1-3 φορές ημερησίως ημερήσια δόση: mg φυτικό σκεύασμα Β εφάπαξ δόση: 900 mg συχνότητα χορήγησης: 1φορά την ημέρα ημερήσια δόση: 900 mg φυτικό σκεύασμα Γ 612 mg, κάθε μέρα ή εφάπαξ δόση: mg συχνότητα χορήγησης: 2-3 φορές ημερησίως ημερήσια δόση: mg Παιδιά και έφηβοι Η χρήση σε παιδιά και έφηβους κάτω των 18 χρονών δεν συνίσταται. Διάρκεια χρήσης 1) Η εκδήλωση της δράσης αναμένεται μετά από 4 εβδομάδες θεραπείας. Εάν τα συμπτώματα επιμένουν 28

Κεφάλαιο 3 ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Κεφάλαιο 3 ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Κεφάλαιο 3 ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί, εκτός από αυτούς από αυτούς που έχουν την ικανότητα να φωτοσυνθέτουν, εξασφαλίζουν ενέργεια διασπώντας τις θρεπτικές ουσιές που περιέχονται

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία για το μάθημα της Βιολογίας. Περίληψη πάνω στο κεφάλαιο 3 του σχολικού βιβλίου

Εργασία για το μάθημα της Βιολογίας. Περίληψη πάνω στο κεφάλαιο 3 του σχολικού βιβλίου Εργασία για το μάθημα της Βιολογίας Περίληψη πάνω στο κεφάλαιο 3 του σχολικού βιβλίου Στο 3 ο κεφάλαιο του βιβλίου η συγγραφική ομάδα πραγματεύεται την ενέργεια και την σχέση που έχει αυτή με τους οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Λ. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Λιπαρά οξέα, εστέρες Λευκοτριένια, προσταγλαδίνες Πολυαιθέρες, μακρολίδια

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Λ. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Λιπαρά οξέα, εστέρες Λευκοτριένια, προσταγλαδίνες Πολυαιθέρες, μακρολίδια ΧΗΜΕΙΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ-ΓΕΝΙΚΑ ΦΥΣΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ: Ενώσεις που αποτελούν τους ζωντανούς οργανισμούς ή παράγονται από αυτούς. Σήμερα ο όρος φυσικά προϊόντα αναφέρεται στα προϊόντα του δευτερογενούς μεταβολισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΦΥΤΟΥ ΚΡΟΚΟΣ (Crocus sativus L. )

ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΦΥΤΟΥ ΚΡΟΚΟΣ (Crocus sativus L. ) ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΦΥΤΟΥ ΚΡΟΚΟΣ (Crocus sativus L. ) Μόσχος Γ. Πολυσίου, Χημικός, Καθηγητής Χημείας, Εργαστήριο Γενικής Χημείας, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Χρήστος Παναγιωτίδης, Ph.D Αναπλ. Καθηγητής Κυτταρικής/Μοριακής Βιολογίας Τμήμα Φαρμακευτικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Email:

Διαβάστε περισσότερα

Χρώμα και τρόφιμα. μαζί με τα πρόσθετα των τροφίμων

Χρώμα και τρόφιμα. μαζί με τα πρόσθετα των τροφίμων Φυσικές χρωστικές των τροφίμων Ν. Καλογερόπουλος Δρ Χημικός Χρώμα και τρόφιμα Χρώμα: βασικός παράγοντας στην εκτίμηση της ποιότητας ενός τροφίμου. Ένα τρόφιμο δεν τρώγεται αν δεν έχει το σωστό χρώμα. Χρώμα

Διαβάστε περισσότερα

Είναι σχεδόν βέβαιο, είτε να γνωρίζετε κάποιον που πάσχει από μια τέτοια ασθένεια είτε να έχετε μια εσείς οι ίδιοι.

Είναι σχεδόν βέβαιο, είτε να γνωρίζετε κάποιον που πάσχει από μια τέτοια ασθένεια είτε να έχετε μια εσείς οι ίδιοι. Γράφει: Δημήτρης Τσουκαλάς, Ιατρός Φυσικής Υγείας Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι ασθένειες που προκύπτουν γιατί το σώμα μας επιτίθεται και καταστρέφει τα δικά του κύτταρα και όργανα. Γνωρίζετε ότι ένας στους

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΣΥΣΤΑΣΗ ΞΥΛΟΥ ΣΕ ΔΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ Απαντήσεις του κριτηρίου αξιολόγησης στη βιολογία γενικής παιδείας 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε τον αριθμό καθεμίας από τις ημιτελείς προτάσεις 1 έως και 5, και δίπλα σε αυτόν το γράμμα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ & ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΦΥΤΑ

ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ & ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ & ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΜΥΡΩΝΙΔΟΥ ΕΛΕΝΗ Μ.Sc. 2 ΠΟΛΥΚΑΣΤΡΟ 2012 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος...3 1. Τι είναι αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά...3 2. Παράγοντες που επηρεάζουν την απόδοση της καλλιέργειας...3

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πλίνιος μάλιστα γράφει ότι η Κρήτη ήταν η πατρίδα δύο δένδρων με μεγάλη ιατρική χρησιμότητα του κρητικού πεύκου και του κρητικού κυπαρισσιού, από

Ο Πλίνιος μάλιστα γράφει ότι η Κρήτη ήταν η πατρίδα δύο δένδρων με μεγάλη ιατρική χρησιμότητα του κρητικού πεύκου και του κρητικού κυπαρισσιού, από ΤΑ ΒΟΤΑΝΑ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ Ο Ιπποκράτης υποστηρίζει πως η τροφή μπορεί να γίνει και φάρμακο. Τα βότανα χρησιμοποιήθηκαν σε θεραπευτικές πρακτικές ως φαρμακευτικά είδη αλλά και ως φορείς της θεϊκής ευλογίας. Οι

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή διατριβή

Μεταπτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Μεταπτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΑΡΤΕΜΙΣΙΝΙΝΗΣ ΜΕ ΑΙΜΙΝΗ ΚΑΙ ΑΙΜΑΤΙΝΗ ΜΕΣΩ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑΣ ΥΠΕΡΥΘΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Οφέλη του πράσινου τσαγιού για την υγεία

Οφέλη του πράσινου τσαγιού για την υγεία Τσάι Πράσινο Οι ιδιότητες και τα οφέλη του πράσινου τσαγιού είναι γνωστές εδώ και αιώνες σε πολλούς Ασιατικούς πολιτισμούς. Ωστόσο στο δυτικό κόσμο το πράσινο τσάι έγινε δημοφιλές πρόσφατα. Μόνο το τελευταίο

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΠΟΛΥΦΑΙΝΟΛΙΚΟΥ ΕΚΧΥΛΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΕΜΦΥΛΩΝ ΣΕ ΔΕΙΚΤΕΣ ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟΥ ΣΤΡΕΣ ΣΕ ΜΥΙΚΑ ΚΑΙ ΕΝΔΟΘΗΛΙΑΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ ΜΕ ΚΥΤΤΑΡΟΜΕΤΡΙΑΣ ΡΟΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ ELQA. Καθαρισμός ύδατος από βαρέα μέταλλα με καινοτόμα τεχνολογία. Ερευνητικό εργαστήριο Food InnovaLab 1

ΗΜΕΡΙΔΑ ELQA. Καθαρισμός ύδατος από βαρέα μέταλλα με καινοτόμα τεχνολογία. Ερευνητικό εργαστήριο Food InnovaLab 1 Καθαρισμός ύδατος από βαρέα μέταλλα με καινοτόμα τεχνολογία Σταύρος Λαλάς*, Βασίλειος Αθανασιάδης και Όλγα Γκορτζή Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων Τ.Ε.Ι. ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ερευνητικό εργαστήριο Food InnovaLab 1 Βαρέα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 21 / 09 /2014

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 21 / 09 /2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 21 / 09 /2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α3 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα

Διαβάστε περισσότερα

3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται ενέργεια. Οι φυτικοί οργανισμοί μετατρέπουν την ηλιακή ενέργεια με τη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή και τρόπος δράσης των αντιβιοτικών

Παραγωγή και τρόπος δράσης των αντιβιοτικών Γυμνάσιο Κερατέας Κόλλια Γεωργία Παραγωγή και τρόπος δράσης των αντιβιοτικών 1 Τι είναι το αντιβιοτικό; Αρχικά, ως Αντιβιοτικά ορίστηκαν τα Χημειοθεραπευτικά φάρμακα που παράγονται με βιοσυνθετική μέθοδο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Θερινό εξάμηνο ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Θερινό εξάμηνο ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Θερινό εξάμηνο 2015 Αριστοτέλης Χ. Παπαγεωργίου Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Α. Εισαγωγικές έννοιες ΜΕΣΑ ΣΤΑ ΚΥΤΤΑΡΑ Μπορούμε να διακρίνουμε δύο περιβάλλοντα ΥΔΡΟΦΙΛΟ υδατικό κυτταρόπλασμα ΥΔΡΟΦΟΒΟ λιπιδικο-μεμβρανικό Δηλαδή τα μόρια χαρακτηρίζονται έτσι λόγω της υδρόφοβης φύσης

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να διαπιστώνουμε τον όξινο χαρακτήρα σε προϊόντα καθημερινής χρήσης Να ορίζουμε τα οξέα κατά τον Arrhenius

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 4η. Ανίχνευση χημικών της καθημερινής ζωής

Άσκηση 4η. Ανίχνευση χημικών της καθημερινής ζωής Άσκηση 4η Ανίχνευση χημικών της καθημερινής ζωής 2 Θεωρητικό μέρος Αναλυτική Χημεία ονομάζεται ο κλάδος της Χημείας που αναπτύσσει και εφαρμόζει μεθόδους, όργανα και στρατηγικές για να δώσει πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι:

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Για να είναι μια αντίδραση αυθόρμητη, πρέπει η μεταβολή της ελεύθερης ενέργειας της αντίδρασης να είναι αρνητική. Η μεταβολή της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΡΥΛΑΜΙΔΙΟ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ

ΑΚΡΥΛΑΜΙΔΙΟ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΕΘΝΙΚΟ & ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΑΚΡΥΛΑΜΙΔΙΟ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΦΑΣΟΥΛΑ ΕΥΔΟΞΙΑ ΘερμικάΕπεξεργασμένατρόφιμα: Τρόφιμα τα οποία για να καταναλωθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία

ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία όσον αφορά τη δομή και λειτουργικότητά τους. Ο γενικός

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδες φαινολικών ενώσεων

Ομάδες φαινολικών ενώσεων ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία όσον αφορά τη δομή και λειτουργικότητά τους. Ο γενικός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΕΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ. Πηκτίνες

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΕΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ. Πηκτίνες ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΕΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Πηκτίνες Γενικά Πολυσακχαρίτης ο οποίος βρίσκεται σε διάφορες συγκεντρώσεις στα κυτταρικά τοιχώματα των ανώτερων φυτικών ιστών μαζί με την κυτταρίνη. Η πηκτίνη

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικά παραδοσιακά τρόφιμα : Oίνος OΡΘΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΟΙΝΩΝ

Τοπικά παραδοσιακά τρόφιμα : Oίνος OΡΘΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΟΙΝΩΝ Τοπικά παραδοσιακά τρόφιμα : Oίνος OΡΘΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΟΙΝΩΝ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΤΣΕΡΙΔΗΣ Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής του Ανθρώπου Τοπικά Παραδοσιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Αναλυτική Μέθοδος- Αναλυτικό Πρόβλημα. Ανάλυση, Προσδιορισμός και Μέτρηση. Πρωτόκολλο. Ευαισθησία Μεθόδου. Εκλεκτικότητα. Όριο ανίχνευσης (limit of detection, LOD).

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες Οργανική Χημεία Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες 1. Καρβονυλικές ενώσεις Καρβονυλική ομάδα C=O σημαντικότερη λειτουργική ομάδα οργανικής χημείας Καρβονυλικές ομάδες βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 5 ΙΟΥΝΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) : ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

KΕΦΑΛΑΙΟ 3ο Μεταβολισμός. Ενότητα 3.1: Ενέργεια και Οργανισμοί Ενότητα 3.2: Ένζυμα - Βιολογικοί Καταλύτες

KΕΦΑΛΑΙΟ 3ο Μεταβολισμός. Ενότητα 3.1: Ενέργεια και Οργανισμοί Ενότητα 3.2: Ένζυμα - Βιολογικοί Καταλύτες KΕΦΑΛΑΙΟ 3ο Μεταβολισμός Ενότητα 3.1: Ενέργεια και Οργανισμοί Ενότητα 3.2: Ένζυμα - Βιολογικοί Καταλύτες Να συμπληρώσετε με τους κατάλληλους όρους τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: 1. Ο καταβολισμός περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

Οι σπουδές στο Τμήμα Φαρμακευτικής του Α.Π.Θ.

Οι σπουδές στο Τμήμα Φαρμακευτικής του Α.Π.Θ. Οι σπουδές στο Τμήμα Φαρμακευτικής του Α.Π.Θ. Δ. ΧΑΤΖΗΠΑΥΛΟΥ-ΛΙΤΙΝΑ, Ph.D Kαθηγήτρια Φαρμακευτικής Χημείας, Τμήμα Φαρμακευτικής, Α.Π.Θ. e-mail: hadjipav@pharm.auth.gr Σύμφωνα με τονπαγκόσμιο Οργανισμό

Διαβάστε περισσότερα

καρβοξυλικά οξέα μεθυλοπροπανικό οξύ

καρβοξυλικά οξέα μεθυλοπροπανικό οξύ 112 4.1. Κορεσμένα μονο - Αιθανικό οξύ Γενικά Τα κορεσμένα μονο προκύπτουν θεωρητικά από τα αλκάνια, αν αντικαταστήσουμε ένα άτομο υδρογόνου με τη ρίζα καρβοξύλιο -COOH. Έχουν το γενικό τύπο: C ν H 2ν+1

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΑΚ «ΕΡΕΥΝΩ ΔΗΜΙΟΥΡΓΩ ΚΑΙΝΟΤΟΜΩ»

ΕΤΑΚ «ΕΡΕΥΝΩ ΔΗΜΙΟΥΡΓΩ ΚΑΙΝΟΤΟΜΩ» Προτεραιότητες Πλατφόρμας «Υγεία & Φάρμακα» στο πλαίσιο επικείμενης προκήρυξης Ενιαίας Δράσης Κρατικών Ενισχύσεων ΕΤΑΚ «ΕΡΕΥΝΩ ΔΗΜΙΟΥΡΓΩ ΚΑΙΝΟΤΟΜΩ» της τρέχουσας Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020» Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

ενζυμική αμαύρωση. Η ενζυμική αμαύρωση είναι το μαύρισμα τις μελανίνες

ενζυμική αμαύρωση. Η ενζυμική αμαύρωση είναι το μαύρισμα τις μελανίνες Ενζυμική αμαύρωση Όταν καθαρίζουμε ή κόβουμε λαχανικά και φρούτα συμβαίνουν μια σειρά αντιδράσεων που μεταβάλουν το χρώμα της σάρκας τους σε σκούρο. Αυτές οι μεταβολές ονομάζονται ενζυμική αμαύρωση. Η

Διαβάστε περισσότερα

Φασματοφωτομετρία. Φασματοφωτομετρία είναι η τεχνική στην οποία χρησιμοποιείται φως για τη μέτρηση της συγκέντρωσης χημικών ουσιών.

Φασματοφωτομετρία. Φασματοφωτομετρία είναι η τεχνική στην οποία χρησιμοποιείται φως για τη μέτρηση της συγκέντρωσης χημικών ουσιών. Φασματοφωτομετρία Φασματοφωτομετρία είναι η τεχνική στην οποία χρησιμοποιείται φως για τη μέτρηση της συγκέντρωσης χημικών ουσιών. Το λευκό φως που φτάνει από τον ήλιο περιέχει φωτόνια που πάλλονται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2015-2016 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ 1)Πώς το φαινόμενο Bohr επηρεάζει την πρόσδεση οξυγόνου στην αιμοσφαιρίνη; Που συνδέονται τα ιόντα

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ Τομέας Φαρμακευτικής Χημείας. Ιωάννης Ντότσικας. Επικ.

Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ Τομέας Φαρμακευτικής Χημείας. Ιωάννης Ντότσικας. Επικ. Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ Τομέας Φαρμακευτικής Χημείας Ιωάννης Ντότσικας Επικ. Καθηγητής 1 Οι κυκλοδεξτρίνες (Cyclodextrins, CDs) είναι κυκλικοί ολιγοσακχαρίτες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΔΙΟΥ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΡΑΤΕΑΣ 2013

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΔΙΟΥ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΡΑΤΕΑΣ 2013 ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΔΙΟΥ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΡΑΤΕΑΣ 2013 Στην αρχαία Ελλάδα, όταν ήκμαζαν, η φιλοσοφία, τα μαθηματικά, η γεωμετρία, και γεννιόταν η ιατρική επιστήμη,

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Αντίθετα οι φωτοσυνθετικοί,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΙΤΡΩΔΩΝ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) Θάνος Α. Β1 ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται ενέργεια. Οι φυτικοί οργανισμοί μετατρέπουν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4. Άσκηση: Αναπνοή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4. Άσκηση: Αναπνοή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Άσκηση: Αναπνοή Σύνοψη Στο κεφάλαιο αυτό γίνεται λόγος για τη λειτουργία της αναπνοής και τον ρόλο της στους φυτικούς οργανισμούς. Πιο συγκεκριμένα μελετάται η αναπνοή σε αρτίβλαστα και διαβρεγμένα

Διαβάστε περισσότερα

Θρεπτικές ύλες Τρόφιµα - Τροφή

Θρεπτικές ύλες Τρόφιµα - Τροφή ΧΗΜΕΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ 1 Θρεπτικές ύλες Τι καλούµε θρεπτικές ύλες; Ποιες είναι; Τρόφιµα Τι καλούµε τρόφιµο; Χηµεία Τροφίµων Θρεπτικές ύλες Τρόφιµα - Τροφή Προϋπόθεση για να χαρακτηριστεί ένα προϊόν τρόφιµο; 2

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης Οργανική Χημεία Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης 1. Καρβοξυλικά οξέα Σημαντικά ακυλο (-COR) παράγωγα Πλήθος καρβοξυλικών ενώσεων στη φύση, π.χ. οξικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της οξειδάσης της ξανθίνης. στην οξειδοαναγωγική κατάσταση κατά την άσκηση

Ο ρόλος της οξειδάσης της ξανθίνης. στην οξειδοαναγωγική κατάσταση κατά την άσκηση Ο ρόλος της οξειδάσης της ξανθίνης στην οξειδοαναγωγική κατάσταση κατά την άσκηση Αριστείδης Σ. Βεσκούκης, PhD Βιοχημικός - Βιοτεχνολόγος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

«Ο αιθέριος θησαυρός του τόπου μας». Ηλίας Ντζάνης, Γεωπόνος πρ. πρ/νος Κ.Σ.Ε Αγρινίου ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘΙΑΓΕ)

«Ο αιθέριος θησαυρός του τόπου μας». Ηλίας Ντζάνης, Γεωπόνος πρ. πρ/νος Κ.Σ.Ε Αγρινίου ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘΙΑΓΕ) Τα Αρωματικά Φυτά. «Ο αιθέριος θησαυρός του τόπου μας». Τάσεις Προοπτικές. Ηλίας Ντζάνης, Γεωπόνος πρ. πρ/νος Κ.Σ.Ε Αγρινίου ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘΙΑΓΕ) τα ερωτήματα: 1. Τι είναι Αρωματικά-φαρμακευτικά φυτά? 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος Δ Ι Δ Α Σ Κ Ο Υ Σ Α Κ Ρ Ε Σ Τ Ο Υ Α Θ Η Ν Α Δ Ρ. Χ Η Μ Ι Κ Ο Σ Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ο Σ

Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος Δ Ι Δ Α Σ Κ Ο Υ Σ Α Κ Ρ Ε Σ Τ Ο Υ Α Θ Η Ν Α Δ Ρ. Χ Η Μ Ι Κ Ο Σ Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ο Σ Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος Δ Ι Δ Α Σ Κ Ο Υ Σ Α Κ Ρ Ε Σ Τ Ο Υ Α Θ Η Ν Α Δ Ρ. Χ Η Μ Ι Κ Ο Σ Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ο Σ Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος 1 ΜΑΘΗΜΑ 2 Ο & 3 O

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικά. Σύνταξη, ταξινόμηση και τάξεις οργανικών ενώσεων. Τρόποι γραφής οργανικών ενώσεων. Λειτουργικές ομάδες.

Εισαγωγικά. Σύνταξη, ταξινόμηση και τάξεις οργανικών ενώσεων. Τρόποι γραφής οργανικών ενώσεων. Λειτουργικές ομάδες. ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ - Μάθημα «ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ» Ακαδημαϊκό έτος 2012-2013 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΩΝ, ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΤΡΙΤΗ 9.00-12.00 (Ι3 - Θεωρία) ΠΕΜΠΤΗ 10.00 12.00 (I3-Θεωρία) ή (Εργαστήρια)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ ANAΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ Αθήνα, 17/10/2011 ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ Για τις ανάγκες του

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο 1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α.

Διαβάστε περισσότερα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Μάθημα 6 6.1. SOS: Τι ονομάζεται διάλυμα, Διάλυμα είναι ένα ομογενές μίγμα δύο ή περισσοτέρων καθαρών ουσιών. Παράδειγμα: Ο ατμοσφαιρικός αέρας

Διαβάστε περισσότερα

πρωτεΐνες πολυμερείς ουσίες δομούν λειτουργούν λευκώματα 1.Απλές πρωτεΐνες 2.Σύνθετες πρωτεΐνες πρωτεΐδια μη πρωτεϊνικό μεταλλοπρωτεΐνες

πρωτεΐνες πολυμερείς ουσίες δομούν λειτουργούν λευκώματα 1.Απλές πρωτεΐνες 2.Σύνθετες πρωτεΐνες πρωτεΐδια μη πρωτεϊνικό μεταλλοπρωτεΐνες ΠΡΩΤΕΙΝΕΣ Οι πρωτεΐνες είναι πολυμερείς ουσίες με κυρίαρχο και πρωταρχικό ρόλο στη ζωή. Πρωτεΐνες είναι οι ουσίες που κυρίως δομούν και λειτουργούν τους οργανισμούς. Λέγονται και λευκώματα λόγω του λευκού

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Τα τρόφιμα είναι σύνθετοι συνδυασμοί που προέρχονται από πολλές πηγες. Όλα τα τρόφιμα έχουν τη δυνατότητα αλλεπίδρασης (χημικής) σε διαφορετικό βαθμό.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΤΡΟΦΙΜΑ βιολογικά τρόφιμα Ως προς τη θρεπτική αξία των τροφίμων

ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΤΡΟΦΙΜΑ βιολογικά τρόφιμα Ως προς τη θρεπτική αξία των τροφίμων ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΤΡΟΦΙΜΑ Ως βιολογικά τρόφιμα χαρακτηρίζονται τα τρόφιμα που προκύπτουν από ένα ειδικό είδος παραγωγής, τη βιολογική παραγωγή. Η βιολογική παραγωγή αποτελεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση ph διαλυμάτων καθημερινή χρήσης με την βοήθεια δεικτών και πεχαμετρικού χαρτιού. Μεταβολή του χρώματος των δεικτών

Μέτρηση ph διαλυμάτων καθημερινή χρήσης με την βοήθεια δεικτών και πεχαμετρικού χαρτιού. Μεταβολή του χρώματος των δεικτών Μέτρηση ph διαλυμάτων καθημερινή χρήσης με την βοήθεια δεικτών και πεχαμετρικού χαρτιού Η τιμή του ph ενός διαλύματος εξαρτάται από την συγκέντρωση των υδρογονοκατιόντων του [Η+]. Ορίζεται σαν τον αρνητικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΘΕΜΑ 1o 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α. µόνο στο καθαρό νερό β. σε οποιοδήποτε υδατικό διάλυµα γ. µόνο σε

Διαβάστε περισσότερα

3/12/2014 ΑΜΙΣΟΥΛΠΡΙΔΗ " ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΝΕΥΡΟΛΗΠΤΙΚΩΝ (ΑΜΙΣΟΥΛΠΡΙΔΗ)ΣΕ ΑΙΜΑ ΚΑΙ ΟΥΡΑ ΜΕ ΤΗ ΜΕΘΟΔΟ GC/MS " AΜΙΣΟΥΛΠΡΙΔΗ-ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΔΡΑΣΗΣ

3/12/2014 ΑΜΙΣΟΥΛΠΡΙΔΗ  ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΝΕΥΡΟΛΗΠΤΙΚΩΝ (ΑΜΙΣΟΥΛΠΡΙΔΗ)ΣΕ ΑΙΜΑ ΚΑΙ ΟΥΡΑ ΜΕ ΤΗ ΜΕΘΟΔΟ GC/MS  AΜΙΣΟΥΛΠΡΙΔΗ-ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΔΡΑΣΗΣ ΔΗΜΟΚΡIΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤHΜΙΟ ΘΡAΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Κλινική Φαρμακολογία και Θεραπευτική» " ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΝΕΥΡΟΛΗΠΤΙΚΩΝ (ΑΜΙΣΟΥΛΠΡΙΔΗ)ΣΕ ΑΙΜΑ ΚΑΙ ΟΥΡΑ ΜΕ ΤΗ ΜΕΘΟΔΟ GC/MS

Διαβάστε περισσότερα

προϊόντων του Δρ Κωσταρέλλη Βασιλική Λέκτορας Χαροκοπείου Πανεπιστημίου

προϊόντων του Δρ Κωσταρέλλη Βασιλική Λέκτορας Χαροκοπείου Πανεπιστημίου Η διατροφική αξία του σταφυλιού και των προϊόντων του Δρ Κωσταρέλλη Βασιλική Λέκτορας Χαροκοπείου Πανεπιστημίου Η καλλιέργεια του αμπελιού στην στην αρχαιότητα Δίαιτα στην Αρχαία Ελλάδα Το Μεσογειακή πρότυπο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Με τον όρο αυτό ονοµάζουµε την τεχνική ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης ουσιών µε βάση το µήκος κύµατος και το ποσοστό απορρόφησης της ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ

ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΤΑΛΕΛΛΗ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΦΡΟΥΤΑ-ΛΑΧΑΝΙΚΑ Τα φρούτα-λαχανικά δεν είναι τροφές

Διαβάστε περισσότερα

R 1 R 2 R 3 ΕΞΕΤΑΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ: ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΛΑΔΙΩΝ. Λινολενικό (C 18:3 ) Ελαϊκό (C 18:1 ) Λινελαϊκό (C 18:2 )

R 1 R 2 R 3 ΕΞΕΤΑΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ: ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΛΑΔΙΩΝ. Λινολενικό (C 18:3 ) Ελαϊκό (C 18:1 ) Λινελαϊκό (C 18:2 ) ΕΞΕΤΑΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ: ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΛΑΔΙΩΝ Ελαϊκό οξύ διάρκεια 2 ώρες Στόχοι της άσκησης: Η εξοικείωση με τη χημική σύσταση των λιπαρών υλών. Η κατανόηση της όξινης υδρόλυσης ως παράγοντα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΓΟΡΑ ΑΡΩΜΑΤΙΚΩΝ & ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΩΝ ΦΥΤΩΝ Ο ρόλος των αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών στην οικονομική ανάπτυξη του Ν.

ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΓΟΡΑ ΑΡΩΜΑΤΙΚΩΝ & ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΩΝ ΦΥΤΩΝ Ο ρόλος των αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών στην οικονομική ανάπτυξη του Ν. ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΓΟΡΑ ΑΡΩΜΑΤΙΚΩΝ & ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΩΝ ΦΥΤΩΝ Ο ρόλος των αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών στην οικονομική ανάπτυξη του Ν. Καστοριάς Δρ. Δημήτρης Νάτος / Γεωπόνος Εξέλιξη διεθνούς αγοράς Θεραπευτικά

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 Ζήτηµα 1ο Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α. µόνο στο

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο;

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο; Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση Μεταβολισμός του γλυκογόνου Το γλυκογόνο είναι ο αφθονότερος υδατάνθρακας των ζώων Το γλυκογόνο αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ (3-7% κατά βάρος) και στους μύες

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα

Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα To μικροφύκος Σπειρουλίνα (Αρθροσπείρα) : Ένα «πράσινο εργοστάσιο» παραγωγής πολύτιμων ουσιών με δυνητικά οφέλη για την ανθρώπινη υγεία Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Athens 2010 Μαρία Α. Καρδάση

Athens 2010 Μαρία Α. Καρδάση Athens 2010 Γλυκοζυλίωση Τα τελευταία χρόνια όληηπροσπάθειατης αισθητικής αποκατάστασης του γηρασμένου δέρματος αφορούσε κυρίως την αποκατάσταση της εξωγενούς γήρανσης φωτογήρανσης. Τι γίνεται όμως με

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 5 ΙΟΥΝΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Το φωσφορικό ανιόν δεν ανάγεται µέσα στο φυτό. Παραµένει στην υψηλότερη οξειδωτική µορφή του

Το φωσφορικό ανιόν δεν ανάγεται µέσα στο φυτό. Παραµένει στην υψηλότερη οξειδωτική µορφή του Το φωσφορικό ανιόν δεν ανάγεται µέσα στο φυτό Παραµένει στην υψηλότερη οξειδωτική µορφή του 1)ελεύθερο Pi (inorganic phosphate) 2)προσαρτηµένο ως φωσφορική οµάδα πάνω σε κάποιο µόριο το συµβολίζουµε ως

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ HPLC

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ HPLC ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ HPLC ΥΓΡΗ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΥΨΗΛΗΣ ΑΠΟΔΟΣΗΣ (HPLC) ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΗΛΗ / ΣΤΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ Επίπεδη, μήκους 3-25 cm και διαμέτρου 0,5-5 mm. Μικροπορώδη σωματίδια πηκτής διοξειδίου

Διαβάστε περισσότερα

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, υγρό χρυσάφι κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ, ΜSc Κλινικός Διαιτολόγος Διατροφολόγος Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή θρεπτικών συστατικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΎΛΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΝΟΤΗΤEΣ

ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΎΛΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΝΟΤΗΤEΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2016-2017 ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΎΛΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΝΟΤΗΤEΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Δομικά σωματίδια (άτομα-μόρια-ιόντα) Δομή του ατόμου Ατομικός και μαζικός αριθμός Ισότοπα Ηλεκτρονική

Διαβάστε περισσότερα

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΘΕΜΑ 1o 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 5 ο C έχει τιµή 10-14 : α. µόνο στο καθαρό νερό β. σε οποιοδήποτε υδατικό διάλυµα γ. µόνο σε υδατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΑΜΥΛΟΥ - ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ (άσκηση 8 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ - B ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

πρωτεϊνες νουκλεϊκά οξέα Βιολογικά Μακρομόρια υδατάνθρακες λιπίδια

πρωτεϊνες νουκλεϊκά οξέα Βιολογικά Μακρομόρια υδατάνθρακες λιπίδια πρωτεϊνες νουκλεϊκά οξέα Βιολογικά Μακρομόρια υδατάνθρακες λιπίδια Περιγραφή μαθήματος Επανάληψη σημαντικών εννοιών από την Οργανική Χημεία Χημική σύσταση των κυττάρων Μονοσακχαρίτες Αμινοξέα Νουκλεοτίδια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΗ: ΣΟΚΟΛΑΤΑ & μπάρες δημητριακών θρεπτικής αξίας εμπλουτισμένα με φυσικά ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ ελιάς (POLYHEALTH Α.Ε.

ΕΦΑΡΜΟΓΗ: ΣΟΚΟΛΑΤΑ & μπάρες δημητριακών θρεπτικής αξίας εμπλουτισμένα με φυσικά ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ ελιάς (POLYHEALTH Α.Ε. ΕΦΑΡΜΟΓΗ: ΣΟΚΟΛΑΤΑ & μπάρες δημητριακών θρεπτικής αξίας εμπλουτισμένα με φυσικά ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ ελιάς (POLYHEALTH Α.Ε. -MEDOLIVA ΣΚΟΝΗ) ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Αναπτύχθηκε μια σειρά νέων οργανικών, υγιεινών

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015 ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Μαντώ Κυριακού 2015 Ενεργειακό Στα βιολογικά συστήματα η διατήρηση της ενέργειας συμπεριλαμβάνει οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις παραγωγή ATP Οξείδωση: απομάκρυνση e από ένα υπόστρωμα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περίληψη εισήγησης σε σεµινάριο τεχνικών ασφαλείας του ΕΛΙΝΥΑΕ ΤΖΙΝΑΣ ΘΕΟ ΩΡΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Βιολογικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΛΑΝΤΖΙΑΣ Σχολική Χρονιά ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΤΑΞΗ Β. Ονοματεπώνυμο μαθητή/τριας:...

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΛΑΝΤΖΙΑΣ Σχολική Χρονιά ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΤΑΞΗ Β. Ονοματεπώνυμο μαθητή/τριας:... ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΛΑΝΤΖΙΑΣ Σχολική Χρονιά 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΤΑΞΗ Β Ονοματεπώνυμο μαθητή/τριας:... Τμήμα:... :... Βαθμός/Ολογράφως:... Χρόνος: 2 ώρες Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

2) την αριθ. 2925/ απόφαση της Συνεδρίασης της Συγκλήτου

2) την αριθ. 2925/ απόφαση της Συνεδρίασης της Συγκλήτου ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚ ΗΛΩΣΗΣ ΕΝ ΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΤΕΣΣΑΡΩΝ (4) ΚΕΝΩΝ ΘΕΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΣΤΗ ΒΑΘΜΙ Α ΤΟΥ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗ ή ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Καινοτόμα προϊόντα από αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά της ελληνικής χλωρίδας Στέργιος Τζιμίκας Ιατρός διευθύνων σύμβουλος Dioscurides OE

Καινοτόμα προϊόντα από αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά της ελληνικής χλωρίδας Στέργιος Τζιμίκας Ιατρός διευθύνων σύμβουλος Dioscurides OE Η συμβολή των αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών στην ανάπτυξη της Δυτικής Μακεδονίας Καινοτόμα προϊόντα από αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά της ελληνικής χλωρίδας Στέργιος Τζιμίκας Ιατρός διευθύνων σύμβουλος

Διαβάστε περισσότερα

Τα αμινοξέα ωστόσω επιτελούν πολλαπλούς ρόλους πέρα της συμμετοχής τους στη διάπλαση του μιυκού συστήματος. Συγκεκριμένα τα αμινοξέα:

Τα αμινοξέα ωστόσω επιτελούν πολλαπλούς ρόλους πέρα της συμμετοχής τους στη διάπλαση του μιυκού συστήματος. Συγκεκριμένα τα αμινοξέα: Γράφει: Φανή Πρεβέντη, MSc, Κλινική διαιτολόγος - Διατροφολόγος Ο όρος αμινοξέα χρησιμοποιείται ευρέως στους αθλητικούς κύκλους και όχι αδίκως. Τα αμινοξέα αποτελούν βασικό συστατικό των μυών, η διάπλαση

Διαβάστε περισσότερα

PROJECT. Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας. Ελαιόλαδο και υγεία

PROJECT. Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας. Ελαιόλαδο και υγεία ΜΕΛΗ ΟΜΑΔΑΣ: Γιώργος Δερμιτζάκης Δημήτρης Δημητρουλόπουλος Έλενα Ξενάκη Μαργαρίτα Χατζοπούλου PROJECT Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας Ελαιόλαδο και υγεία ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ: Λαγουτάρη Ελένη Σούσου

Διαβάστε περισσότερα