ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΒΑΜΒΑΚΟΣΠΟΡΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ, ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟ CLA ΠΡΟΒΕΙΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΒΑΜΒΑΚΟΣΠΟΡΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ, ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟ CLA ΠΡΟΒΕΙΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΖΩΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΒΑΜΒΑΚΟΣΠΟΡΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ, ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟ CLA ΠΡΟΒΕΙΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΓΑΛΛΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΕΩΠΟΝΟΣ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΑΡΑΛΑΖΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010

2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΖΩΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΒΑΜΒΑΚΟΣΠΟΡΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ, ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟ CLA ΠΡΟΒΕΙΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΓΑΛΛΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΕΩΠΟΝΟΣ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΑΡΑΛΑΖΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΡΑΛΑΖΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ MΠΑΛΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΝΗΤΑΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ Καθηγητής Α.Π.Θ. Καθηγητής Α.Π.Θ. Καθηγητής Α.ΤΕΙ.Θ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελίδα ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ...6 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ.7 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΛΙΠΑΡΑ ΟΞΕΑ Κατηγοριοποίηση των Λιπαρών Οξέων σε σχέση με τους απλούς και διπλούς δεσμούς Κορεσμένα Λιπαρά Οξέα Ακόρεστα Λιπαρά Οξέα Επίδραση των λιπαρών οξέων των τροφίμων στην υγεία του ανθρώπου ΣΥΖΥΓΕΣ ΛΙΝΕΛΑΪΚΟ ΟΞΥ (CONJUGATED LINOLEIC ACID, CLA) Ιστορική Αναδρομή Ορισμός των CLAs ΒΙΟΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ CLA ΣΤΑ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΑ ΖΩΑ Υδρογόνωση στη μεγάλη κοιλία Ενδογενής σύνθεση CLA Διατροφικές Πηγές CLA ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΤΟΥ CLA ΣΤΟ ΓΑΛΑ Έλαια και ελαιούχοι καρποί Θερμικά Επεξεργασμένοι Καρποί Ιχθυέλαια και ο Συνδυασμός τους με Ελαιούχους Καρπούς Χόρτο Βοσκής Χορήγηση Συνθετικού CLA Λοιποί Διατροφικοί και Φυσιολογικοί Παράγοντες Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ CLA ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ο ΒΑΜΒΑΚΟΣΠΟΡΟΣ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΩΝ Επίδραση του βαμβακόσπορου στο προφίλ των λιπαρών οξέων του γάλακτος...27

4 3. ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ Ανάλυση λιπαρών οξέων στο λίπος του γάλακτος και των ζωοτροφών Στατιστική ανάλυση ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Παραγωγικά χαρακτηριστικά Λιπαρά οξέα του λίπους του γάλακτος Δείκτες αθηρωμάτωσης, θρομβογένεσης και Δ 9 -αφυδρογονάσης ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ Παραγωγικά χαρακτηριστικά Λιπαρά οξέα του γάλακτος Trans-βασσενικό οξύ και συζυγές λινελαϊκό οξύ Δείκτες αθηρωμάτωσης και θρομβογένεσης ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ABSTRACT ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 49

5 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ Για την ολοκλήρωση του εγχειρήματος αυτού, οφείλω να ευχαριστήσω τους καθηγητές μου κατά τη διάρκεια του προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών και ιδιαιτέρως τον επιβλέποντα Καθηγητή της Μεταπτυχιακής Διατριβής μου κ. Απόστολο Καραλάζο για την σημαντική επιστημονική καθοδήγηση καθ όλη τη διάρκεια της έρευνας και της συγγραφής της παρούσας διατριβής. Στον Καθηγητή του Τμήματος Ζωικής Παραγωγής του Α.ΤΕΙ.Θ. κ. Δημοσθένη Νήτα εκφράζω τις θερμές ευχαριστίες μου για τις πολύτιμες συμβουλές και την επιστημονική καθοδήγηση κατά τη διάρκεια του πειράματος. Θερμές επίσης ευχαριστίες στον Αναπληρωτή Καθηγητή του Τομέα Ζωικής Παραγωγής της Γεωπονικής Σχολής ΑΠΘ κ. Ευθύμιο Σινάπη για το ενδιαφέρον του καθ όλη τη διάρκεια του πειράματος και τις αναλύσεις των δειγμάτων. Στον Αναπληρωτή Καθηγητή του ΤΕΦΑΑ κ. Βασίλη Μούγιο, τη Διδάκτορα του ΤΕΦΑΑ κα. Ανατολή Πετρίδου και τη Διδάκτορα Gayane Marmaryan εκφράζω τις ευχαριστίες μου για την πολύτιμη βοήθεια τους στην ανάλυση των λιπαρών οξέων στο λίπος του γάλακτος και των ζωοτροφών. Επίσης θερμότατα ευχαριστώ τους συναδέλφους μου Γεωπόνους-Ζωοτέχνες κ. Γιάννη Ελευθεριάδη και κ. Λουκά Παπαλουκά για την αμέριστη βοήθεια και συμπαράστασή τους σε όλη τη διάρκεια της έρευνας. Εξίσου δε σημαντική στην παρούσα προσπάθεια υπήρξε και η συμβολή του Διδάκτορα κ. Χρυσόστομου Μήλιου και του υποψήφιου Διδάκτορα κ. Κωνσταντίνου Ζαγοράκη οι οποίοι βοήθησαν στις χημικές αναλύσεις των ζωοτροφών. Τέλος οφείλω να ευχαριστήσω τον κ. Ιωάννη Τσιόκα, Προϊστάμενο του Πρότυπου Κέντρου Κτηνοτροφίας και Εκπαίδευσης Βλάστης για τη συμπαράσταση και βοήθειά του στη διεξαγωγή των πειραμάτων καθώς και όλους τους εργαζόμενους στο Πρότυπο Κέντρο Βλάστης για την φιλοξενία, την κατανόηση και την πολύτιμη βοήθεια τους στους απαιτούμενους χειρισμούς των ζώων. Σε κάθε περίπτωση ωστόσο οφείλω τις μεγαλύτερες ευχαριστίες στους γονείς μου, των οποίων η συμπαράσταση, καθ όλη τη διάρκεια των σπουδών μου ήταν αναμφίβολα ανεκτίμητη. 6

6 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΕΑΕΟ = Ελεύθερες Αζώτου Εκχυλισματικές Ουσίες ΖΒ = Ζων Βάρος ΙΟ = Ινώδεις Ουσίες ΜΕ = Μεταβολίσιμη Ενέργεια ΞΟ = Ξηρή Ουσία ΟΕ = Ολική Ενέργεια ADF = Acid Detergent Fibres (ινώδεις ουσίες αδιάλυτες σε όξινο διάλυμα απορρυπαντικών ουσιών) AI = Atherogenicity Index (δείκτης αθηρωμάτωσης) ANOVA = Analysis of Variance (ανάλυση διακύμανσης) CLA = Conjugated Linoleic Acid (συζυγές λινελαϊκό οξύ) DI = Desaturase Index (δείκτης αφυδρογονάσης) DHA = Docosahexaenoic acid (εικοσιδυαεξαενοϊκό οξύ) ECM = Energy Corrected Milk (διορθωμένη ως προς την ενέργεια γαλακτοπαραγωγή) EPA = Ecosapentaenoic acid (εικοσαπενταενοϊκό οξύ) FCM = Fat Corrected Milk (διορθωμένη ως προς τη λιποπεριεκτικότητα 6% γαλακτοπαραγωγή) g = γραμμάριο HDL = High density Lipoproteins (λιποπρωτεΐνες υψηλής πυκνότητας) kg = χιλιόγραμμο LDL = Low Density Lipoproteins (λιποπρωτεΐνες χαμηλής πυκνότητας) mg = χιλιοστογραμμάριο Mj = μεγκα-τζάουλ ml = χιλιοστόλιτρο MUFA = Monounsaturated Fatty acids (μονοακόρεστα λιπαρά οξέα) NDF =Neutral Detergent Fibres (ινώδεις ουσίες αδιάλυτες σε ουδέτερο διάλυμα απορρυπαντικών ουσιών) P = επίπεδο σημαντικότητας 7

7 PUFA SNF SPSS TI TMR TVA = Polyunsaturated Fatty acids (πολυακόρεστα λιπαρά οξέα) = Solids Non Fat (στερεό υπόλειμμα άνευ λίπους, ΣΥΑΛ) = Statistical Package for Social Sciences (στατιστικό λογισμικό πακέτο) = Thrombogenicity Index (δείκτης θρομβογένεσης) = Total Mixed Radio (ολικό σιτηρέσιο) = trans Vaccenic Acid (trans βασσενικό οξύ) 8

8 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το γάλα ως τρόφιμο παρά την υψηλή διατροφική του αξία τόσο σε πρωτεΐνες όσο και σε ανόργανα στοιχεία, χαρακτηρίζεται από τη σχετικά μεγάλη περιεκτικότητα του λίπους του σε κορεσμένα λιπαρά οξέα, αφενός ως αποτέλεσμα των εκτεταμένων υδρογονώσεων των λιπαρών οξέων στη μεγάλη κοιλία των μηρυκαστικών (Harfoot & Hazlewood, 1988) και αφετέρου λόγω της μειωμένης ικανότητας μεταφοράς στο μαστικό αδένα και ενσωμάτωσης στο λίπος του γάλακτος σημαντικών λιπαρών οξέων πολύ μεγάλης ανθρακικής αλυσίδας όπως του EPA και του DHA (Lock & Bauman, 2004). Το λίπος, ωστόσο, είναι το πιο ευμετάβλητο συστατικό του γάλακτος και επηρεάζεται από αλλαγές στη διατροφή των ζώων, τόσο όσον αφορά τη συγκέντρωσή του στο γάλα, όσο και τη σύστασή του σε λιπαρά οξέα (Bauman et al, 2006, Jenkins & McGuire, 2006). Ακριβώς γι αυτό το λόγο, η έρευνα γύρω από την προσπάθεια αλλαγής του προφίλ των λιπαρών οξέων του λίπους του γάλακτος των μηρυκαστικών, ώστε αυτό να καθίσταται πιο υγιεινό από διατροφικής άποψης, επικεντρώθηκε σε διατροφικές επεμβάσεις και κυρίως μέσω της χορήγησης στα ζώα διαφόρων ζωοτροφών πλούσιων σε λιπαρές ουσίες, όπως, για παράδειγμα, οι ελαιούχοι καρποί και τα φυτικής και ζωικής προέλευσης έλαια (Palmquist et al., 2005). Βέβαια τα αποτελέσματα που συλλέγονται από τις υπάρχουσες βιβλιογραφικές πηγές αφορούν κατά κύριο λόγο τις γαλακτοπαραγωγές αγελάδες και δευτερευόντως τις αίγες, ενώ οι πληροφορίες που συλλέγονται για τις προβατίνες είναι ακόμα πιο πολύ περιορισμένες (Gómez-Cortés et al., 2008). Σκοπός λοιπόν της παρούσας εργασίας ήταν να διερευνηθεί η ενδεχόμενη επίδραση βαμβακόσπορου στη γαλακτοπαραγωγή προβάτων και τη χημική σύσταση του γάλακτος αυτών, καθώς και στην αναλογία (προφίλ) των λιπαρών οξέων στο λίπος του γάλακτος αυτών και ιδιαίτερα του συζυγούς λινελαϊκού οξέος (Conjugated Linoleic Acid, CLA). Για τη διενέργεια αυτής της εργασίας χρησιμοποιήθηκαν 24 προβατίνες της εγχώριας ορεινής φυλής σε πειραματική διάταξη πλήρως τυχαιοποιημένου πειράματος με επαναλαμβανόμενες μετρήσεις στις διαδοχικές εβδομάδες του ελέγχου (complete randomized design). 9

9 2. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ 2.1 ΛΙΠΑΡΑ ΟΞΕΑ Τα λιπαρά οξέα έχουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά: πρόκειται για μονοκαρβονικά οξέα συχνά με μια μη διακλαδισμένη αλειφατική αλυσίδα μονάδων CH 2 (λιπαρά οξέα με διακλαδώσεις είναι σπάνια), συνήθως με άρτιο αριθμό ατόμων άνθρακα (επειδή στη βιοσύνθεσή τους εμπλέκεται το ακέτυλο-coa, ένα ένζυμο που μεταφέρει μια ομάδα από δύο άτομα άνθρακα ), κορεσμένα ή ακόρεστα, με έναν ή περισσότερους διπλούς δεσμούς είτε σε cis είτε σε trans γεωμετρική ισομέρεια. Κάθε λοιπόν λιπαρό οξύ αποτελείται από μια αλυσίδα ατόμων άνθρακα, μικρή ή μεγάλη που είναι ισχυρά μη πολική (ονομάζεται ουρά) και μια πολική καρβοξυλική ομάδα (Διαμαντίδης, 1994). Οι φυσικές ιδιότητες των λιπαρών οξέων, καθώς και των εστέρων τους με αλκοόλες, εξαρτώνται από το μέγεθος της αλειφατικής τους αλυσίδας και τον αριθμό των διπλών δεσμών που φέρουν. Η αρίθμηση των ατόμων άνθρακα των λιπαρών οξέων γίνεται από τον άνθρακα του καρβοξυλίου (άνθρακας 1) προς την τελική ομάδα CH 3 (άνθρακας n). Ο διπλός δεσμός δείχνεται με το γράμμα Δ που συνοδεύεται από το νούμερο του πρώτου ατόμου άνθρακα που συμμετέχει στο δεσμό. 2.2 Κατηγοριοποίηση των Λιπαρών Οξέων (ΛΟ) σε σχέση με τους απλούς και τους διπλούς δεσμούς Κορεσμένα Λιπαρά Οξέα Τα κορεσμένα ΛΟ δεν περιέχουν κανένα διπλό δεσμό ή άλλες λειτουργικές ομάδες κατά μήκος της αλυσίδας τους. Ο όρος «κορεσμένα» αναφέρεται στο υδρογόνο, δεδομένου ότι όλοι οι άνθρακες, εκτός από την καρβοξυλική ομάδα (- COOH) περιέχουν όσο το δυνατόν περισσότερα υδρογόνα. Με άλλα λόγια, το ωμέγα άκρο (n) περιέχει 3 υδρογόνα (-CH 3 ) και κάθε άνθρακας στην αλυσίδα περιέχει 2 υδρογόνα. Μερικά από τα κυριότερα κορεσμένα λιπαρά είναι το μυριστικό (14:0), το παλμιτικό (16:0), το στεατικό (18:0), το αραχιδικό (20:0). 10

10 2.2.2 Ακόρεστα Λιπαρά Οξέα Τα ακόρεστα ΛΟ είναι παρόμοιας μορφής, εκτός από το ότι μια ή περισσότερες αλκενυλικές λειτουργικές ομάδες υπάρχουν κατά μήκος της ανθρακικής αλυσίδας, με το κάθε αλκένιο να αντικαθιστά τον απλό δεσμό του «-CH2-CH2-» με διπλό δεσμό σε«-ch=ch-» (δηλαδή ένας άνθρακας διπλά συνδεδεμένος με έναν άλλο άνθρακα). Τα επόμενα δύο άτομα του άνθρακα εκατέρωθεν των συνδεδεμένων με διπλό δεσμό ατόμων άνθρακα στην αλυσίδα μπορούν να εμφανιστούν με γεωμετρική ισομέρεια cis ή trans. Διακρίνονται σε μονοακόρεστα και πολυακόρεστα. Τα μονοακόρεστα λιπαρά οξέα έχουν έναν διπλό δεσμό ανθράκων στην αλυσίδα, με όλους τους άλλους άνθρακες να είναι απλά συνδεδεμένοι. Μερικά από τα κυριότερα μονοακόρεστα ΛΟ είναι το παλμιτελαϊκό οξύ (16:1n7) και το ελαϊκό οξύ (18:1n9). Αντιθέτως με τα μονοακόρεστα λιπαρά οξέα, τα πολυακόρεστα έχουν περισσότερους από έναν διπλούς δεσμούς ανθράκων στην αλυσίδα τους. Μερικά από τα κυριότερα πολυακόρεστα ΛΟ είναι το λινελαϊκό (18:2n6c), το α-λινολενικό (18:3n3), το αραχιδονικό ( 20:4n6) (Διαμαντίδης, 1994). 2.3 Επίδραση των λιπαρών οξέων των τροφίμων στην υγεία του ανθρώπου Η επίδραση των διαφόρων λιπαρών οξέων στην υγεία του ανθρώπου έχει σχέση κυρίως με την επίδραση στα λιπίδια του αίματος και εξαρτάται σε μεγάλο ποσοστό από το μήκος της ανθρακικής τους αλυσίδας και την ύπαρξη διπλών δεσμών. Έτσι, σε γενικές γραμμές τα κορεσμένα λιπαρά οξέα προκαλούν την αύξηση της ολικής χοληστερόλης του αίματος και ταυτόχρονα την αύξηση της αναλογίας LDL/HDL και επομένως ευνοούν τις συνθήκες εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων (Ascherio & Willet, 1995). Αντιθέτως, τα ακόρεστα λιπαρά οξέα προκαλούν τη μείωση της παραπάνω αναλογίας των λιπιδίων του αίματος. Σύμφωνα, όμως, με τους Ulbricht & Southgate (1991) η αναλογία κορεσμένων/ακόρεστων λιπαρών οξέων ενός τροφίμου δεν αρκεί από μόνη της για να προσδιορίσει το βαθμό επικινδυνότητας πρόκλησης καρδιαγγειακών νοσημάτων ως αποτέλεσμα της κατανάλωσης αυτού του τροφίμου. Αυτό γιατί λιπαρά οξέα της ίδιας κατηγορίας (π.χ. κορεσμένα ΛΟ) μπορεί να έχουν διαφορετική επίδραση στα λιπίδια του αίματος. Για παράδειγμα, ενώ τα κορεσμένα λιπαρά οξέα λαυρικό (12:0), μυριστικό (C14:0) και παλμιτικό (C16:0) αυξάνουν τα επίπεδα των LDL στο αίμα, το 11

11 στεατικό (C18:0) έχει ουδέτερη επίδραση σε αυτά. Επιπλέον, ενώ μονοακόρεστα λιπαρά οξέα όπως το ελαϊκό (cis-9 C18:1) μειώνουν τα επίπεδα των LDL στο αίμα, τα περισσότερα trans C18:1 ΛΟ (π.χ. το ελαϊδικό οξύ, trans-9 C18:1) έχουν την ακριβώς αντίθετη επίδραση (Kris-Etherton & Yu, 1997). Γι αυτό το λόγο οι Ulbricht & Southgate (1991) προκειμένου να συνοψίσουν τις διαφορετικές επιδράσεις των κυριότερων λιπαρών οξέων των τροφίμων πρότειναν τον υπολογισμό των δεικτών αθηρωμάτωσης (atherogenicity index, AI) και θρομβογένεσης (thrombogenicity index, TI). Οι παραπάνω δείκτες υπολογίζονται με τους εξής τύπους. ΑΙ = [C12:0+(4 x C14:0)+ C16:0) (MUFA + PUFA), και ΤΙ = (C14:0+C16:0+C18:0) [(0,5 x MUFA)+(0,5 x n-6)+(3 x n-3)+(n-3/n-6)] Σύμφωνα με τους παραπάνω ερευνητές, όσο μεγαλύτεροι είναι οι παραπάνω δείκτες ενός τροφίμου, τόσο περισσότερο αυξάνει και η πιθανότητα εμφάνισης στον άνθρωπο αθηρωματικών αλλοιώσεων και θρόμβων στα αγγεία του κυκλοφορικού συστήματος. Επιπλέον, τα n-3 (π.χ. EPA, DHA, α-λινολενικό οξύ) και τα n-6 (π.χ. αραχιδονικό οξύ, λινελαϊκό οξύ) λιπαρά οξέα θεωρούνται απαραίτητα για τον ανθρώπινο οργανισμό καθώς συμμετέχουν σε σημαντικές μεταβολικές διεργασίες και δεν μπορούν να συντεθούν από αυτόν, αλλά πρέπει να προσληφθούν με τη διατροφή (Simopoulos, 1999). Εκτός αυτού, τα συζυγή λινελαϊκά οξέα (CLAs) έχουν δυνητικές ευεργετικές επιδράσεις στην υγεία του ανθρώπου, όπως προκύπτει από διάφορα πειράματα in vitro και in vivo κυρίως σε πειραματόζωα (Ip et al., 1994, Lee et al., 1994, Miller et al., 1994, Park et al., 1997, Sugano et al., 1998, Ostrowska et al., 1999, Kritchevsky et al., 2000, Pariza et al., 2001, Tricon et al., 2004). Την κύρια φυσική πηγή των CLAs αποτελούν τα τρόφιμα που προέρχονται από μηρυκαστικά ζώα και κυρίως το γάλα και τα προϊόντα του (Chin et al., 1992). 12

12 2.4 ΣΥΖΥΓΕΣ ΛΙΝΕΛΑΪΚΟ ΟΞΥ ( CONJUGATED LINOLEIC ACID, CLA ) Ιστορική Αναδρομή Η πρώτη αναφορά στην παρουσία των συζυγών ακόρεστων λιπαρών οξέων στο λίπος του γάλακτος έγινε από τους Booth et al. (1935), οι οποίοι παρατήρησαν ότι το λίπος του γάλακτος που προερχόταν από αγελάδες που τρέφονταν σε βοσκές κατά την περίοδο του καλοκαιριού, παρουσίαζε υψηλή απορροφησιμότητα στην υπεριώδη περιοχή (230nm) σε σύγκριση με το λίπος του γάλακτος που παράγονταν από τις ίδιες αγελάδες κατά τους μήνες του χειμώνα. Σαράντα χρόνια αργότερα, ο Parodi (1977) απομόνωσε από το λίπος του γάλακτος το cis-9, trans-11 CLA ισομερές και υποστήριξε ότι τα συζυγή λιπαρά οξέα εμφανίζονται στο γάλα των μηρυκαστικών ως αποτέλεσμα της υδρογόνωσης των λιπαρών οξέων στη μεγάλη κοιλία. Δέκα χρόνια αργότερα οι Ha et al. (1987) απομόνωσαν CLA από βοδινό κρέας και έδειξαν ότι το συνθετικό CLA εμπόδιζε την καρκινογένεση στο δέρμα των ποντικιών που προκαλούνταν από το 7,12-dimethylbenz[a]anthracene. Από τότε, έχουν γίνει πάρα πολλές έρευνες σε μια προσπάθεια να κατανοηθεί η σύνθεση του CLA, ο μηχανισμός δράσης του και η συγκέντρωσή του στις διάφορες φυσικές τροφές Ορισμός των CLAs Συζυγή λιπαρά οξέα είναι εκείνα τα οποία φέρουν συζυγείς διπλούς δεσμούς, δηλαδή μεταξύ δύο διπλών δεσμών να υπάρχει στην ανθρακική τους αλυσίδα μόνο ένας απλός δεσμός. Οι συζυγείς διπλοί δεσμοί αλληλεπιδρούν και είναι ικανοί να σχηματίσουν και να δημιουργήσουν χημικές μετατροπές στο μόριο του λιπαρού οξέος. Εάν η απόσταση μεταξύ διπλών δεσμών είναι μεγάλη σε ένα λιπαρό οξύ, τότε γίνεται λόγος για «απομονωμένους διπλούς δεσμούς» και η πιθανότητα αλληλεπίδρασης μεταξύ των διπλών δεσμών είναι αμελητέα. Τα τελευταία χρόνια είναι πολύ αυξημένο το ενδιαφέρον των επιστημόνων για τα συζυγή λινελαϊκά οξέα (CLAs), λόγω των πιθανών θετικών επιδράσεων στην υγεία του ανθρώπου. 13

13 O γενικός όρος συζυγές λινελαϊκό οξύ (CLA) είναι ένας συλλογικός όρος που περιλαμβάνει όλα τα οξέα της μορφής C18:2 με ένα συζυγές σύστημα διπλών δεσμών στις θέσεις 7-9, 8-10, 9-11, 10-12, και και με cis/cis, cis/trans, trans/cis και trans/trans γεωμετρική ισομέρεια. Το ισομερές cis-9, trans-11 CLA (ρουμενικό οξύ) απαντάται στο λίπος του γάλακτος και κατέχει κορυφαία θέση μεταξύ των πολυακόρεστων λιπαρών οξέων (PUFAs) (Χατζηπαναγιώτου, 1996). 2.5 ΒΙΟΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ CLA ΣΤΑ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΑ ΖΩΑ Το CLA που αναφέρεται ως ένα μίγμα ισομερών (γεωμετρικής ισομέρειας και ισομέρειας θέσης) του λινελαϊκού οξέος (cis-9, cis-12 C18:2, LA) με δύο συζυγείς ακόρεστους δεσμούς, σχηματίζεται ως ενδιάμεσο προϊόν κατά τη διαδικασία της υδρογόνωσης του λινελαϊκού οξέος σε στεατικό οξύ από βακτήρια κυρίως του γένους Butyrivibrio fibrisolvens (Kepler et al., 1966) στη μεγάλη κοιλία ή από ενδογενή μετατροπή του trans-11 C18:1 (trans-βασσενικό οξύ, TVA) από το ένζυμο Δ 9 - αφυδρογονάση στο μαστικό αδένα (Griinari and Bauman, 1999; Corl et al., 2001). Το πιο ενεργό βιολογικά CLA ισομερές είναι το cis- 9, trans-11-οκταδεκαδιενικό οξύ, το οποίο και αποτελεί το 82% του ολικού CLA στα γαλακτοκομικά προϊόντα. Α Λινελαϊκό οξύ (c-9, c-12) οκταδεκαδιενικό οξύ Β Συζυγές λινελαϊκό οξύ c-9, t-11 ισομερές 14

14 Γ. Συζυγές λινελαϊκό οξύ t-10, c-12 ισομερές Σχήμα 1: Η χημική δομή του λινελαϊκού οξέος και δυο ισομερών του συζυγούς λινελαϊκού οξέος (Khanal & Dhiman, 2004). Η παρουσία λιπαρών οξέων με συζυγείς διπλούς δεσμούς, είχε εντοπιστεί το 1935, στο λίπος του γάλακτος αγελάδων που έβοσκαν σε λιβάδια, την εποχή της άνοιξης (Booth et al., 1935). Παρόμοια έρευνα από τον Parodi (1977) έδειξε ότι το κύριο ισομερές που εμφανιζόταν ήταν το cis-9, trans-11 CLA. Καθώς οι αναλυτικές τεχνικές βελτιώνονταν, έγινε φανερό ότι το λίπος των μηρυκαστικών περιείχε πολλά CLA ισομερή (Sehat et al., 1998; Yurawecz et al., 1998) από τα οποία, το cis-9, trans-11 CLA ήταν το κυρίαρχο CLA ισομερές με ποσοστό % του ολικού CLA στο λίπος των μηρυκαστικών και ακολουθούσε το trans-7, cis- 9 CLA ισομερές το οποίο αντιπροσώπευε το 3-6%. Τις δεκαετίες 70 και 80, εκτεταμένες πειραματικές εργασίες είχαν ερευνήσει την υδρογόνωση των πολυακόρεστων λιπαρών οξέων (PUFAs) στη μεγάλη κοιλία των μηρυκαστικών (Keeney,1970; Harfoot & Hazlewood,1988). Οι παραπάνω εργασίες έδειξαν ότι τα λίπη που τα μηρυκαστικά λαμβάνουν με την τροφή υφίστανται σημαντικές μετατροπές στη μεγάλη κοιλία ως αποτέλεσμα της επίδρασης των μικροοργανισμών της. Η πρώτη μετατροπή που λαμβάνει χώρα είναι η υδρόλυση των εστερικών δεσμών των τριγλυκεριδίων από λιπάσες της μεγάλης κοιλίας με αποτέλεσμα την παραγωγή ελεύθερων λιπαρών οξέων. Η δεύτερη μετατροπή που πραγματοποιείται είναι η υδρογόνωση των PUFAs με αποτέλεσμα τη μετατροπή τους στα αντίστοιχα μονοακόρεστα και κορεσμένα λιπαρά οξέα. Τα πολυακόρεστα λιπαρά οξέα που κυρίως απαντώνται στα σιτηρέσια των μηρυκαστικών είναι το λινελαϊκό (C18:2n-6) και το α-λινολενικό οξύ (C18:3n-3). Η σύνθεση του CLA μπορεί να επιτευχθεί με υδρογόνωση των PUFAs στη μεγάλη κοιλία και ενδογενώς μέσα στο μαστικό αδένα. 15

15 2.5.1 Υδρογόνωση στη μεγάλη κοιλία Το μεγαλύτερο ποσοστό της υδρογόνωσης (>80%) διαδραματίζεται στα μικρά τεμάχια της τροφής. Ο βαθμός υδρογόνωσης εξαρτάται από εξωκυτταρικά ένζυμα των βακτηρίων και από το είδος της τροφής (Harfoot & Hazlewood, 1988). Τα κύρια υποστρώματα της υδρογόνωσης είναι το λινελαϊκό και το λινολενικό οξύ (C18:2 και C18:3, αντίστοιχα) και ο ρυθμός υδρογόνωσης των λιπαρών οξέων στη μεγάλη κοιλία μεγαλώνει καθώς αυξάνεται ο βαθμός κορεσμού τους. Στα περισσότερα σιτηρέσια, το λινελαϊκό και το λινολενικό οξύ υδρογονώνονται σε ποσοστό περίπου % και %, αντίστοιχα (Doreau & Ferlay, 1994; Beam et al., 2000). Η εκτεταμένη αυτή υδρογόνωση μειώνεται όταν καταναλωθούν σιτηρέσια με αυξημένη περιεκτικότητα σε συμπυκνωμένες τροφές. Αυτό μπορεί να αποδοθεί στην αναστολή της λιπόλυσης εξαιτίας του χαμηλού ph που παρουσιάζεται στη μεγάλη κοιλία ως αποτέλεσμα της παρουσίας των συμπυκνωμένων τροφών (Van Nevel & Demeyer, 1995). Δύο από τα ενδιάμεσα προϊόντα της διαδικασίας υδρογόνωσης είναι το trans- 11 C 18:1 (trans-βασσενικό οξύ, TVA) λιπαρό οξύ, το οποίο μπορεί να σχηματίζεται από την υδρογόνωση τόσο του λινελαϊκού όσο και του λινολενικού οξέος και το cis- 9, trans-11 συζυγές λινελαϊκό οξύ το οποίο σχηματίζεται από την υδρογόνωση του λινελαϊκού οξέος. Αυτά τα ενδιάμεσα μεταβολικά προϊόντα, βρίσκονται σε αξιόλογη συγκέντρωση στο λίπος των μηρυκαστικών, σε αναλογία περίπου 3:1. Πολλά είναι τα ενδιάμεσα προϊόντα που σχηματίζονται κατά τη διαδικασία της υδρογόνωσης των PUFAs. Αυτά τα ενδιάμεσα προϊόντα απορροφώνται από το λεπτό έντερο και ενσωματώνονται στο λίπος των μηρυκαστικών και ακολούθως στο γάλα και το κρέας Ενδογενής σύνθεση CLA Αρχικά, είχε θεωρηθεί από τον επιστημονικό κόσμο ότι η μεγάλη κοιλία είναι η κύρια πηγή του cis-9,trans-11 CLA του γάλακτος. Ενώ είχε γίνει αποδεκτό ότι το CLA προέρχονταν από την υδρογόνωση κατά κύριο λόγο του λινελαϊκού οξέος (μέσω κυρίως των βακτηρίων του είδους Butyrivibrio fibrisolvens), το γεγονός αυτό δεν ίσχυε για τη συνολική ποσότητα του CLA που βρισκόταν στο λίπος του γάλακτος ή του κρέατος. Οι Griinari & Bauman (1999) κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το CLA που συνθέτονταν στη μεγάλη κοιλία αποτελούσε ένα τμήμα μόνο του συνολικού CLA του λίπος του γάλακτος ή του κρέατος και ότι η υδρογόνωση του 16

16 λινελαϊκού οξέος στο επίπεδο της μεγάλης κοιλίας δεν ήταν η μόνη πηγή του, αλλά έπρεπε να μελετηθεί και η ύπαρξη άλλης πιθανής πηγής παραγωγής του. Με βάση τις παρατηρήσεις των Holman & Mahfouz (1981) και Pollard et al. (1980) οι οποίοι περιέγραψαν την μετατροπή των trans μονοακόρεστων λιπαρών οξέων σε cis, trans διακόρεστα λιπαρά οξέα, είχε προταθεί ότι το CLA μπορεί να συντεθεί ενδογενώς από το trans βασσενικό οξύ (TVA) μέσω του ενζύμου Δ 9 - αφυδρογονάση (Parodi, 1994). Νωρίτερα οι Bartlett & Chapman (1961) έδειξαν μια στενή γραμμική σχέση μεταξύ των trans-c18:1 και των συζυγών διακόρεστων λιπαρών οξέων σε δείγματα βουτύρου. Οι Griinari & Bauman (1999) πρότειναν ότι ένα πολύ μεγάλο ποσοστό του CLA στα λιπίδια των ιστών και του γάλακτος, προερχόταν από ενδογενή σύνθεση μέσω του ενζύμου Δ 9 - αφυδρογονάση, διεργασία που επιτελείται σε πολύ μεγάλο βαθμό στο μαστικό αδένα. Οι Griinari et al. (2000) έδειξαν επίσης ότι η συνεισφορά του ενδογενώς συντιθέμενου CLA στο μαστικό αδένα, ανέρχεται περίπου στο 64% της συνολικής περιεκτικότητας του λίπους του γάλακτος σε CLA. ΜΕΓΑΛΗ ΚΟΙΛΙΑ ΙΣΤΟΙ λινελαϊκό cis-9, cis-12 C18:2 cis-9, cis-12 C18:2 cis-9, trans-11 C18:2 (CLA) cis-9, trans-11c18:2 (CLA) Δ 9 -αφυδρογονάση trans-11 C18:1 (βασσενικό οξύ) trans-11 C18 :1 Δ 9 -αφυδρογονάση C18:0 (στεατικό οξύ) C18:0 cis-9 C18:1 Σχήμα 2: Ρόλος της υδρογόνωσης στους προστομάχους και της δράσης της Δ9 αφυδρογονάσης στην παραγωγή του cis-9, trans-11 CLA στο λίπος των μηρυκαστικών ( Bauman et al., 1999). 17

17 2.6 Διατροφικές Πηγές CLA Τα γαλακτοκομικά προϊόντα είναι η κύρια διατροφική πηγή CLA (βούτυρο, γάλα, τυρί) αν και μπορεί να βρεθεί και σε κρέας προερχόμενο από μηρυκαστικά. Παρ όλα αυτά στην πλειονότητα των μελετών που έχουν γίνει σε ανθρώπους χρησιμοποιήθηκαν τα διαθέσιμα στο εμπόριο διατροφικά συμπληρώματα. Αυτά τα συμπληρώματα αποτελούνται από μείγματα 2 ή 4 από τα κυριότερα ισομερή (trans-8, cis-10 CLA, cis-9, trans-11 CLA, trans-10, cis-12 CLA και cis-11, trans13 CLA). Στις φυσικές τροφές, όμως, το cis-9, trans-11 CLA (ρουμενικό οξύ) αντιπροσωπεύει το 75% με 90% του συνολικού CLA (Moutsioulis et. al, 2008). Η συγκέντρωση του CLA στο λίπος αγελαδινού γάλακτος βρέθηκε ότι είναι ~0,6% των συνολικών λιπαρών οξέων του γάλακτος, με το ρουμενικό οξύ να αντιπροσωπεύει το ~80% αυτού του ποσοστού (ενώ οι Aldai et al., 2005 αναφέρουν ποσοστά της τάξεως του ~90%). Το υπόλοιπο 20% περιλαμβάνει διάφορα ήσσονος σημασίας ισομερή, όπως το trans-7 cis-9 (Yurawecz et al., 1998) και το trans-11 cis- 13 C18:2 (Sehat et al., 1998). Όσον αφορά στη συγκέντρωση του CLA στο γάλα των προβατινών, μετά από ανάλυση πολλών δειγμάτων βρέθηκε να είναι ~1% των συνολικών ΛΟ του γάλακτος και το ~80% αυτού του ποσοστού κατέχει το ρουμενικό οξύ. (Jahreis et al., Prandini et al., Barbosa et al., 2003). Η συγκέντρωση του CLA συνήθως εκφράζεται σε mg CLA /g λίπους. Τα περισσότερα γαλακτοκομικά προϊόντα περιέχουν περίπου 3,5-6 mg CLA /g λίπους. Η μέση κατανάλωση CLA διαφέρει από χώρα σε χώρα λόγω διαφορετικών διατροφικών συνηθειών. Για παράδειγμα στην Αγγλία η κατανάλωση είναι mg/ημέρα. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η κατανάλωση στις γυναίκες είναι χαμηλότερη σε σύγκριση με τους άνδρες λόγω πιθανώς της κατανάλωσης γαλακτοκομικών προϊόντων με χαμηλότερα λιπαρά (Klaus et. al., 2004). 18

18 2.7 ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΤΟΥ CLA ΣΤΟ ΓΑΛΑ Πολλές μελέτες έδειξαν μια αύξηση της περιεκτικότητας του γάλακτος σε CLA σε μηρυκαστικά των οποίων η διατροφή βασιζόταν στη βόσκηση (Dhiman et al., 1999a, Loor et al., 2002, Kay et al., 2004) αλλά και σε μηρυκαστικά που τους χορηγήθηκε πλήρες σιτηρέσιο (Total Mixed Ration, TMR) που αποτελούνταν κατά 50% από χονδροειδή τροφή και 50% από συμπυκνωμένη τροφή με φυτικά έλαια ή ελαιούχους σπόρους (Lock & Garnsworthy, 2002, Madron et al., 2002, Khanal et al., 2005), ή περιείχαν ιχθυέλαια (Abu-Ghazaleh et al., 2003, Donovan et al., 2000). Η αύξηση της συγκέντρωσης του CLA στα προϊόντα των μηρυκαστικών μέσω των κατάλληλων διατροφικών χειρισμών είναι εδώ και μερικά χρόνια στο επίκεντρο διαφόρων ερευνών (Jiang et al., 1996, Jahries et al., 1997, Lawless et al., 1998, Dhiman et al., 2000) και θα συνεχίσει να είναι με σκοπό την ενίσχυση της περιεκτικότητας του γάλακτος σε CLA (Griswold et al., 2003, Sackman et al., 2003, Watkins et al., 2003, Kay et al., 2004, Khanal et al., 2005). Η διαχείριση της διατροφής των μηρυκαστικών αφορά κυρίως τη χορήγηση λινελαϊκού οξέος (cis-9, cis-12 C18:2 LA) ή α-λινολενικού οξέος (cis-9, cis-12, cis-15 C18:3, LNA) ως υποστρώματα για υδρογόνωση στη μεγάλη κοιλία. Τα έλαια των φυτών ή οι ελαιούχοι καρποί περιέχουν ως κύρια λιπαρά οξέα το λινελαϊκό ή/και το α-λινολενικό οξύ, ενώ στη χλωρή βοσκήσιμη ύλη το κύριο λιπαρό οξύ είναι το α-λινολενικό. Στα ιχθυέλαια τα λιπαρά οξέα που δεσπόζουν είναι αυτά που αποτελούνται από 20 ή 22 άτομα άνθρακα. Ένα ποσοστό των CLAs και TVA που σχηματίζονται ως ενδιάμεσα προϊόντα της υδρογόνωσης των πολυακόρεστων λιπαρών οξέων, διαφεύγουν της περαιτέρω υδρογόνωσης στη μεγάλη κοιλία και απορροφώνται από τον πεπτικό σωλήνα. Τότε το TVA μετατρέπεται ενδογενώς στο μαστικό αδένα (Griinari & Bauman, 1999) και πιθανόν στα λιποκύτταρα (Gillis et al., 2003) σε cis-9, trans-11 CLA μέσω της δράσης του ενζύμου Δ 9 - αφυδρογονάση. Η χορήγηση συνθετικών ισομερών CLAs έχει επίσης διερευνηθεί, με στόχο την ενίσχυση της λιποπεριεκτικότητας του γάλακτος σε CLAs. 19

19 Πίνακας 1. Κύρια λιπαρά οξέα (%) διατροφικών συστατικών που χρησιμοποιούνται αύξηση της περιεκτικότητας του γάλακτος σε CLA για Ζωοτροφές C14:0 C16:0 C18:0 C18:1 C18:2 C18:3 Βαμβακόσπορος/έλαιο - 23,4 2,2 16,5 57,4 - Εξωθημένος σογιόσπορος/ Σογιέλαιο - 14,5 3,8 19,5 53,2 9,1 Σιναπόσπορος/έλαιο - 4,9 1,5 57,2 21,4 11,4 Λιναρόσπορος/έλαιο - 5,6 3,7 17,7 15,4 57,2 Σπόροι ηλίανθου/ ηλιέλαιο - High oleic 0,1 4,6 2,3 79,3 13,2 0,4 - High linoleic - 6,3 3,7 22,8 67,0 - Σπόρος/έλαιο ατραχτηλίδας 0,1 5,9 2,4 15,2 76,0 0,3 Σπόρος canola/ έλαιο canola 4,1 1,8-58,9 22,0 13,2 Φοινικέλαιο 1,5 43,6 3,2 45,7 2,2 0,2 Ελαιόλαδο - 13,0 2,5 74,0 9,0 - Φιστικέλαιο/σπόρος φιστικιού - 12,3 3,2 51,5 33,2 - Αραβοσιτέλαιο - 10,6 2,0 27,3 57,5 1,0 Ιχθυέλαιο 14,0 26,0 2,0 2,0 3,0 2,0 Ζωικό λίπος 3,2 26,6 20,0 44,0 3,5 - Βοσκήσιμη ύλη : Χόρτο βοσκής 0,6 21,0 1,8 2,1 21,1 53,4 Χόρτο μηδικής 20,7 35,8 3,3 3,4 15,3 21,5 Ενσίρωμα καλαμποκιού 6,9 16,7 1,9 16,8 54,9 2,7 Πηγές : Dhiman et al. (1999) Lock and Garnsworthy (2002) Loor and Herbein (2003) Delbicchi et al. (2001) Bremmer et al. (1998) Loor et al. (2002) Kelly et al. (1998a). Duckett et al. (2002) Ward et al. (2003). Beam et al. (2000) Έλαια και ελαιούχοι καρποί Τα λίπη, τα έλαια και οι ελαιούχοι καρποί διαφέρουν ως προς τη σύστασή τους σε λιπαρά οξέα (πίνακας 1). Για το λόγο αυτό είναι αναμενόμενο να έχουν διαφορετική επίδραση στην περιεκτικότητα του λίπους του γάλακτος σε CLA. Έλαια και ελαιούχοι καρποί που είναι πλούσιοι σε λινελαϊκό οξύ, είναι πολύ αποτελεσματικοί στο να αυξάνουν την περιεκτικότητα του λίπους του γάλακτος σε CLA σε αγελάδες που διατρέφονται με πλήρη σιτηρέσια που αποτελούνται από 50% χονδροειδείς τροφές και 50% συμπυκνωμένες τροφές (Dhiman et al., 2000, Ward et al., 2003, Whitlock et al., 2003). Έτσι, όπως είναι αναμενόμενο, έλαια ή καρποί 20

20 σόγιας, ηλίανθου, βάμβακος, αυξάνουν την περιεκτικότητα του λίπους του γάλακτος σε CLA όταν αυτά χορηγούνται σε πλήρη μίγματα σιτηρεσίων. Ομοίως, τα έλαια ή οι καρποί από λινάρι που είναι πλούσιοι σε λινολενικό οξύ και ο καρπός σιναπιού που είναι πλούσιος σε ελαϊκό οξύ, που επίσης περιέχει μικρές ποσότητες λινολενικού και λινελαϊκού οξέος, έδειξαν ότι αυξάνουν την περιεκτικότητα του λίπους του γάλακτος σε CLA (Dhiman et al., 2000, Loor et al. 2002). Όταν εξετάστηκε η επίδραση των διαφόρων ελαίων των πιο πάνω ζωοτροφών στη λιποπεριεκτικότητα του γάλακτος, βρέθηκε ότι ο ηλίανθος αύξανε την περιεκτικότητα του λίπους του γάλακτος σε CLA περισσότερο από ό,τι οι άλλοι καρποί (Kelly et al., 1998). Παρόμοια αποτελέσματα διαπιστώνονται και κατά τη χορήγηση αλάτων ασβεστίου των λιπαρών οξέων φυτικών ελαίων σε αγελάδες γαλακτοπαραγωγής, το οποίο οφείλεται στο γεγονός ότι τα άλατα ασβεστίου των λιπαρών οξέων διασπώνται στη μεγάλη κοιλία επιτρέποντας έτσι την υδρογόνωσή τους (Chouinard et al., 2001). Από την άλλη, χορήγηση συμπυκνωμένων ζωοτροφών σε αγελάδες των οποίων η διατροφή βασίζεται στη βόσκηση ή στο ενσίρωμα αραβοσίτου μειώνει την περιεκτικότητα του CLA στο λίπος του γάλακτος (Dhiman et al.,1999, Chouinard et al., 1998, Jahreis et al., 1997). Αυτό οφείλεται στην πτώση του ph της μεγάλης κοιλίας ως αποτέλεσμα της προσθήκης των καρπών η οποία προκαλεί μείωση του πληθυσμού των κυτταρινολυτικών βακτηρίων και άλλων μικροοργανισμών στους οποίους οφείλεται η υδρογόνωση των πολυακόρεστων λιπαρών οξέων και επομένως ο σχηματισμός των CLAs και του TVA (Harfoot & Hazelwood, 1988, Jiang et al.,1996, Martin et al.,2002) Θερμικά Επεξεργασμένοι Καρποί Η χορήγηση ψημένων ή εξωθημένων καρπών φαίνεται να έχει μεγαλύτερη επίδραση στην περιεκτικότητα του λίπους του γάλακτος σε CLA απ ό,τι η χορήγηση μη επεξεργασμένων καρπών (Νήτας κ.ά., 2007). Αυτό κατά πάσα πιθανότητα οφείλεται στη μικρότερη διαθεσιμότητα του ελαίου των μη επεξεργασμένων καρπών στη μεγάλη κοιλία σε σύγκριση με εκείνη των θερμικά επεξεργασμένων με αποτέλεσμα τη βραδεία απελευθέρωση των ελαίων τους που τελικά οδηγεί στην πλήρη υδρογόνωση του λινελαϊκού οξέος σε στεατικό οξύ και άρα στο σχηματισμό μικρότερων ποσοτήτων των ενδιάμεσων προϊόντων της υδρογόνωσης CLAs και TVA (Dhiman et al., 2000, Chouinard et al., 2001). 21

21 Οι Chouinard et al. (2001) χορήγησαν σε αγελάδες καρπούς σόγιας που είχαν προηγουμένως υποστεί κυλινδρισμό, μικροϊονισμό, ψήσιμο ή εξώθηση. Η εξώθηση, ο μικροϊονισμός ή το ψήσιμο των καρπών της σόγιας είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση των CLAs στο λίπος του γάλακτος κατά δύο έως τρεις φορές σε σύγκριση με το μη επεξεργασμένο καρπό σόγιας. Φαίνεται ότι τα λιπαρά οξέα ήταν περισσότερο προσβάσιμα στους μικροοργανισμούς όταν οι καρποί σόγιας υπόκειντο σε θερμική επεξεργασία Ιχθυέλαια και ο Συνδυασμός τους με Ελαιούχους Καρπούς Τα ιχθυέλαια είναι εξίσου ή ακόμη πιο αποτελεσματικά από τα φυτικά έλαια στο να αυξάνουν την περιεκτικότητα του λίπους του γάλακτος σε CLA (Donovan et al., 2000, Chouinard et al., 2001, Whitlock et al., 2002). Η χορήγηση ιχθυελαίων έχει αποδείξει ότι αυξάνει το επίπεδο του CLA και TVA στο λίπος του γάλακτος, αλλά μειώνει το ολικό λίπος του γάλακτος (Donovan et al., 2000, Baer et al., 2001, Ramaswamy et al., 2001). Παρ όλα αυτά, μια αύξηση της περιεκτικότητας του σιτηρεσίου με ιχθυέλαιο σε ποσοστό 3%, δεν επέφερε περαιτέρω αύξηση των επιπέδων των CLAs και TVA στο λίπος του γάλακτος (Donovan et al., 2000). Ερευνητές έχουν επίσης επιχειρήσει να αυξήσουν τα επίπεδα του CLA στο λίπος του γάλακτος, χορηγώντας μίγματα ιχθυελαίων και σόγιας. Πειράματα έχουν δείξει ότι η χορήγηση ιχθυελαίου είναι περισσότερο αποτελεσματική στην αύξηση του επιπέδου των CLAs και TVA στο λίπος του γάλακτος απ ό,τι η χορήγηση παρόμοιων ποσοτήτων σογιέλαιου ή μίγματος των δύο αυτών ζωοτροφών (Ramaswamy et al., 2001, Abu-Ghazaleh et al., 2002, Whitlock et al., 2002). Τα ιχθυέλαια είναι τροφές πλούσιες σε μακράς αλυσίδας πολυακόρεστα λιπαρά οξέα (PUFAs). Τα n-3 PUFAs που περιέχονται στα ιχθυέλαια είναι κυρίως τα C20:5 (14%), C22:6 (10%), C18:3 (1.0%) στο σύνολο των λιπαρών οξέων τους (The British Nutrition Foundation, 1992). Η αύξηση του CLA του λίπους του γάλακτος ως αποτέλεσμα τη προσθήκης ιχθυελαίων οφείλεται κατά κύριο λόγο στην ανασταλτική επίδραση που ασκούν τα πολυακόρεστα λιπαρά τους οξέα στην υδρογόνωση του TVA ώστε τελικά μεγαλύτερες ποσότητές του να απορροφώνται από τον πεπτικό σωλήνα και να χρησιμοποιούνται ως υπόστρωμα για την ενδογενή σύνθεση CLA στο μαστικό αδένα (Chilliard et al., 1999). 22

22 2.7.4 Χόρτο Βοσκής Η κατανάλωση από μέρους των μηρυκαστικών χλωρού χόρτου φαίνεται να οδηγεί στην παραγωγή γάλακτος με ιδιαίτερα υψηλή περιεκτικότητα σε CLA (Kelly et al., 1998, Chouinard et al., 2001). Αυτό οφείλεται στην υψηλή περιεκτικότητα των χόρτων και ιδιαίτερα των χλωρών σε α-λινολενικό οξύ, από το οποίο σχηματίζεται TVA ως ενδιάμεσο προϊόν της υδρογόνωσής του στη μεγάλη κοιλία (Bauman et al., 1999). Η ωριμότητα του χόρτου βοσκής αλλά και ο τρόπος συντήρησής του είναι σημαντικοί παράγοντες που επηρεάζουν τα επίπεδα του CLA στο γάλα των μηρυκαστικών ζώων. Αυτό γιατί η περιεκτικότητα των φυτών σε α-λινολενικό οξύ μειώνεται κατά την ωρίμανσή τους (Jahreis et al., 1997, Chilliard et al., 2000). Έτσι, θερίζοντας το χόρτο στο στάδιο του σανού, η περιεκτικότητα του λινολενικού και των άλλων λιπαρών οξέων μειώνεται, ενώ με τη διαδικασία της ενσίρωσης της βοσκήσιμης ύλης και με την προϋπόθεση ότι αυτή διεξάγεται σωστά δεν παρατηρείται καμία μεταβολή (Doreau & Poncet, 2000). Η περιεκτικότητα της βοσκήσιμης ύλης σε λινολενικό οξύ μπορεί να μειωθεί αν το χόρτο αφεθεί να μαραθεί προτού υποστεί τη διαδικασία της ενσίρωσης (Lough & Anderson, 1973). Σ αυτή ακριβώς τη μείωση της περιεκτικότητας των φυτών σε λινολενικό οξύ κατά την ωρίμανσή τους οφείλεται και η εποχιακή διακύμανση της συγκέντρωσης του CLA στο λίπος του γάλακτος των προβατινών (Nuda et al., 2005a, Mangia et al., 2007) και των αγελάδων (Ward et al., 2003, Kay et al., 2004) των οποίων η διατροφή βασίζεται στην ελεύθερη βόσκηση, καθώς αυτή μειώνεται όσο προχωρά η ωρίμανση των φυτών του βοσκότοπου Χορήγηση Συνθετικού CLA Το συνθετικό CLA μπορεί να χρησιμοποιηθεί προκειμένου να αυξηθούν τα επίπεδα του CLA στο λίπος του γάλακτος με την προϋπόθεση να χορηγηθεί σε προστατευμένη μορφή ώστε να μην υδρογονωθεί στη μεγάλη κοιλία. Το συνθετικό CLA που χρησιμοποιείται αποτελεί συνήθως μίγμα διαφόρων ισομερών CLAs. Τέτοια μίγματα βρέθηκε ότι έχουν παρεμποδιστική δράση στη λιποσύνθεση του γάλακτος (Loor & Herbein, 1998). Τη δράση αυτή φαίνεται να ασκεί το trans-10, cis- 12 CLA (Baumgard et al., 2000). Η μείωση της δραστηριότητας της ακετυλο-coa καρβοξυλάσης των λιπαρών οξέων είναι ο βασικός παράγοντας της πτώσης του λίπους του γάλακτος (Piperova et al., 2000). 23

23 2.7.6 Λοιποί Διατροφικοί και Φυσιολογικοί Παράγοντες Ένας παράγοντας ο οποίος φαίνεται να επηρεάζει τη συγκέντρωση του CLA τόσο στο λίπος του γάλακτος όσο και στο λιπώδη ιστό, είναι ο χαλκός. Ο χαλκός αλλάζει το μεταβολισμό των λιπών, πιθανότατα αυξάνοντας την υδρογόνωση των λιπαρών οξέων στη μεγάλη κοιλία ή περιορίζοντας τον αποκορεσμό του C18:0 στο λιπώδη ιστό και το μαστικό αδένα (Corl et al.,1999). Μάλιστα, έχει βρεθεί ότι η μείωση της ποσότητας του χαλκού που προσλαμβάνεται με την τροφή έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της συγκέντρωσης του CLA στο λίπος του γάλακτος (Morales et al., 2000). Τέλος, εκτός από την διατροφή, φυσιολογικοί παράγοντες όπως η φυλή, το είδος του ζώου, η ηλικία, το στάδιο της γαλακτικής περιόδου και ο αριθμός των τοκετών επιδρούν και αυτοί στο σχηματισμό CLA (Kelly et al., 1998, Secchiari et al., 2001, White et al., 2001, Lock & Garnworthy, 2002). Έτσι, έρευνα που έγινε σε διάφορες φυλές προβάτων γαλακτοπαραγωγής έδειξε ότι η συγκέντρωση του CLA στο λίπος του γάλακτος της Φρισλανδικής φυλής έναντι των φυλών Χίου, Awassi και Lacaune ήταν χαμηλότερη κατά 30% περίπου, χωρίς σημαντικές διαφορές μεταξύ των υπόλοιπων φυλών. Στην ίδια ερευνητική εργασία, βρέθηκε επίσης ότι η συγκέντρωση του CLA στο λίπος του γάλακτος ήταν υψηλότερη στην αρχή της γαλακτικής περιόδου και παρουσίασε σταδιακή μείωση με την εξέλιξή της, χωρίς, όμως, να επηρεάζεται από την παραγόμενη ποσότητα γάλακτος και τον αριθμό των τοκετών, ενώ είχε αρνητική συσχέτιση με την λιποπεριεκτικότητα χωρίς αυτή όμως να είναι στατιστικώς σημαντική (Τσιπλάκου κ.α., 2005). Οι κύριοι διατροφικοί παράγοντες που επιδρούν στη συγκέντρωση του CLA στο λίπος του γάλακτος των μηρυκαστικών, συνοψίζονται στον παρακάτω πίνακα. 24

24 Πίνακας 2. Διατροφικοί παράγοντες που επηρεάζουν την συγκέντρωση των CLAs στο γάλα και στο κρέας και ο τρόπος δράσης τους (θετικός ή αρνητικός) (Khanal & Olson, 2004). Παράγοντες Πράσινο χλωρό χόρτο βοσκής Χόρτο βοσκής + εξωθημένοι καρποί σόγιας Χόρτο βοσκής + σογιέλαιο Χόρτο βοσκής + ιχθυέλαιο Ώριμο χόρτο βοσκής Φρεσκοκομμένο χόρτο βοσκής Μη επεξεργασμένοι καρποί Ψημένα σπέρματα Εξωθημένα σπέρματα Φυτικά έλαια Άλευρα/ έλαια ιχθύων Άλατα ασβεστίου των λιπαρών οξέων Θαλάσσια φύκη Συμπληρώματα CLA Επίδραση στο CLA Πολύ θετική Καμία επίδραση Καμία επίδραση Θετική Αρνητική Θετική (μεγαλύτερη σε σύγκριση με εκείνη του ενσιρώματος) Ελάχιστα θετική Θετική Θετική, (μεγαλύτερη σε σύγκριση με εκείνη των ψημένων σπερμάτων ) Θετική, (μεγαλύτερη σε σύγκριση με εκείνη των επεξεργασμένων σπερμάτων ) Θετική, (μεγαλύτερη σε σύγκριση με εκείνη των σπερμάτων και φυτικών ελαίων) Θετική Θετική Θετική 2.8 Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ CLA ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Το επιστημονικό ενδιαφέρον για την επίδραση του CLA στην υγεία του ανθρώπου ουσιαστικά ξεκίνησε όταν οι Ha et al. (1987) απέδειξαν ότι το CLA ήταν αποτελεσματικό στην παρεμπόδιση της επιδερμικής νεοπλασίας στα ποντίκια. Μερικές από τις δυνητικές ευεργετικές επιδράσεις του CLA, οι οποίες ανακαλύφθηκαν μετά από μελέτες σε ζώα αλλά και ανθρώπους είναι: παρεμποδίζει την καρκινογένεση (Ip et al., 1994, Pariza et al., 2001) αποτρέπει την αύξηση της «κακής» (LDL) χοληστερόλης (Tricon et al., 2004) παρεμποδίζει την ανάπτυξη αρτηριοσκλήρωσης (Lee et al., 1994, Kritchevsky et al., 2000) μειώνει τη συσσώρευση του σωματικού λίπους (Park et al., 1997, Ostrowska et al., 1999) 25

25 ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα (Miller et al., 1994, Sugano et al., 1998) Το κύριο ισομερές CLA που βρέθηκε ότι σχετίζεται με αυτές τις ευεργετικές δράσεις στην υγεία του ανθρώπου είναι κυρίως το cis-9, trans-11, ενώ το trans-10, cis-12 CLA σχετίζεται με τη μείωση του σωματικού λίπους. 2.9 Ο ΒΑΜΒΑΚΟΣΠΟΡΟΣ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΩΝ Ο βαμβακόσπορος προέρχεται από τα διάφορα καλλιεργούμενα είδη βαμβακιού. Στην Ελλάδα η καλλιέργεια βαμβακιού είναι αρκετά διαδεδομένη με κύριο σκοπό την παραγωγή των ινών των σπερμάτων του οι οποίες χρησιμοποιούνται στη νηματουργία. Μετά την αφαίρεση των ινών αυτών (εκκόκκιση) τα καθαρά σπέρματα του βαμβακιού μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη διατροφή των αγροτικών ζώων. Τα σπέρματα, όμως αυτά περιέχουν σε σχετικά υψηλές συγκεντρώσεις γκοσυπόλη η οποία από χημικής άποψης είναι μια πολυφαινολική διναφθυλαλδεΰδη (Noftsger et al., 2000, Prieto et al., 2003). Η γκοσυπόλη μπορεί να δρα τοξικά στα μονογαστρικά ζώα και στα νεαρά μηρυκαστικά των οποίων οι προστόμαχοι δεν έχουν αναπτυχθεί πλήρως, αλλά τα μηρυκαστικά των οποίων οι προστόμαχοι έχουν αναπτυχθεί πλήρως μπορούν να την ανέχονται σε σχετικά μεγάλες ποσότητες καθώς η τοξική της δράση εξουδετερώνεται σε μεγάλο ποσοστό από τους μικροοργανισμούς της μεγάλης κοιλίας (Noftsger et al., 2000, Prieto et al., 2003). Κατά συνέπεια, η χρήση του βαμβακόσπορου ως ζωοτροφής πρακτικά περιορίζεται μόνο στη διατροφή των μηρυκαστικών. Ο βαμβακόσπορος ουσιαστικά αποτελεί παραπροϊόν της καλλιέργειας βαμβακιού που προορίζεται για τη νηματουργία και ακριβώς γι αυτό το λόγο χρησιμοποιείται κυρίως στις χώρες που η καλλιέργεια αυτή είναι διαδεδομένη. Παρ όλα αυτά, πρόκειται για ζωοτροφή με ιδιαίτερη θρεπτική αξία. Αυτό γιατί ως συμπυκνωμένη ζωοτροφή έχει υψηλές συγκεντρώσεις πρωτεϊνών και λιπαρών ουσιών (έλαια), αλλά σε ένα ποσοστό έχει και χαρακτηριστικά χονδροειδούς ζωοτροφής καθώς παρουσιάζει μεγάλη συγκέντρωση κυτταρινών και ADF (Reveneau et al., 2005). Το έλαιό του αποτελείται κυρίως από λινελαϊκό, παλμιτικό και ελαϊκό οξύ. 26

26 2.10 Επίδραση του βαμβακόσπορου στο προφίλ των λιπαρών οξέων του γάλακτος Σύμφωνα με πλήθος ερευνών που έχουν γίνει σε γαλακτοπαραγωγές αγελάδες, η χορήγηση βαμβακόσπορου ακατέργαστου ή κατεργασμένου ή με τη μορφή του ελεύθερου ελαίου του (βαμβακέλαιου) μπορεί να προκαλέσει σημαντικές αλλαγές στο προφίλ των λιπαρών οξέων του γάλακτος. Πιο συγκεκριμένα, προκαλεί τη μείωση της συγκέντρωσης στο λίπος του γάλακτος των λιπαρών οξέων C6:0 ως C16:0 και αντίθετα την αύξηση των C18:0 και C18:1, ενώ επίσης έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση του trans-11 βασσενικού οξέος και του cis-9, trans-11 CLA. (Miller et al. 2009, Dhiman et al., 1999). Τα παραπάνω αποτελέσματα συμφωνούν και με τα αποτελέσματα της εργασίας των Νήτα κ.ά. (2009) που πραγματοποιήθηκε σε πρόβατα. Τα αποτελέσματα αυτά είναι πιο εμφανή με τη χορήγηση εξωθημένου ή πελετοποιημένου βαμβακόσπορου καθώς και βαμβακέλαιου σε σχέση με την προσθήκη ακατέργαστου βαμβακόσπορου (Arieli, 1998, Reveneau et al., 2005, Zhαng et al., 2006). Η χορήγηση, όμως, κατεργασμένου βαμβακόσπορου (Liu et al., 2008) και ακόμα περισσότερο βαμβακέλαιου (Zhαng et al., 2006) μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα και την πτώση της λιποπεριεκτικότητας του γάλακτος, κάτι το οποίο είναι γενικά ανεπιθύμητο για τη γαλακτοβιομηχανία. Από την άλλη, η προσθήκη ακατέργαστου βαμβακόσπορου δεν προκαλεί σημαντικές αλλαγές στη συγκέντρωση του λίπους του γάλακτος (DePeters et al., 1985) και επομένως προσφέρεται περισσότερο για αλλαγές στη σύσταση του λίπους του γάλακτος σε λιπαρά οξέα χωρίς ταυτόχρονες αλλαγές στη συγκέντρωσή του στο γάλα. Στις αίγες, αντιθέτως, από τα φτωχά βιβλιογραφικά δεδομένα που υπάρχουν ως τώρα, φαίνεται πως η χορήγηση βαμβακόσπορου με την τροφή δεν επηρεάζει σημαντικά τα λιπαρά οξέα του γάλακτος ούτε και τη συγκέντρωση των transβασσενικού και cis-9, trans-11 CLA (Nuda et al., 2005b). 27

27 3. ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ Στο πλαίσιο της εργασίας αυτής διενεργήθηκε ένα πείραμα με 24 προβατίνες της εγχώριας ορεινής φυλής προβάτων. Οι προβατίνες χωρίστηκαν σε τρεις ισοδύναμες ως προς τη γαλακτοπαραγωγή ομάδες σε πειραματική διάταξη πλήρως τυχαιοποιημένου σχεδίου (complete randomized design) με επαναλαμβανόμενες μετρήσεις στις διαδοχικές εβδομάδες του ελέγχου. Κατά την ημέρα εισόδου των προβατινών στο πείραμα έγινε η πρώτη τους ζύγιση η οποία επαναλήφθηκε αμέσως μετά την τελευταία δειγματοληψία ώστε να γίνει καταγραφή του αρχικού και τελικού βάρους των προβατινών καθώς και της μεταβολής του κατά τη διάρκεια του πειράματος. Οι προβατίνες διατράφηκαν με 3 ισοαζωτούχα σιτηρέσια Α, Β και Γ. Το σιτηρέσιο Α (μάρτυρας) αποτελούνταν από καρπό αραβοσίτου, καρπό κριθής, σογιάλευρο, ξηρό χόρτο μηδικής, άχυρο σίτου και μίγμα ανόργανων αλάτων και βιταμινών. Στα δύο άλλα σιτηρέσια Β και Γ (επεμβάσεις) μέρος του σογιάλευρου και του καρπού κριθής αντικαταστάθηκαν από βαμβακόσπορο (whole-raw cottonseed) ώστε ο τελευταίος να αποτελεί το 14% και 28% του σιτηρεσίου, αντίστοιχα. Η σύνθεση και η χημική σύσταση των σιτηρεσίων φαίνονται στους πίνακες 3 και 4, αντίστοιχα. Το πείραμα διενεργήθηκε στις εγκαταστάσεις του Πρότυπου Κέντρου Κτηνοτροφίας και Εκπαίδευσης Βλάστης Κοζάνης. Τη φροντίδα και περιποίηση των ζώων είχε το προσωπικό του Πρότυπου Κέντρου. Πίνακας 3. Σύνθεση σιτηρεσίων (% με βάση την ξηρά ουσία). Συστατικά Σιτηρέσιο A Β Γ Ολόκληρος βαμβακόσπορος - 14,00 28,00 Ξηρό χόρτο μηδικής 10,00 10,00 10,00 Άχυρο σίτου 30,00 30,00 30,00 Καρπός αραβοσίτου 10,00 10,00 10,00 Καρπός κριθής 37,70 29,20 20,70 Σογιάλευρο 11,00 5,50 - Μαγειρικό άλας 1,00 1,00 1,00 Βιταμίνες και ιχνοστοιχεία 0,30 0,30 0,30 Τα σιτηρέσια παραθέτονταν δύο φορές την ημέρα στις 07:00 και 19:00 σε κάθε διαμέρισμα των 4 προβατινών. Η ποσότητα της τροφής κάλυπτε τις ημερήσιες ανάγκες των ζώων για συντήρηση και γαλακτοπαραγωγή (NRC, 1985). Σε 28

28 καθημερινή βάση, εφόσον δεν καταναλώνονταν το σύνολο της παρατιθέμενης τροφής από τις προβατίνες, υπολείμματα αυτής ζυγίζονταν και καταγράφονταν. Η διάρκεια του πειράματος ήταν 6 περίοδοι των 2 εβδομάδων. Η γαλακτομέτρηση και η συλλογή δειγμάτων γάλακτος για αναλύσεις γινόταν στις δύο τελευταίες ημέρες κάθε περιόδου στις 6:00 και 18:00. Ένα μέρος των χημικών αναλύσεων των ζωοτροφών έγινε στα εργαστήρια του Κέντρου Ελέγχου και Πιστοποίησης Πολλαπλασιαστικού Υλικού και Ελέγχου Λιπασμάτων (ΚΕΠΠΥΕΛ) Θεσσαλονίκης. Η ολική ενέργεια των ζωοτροφών προσδιορίστηκε με θερμιδόμετρο Parr Στα ίδια δείγματα προσδιορίστηκαν η ξηρή ουσία, η τέφρα, το λίπος, οι αζωτούχες ουσίες (Νx6,25) και οι ινώδεις ουσίες, με βάση τις μεθόδους AOAC (1990), ενώ οι προσδιορισμοί για NDF, ADF, κυτταρίνη, ημικυτταρίνες και λιγνίνη έγιναν με βάση τις μεθόδους Goering Van Soest (1970). Με βάση τα παραπάνω αποτελέσματα προσδιορίστηκε η χημική σύσταση των σιτηρεσίων. Πίνακας 4. Χημική σύσταση (% της ΞΟ), ολική ενέργεια και μεταβολίσιμη ενέργεια (Mj/kg Ξ.Ο.) των σιτηρεσίων. Στοιχεία Σιτηρέσιο A Β Γ Ξηρή ουσία 87,26 87,63 88,01 Οργανική ουσία 92,78 92,77 92,76 Τέφρα 7,22 7,23 7,24 Αζωτούχες ουσίες 17,39 17,09 16,78 Λιπαρές ουσίες 1,78 4,39 7,01 Ινώδεις ουσίες 13,29 16,84 20,39 Ελεύθερες αζώτου εκχυλ. ουσίες (EAEO) 60,32 54,45 48,58 NDF 34,93 40,35 45,76 ADF 18,66 22,45 26,24 Ημικυτταρίνες 16,26 17,89 19,51 Κυτταρίνη 14,72 17,12 19,51 Λιγνίνη 3,93 5,33 6,72 Ολική ενέργεια (ΟΕ) 17,88 18,52 19,16 Μεταβολίσιμη ενέργεια (ΜΕ) 1 10,90 11,12 11,34 1 NRC (1985) Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων ημερών κάθε πειραματικής περιόδου, που γινόταν γαλακτομέτρηση λαμβάνονταν από το γάλα κάθε προβατίνας δύο αντιπροσωπευτικά δείγματα γάλακτος κατά την απογευματινή άμελξη και δύο κατά τη διαδοχική πρωινή. Σε ένα απογευματινό και ένα πρωινό δείγμα γινόταν προσδιορισμός του λίπους, της λακτόζης, των στερεών χωρίς λίπος (SNF) και της πρωτεΐνης και τα αποτελέσματα καταγράφονταν ατομικά ως ενιαίο δείγμα με βάση την ατομική απόδοση σε γάλα σε κάθε μία από τις δύο παραπάνω αμέλξεις. Επίσης 29

29 έγινε εκτίμηση της ποσότητας του γάλακτος διορθωμένη με βάση την ενέργεια (Energy Corrected Milk, ECM) και την περιεκτικότητα σε λίπος 6% (Fat Corrected Milk 6%, FCM) σύμφωνα με τις παρακάτω εξισώσεις: ECM (ml/ημέρα) = Ποσότητα γάλακτος (ml/ημ.) x [0,071 x λίπος (%)+0,043 x πρωτεΐνη (%)+0,2224] (Bocquier et al., 1993), και FCM 6% (ml/ημέρα) = Ποσότητα γάλακτος (ml/ημ.) x [0,28+0,12 x λίπος (%)] (Kalaisakis et al., 1982) Τα άλλα δύο δείγματα γάλακτος αποθηκεύονταν στους C μέχρι την ανάλυσή τους για τον προσδιορισμό των λιπαρών οξέων. 3.1 Ανάλυση λιπαρών οξέων στο λίπος του γάλακτος και των ζωοτροφών Η σύσταση του λίπους του γάλακτος σε λιπαρά οξέα προσδιορίστηκε με την τεχνική της αέριας χρωματογραφίας. Αρχικά έγινε η προετοιμασία των δειγμάτων γάλακτος που περιλάμβανε την απόψυξή τους και την ανάμιξη των ατομικών δειγμάτων από τη βραδινή και αντίστοιχη πρωινή άμελξη κατ αναλογία με την ατομική απόδοση σε γάλα σε κάθε μία από τις δύο αυτές αμέλξεις ώστε να προκύψει ένα ατομικό δείγμα για κάθε δειγματοληψία. Στη συνέχεια το λίπος εκχυλίστηκε από δείγματα γάλακτος (50 μl) με χλωροφόρμιο/μεθανόλη (2:1, κατ όγκο) σύμφωνα με τους Folch et al. (1957) μετά από την προσθήκη μεθυλεστέρα του εικοσιενοϊκού οξέος (από Supelco, Bellefonte, PA, USA) ως εσωτερικό πρότυπο. Οι μεθυλεστέρες των λιπαρών οξέων παρασκευάστηκαν με καταλυόμενη από άλκαλι μεθανόλυση του λίπους του γάλακτος (2N KOH σε μεθανόλη) σύμφωνα με τη μέθοδο ISO (2002). Οι μεθυλεστέρες που παράχθηκαν με αυτό τον τρόπο διαχωρίστηκαν σε χρωματογράφο Hewlett-Packard 5890 Series II (Waldbronn, Γερμανία) εφοδιασμένο με τριχοειδή στήλη DB23 της εταιρείας J & W Scientific (Folsom, CA, USA) μήκους 60 m και ανιχνευτή ιοντισμού φλόγας. Η θερμοκρασία της στήλης προγραμματίστηκε από τους 50 ο C στους 200 ο C με ρυθμό 5 ο C/min, στη συνέχεια στους 210 C με ρυθμό 1 C/min, στη συνέχεια στους 240 C με ρυθμό 4 C/min και διατήρηση στους 240 C για 10 min. Το φέρον αέριο ήταν ήλιο με ροή 0,93 ml/min (στους 50 ο C). Οι μεθυλεστέρες των επιμέρους λιπαρών οξέων εντοπίζονταν στα χρωματογραφήματα μέσω της σύγκρισης των χρόνων κατακράτησής τους με εκείνους καθαρών μεθυλεστέρων από τη Supelco και τη Sigma (St. Louis, MO, USA) και 30

30 ποσοτικοποιούνταν μέσω της σύγκρισης του εμβαδού κάτω από τις αιχμές τους με εκείνο του μεθυλεστέρα του εικοσιενοϊκού οξέος (εσωτερικό πρότυπο) με τη βοήθεια του λογισμικού HP 3365 ChemStation της Hewlett-Packard. Η σύσταση του λίπους του βαμβακόσπορου (πίνακας 5) και των υπόλοιπων ζωοτροφών σε λιπαρά οξέα προσδιορίστηκε επίσης με αέρια χρωματογραφία και με βάση τα παραπάνω αποτελέσματα υπολογίστηκε η συγκέντρωση των κυριότερων λιπαρών οξέων στο λίπος καθενός από τα τρία σιτηρέσια (πίνακας 6). Πίνακας 5. Περιεκτικότητα (mg/g) του λίπους των ζωοτροφών στα κυριότερα λιπαρά οξέα. Λιπαρά οξέα Άχυρο Σίτου Ξηρό χόρτο μηδικής Σογιάλευρο Βαμβακόσπορος Καρπός κριθής Καρπός αραβοσίτου 14:0 μυριστικό 66,8 10,8 3,1 7,2 4,2 1,0 16:0 παλμιτικό 328,8 335,6 191,1 247,6 124,9 107,4 18:0 στεατικό 96,8 62,5 61,2 27,0 47,0 56,3 18:1n9c ελαϊκό 112,1 60,1 154,9 164,1 265,8 232,4 18:1n7c cisβασσενικό 9,5 3,8 16,2 6,9 7,5 11,2 18:2n6c λινελαϊκό 145,7 224,2 471,7 528,0 493,8 513,7 18:3n3 α- λινολενικό 42,6 231,3 69,7 1,6 8,2 59,5 Άλλα 197,7 71,7 32,1 17,6 48,6 18,5 Πίνακας 6. Περιεκτικότητα (mg/g) του λίπους των σιτηρεσίων στα κυριότερα λιπαρά οξέα. Λιπαρά οξέα Σιτηρέσιο A Β Γ 12:0 λαυρικό 1,8 0,5 0,3 14:0 μυριστικό 11,0 8,2 7,9 16:0 παλμιτικό 262,4 253,7 252,5 18:0 στεατικό 53,5 32,5 29,6 18:1n9c ελαϊκό 145,9 158,6 160,4 18:1n7c cis-βασσενικό 7,6 6,9 6,8 18:2n6c λινελαϊκό 355,8 488,2 506,2 18:3n3 α-λινολενικό 105,3 25,1 14,2 Άλλα 56,7 26,3 22,1 31

31 Πίνακας 6α: Ποσότητα των κυριότερων λιπαρών οξέων στα σιτηρέσια (g) Λιπαρά οξέα Σιτηρέσιο A Β Γ 12:0 λαυρικό 0,06 0,04 0,04 14:0 μυριστικό 0,39 0,72 1,11 16:0 παλμιτικό 9,34 22,27 35,40 18:0 στεατικό 1,90 2,85 4,15 18:1n9c ελαϊκό 5,19 13,93 22,49 18:1n7c cis-βασσενικό 0,27 0,61 0,95 18:2n6c λινελαϊκό 12,67 42,86 70,97 18:3n3 α-λινολενικό 3,75 2,20 1,99 Άλλα 2,02 2,31 3,10 Οι δείκτες αθηρωμάτωσης (Atherogenicity Index, AI) και θρομβογένεσης (Thrombogenicity Index, TI) του γάλακτος υπολογίστηκαν με βάση τις σχέσεις των Ulbricht & Southgate (1991): ΑΙ = [C12:0+(4 x C14:0)+ C16:0) (MUFA + PUFA), και ΤΙ = (C14:0+C16:0+C18:0) [(0,5 x MUFA)+(0,5 x n-6)+(3 x n-3)+(n-3/n-6)] Σύμφωνα με τους παραπάνω ερευνητές, όσο μεγαλύτερος είναι κάθε ένας από τους παραπάνω δείκτες για ένα τρόφιμο, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες πρόκλησης στον άνθρωπο καρδιαγγειακών νοσημάτων ως αποτέλεσμα της κατανάλωσης μεγάλων ποσοτήτων αυτού του τροφίμου. Ο Δείκτης της Δ 9 -αφυδρογονάσης (Desaturase Index, DI) υπολογίστηκε ξεχωριστά για κάθε ένα από τα ζεύγη λιπαρών οξέων C14:0/C14:1n5, C16:0/C16:1n7, C18:0/C18:1n9cis και trans-11 C18:1/cis-9,trans-11 CLA σύμφωνα με την παρακάτω σχέση των Kelsey et al., (2003): DI=(Προϊόν της Δ 9 -αφυδρογονάσης) (προϊόν της Δ 9 -αφυδρογονάσης + το υπόστρωμά της) Για παράδειγμα για το ζεύγος C14:0/C14:1n5 η παραπάνω σχέση γίνεται: DI=C14:1n5 (C14:1n5+C14:0) 32

Διατροφή γαλακτοπαραγωγών προβάτων

Διατροφή γαλακτοπαραγωγών προβάτων Διατροφή γαλακτοπαραγωγών προβάτων Γεώργιος I. Αρσένος Επίκουρος Καθηγητής Κτηνιατρική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Γιατί είναι σημαντική η Διατροφή... Καθορίζει την παραγωγικότητα 50

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΠΗ ΚΑΙ ΕΛΑΙΑ. Νίκος Καλογερόπουλος Αντωνία Χίου ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Εργαστήριο Χημείας, Βιοχημείας & Φυσικοχημείας Τροφίμων

ΛΙΠΗ ΚΑΙ ΕΛΑΙΑ. Νίκος Καλογερόπουλος Αντωνία Χίου ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Εργαστήριο Χημείας, Βιοχημείας & Φυσικοχημείας Τροφίμων ΛΙΠΗ ΚΑΙ ΕΛΑΙΑ Νίκος Καλογερόπουλος Αντωνία Χίου Εργαστήριο Χημείας, Βιοχημείας & Φυσικοχημείας Τροφίμων ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής Εστεροποίηση Υδρόλυση Σαπωνοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 28: Βιομόρια-λιπίδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 28: Βιομόρια-λιπίδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 28: Βιομόρια-λιπίδια 1. Γενικά Λιπίδια: οργανικά μόρια που απαντούν στη φύση και απομονώνονται κατά την εκχύληση κυττάρων ή ιστών με άπολους οργανικούς διαλύτες Δύο γενικές κατηγορίες

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Τα λίπη αποτελούν μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας Ενεργούν σαν διαλύτες

Διαβάστε περισσότερα

Διακρίνονται σε: λίπη (είναι στερεά σε συνήθεις θερμοκρασίες) έλαια (είναι υγρά)

Διακρίνονται σε: λίπη (είναι στερεά σε συνήθεις θερμοκρασίες) έλαια (είναι υγρά) ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ & ΔΙΑΤΡΟΦΗ Λίπη και έλαια: Βασική κατηγορία θρεπτικών υλών που αποτελούν σημαντική πηγή ενέργειας. Είναι ενώσεις που προκύπτουν από την αντίδραση οργανικών οξέων με γλυκερίνη και λέγονται γλυκερίδια

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση του υποσιτισμού και υπερσιτισμού στη σύνθεση των λιπαρών οξέων του γάλακτος και το ορμονικό προφίλ γαλακτοπαραγωγών αιγών.

Επίδραση του υποσιτισμού και υπερσιτισμού στη σύνθεση των λιπαρών οξέων του γάλακτος και το ορμονικό προφίλ γαλακτοπαραγωγών αιγών. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής και Υδατοκαλλιεργειών Εργαστήριο φυσιολογίας Θρέψεως και Διατροφής Επίδραση του υποσιτισμού και υπερσιτισμού στη σύνθεση των λιπαρών οξέων

Διαβάστε περισσότερα

PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ H βιολογική σημασία των λιποειδών είναι μεγάλη : Eίναι δομικές μονάδες των μεμβρανών και συμμετέχουν στις

PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ H βιολογική σημασία των λιποειδών είναι μεγάλη : Eίναι δομικές μονάδες των μεμβρανών και συμμετέχουν στις PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ H βιολογική σημασία των λιποειδών είναι μεγάλη : Eίναι δομικές μονάδες των μεμβρανών και συμμετέχουν στις διάφορες διεργασίες που γίνονται μέσω των μεμβρανών. Eίναι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΥΖΥΓΕΣ ΛΙΝΕΛΑΪΚΟ ΟΞΥ

ΤΟ ΣΥΖΥΓΕΣ ΛΙΝΕΛΑΪΚΟ ΟΞΥ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΖΩΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΤΟ ΣΥΖΥΓΕΣ ΛΙΝΕΛΑΪΚΟ ΟΞΥ στο γάλα και το κρέας των μηρυκαστικών ΣΠΟΥΔΑΣΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΣΕΛΕΜΠΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΝΗΤΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Γαλακτοκομία. Ενότητα 3: Λιπίδια (1/3), 1ΔΩ. Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Του Ανθρώπου. Διδάσκοντες: Καμιναρίδης Στέλιος, Καθηγητής

Γαλακτοκομία. Ενότητα 3: Λιπίδια (1/3), 1ΔΩ. Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Του Ανθρώπου. Διδάσκοντες: Καμιναρίδης Στέλιος, Καθηγητής Γαλακτοκομία Ενότητα 3: Λιπίδια (1/3), 1ΔΩ Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Του Ανθρώπου Διδάσκοντες: Καμιναρίδης Στέλιος, Καθηγητής Μοάτσου Γκόλφω, Eπ. Καθηγήτρια Μαθησιακοί Στόχοι Να γνωρίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ιάλεξης ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ. Λίπη. Ταξινόµηση λιπών. Τριακυλογλυκερόλες ή τριγλυκερίδια. Λιπαρά οξέα

Θέµατα ιάλεξης ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ. Λίπη. Ταξινόµηση λιπών. Τριακυλογλυκερόλες ή τριγλυκερίδια. Λιπαρά οξέα MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ Θέµατα ιάλεξης οµή και ρόλος των λιπών στην άσκηση ιαδικασία διάσπασης των ελεύθερων λιπαρών

Διαβάστε περισσότερα

Μέχρι σήµερα γνωρίζατε ότι η κατανάλωση ψωµιού είναι µία απολαυστική και θρεπτική συνήθεια. Από σήµερα η αγαπηµένη σας αυτή καθηµερινή συνήθεια µπορεί να παρέχει στον οργανισµό ακόµη περισσότερα θρεπτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΣΚΗΣΗ 2 ΤΡΟΦΙΜΑ. ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΣΚΗΣΗ 2 ΤΡΟΦΙΜΑ. ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD ΑΣΚΗΣΗ 2 ΑΝΑΛΥΣΗ ΛΙΠΩΝ & ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD Εργαστήριο Μικροβιολογίας Τροφίµων, Βιοτεχνολογίας και Υγιεινής, Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης, ηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Λίπη & έλαια (Λιπίδια)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΠΡΩΤΕΙΝΗΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΧΟΙΡΟΥΣ. Ιωάννης Μαυρομιχάλης, PhD

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΠΡΩΤΕΙΝΗΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΧΟΙΡΟΥΣ. Ιωάννης Μαυρομιχάλης, PhD ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΠΡΩΤΕΙΝΗΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΧΟΙΡΟΥΣ Ιωάννης Μαυρομιχάλης, PhD Οι τιμές του σογιαλεύρου και των κρυσταλλικών αμινοξέων παραμένουν ασταθείς. Κατά καιρούς, υπάρχει ενδιαφέρον για λιγότερο γνωστές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ NDF:ΑΜΥΛΟ ΤΟΥ ΣΙΤΗΡΕΣΙΟΥ ΣΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΤΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ ΤΩΝ ΓΑΛΑΚΤΟΠΑΡΑΓΩΓΩΝ ΑΙΓΩΝ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ NDF:ΑΜΥΛΟ ΤΟΥ ΣΙΤΗΡΕΣΙΟΥ ΣΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΤΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ ΤΩΝ ΓΑΛΑΚΤΟΠΑΡΑΓΩΓΩΝ ΑΙΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΖΩΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΡΕΨΕΩΣ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

Γαλακτοκομία. Ενότητα 7: Ιδιότητες του Γάλακτος (1/2), 1ΔΩ. Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Του Ανθρώπου

Γαλακτοκομία. Ενότητα 7: Ιδιότητες του Γάλακτος (1/2), 1ΔΩ. Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Του Ανθρώπου Γαλακτοκομία Ενότητα 7: Ιδιότητες του Γάλακτος (1/2), 1ΔΩ Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Του Ανθρώπου Διδάσκοντες: Καμιναρίδης Στέλιος, Καθηγητής Μοάτσου Γκόλφω, Eπ. Καθηγήτρια Μαθησιακοί Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένη διατροφή των κουνελιών. Πασχάλης Δ. Φορτομάρης Κτηνιατρική Σχολή, Α.Π.Θ.

Εφαρμοσμένη διατροφή των κουνελιών. Πασχάλης Δ. Φορτομάρης Κτηνιατρική Σχολή, Α.Π.Θ. Εφαρμοσμένη διατροφή των κουνελιών Πασχάλης Δ. Φορτομάρης Κτηνιατρική Σχολή, Α.Π.Θ. Σημασία Μέσο συντήρησης, αύξησης, κυοφορίας, γαλακτοπαραγωγής Άμυνα οργανισμού Το σημαντικότερο στοιχείο της εκτροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ Η χοληστερίνη εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε πέτρες της χολής το 1784.Η σχέση της με τα καρδιαγγειακά νοσήματα ανακαλύφθηκε στις τελευταίες

ΙΣΤΟΡΙΑ Η χοληστερίνη εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε πέτρες της χολής το 1784.Η σχέση της με τα καρδιαγγειακά νοσήματα ανακαλύφθηκε στις τελευταίες ΧΟΛΗΣΤΕΡΙΝΗ Η χοληστερίνη ή η χοληστερόλη είναι κηρώδης στερόλης που βρίσκεται στη μεμβράνη των κυττάρων όλων των ιστών του σώματος, και στο πλάσμα του αίματος όλων των ζώων. Μικρότερες ποσότητες χοληστερίνης

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Τα τρόφιμα είναι σύνθετοι συνδυασμοί που προέρχονται από πολλές πηγες. Όλα τα τρόφιμα έχουν τη δυνατότητα αλλεπίδρασης (χημικής) σε διαφορετικό βαθμό.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΕΦΗΒΕΙΑ- ΑΝΑΓΚΕΣ v Επιτάχυνση ρυθμού ανάπτυξης v Ωρίμανση και αύξηση ιστών v Αποκτά το 20% του ύψους και το 50% του βάρους του ενήλικα, ενώ οι μύες, ο όγκος του αίματος και γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή Καυσίµου Ντίζελ από Ανανεώσιµες Πρώτες Ύλες

Παραγωγή Καυσίµου Ντίζελ από Ανανεώσιµες Πρώτες Ύλες Ο ΠΕΤΡΕΛΑΪΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α 29-30 Μαΐου 2009, Αλεξανδρούπολη Παραγωγή Καυσίµου Ντίζελ από Ανανεώσιµες Πρώτες Ύλες Νίκος Παπαγιαννάκος Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Χηµικών Μηχανικών 1 ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ρ. Αλεξάνδρα Μαρία Μιχαηλίδου Επίκ. Καθηγήτρια Επιστήµης Τροφίµων & ιατροφής Τοµέας Επιστήµης και Τεχνολογίας Τροφίµων Γεωπονική Σχολή Αριστοτέλειο

ρ. Αλεξάνδρα Μαρία Μιχαηλίδου Επίκ. Καθηγήτρια Επιστήµης Τροφίµων & ιατροφής Τοµέας Επιστήµης και Τεχνολογίας Τροφίµων Γεωπονική Σχολή Αριστοτέλειο ρ. Αλεξάνδρα Μαρία Μιχαηλίδου Επίκ. Καθηγήτρια Επιστήµης Τροφίµων & ιατροφής Τοµέας Επιστήµης και Τεχνολογίας Τροφίµων Γεωπονική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Συµβολή του γάλακτος και των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 73 (1) Σπορέλαια. Α. Γενικές διατάξεις

Άρθρο 73 (1) Σπορέλαια. Α. Γενικές διατάξεις Άρθρο 73 (1) Σπορέλαια Α. Γενικές διατάξεις 1. «Φυτικά έλαια (σπορέλαια) και λίπη» χαρακτηρίζονται τα βρώσιμα έλαια και λίπη που λαμβάνονται από την σύνθλιψη των ελαιούχων καρπών και σπερμάτων ή την εκχύλισή

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα.

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, διαγράμματα,

Διαβάστε περισσότερα

Γάλα ιατηρήστε το στο ψυγείο

Γάλα ιατηρήστε το στο ψυγείο Σηµειώσεις για τον καθηγητή Γάλα ιατηρήστε το στο ψυγείο Βασικές γνώσεις Ο όρος γάλα, ως βασικό τρόφιµο, χωρίς κανένα προστεθειµένο επίθετο, ισχύει συνήθως για το αγελαδινό γάλα που είναι φρέσκο, πλήρες,

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Τσαγκατάκης Σύμβουλος Διατροφικής Αγωγής Οι λιπαρές ύλες

Δρ. Ιωάννης Τσαγκατάκης Σύμβουλος Διατροφικής Αγωγής Οι λιπαρές ύλες Δρ. Ιωάννης Τσαγκατάκης Σύμβουλος Διατροφικής Αγωγής Οι λιπαρές ύλες Περιφερειακό Τμήμα Κρήτης Λιπαρές ύλες ή λιπίδια είναι οι οργανικές χημικές ενώσεις που αποτελούνται σχεδόν αποκλειστικά από τα χημικά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΡΟΙ ωφέλιμοι για την ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ

ΣΠΟΡΟΙ ωφέλιμοι για την ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ ΣΠΟΡΟΙ ωφέλιμοι για την ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ ΣΟΥΣΑΜΙ Το σουσάμι αποτελεί φυτικής προέλευσης τρόφιμο, που περιέχει υψηλής βιολογικής αξίας φυτικές πρωτεΐνες. Είναι πλούσιο σε αμινοξέα όπως η μεθειονίνη, η τρυπτοφάνη,

Διαβάστε περισσότερα

Created with Print2PDF. To remove this line, buy a license at: http://www.binarynow.com/

Created with Print2PDF. To remove this line, buy a license at: http://www.binarynow.com/ Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ 314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Διδάσκοντες Φατούρος Ιωάννης, Eπίκουρος Καθηγητής ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η εξαιρετική θρεπτική αξία της ψαρόσουπας, με ψάρια χαμηλής εμπορικής αξίας των ελληνικών θαλασσών

Η εξαιρετική θρεπτική αξία της ψαρόσουπας, με ψάρια χαμηλής εμπορικής αξίας των ελληνικών θαλασσών ΕΘΙΑΓΕ 10 / 11 Η εξαιρετική θρεπτική αξία της ψαρόσουπας, με ψάρια χαμηλής εμπορικής αξίας των ελληνικών θαλασσών Δέσποινα Στεργίου, Τεχνολόγος Τροφίμων Αντώνιος Τραγαντζόπουλος, Χημικός Γεώργιος Μόνιος,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΣΙΜΑ ΣΗΜΕΙΑ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΑΓΕΛΑΔΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ

ΚΡΙΣΙΜΑ ΣΗΜΕΙΑ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΑΓΕΛΑΔΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ ΕΝΩΣΗ ΦΥΛΗΣ ΧΟΛΣΤΑΙΝ ΕΛΛΑΔΑΣ Γεωτεχνική Υπηρεσία και Υπηρεσία Πληροφορικών Συστημάτων ΚΡΙΣΙΜΑ ΣΗΜΕΙΑ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΑΓΕΛΑΔΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα οικονομική κατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ και ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΩΝ Η αξιοποίηση των υποπροϊόντων τους μια σπουδαία ευκαιρία για την ελληνική κτηνοτροφία Γεώργιος Ε. Βαλεργάκης Εργαστήριο Ζωοτεχνίας, Κτηνιατρική Σχολή Α.Π.Θ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ. Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών

ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ. Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΣ. Με την κλασσική έννοια, ως λίπασμα ορίζεται κάθε ουσία

Διαβάστε περισσότερα

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής e-catalogue 2012 Βιταμίνες Μέταλλα & Ιχνοστοιχεία Αμινοξέα & Πρωτεΐνες Απαραίτητα Λιπαρά Οξέα Πεπτικά/Προβιοτικά Βοηθήματα Βιταμίνες Οι βιταμίνες είναι απαραίτητες για

Διαβάστε περισσότερα

Είδη Γιαουρτιού. Ανάλογα με την παρασκευή του διακρίνεται σε: Κανονικό : Παράγεται με όλα του τα συστατικά

Είδη Γιαουρτιού. Ανάλογα με την παρασκευή του διακρίνεται σε: Κανονικό : Παράγεται με όλα του τα συστατικά ΓΕΝΙΚΑ Το γιαούρτι προέρχεται από το αγελαδινό, κατσικίσιο ή πρόβειο γάλα, το οποίο βράζεται και αργότερα, όταν η θερμοκρασία του κατέβει στους 40 50 ο C προστίθεται η μαγιά και αφήνεται να πήξει. Αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΣΤΟ ΚΡΟΚΟ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥ ΣΕ ΕΙΓΜΑΤΑ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΜΕΘΟ Ο ΤΗΣ ΑΕΡΙΑΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΣΤΟ ΚΡΟΚΟ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥ ΣΕ ΕΙΓΜΑΤΑ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΜΕΘΟ Ο ΤΗΣ ΑΕΡΙΑΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝ ΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΣΤΟ ΚΡΟΚΟ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥ ΣΕ ΕΙΓΜΑΤΑ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΜΕΘΟ Ο ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ι. ΜΠΑΛΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ.

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ι. ΜΠΑΛΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ. ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ι. ΜΠΑΛΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ. Η υπερβολική συγκέντρωση της εντατικής κτηνοτροφίας σε ορισμένες περιοχές, σε συνδυασμό με την αύξηση του μεγέθους των κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Λαχανικά. Φυτά. Ψάρια. Ψάρια. Ε ι κ ο σ α ν ο ε ι δ ή. Ακετυλο-CoA. Πλαστίδια. Eλαϊκό οξύ. Ενδοπλασµατικό δίκτυο. Λινελαϊκό οξύ (ω-6)

Λαχανικά. Φυτά. Ψάρια. Ψάρια. Ε ι κ ο σ α ν ο ε ι δ ή. Ακετυλο-CoA. Πλαστίδια. Eλαϊκό οξύ. Ενδοπλασµατικό δίκτυο. Λινελαϊκό οξύ (ω-6) Ω- 6/Ω-3 3 λιπαρά οξέα: το διατροφικό πηλίκο µε το ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην πρόληψη της καρδιαγγειακής νόσου. Καλλιόπη Άννα Πούλια, MMedSci Κλινική ιαιτολόγος, ΓΝΑ «Λαϊκό» Φυτά Ψάρια Ακετυλο-CoA Eλαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΟΞΙΝΟ ΒΑΜΒΑΚΕΛΑΙΟ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΕΤΕΡΟΓΕΝΟΥΣ ΒΑΣΙΚΟΥ ΚΑΤΑΛΥΤΗ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΟΞΙΝΟ ΒΑΜΒΑΚΕΛΑΙΟ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΕΤΕΡΟΓΕΝΟΥΣ ΒΑΣΙΚΟΥ ΚΑΤΑΛΥΤΗ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) Σχολή Χημικών Μηχανικών Τομέας ΙΙ Μονάδα Μηχανικής Διεργασιών Υδρογονανθράκων και Βιοκαυσίμων ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΟΞΙΝΟ ΒΑΜΒΑΚΕΛΑΙΟ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΕΤΕΡΟΓΕΝΟΥΣ ΒΑΣΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Καλογερόπουλος Αντωνία Χίου

Νίκος Καλογερόπουλος Αντωνία Χίου ΛΙΠΗ ΚΑΙ ΕΛΑΙΑ 1 Νίκος Καλογερόπουλος Αντωνία Χίου Εργαστήριο Χημείας, Βιοχημείας και Φυσικοχημείας Τροφίμων ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Τμήμα Επιστήμης ιαιτολογίας- ιατροφής Έλαια Εδώδιμα έλαια (χημεία τροφίμων)

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Ο σύγχρονος ΟΔΗΓΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ συμπεριλαμβάνει τα ακόλουθα στοιχεία: Ψωμιά, Δημητριακά, Ρύζι και Μακαρόνια (6 με 11 μερίδες): Οι υδατάνθρακες παίζουν βασικό ρόλο σε όλα τα διαιτολόγια.

Διαβάστε περισσότερα

Η αύξηση της γαλακτοπαραγωγής Η μείωση του κόστους παραγωγής Η αύξηση της κερδοφορίας. Κατάλληλο ζωϊκό κεφάλαιο

Η αύξηση της γαλακτοπαραγωγής Η μείωση του κόστους παραγωγής Η αύξηση της κερδοφορίας. Κατάλληλο ζωϊκό κεφάλαιο Α Γ Ρ Ι Ν Ι Ο Υ Πρόκληση για κάθε εκτροφή προβάτων αποτελεί: Η αύξηση της γαλακτοπαραγωγής Η μείωση του κόστους παραγωγής Η αύξηση της κερδοφορίας Πως αντιμετωπίζουμε αυτήν την πρόκληση; Κατάλληλο ζωϊκό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΒασίληςΜούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://mougios.webpages.auth.gr Μεταβολικό σύνδροµο Παθολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από:

Διαβάστε περισσότερα

Η νηστεία κάνει θαύματα

Η νηστεία κάνει θαύματα Η νηστεία κάνει θαύματα Έρευνα του Πανεπιστημίου Κρήτης δείχνει ότι οι διατροφικές επιταγές της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι άκρως ευεργετικές για την υγεία των παιδιών Οι ειδικοί λένε ότι η αποχή από τις

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ οι χημικές αντιδράσεις που συμβαίνουν στον οργανισμό για την παραγωγή ενέργειας και τη διατήρηση της ζωής αναβολισμός

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 11α. Διαθρεπτική Επισήμανση (1)

Άρθρο 11α. Διαθρεπτική Επισήμανση (1) Άρθρο 11α Διαθρεπτική Επισήμανση (1) 1. α) Το παρόν άρθρο αφορά στην διαθρεπτική επισήμανση των τροφίμων που προορίζονται να διατεθούν ως έχουν στον τελικό καταναλωτή. Εφαρμόζεται, επίσης, σε τρόφιμα που

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισµός και έλεγχος λιπαρών υλών και λιπιδίων. Ε. Κατσανίδης

Προσδιορισµός και έλεγχος λιπαρών υλών και λιπιδίων. Ε. Κατσανίδης Προσδιορισµός και έλεγχος λιπαρών υλών και λιπιδίων Ε.. Κατσανίδης Ορισµός Λιπαρές ύλες ή λιπίδια καλούνται τα συστατικά των τροφίµων που είναι αδιάλυτα στο νερό και διαλυτά σε οργανικούς διαλύτες. Λιπαρά

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. 1.1 Εισαγωγή...27 1.2 Νερό...29 1.3 Ξηρή Ουσία...30 1.4 Ανάλυση του Σώματος των Ζώων και των Ζωοτροφών...32

Περιεχόμενα. 1.1 Εισαγωγή...27 1.2 Νερό...29 1.3 Ξηρή Ουσία...30 1.4 Ανάλυση του Σώματος των Ζώων και των Ζωοτροφών...32 Πρόλογος...7 Αρκτικόλεξα και σύμβολα...21 1 Συστατικά του Σώματος των Ζώων και των Ζωοτροφών 1.1 Εισαγωγή...27 1.2 Νερό...29 1.3 Ξηρή Ουσία...30 1.4 Ανάλυση του Σώματος των Ζώων και των Ζωοτροφών...32

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου αυτών στον οργανισμό. Οι βιταμίνες κατατάσσονται στην

Διαβάστε περισσότερα

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 1.11.2003 L 285/33 Ο ΗΓΙΑ 2003/100/ΕΚ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 31ης Οκτωβρίου 2003 για την τροποποίηση του παραρτήµατος Ι της οδηγίας 2002/32/ΕΚ του ΕυρωπαϊκούΚοινοβουλίου και του Συµβουλίου σχετικά µε τις ανεπιθύµητες

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή βιοντήζελ: πρώτες ύλες και παραπροϊόντα

Παραγωγή βιοντήζελ: πρώτες ύλες και παραπροϊόντα Παραγωγή βιοντήζελ: πρώτες ύλες και παραπροϊόντα Νίκος Λιάπης Διευθυντής Εκμετάλλευσης ΕΛΙΝΟΙΛ Α.Ε. Θεσσαλονίκη Νοέμβριος 2006 Στόχοι παραγωγής: ΕΝ 14214 Βελτιστοποίηση οικονομικών αποτελεσμάτων Ασφάλεια

Διαβάστε περισσότερα

μεσογειακή διατροφή και τα πλεονεκτήματα που αυτή έχει έναντι διατροφής άλλων λαών (π.χ. διατροφή άλλων λαών πλούσια σε λίπη).

μεσογειακή διατροφή και τα πλεονεκτήματα που αυτή έχει έναντι διατροφής άλλων λαών (π.χ. διατροφή άλλων λαών πλούσια σε λίπη). ΑΣΚΗΣΗ 1 Στην άσκηση αυτή ο υπεύθυνος εκπαιδευτικός κάνει μια εισαγωγή στα παιδιά σχετικά με το πόσο απαραίτητη είναι η ισορροπημένη διατροφή στον οργανισμό μας. Προτείνεται να υπάρξει μια σύντομη αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΝΟΥ Τόσο η εμπειρία όσο και τα επιστημονικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΝΟΥ Τόσο η εμπειρία όσο και τα επιστημονικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΝΟΥ Τόσο η εμπειρία όσο και τα επιστημονικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η διατροφή σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα με την εμφάνιση ή/και

Διαβάστε περισσότερα

Βιοκαύσιμα υποκατάστατα του πετρελαίου Ντίζελ

Βιοκαύσιμα υποκατάστατα του πετρελαίου Ντίζελ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) Σχολή Χημικών Μηχανικών - Τομέας ΙΙ Μονάδα Μηχανικής Διεργασιών Υδρογονανθράκων και Βιοκαυσίμων Βιοκαύσιμα υποκατάστατα του πετρελαίου Ντίζελ Ν. Παπαγιαννάκος Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου.

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος αυτού του πειράματος θα πρέπει ο μαθητής: Να περιγράφει τον τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

Για τον άνθρωπο π.χ. το 85% περίπου των στερεών συστατικών του σώματός του αποτελείται από πρωτεΐνες. Έτσι οι πρωτεΐνες της τροφής χρησιμοποιούνται :

Για τον άνθρωπο π.χ. το 85% περίπου των στερεών συστατικών του σώματός του αποτελείται από πρωτεΐνες. Έτσι οι πρωτεΐνες της τροφής χρησιμοποιούνται : PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Oι πρωτεΐνες είναι τάξη θρεπτικών υλών με ιδιαίτερη σημασία για τους ζωντανούς οργανισμούς, γιατί αποτελούν την κύρια δομική ύλη τους. Περιεκτηκότητα μερικών τροφίμων σε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΣΩΣΤΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ

ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΣΩΣΤΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΣΩΣΤΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ Η ΣΥΝΕΧΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΠΙΒΑΛΛΕΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΕΣ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ Τα παιδιά ρυθμίζουν τη λήψη τροφής έτσι ώστε να ταιριάζει με τις σωματικές ανάγκες σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

«ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ»

«ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ» «ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ» Στυλ κύριου υπότιτλου Στέλιος Ιωσηφίδης Α.Μ. 3620 Ευθαλία Μαραγκοπούλου Α.Μ 3634 Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Χασαπίδου

Διαβάστε περισσότερα

Λιπαρά οξέα- Ωµέγα λιπαρά Λευτέρης Μαρίνος MSc Φαρµακοποιός

Λιπαρά οξέα- Ωµέγα λιπαρά Λευτέρης Μαρίνος MSc Φαρµακοποιός Λιπαρά οξέα- Ωµέγα λιπαρά Λευτέρης Μαρίνος MSc Φαρµακοποιός Επειδή ο κοινός διαλύτης υγρών στους ζώντες οργανισµούς είναι το νερό, θα περίµενε κανείς ότι όλα τα χηµικά συστατικά των κυττάρων θα ήταν πολικές

Διαβάστε περισσότερα

-H 2 H2 O R C COOH. α- κετοξύ

-H 2 H2 O R C COOH. α- κετοξύ Παραπροϊόντα αλκοολικής ζύµωσης Τα παραπροϊόντα της αλκοολικής ζύµωσης είναι χηµικές ενώσεις που προέρχονται είτε από τον ίδιο το µηχανισµό της αλκοολικής ζύµωσης, είτε από το µεταβολισµό της ζύµης, είτε

Διαβάστε περισσότερα

οµή και λειτουργία των µεγάλων βιολογικών µορίων

οµή και λειτουργία των µεγάλων βιολογικών µορίων οµή και λειτουργία των µεγάλων βιολογικών µορίων οµή και λειτουργία των µεγάλων βιολογικών µορίων κατηγορίες υδατάνθρακες πρωτεΐνες νουκλεϊνικά οξέα λιπίδια Οι πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, νουκλεϊνικά οξέα

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Στόχοι για την αντιμετώπιση του Γνώση Δεξιότητες Πηγές Υποστήριξη

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

Σημειώσεις για την εργαστηριακή άσκηση ΑΝΑΛΥΣΗ ΓΑΛΑΚΤΟΣ του Εργαστηρίου Ανάλυσης και Τεχνολογίας Τροφίμων Καθηγητής Ιωάννης Ρούσσης.

Σημειώσεις για την εργαστηριακή άσκηση ΑΝΑΛΥΣΗ ΓΑΛΑΚΤΟΣ του Εργαστηρίου Ανάλυσης και Τεχνολογίας Τροφίμων Καθηγητής Ιωάννης Ρούσσης. Σημειώσεις για την εργαστηριακή άσκηση ΑΝΑΛΥΣΗ ΓΑΛΑΚΤΟΣ του Εργαστηρίου Ανάλυσης και Τεχνολογίας Τροφίμων Καθηγητής Ιωάννης Ρούσσης Προσδιορισμοί Ειδικό βάρος Οξύτητα Στερεό υπόλειμμα Λακτόζη Έλεγχος παστερίωσης

Διαβάστε περισσότερα

Κανονισμός ΕΟΚ 2568/1991, Ε.Ε., όπως τροποποιήθηκε τελευταία από τον Κανονισμό Ε.Κ. 177/1994.

Κανονισμός ΕΟΚ 2568/1991, Ε.Ε., όπως τροποποιήθηκε τελευταία από τον Κανονισμό Ε.Κ. 177/1994. Άρθρο71 (1) Ελαιόλαδο 1. «Ελαιόλαδο» χαρακτηρίζεται το έλαιο που λαμβάνεται από τους καρπούς της ελαίας της Ευρωπαϊκής (OLEA EUROPEA) με μέσα αποκλειστικά μηχανικά και μεθόδους ή επεξεργασίες οπωσδήποτε

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κ. Ελένη Κοκκίνου Σχολικό Έτος: 2012-2013

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα "Κλινικά αποδεδειγµένα αποτελέσµατα σε 47 ηµέρες" Αντιμετώπιση της κυτταρίτιδας Ένα από τα

Διαβάστε περισσότερα

Από τους: Χαλάς Μιχάλης Ελευθερία Γεροδήμου Σπύρος Μπίκας Πέτρος Στέλλας Δημοσθένης Μπιτζήλος Κουρούπης Κωνσταντίνος

Από τους: Χαλάς Μιχάλης Ελευθερία Γεροδήμου Σπύρος Μπίκας Πέτρος Στέλλας Δημοσθένης Μπιτζήλος Κουρούπης Κωνσταντίνος Από τους: Χαλάς Μιχάλης Ελευθερία Γεροδήμου Σπύρος Μπίκας Πέτρος Στέλλας Δημοσθένης Μπιτζήλος Κουρούπης Κωνσταντίνος Λίπη και έλαια χαρακτηρίζονται όλα τα κατάλληλα γλυκερίδια των διαφόρων λιπαρών οξέων,

Διαβάστε περισσότερα

«ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ»

«ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ» Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ «ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ» Yποχρεωτική άσκηση επιλογής Διατροφική επιδημιολογία Σχετικά θεωρητικά θέματα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

TERMS USED IN STANDARDIZAfiON OF CHEMICAL FOOD ANALYSIS SUMMARY

TERMS USED IN STANDARDIZAfiON OF CHEMICAL FOOD ANALYSIS SUMMARY ΑΠΟΔΟΣΗ ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΩΝ ΟΡΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΟΡΟΛΟΓΙΑΣ ΧΗΜΙΚΩΝ ΑΝΑΛΥΣΕΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Τεχνική Επιτροπή ΕΛΟΤ 85 "Τρόφιμα", Κ. Τζιά, I. Σαριδάκης ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το αντικείμενο της εργασίας είναι η απόδοση των

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 80α (1) Διατηρημένα γάλατα, μερικά ή ολικά αφυδατωμένα

Άρθρο 80α (1) Διατηρημένα γάλατα, μερικά ή ολικά αφυδατωμένα Άρθρο 80α (1) Διατηρημένα γάλατα, μερικά ή ολικά αφυδατωμένα 1. Οι διατάξεις αυτού του άρθρου εφαρμόζονται στα μερικά ή ολικά αφυδατωμένα, διατηρημένα γάλατα που ορίζονται στο Παράρτημα Ι. 2. Διαγράφεται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η τροφή αποτελείται και από ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, νουκλεϊνικά οξέα). Οι ουσίες αυτές διασπώνται (πέψη) σε απλούστερες (αμινοξέα, απλά σάκχαρα,

Διαβάστε περισσότερα

Υγιεινή. Διατροφή. Λεοτσινίδης Μιχάλης Καθηγητής Υγιεινής Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Πατρών

Υγιεινή. Διατροφή. Λεοτσινίδης Μιχάλης Καθηγητής Υγιεινής Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Πατρών Υγιεινή Διατροφή Λεοτσινίδης Μιχάλης Καθηγητής Υγιεινής Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Πατρών Γνώση διαιτολογικών στοιχείων με σκοπό την: Πρόληψη διατροφικών διαταραχών: (παχυσαρκία, υποσιτισμός, δυστροφία,

Διαβάστε περισσότερα

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Οξείδωση της γλυκόζης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Καταβολισµός ή ανοµοίωση» C 6 H 12 O+6O 2 +6H 2 O 12H 2 O+6CO 2 +686 Kcal/mol Πηγές ενέργειας κατά την

Διαβάστε περισσότερα

Θέλετε να «κόψετε» το κρέας;

Θέλετε να «κόψετε» το κρέας; > της Νεκταρίας Καρακώστα Θέλετε να «κόψετε» το κρέας; Για λόγους οικονομικούς, ηθικούς, θρησκευτικούς, λόγους υγείας και περιβαλλοντικούς, χιλιάδες καταναλωτές αναζητούν τρόπους και λύσεις σε μια προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Βρέφη 0-12 μηνών. Παιδιά 4-8 ετών. Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών. Ενήλικες > 50 ετών. Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες

Βρέφη 0-12 μηνών. Παιδιά 4-8 ετών. Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών. Ενήλικες > 50 ετών. Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες ΙΧΝΟΣΤΟΙΧΕΙΑ Ασβέστιο Συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη ασβεστίου Βρέφη 0-12 μηνών Παιδιά 1-3 ετών Παιδιά 4-8 ετών Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών Ενήλικες 19-50 ετών Ενήλικες > 50 ετών Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα : Οικογενειακή Αγωγή

Μάθηµα : Οικογενειακή Αγωγή ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΛΕΜΕΣΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 Μάθηµα : Οικογενειακή Αγωγή Ηµεροµηνία: 14 / 06 /05 Τάξη: Β Λυκείου Ονοµατεπώνυµο µαθητή/τριας:... Χρόνος:

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Σε προηγούμενα άρθρα μιλήσαμε για τη σχέση σωστής διατροφής και αθλητισμού, διακρίναμε τη σημαντικότητα του ρόλου που διαδραματίζει και επικεντρωθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004 ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 24 Μαΐου, 2013 7:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ III ΛΙΠΗ ΚΑΙ ΛΑΔΙΑ ΖΩΙΚΑ Ή ΦΥΤΙΚΑ. ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΑΣΗΣ ΑΥΤΩΝ. ΛΙΠΗ ΒΡΩΣΙΜΑ ΕΠΕΞEΡΓΑΣΜΕΝΑ. ΚΕΡΙΑ ΖΩΙΚΗΣ Ή ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ

ΤΜΗΜΑ III ΛΙΠΗ ΚΑΙ ΛΑΔΙΑ ΖΩΙΚΑ Ή ΦΥΤΙΚΑ. ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΑΣΗΣ ΑΥΤΩΝ. ΛΙΠΗ ΒΡΩΣΙΜΑ ΕΠΕΞEΡΓΑΣΜΕΝΑ. ΚΕΡΙΑ ΖΩΙΚΗΣ Ή ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ 31.10.2008 ΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΗ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ III-1 ΤΜΗΜΑ III ΛΙΠΗ ΚΑΙ ΛΑΔΙΑ ΖΩΙΚΑ Ή ΦΥΤΙΚΑ. ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΑΣΗΣ ΑΥΤΩΝ. ΛΙΠΗ ΒΡΩΣΙΜΑ ΕΠΕΞEΡΓΑΣΜΕΝΑ. ΚΕΡΙΑ ΖΩΙΚΗΣ Ή ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 15 ΛΙΠΗ ΚΑΙ ΛΑΔΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ. Ο μεταβολισμός είναι μία πολύ σημαντική λειτουργία των μονογαστρικών ζώων και επιτυγχάνεται με τη δράση φυσικών

ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ. Ο μεταβολισμός είναι μία πολύ σημαντική λειτουργία των μονογαστρικών ζώων και επιτυγχάνεται με τη δράση φυσικών ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ Ο μεταβολισμός είναι μία πολύ σημαντική λειτουργία των μονογαστρικών ζώων και επιτυγχάνεται με τη δράση φυσικών Ενζύμων που βρίσκονται κατά μήκος του πεπτικού τους σωλήνα. Τα ένζυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤA ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΜΕ 4 ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΜΑΘΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΟΞΙΝΩΝ ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ

ΕΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΟΞΙΝΩΝ ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) Σχολή Χημικών Μηχανικών Τομέας ΙΙ Μονάδα Μηχανικής Διεργασιών Υδρογονανθράκων και Βιοκαυσίμων ΕΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΟΞΙΝΩΝ ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το

Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το κρεας, γίνεται και χρήση άλλων αλατων όπως νιτρικών και νιτρωδών.

Διαβάστε περισσότερα

Αιγίδες Επιστημονικών Εταιρειών στα Τρόφιμα

Αιγίδες Επιστημονικών Εταιρειών στα Τρόφιμα Αιγίδες Επιστημονικών Εταιρειών στα Τρόφιμα Ποια η κατάσταση σε Ελλάδα και διεθνώς; Που οδεύουμε και ποιες οι προϋποθέσεις; Aντώνης Ζαμπέλας Πρόεδρος ΕΦΕΤ Αναπλ. Καθηγητής Διατροφής του Ανθρώπου Γεωπονικό

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Τι ορίζουμε ως «βιομάζα» Ως βιομάζα ορίζεται η ύλη που έχει βιολογική (οργανική) προέλευση. Πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές έννοιες και κατάρτιση φακέλου, Μέρος III

Βασικές έννοιες και κατάρτιση φακέλου, Μέρος III Βασικές έννοιες και κατάρτιση φακέλου, Μέρος III Ουσίες UVCB Gabriele CHRIST http://echa.europa.eu 1 Ουσίες UVCB Άγνωστης (U) ή Ασταθούς σύνθεσης (V) Προϊόντα πολύπλοκων αντιδράσεων (C) ή Βιολογικά υλικά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΕΤΗ Νίκος ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΜΑΖΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ

ΚΑΘΕΤΗ Νίκος ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΜΑΖΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ Παραγωγή, ιαχείριση και Επεξεργασία της Βιοµάζας για την Παραγωγή Βιοκαυσίµων Συµβουλές Μελέτες Εφαρµογές Κατασκευές Αυγεροπούλου 1 173 42 Άγ. ηµήτριος Αττική Τηλ.: 210 9915300, 210 9939100 Fax: 210 9960150

Διαβάστε περισσότερα

Με την κλίμακα ph μετράμε το πόσο όξινο ή βασικό είναι ένα διάλυμα.

Με την κλίμακα ph μετράμε το πόσο όξινο ή βασικό είναι ένα διάλυμα. Ουδέτερα Οξέα Με την κλίμακα ph μετράμε το πόσο όξινο ή βασικό είναι ένα διάλυμα. Βάσεις Για να δείτε περίπου πως μετριέται η ποσότητα οξέος ή βάσης στα διαλύματα, σε σχέση με το ph, δείτε αυτό τον πινάκα!!!

Διαβάστε περισσότερα

MΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΙΤΑ H διατροφή του ανθρώπου, από την εμφάνισή του μέχρι σήμερα, διαμορφώθηκε από την εξελικτική εμπειρία του και από πολλούς άλλους

MΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΙΤΑ H διατροφή του ανθρώπου, από την εμφάνισή του μέχρι σήμερα, διαμορφώθηκε από την εξελικτική εμπειρία του και από πολλούς άλλους MΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΙΤΑ H διατροφή του ανθρώπου, από την εμφάνισή του μέχρι σήμερα, διαμορφώθηκε από την εξελικτική εμπειρία του και από πολλούς άλλους παράγοντες όπως το περιβάλλον, οι συνήθειες ζωής, οι θρησκευτικές

Διαβάστε περισσότερα