Η ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΈΝΑ ΤΟ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ, ΔΥΟ ΟΙ ΕΠΙΛΟΓΕΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΈΝΑ ΤΟ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ, ΔΥΟ ΟΙ ΕΠΙΛΟΓΕΣ"

Transcript

1 Η ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΈΝΑ ΤΟ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ, ΔΥΟ ΟΙ ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΣΧΙΖΑ Κ. Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Α Αθηνών ΠΕΡΙΛΗΨΗ Από τα πρώτα της βήματα, η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση συνδέθηκε με τη Συστημική Σκέψη και οι όροι «σύστημα» και «συστημική προσέγγιση» να εισήλθαν δυναμικά, όχι μόνο στο λεξιλόγιο αλλά και στον προβληματισμό των εκπαιδευτικών που ενσωματώθηκαν στους κόλπους της. Για να μπορέσουμε, ωστόσο, να προχωρήσουμε στο διδακτικό σχεδιασμό των Σχολικών Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης «συστημικά», δεν αρκεί να έχουμε μια αόριστη και συχνά συγκεχυμένη εικόνα για το «σύστημα». Αντίθετα, χρειάζεται να έχουμε μια σαφή και ολοκληρωμένη εποπτεία του τρόπου με τον οποίο οι θεωρητικοί της Συστημικής Σκέψης συλλαμβάνουν και πραγματεύονται την έννοια του συστήματος. Και αυτό, διότι δεν υπάρχει μια «συστημική προσέγγιση» αλλά δυο και μάλιστα με χαρακτηριστικά που δεν μπορούν να συγκεραστούν, αφού θεμελιώνονται σε διαφορετικά επιστημολογικά πλαίσια. Για να συμβάλει προς αυτήν την κατεύθυνση, η εισήγησή μας θα εκτυλιχθεί σε δυο επίπεδα. Σ ένα πρώτο επίπεδο, για να παρουσιάσει τις δυο τάσεις-σχολές της Συστημικής Σκέψης, τη «Συστημική των Παρατηρούμενων Συστημάτων» και τη «Συστημική του Παρατηρητή» και τις αντίστοιχες «Σκληρές» (Hard) και «Μαλακές» (Soft) Συστημικές Μεθοδολογίες,,προκειμένου να φωτίσει το επιστημολογικό τους υπόβαθρο. Σ ένα δεύτερο, για να υποστηρίξει ως περισσότερο συμβατή με τη φυσιογνωμία της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, τη Συστημική του Παρατηρητή και να αναδείξει την παιδαγωγική της σημασία. SCHIZA K. A Athens Secondary Education Directorate ABSTRACT Systems Thinking and Practice have being closely connected to didactical issues since the decade , when Environmental Education firstly appeared and gained the educational communities concern. Nevertheless, designing the didactic content and process of Environmental Education projects systemically, needs more than having a general and vague idea about systems. Especially, if we take into consideration, that theorists conceive and handle systems using schemata that can not be compiled on any pretext. Therefore, with this text we intend to reach two aims. Our first aim is to introduce the two main streams of Systems Thinking and Practice and the theoretical schemata in use: the observed systems and the systems-observers as well as to enlighten their epistemological presumptions. Our second aim is to argument for the compatibility of system-observer in regard to the socially critical physiognomy of Environmental Education as well as for its pedagogical meaning. The theoretical basis of our text lies on the work of Checkland, Luhmann, Matourana & Varela, Morin, Bateson, von Foerster, known as cybernetics second order. Λέξεις κλειδιά: Παρατηρούμενα Συστήματα, Συστήματα-Παρατηρητές, «Μαλακές» και «Σκληρές» Συστημικές Μεθοδολογίες, Τεχνήματα-Μοντέλα παιδαγωγικού χαρακτήρα,, Κριτική Σκέψη ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης 663

2 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ H Συστημική Σκέψη συνδέθηκε με την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ήδη από το 1977, όταν διατυπώθηκαν και δημοσιοποιήθηκαν η Διακήρυξη και οι Προτάσεις της Διεθνούς Διακυβερνητικής Διάσκεψης της Τιφλίδας. Στα σημαντικά αυτά για τη εξέλιξη της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης κείμενα, το περιβάλλον αναφέρθηκε ρητά ως μια «συστημική» πραγματικότητα και η διδασκαλία προσανατολίστηκε σε «συστημικές» προσεγγίσεις. Από τότε, οι νέοι όροι εισήλθαν δυναμικά στο λεξιλόγιο μιας μεγάλης μερίδας της εκπαιδευτικής κοινότητας για να υποδηλώσουν μια ιδιαιτερότητα και, κατά μια έννοια, μια τομή στην εκπαιδευτική πράξη, η οποία φαίνονταν ότι ενσωμάτωνε μεγάλο παιδαγωγικό ενδιαφέρον και, ταυτόχρονα, κρίσιμα θεωρητικά και μεθοδολογικά ερωτήματα. Στο απλό ερώτημα «τι είναι η Συστημική Σκέψη», θα μπορούσαμε, αρχικά, να απαντήσουμε, λέγοντας ότι είναι εκείνη η σκέψη η οποία προσεγγίζει τα φαινόμενα, τα γεγονότα και τις καταστάσεις του κόσμου μας με αναλυτικό εργαλείο το «σύστημα». Η έννοια του συστήματος, ωστόσο, έχει μια διαδρομή αιώνων, έχει εισέλθει στο θεωρητικό προβληματισμό των φυσικών και των κοινωνικών επιστημών κατά την πραγμάτευση των αντικειμένων τους κυρίως, όμως, έχει σηματοδοτηθεί από «θεωρίες θεωριών» που συγκροτούν ό,τι συνηθίζουμε να αποκαλούμε επιστημολογικά παραδείγματα (Tsivakou, 1993, Καλλίνικος, 1995). Για να μπορέσουμε, λοιπόν, να συνεννοηθούμε για το «πώς» οργανώνουμε «συστημικά» τη διδακτική των Σχολικών Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, θα ήταν χρήσιμο, κατά τη γνώμη μας 1) να διαμορφώσουμε μια, έστω και συνοπτική, αντίληψη για την εξέλιξη της Συστημικής Σκέψης 2) να συνειδητοποιήσουμε ότι στους κόλπους της έχουν διαμορφωθεί δυο διαφορετικές «σχολές», με τις δικές τους ιδιαίτερες επιστημολογικές παραδοχές και, τέλος 3) να επιλέξουμε τη «σχολή» που θεωρούμε συμβατή με τις παιδαγωγικές αρχές μιας Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης «κοινωνικά κριτικής». Με την εισήγηση αυτή, θα καταθέσουμε τη δική μας ερμηνευτική ανάγνωση του πεδίου της Συστημικής Σκέψης και Πράξης και τα συμπεράσματα στα οποία έχουμε οδηγηθεί. 2. ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το «σύστημα» εμφανίστηκε στην επιστημονική σκέψη το 17ο αιώνα, με εισηγητή το Νεύτωνα και με αφετηρία το κυρίαρχο ζήτημα της επιστημονικής σκέψης της εποχής εκείνης: την κίνηση των σωμάτων στο χώρο. Για να μελετήσει το φαινόμενο της κίνησης των σωμάτων στο χώρο, ο Νεύτωνας υιοθέτησε δυο αναγωγές. Την αναγωγή των σωμάτων σε ένα σύνολο σωματίων, ελεύθερων μεταξύ τους αλληλεπιδράσεων, το οποίο ονόμασε σύστημα και την αναγωγή της κίνησης κάθε σωματίου σε ένα σύνολο άπειρων απειροστών μεταβολών. Έτσι, η μελέτη της κίνησης των σωμάτων-συστημάτων προχώρησε υιοθετώντας, αρχικά, μια κατιούσα αναλυτική διαδικασία που χωρίζει το σώμα-σύστημα και το συνολικό φαινόμενο σε μέρη και, στη συνέχεια, μια ανιούσα συνθετική διαδικασία κατά την οποία αποκαλύπτονται οι αιτίες που προκαλούν την κίνηση του σώματος-συστήματος. Με το «μηχανικό του σύστημα», ο Νεύτωνας πέτυχε να εκφράσει μια κατηγορία φυσικών φαινομένων στη γλώσσα των μαθηματικών και της λογικής και, μέσω αυτής, όχι μόνο να τα εξηγήσει πλήρως αλλά και να προβλέψει με βεβαιότητα τη δυναμική τους. Ταυτόχρονα, όμως, δημιούργησε την αντίληψη ότι ο κόσμος μας είναι μια «οργανωμένη απλότητα» και δέσμευσε την επιστημονική δραστηριότητα στα χαρακτηριστικά μιας διαδικασίας που επιδιώκει να αποκαλύψει και να διατυπώσει τους θεμελιώδεις και γενικούς νόμους στους οποίους αυτή η οργανωμένη απλότητα υπακούει. Θα λέγαμε, ότι η νευτώνεια «συστημική» οπτική πάνω στα φαινόμενα θεμελίωσε το πιο ισχυρό και ανθεκτικό επιστημολογικό παράδειγμα με το οποίο συντάχθηκε η ανθρώπινη σκέψη: το Θετικισμό-Ορθολογισμό (koyré, 1948, σελ , ). 664 ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης

3 Από τις αρχές, ωστόσο, του 19ου αιώνα οι φυσικοί συνειδητοποίησαν ότι η κίνηση δεν επιφέρει αλλαγές μόνο στις σχετικές θέσεις των σωμάτων στο χώρο. Νέα πεδία αποκαλύφθηκαν, όπως αυτό της Θερμοδυναμικής, νέες έννοιες «ανταγωνίστριες» της βαρύτητας αναδύθηκαν, όπως αυτή της Θερμότητας (Prigorine & Stengers, 1984, σελ. 157) και νέες θεωρίες διατυπώθηκαν, ακλόνητες από μαθηματική άποψη όσο και οι νόμοι της κίνησης των σωμάτων αλλά «ολότελα ξένες προς τον νευτώνειο κόσμο των αιώνιων και αναστρέψιμων τροχιών». Θα λέγαμε, ότι ο 19 ος αιώνας έφερε στο προσκήνιο τα θερμοδυναμικά συστήματα και μαζί μ αυτά, νέα στοιχεία που οι ερευνητές άρχισαν να συνεκτιμούν. Πρώτο στοιχείο είναι η συνύπαρξη της ισορροπίας του συστήματος στο μακροσκοπικό πεδίο, με την αταξία στο μικροσκοπικό πεδίο, το οποίο για τα θερμοδυναμικά συστήματα συντίθεται από έναν τεράστιο αριθμό σωματίων (10 23 μόρια ή άτομα/grat ή mol) που αλλάζουν συνεχώς θέσεις και ταχύτητες. Δεύτερο στοιχείο είναι η σχέση του συστήματος με το «περιβάλλον» του, το οποίο φαίνεται ότι επιδρά στις διεργασίες που συντελούνται στο εσωτερικό του. Τρίτο, τέλος, στοιχείο, συναρτώμενο με τα δυο πρώτα, είναι το ότι τα θερμοδυναμικά συστήματα υπόκεινται σε αυτόματες, μη αναστρέψιμες μεταβολές, γεγονός που τα εντάσσει στο βέλος του χρόνου (Αλεξόπουλος, 1962, σελ , 1960, σελ. 175, Prigorine & Stengers, 1984, σελ ). Η εικόνα που πρότειναν τα θερμοδυναμικά συστήματα για τον κόσμο μας, απέκτησε, έτσι, τη μορφή μιας «ανοργάνωτης πολυπλοκότητας» (Weaver, 1986, pp ) η οποία, με τη σειρά της, πυροδότησε την πορεία της σκέψης μας προς «το πολλαπλό, το πολύπλοκο, το χρονικό, το πιθανό» (Prigorine, Stengers, 1984, σελ ). Με τη συστηματική ενασχόληση των φυσικών γύρω από τις μη αναστρέψιμες διεργασίες φάνηκε ότι μια διαφορετική κατηγορία φαινομένων, τα χημικά φαινόμενα, μπορούν να μελετηθούν ως θερμοδυναμικά συστήματα που εξελίσσονται έτσι ώστε να αυξάνεται η αταξία τους (ή το μακροσκοπικό μέγεθος που την εκφράζει, η εντροπία τους). Το γεγονός αυτό σηματοδότησε τη συνάντηση των δυο επιστημονικών πεδίων -της φυσικής και της χημείας- γύρω από τα «μη γραμμικά» συστήματα δηλαδή τα συστήματα που, υπό προϋποθέσεις, μπορούν να οδηγηθούν σε εντελώς «νέα καθεστώτα οργάνωσης» μη προβλέψιμα και μη υποκείμενα στους γενικούς νόμους της φυσικής: στις, ονομαζόμενες, «σκεδαστικές δομές». Θα λέγαμε, ότι οι «σκεδαστικές» δομές αποτέλεσαν το πειραματικό έρεισμα της ολιστικής προσέγγισης που υιοθετούσε μια μερίδα των κοινωνικών επιστημόνων επαναφέροντας στο επιστημονικό προσκήνιο το «όλον», με την έννοια της ενότητας που υπερβαίνει τα μέρη που την αποτελούν (Durkheim, 1895, σελ. 102). Δεν είναι, λοιπόν, παράδοξο το ότι στα εργαστήρια των «σκεδαστικών» δομών συνεργάστηκαν όχι μόνο φυσικοί, χημικοί, βιολόγοι και μαθηματικοί αλλά και οικονομολόγοι και κοινωνιολόγοι. Από αυτήν τη συνεργασία, στο ξεκίνημα του 20ου αιώνα, γεννήθηκε η ιδέα του Γενικού Συστήματος (Bertalanffy, 1968, pp , De Rosnay, 1975, σελ. 110) και μαζί μ αυτήν ανέτειλε μια νέα εικόνα για τον κόσμο μας, η εικόνα μιας «οργανωμένης πολυπλοκότητας». 3. ΟΙ ΣΧΟΛΕΣ ΤΗΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Για το Γενικό Σύστημα έχουν προταθεί πολλοί ορισμοί. Η κεντρική ιδέα, όμως, είναι μία: το σύστημα είναι μια σύνθετη μονάδα που διαφοροποιείται οργανωσιακά από τα μέρη που την αποτελούν. Από το ενοποιητικό αυτό σημείο και μετά, η Συστημική Σκέψη διασπάστηκε σε δυο ρεύματα ή σε δυο «σχολές», οι οποίες διέγραψαν παράλληλες πορείες και διαμόρφωσαν τις δικές τους ιδιαίτερες Συστημικές Μεθοδολογίες. Η πρώτη σχολή είναι η Συστημική των Παρατηρούμενων Συστημάτων, η οποία επινόησε, ανάπτυξε και αξιοποιεί τις «Σκληρές» Συστημικές Μεθοδολογίες (Hard Systems Methodologies) και η δεύτερη σχολή είναι η Συστημική του Παρατηρητή, η οποία επινόησε, ανέπτυξε και αξιοποιεί τις «Μαλακές» Συστημικές Μεθοδολογίες (Soft Systems Methodologies). ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης 665

4 «ΣΧΟΛΕΣ» ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΣΥΣΤ ΗΜΙΚ Η ΣΚΕΨ Η ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΤΗΡΟΥΜΕΝΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΤΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗ «ΣΚΛΗΡΕΣ» (HARD) «ΜΑΛΑΚΕΣ» (SOFT) ΤΕΧΝΗΜΑΤΑ ΤΕΧΝΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΕΧΝΗΜΑΤΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΘΕΤΙΚΙΣΜΟΣ- ΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΦΡΑΝΚΦΟΥΡΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΚΟΝΣΤΡΟΥΚΤΙΒΙΣΜΟΣ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚ ΟΙ 1 ης ΤΑΞΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚ ΟΙ 2 ης ΤΑΞΗΣ 3.1. Η Συστημική των Παρατηρούμενων Συστημάτων Σύμφωνα με τη Συστημική των Παρατηρούμενων Συστημάτων (και τους θεωρητικούς της, οι οποίοι ονομάζονται «κυβερνητικοί 1 ης τάξης»), τα συστήματα είναι σύνθετες, «υπαρκτές» μονάδες του φυσικού και κοινωνικού κόσμου, οι οποίες οργανώνονται στη βάση μιας εγγενούς ορθολογικότητας της φύσης και του ανθρώπινου υποκειμένου, αντίστοιχα. Δεχόμενοι, οι θεωρητικοί της σχολής, την εγγενή ορθολογικότητα των παρατηρούμενων συστημάτων, φυσικών και κοινωνικών, ήταν επόμενο να ορίσουν την γνώση ως συσσώρευση έγκυρων-αντικειμενικών πληροφοριών, ικανών να εξηγούν αιτιοκρατικά τη δομή και τη λειτουργία των συστημάτων και, επιπλέον, ικανών να προβλέπουν της πιθανότητες της εξέλιξής της. Γίνεται, λοιπόν, φανερό ότι η Συστημική των Παρατηρούμενων Συστημάτων εγγράφεται στο θετικιστικό-ορθολογιστικόλειτουργιστικό παράδειγμα, το οποίο, έχει δεχτεί έντονη κριτική. Η κριτική αυτή, εστιάζεται όχι τόσο στα κριτήρια εγκυρότητας των πληροφοριών που έχει καθορίσει όσο στο ότι τα κριτήρια αυτά περιορίζουν την πραγματικότητα στο «λογικό της χώρο», ουδετεροποιούν την ερευνητική διαδικασία και θέτουν τις προτάσεις με αξιολογικό περιεχόμενο εκτός του επιστημονικού πεδίου. Θα λέγαμε ότι, στην ουσία, η Συστημική των Παρατηρούμενων Συστημάτων αγνοεί την κοινωνικο-πολιτική και πολιτισμική φυσιογνωμία της πραγματικότητας και, με αυτήν την έννοια, δεν βλέπουμε «πώς» θα μπορούσε να αποτελέσει το πλαίσιο του διδακτικού σχεδιασμού Σχολικών Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης με κοινωνικά κριτικό χαρακτήρα και με κεντρικό ζητούμενο την πραγμάτευση αξιών (Κουζέλης, 1996 α, 1996β, 1997, Κάλφας, 1970). Η μη συμβατότητα της Συστημικής των Παρατηρούμενων Συστημάτων με τον κοινωνικά κριτικό χαρακτήρα της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, γίνεται περισσότερο φανερή αν ανατρέξουμε στα ερευνητικά εργαλεία των «Σκληρών» Συστημικών Μεθοδολογιών («Systems Dynamics», Forrester, 1961, 1969, «Diagnosis of Viable System», Beer, 1979, 1981, 1985, «Challenging Strategic Planning Assumptions», Mason and Mitroff, 1981, «Operational Design», Ackoff, 1974, 1978, 1981, 1983). Για να μελετήσουν τα συστήματα - «υπαρκτές» οντότητες, οι «συστημικοί» ερευνητές τα μοντελοποιούν, δηλαδή, τα αποτυπώνουν συμβολικά σε μοντέλα-τεχνήματα. Αυτά τα τεχνήματα σχεδιάζονται από ειδικούς, παίρνουν μορφές αναγνωρίσιμες (formalised) απ όλους, περιγράφονται από πολύπλοκες μαθηματικοποιημένες θεωρίες (van Gigch, 1991, p.119, Flood and Jackson, 1996, σελ ) και έχουν διαχειριστικό, τεχνοκρατικό χαρακτήρα, αφού αξιοποιούνται για τη μελέτη και κατασκευή έργων ή για την οργάνωση και τη διοίκηση εταιριών και οργανισμών. Ακόμα και αν υποθέσουμε ότι, κάποια στιγμή, θα μπορούσαν τέτοιου τύπου μοντέλα να αξιοποιηθούν σε ένα Σχολικό Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, δεν φαίνεται «πώς» θα βοηθούσαν στην ανάπτυξη της κοινωνικά κριτικής σκέψης των μαθητών, ούτε «πώς» θα συνέβαλαν στην οικοδόμηση αξιών, κάτι που η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση αναζητούσε και συνεχίζει να αναζητά μέχρι σήμερα. 666 ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης

5 3.2. Η Συστημική του Παρατηρητή Η Συστημική του Παρατηρητή διαμορφώθηκε γύρω από τη «διαφοροποιητική» οπτική για τη γνώση η οποία εμφανίστηκε και εδραιώθηκε στη Φιλοσοφία και τη Γλωσσολογία από τους Heidegger, Derrida, Saussure, Lyotard (Derrida, 1982, 1984, Saussure, 1979) και αναπτύχθηκε περαιτέρω χάρη στα σύγχρονα επιστημονικά πεδία που αφορούν στη γνώση, τη Θεωρία των Πληροφοριών και της Επικοινωνίας και την Κυβερνητική, από τους von Foerster, Maturana, Varela, Luhman (Maturana, 1970, 1987, 1988,. Σύμφωνα, λοιπόν, με τη Συστημική του Παρατηρητή (και τους θεωρητικούς της, οι οποίοι ονομάζονται «κυβερνητικοί 2 ης τάξης»), σύστημα είναι μια σύνθετη μονάδα που αυτοποιείται καθώς ιεραρχεί και ταξινομεί πληροφορίες αισθησιο-συναισθηματικές και νοητικές. Από αυτήν την αυτοποιητική διαδικασία αναδύονται, ταυτόχρονα και επαναδρομικά, ο Παρατηρητής ως Σύστημα και ο κόσμος μας ως Σύμπαν Παρατήρησης Συστημάτων-Παρατηρητών (Maturana & Varela, 1975, 1980). Κάτω από αυτήν τη συστημική προσέγγιση, φαίνεται ότι ο κόσμος μας χάνει το χαρακτήρα της «αντικειμενικής» πραγματικότητας και αναδύεται ως ένας ορίζοντας νοημάτων, όπου για το «είναι», το «ισχύει» και το «αξίζει» αποφαίνονται και αποφασίζουν συστήματα-παρατηρητές, στο πλαίσιο των αναγκών, των προθέσεων και των επιδιώξεών τους (Lumann, 1990, 1995, Καραποστόλης, 1984, Bateson, 1972, 1985, Churchmann, 1968, 1971, Checkland, 1981, 1984, Τσιβάκου, 1997, Τσούκας, 1995, Καρκατσούλης, 1995, Καστοριάδης, 1985, Morin, 1990, Eco, 1968, 1988). Η ένταξη του παρατηρητή στο πεδίο της παρατήρησης είχε ήδη επισημανθεί από τους ερευνητές των υποατομικών σωματιδίων και των quanta και τον είχε αναδείξει σε τελεστή (operator) της παρατηρησιακής διαδικασίας, η οποία, όπως οι ίδιοι διατείνονται, ουδέποτε διαχωρίζεται από τις μακροσκοπικές έννοιες με τις οποίες περιγράφεται ο κόσμος μας, ακόμα και με τη χρήση των περισσότερο εξελιγμένων οργάνων (Τσιλιμίγκρας, 1968, Wichmann, 1979). Με την εμφάνιση του συστήματος-παρατηρητή και τη σύλληψή του με την έννοια της σύνθετης μονάδας που αναδύεται οργανώνοντας πληροφορίες σε νοήματα, αυτός γίνεται τελεστής του λόγου για τον κόσμο μας. Όταν, λοιπόν, επιλέγουμε ως αναλυτικό εργαλείο το σύστημα-παρατηρητή για να προσεγγίσουμε γνωστικά τη σύγχρονη πραγματικότητα, την αναλύουμε σε δυο ομάδες τελεστών του λόγου γι αυτήν: στα συνειδησιακά συστήματα-παρατηρητές και τελεστές του λόγου (εμάς, τα φυσικάανθρώπινα πρόσωπα) και στα κοινωνικά συστήματα-παρατηρητές και τελεστές του λόγου (τα Νομικά Πρόσωπα, δημόσιου ή ιδιωτικού χαρακτήρα). Στο πλαίσιο αυτής της ανάλυσης, μιλούμε για την παρατηρησιακή ή γνωσιακή διαδικασία με την έννοια της κριτικής ερμηνείας του λόγου των κοινωνικών συστημάτων-παρατηρητών και της κυριαρχίας που ασκεί πάνω στο λόγο των ανθρώπινων υποκειμένων. Μέσω του νέου αυτού ορισμού, προσδίδεται στη γνωσιακή ή παρατηρησιακή μας διαδικασία ένας πρόσθετος χαρακτήρας. Ο χαρακτήρας της διαδικασίας που θα μας οδηγήσει στο να χειραφετηθούμε από τα κοινωνικά συστήματα-νομικά Πρόσωπα και από τις δικές τους επιλογές νοήματος για τον κόσμο μας και τη ζωή μας σ αυτόν (Marx, 1977). Για να γίνει κατανοητός ο κυρίαρχος ρόλος των κοινωνικών συστημάτων-παρατηρητών ως τελεστών του λόγου, ας αναλογιστούμε τις πολυεθνικές εταιρίες-«νομικά Πρόσωπα» που ελέγχοντας το ένα τρίτο της παγκόσμιας παραγωγής ( μητρικές και θυγατρικές, με στοιχεία του 1994) αποφαίνονται και αποφασίζουν για το «ποια» υλικά αγαθά και υπηρεσίες θα παράγονται και «πώς». Ας σκεφτούμε τα «Νομικά Πρόσωπα» δημόσιου χαρακτήρα και εθνικής, διεθνικής ή παγκόσμιας εμβέλειας που αποφαίνονται και αποφασίζουν για τη διακίνηση αλλά και την κατανομή των υλικών αγαθών και των υπηρεσιών στην παγκόσμια ανθρώπινη κοινότητα, για την εργασία, για την ασφάλεια, τη διακίνηση προσώπων, για το δίκαιο, την ειρήνη και πρόσφατα για την τρομοκρατία. Ας συνεκτιμήσουμε, τέλος, ότι δεν υπάρχει κανένα Νομικό Πρόσωπο που να διαθέτει συνείδηση ή συναίσθημα ακόμα και όταν διατείνεται ότι υπηρετεί αξίες (π.χ. το Εκπαιδευτικό Σύστημα-Παρατηρητής ή ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών-Παρατηρητής), αφού ο «νους» του κατέχει και αναπαράγει εκείνο το πρότυπο σκέψης που «φιλτράρει» πάντα τις ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης 667

6 ανθρώπινες προσδοκίες και κατονομάζει τη διαδικασία του «φιλτραρίσματος» ορθολογικότητα, αντικειμενικότητα ή «πραγματισμό». Από τις παραπάνω σκέψεις, γίνεται φανερό ότι, στο πλαίσιο της Συστημικής του παρατηρητή, ο κόσμος μας ανακτά την κοινωνικο-πολιτική και πολιτισμική του φυσιογνωμία και, συνεπώς, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι είναι ένα πλαίσιο σκέψης το οποίο απομακρύνεται από το θετικιστικό-ορθολογιστικό-λειτουργιστικό παράδειγμα για να στραφεί στο κριτικά ερμηνευτικό. Με αυτήν την έννοια, διαγράφεται ως μια «σχολή», όπου θα μπορούσε να αναπτυχθεί και να ωριμάσει παιδαγωγικά και διδακτικά η κοινωνικά κριτική Περιβαλλοντική Εκπαίδευση (Σχίζα, 2004). Η συμβατότητα της Συστημικής του Παρατηρητή με τον κοινωνικά κριτικό χαρακτήρα της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, γίνεται περισσότερο φανερή αν ανατρέξουμε στα ερευνητικά εργαλεία των «Μαλακών» Συστημικών Μεθοδολογιών («Soft Systems Methodology», Checkland, 1981, 1984, Checkland and Scholes, 1990, «Critical Systems Heuristics», Ulrich, 1977, 1983, 1987, 1993, «Interpretive Systemology», Fuenmayor, 1991a, 1991b, 1991c, 1992, Fuenmayor & Lopez-Garey, 1991, Banathy, 1996, 1998, 1999). Και οι συστημικοί ερευνητές αυτής της σχολής αξιοποιούν μοντέλα-τεχνήματα. Τα τεχνήματα, όμως, αυτά σχεδιάζονται από τους ενδιαφερόμενους να κατανοήσουν ένα ζήτημα που τους αφορά, παίρνουν μορφές αναγνωρίσιμες από τους ίδιους, αποτελούν τα δικά τους «συνεργατικάδιαλογικά σχήματα θεώρησης» της όψης της ζωής που πραγματεύονται και έχουν παιδαγωγικό χαρακτήρα, αφού αξιοποιούνται από τους ίδιους προκειμένου να την ερμηνεύσουν κριτικά και να συναποφασίσουν για το μετασχηματισμό της (Flood and Jackson, 1996, σελ , Tσιβάκου, 1996, σελ , Banathy, 1996, pp , 79-81). Τα τεχνήματα παιδαγωγικού χαρακτήρα δημιουργούνται σταδιακά, ξεκινώντας από το πραγματικό και το συγκεκριμένο και κινούνται προς το συμβολικό και το αφηρημένο για να πάρουν τη μορφή ενός «χάρτη» Νομικών Προσώπων-τελεστών του λόγου. Με τη δημιουργία του «χάρτη» των Νομικών Προσώπων-τελεστών του λόγου, οι δημιουργοί του, πετυχαίνουν να εντοπίσουν τους «θεσμικούς» συνομιλητές, το περιεχόμενο και τις αρχές της μεταξύ τους συνομιλίας, προκειμένου, στη συνέχεια, να αρθρώσουν το δικό τους λόγο για το ζήτημα που τους απασχολεί. Θα λέγαμε, ότι τα τεχνήματα παιδαγωγικού χαρακτήρα, εμπλέκουν τους δημιουργούς τους σε μια γνωσιακή διαδικασία που έχει τη φυσιογνωμία της κριτικής ερμηνείας των ζητημάτων που μας απασχολούν, με αφετηρία, όμως, και σημείο αιχμής την ακραία ορθολογικότητα που προτάσσουν τα «Νομικά Πρόσωπα» για να υποκρύψουν τα ιδιοτελή κίνητρα και συμφέροντα των εξουσιών της διοίκησής τους (Σχίζα & Φλογαΐτη, 2005). Αν, λοιπόν, υιοθετήσουμε τα αναλυτικά εργαλεία της Συστημικής του Παρατηρητή και τα μεθοδολογικά εργαλεία που έχει επινοήσει, φαίνεται ότι θα μπορούσαμε να αντιπαρατεθούμε στα σχέδια που επεξεργάζονται «κοινωνικές οντότητες» (τα Νομικά Πρόσωπα) που μας έχουν ξεπεράσει και μας χρησιμοποιούν. Η αντιπαράθεση αυτή θα εκτυλίσσεται σε δυο επίπεδα. Σ ένα πρώτο επίπεδο, για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε το είδος της εξουσίας που ασκεί πάνω μας το όποιο «σύστημα» ως κάτοχος λόγου. Σ ένα δεύτερο επίπεδο, για να μπορέσουμε να γίνουμε συνειδητοί τελεστές του λόγου μας, μέσω του, ελεύθερου και χωρίς ιεραρχικές διακρίσεις, διαλόγου και της διαβούλευσης με τον «άλλο», συνομιλητή, συνάνθρωπο. Η σημασία του «άλλου» στη διαδικασία συγκρότησης της γνώσης, καθιστά τα Σχολικά Προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης σε «τόπους» ανθρώπινης αλληλόδρασης. Δηλαδή σε «τόπους» όπου συναντώνται οι ανθρώπινες προσδοκίες, τίθενται σε διάλογο και δημιουργούν μια μικρή συλλογικότητα. Σ αυτήν τη συλλογικότητα, ο μαθητής ενός Σχολικού Προγράμματος μαθαίνει ή εξοικειώνεται με το να έχει ανάγκη τον «άλλο» αλλά και με το να τον σέβεται και να τον κατανοεί. Συνειδητοποιεί, ότι εκτός από τις δικές του ανάγκες και προσδοκίες, υπάρχουν και 668 ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης

7 οι ανάγκες και οι προσδοκίες του «άλλου», τις οποίες δεν μπορεί να αγνοεί ή να αναιρεί με τις επιλογές του. Λαμβάνοντας υπόψη το ότι η δομή και η λειτουργία της Φύσης και οι παρατηρούμενες διαταραχές της μπορούν να διδαχθούν στο σχολείο, θα λέγαμε, ότι ο διδακτικός σχεδιασμός των Σχολικών Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο πλαίσιο της Συστημικής του παρατηρητή μας επιτρέπει 1) να μετατοπίσουμε το ενδιαφέρον μας στο «ποιοι» μιλούν για τον κόσμο μας, «πώς» και «γιατί» 2) να διαμορφώσουμε συνειδητούς «συνομιλητές» για τον κόσμο μας, με αρχή της συνομιλίας το δημοκρατικό διάλογο και τη διαβούλευση 3) να δημιουργήσουμε στο πεδίο της διδακτικής-μαθησιακής πράξης τη σχέση του μαθητή με τον «άλλο»-συμμαθητή και, μέσω όλων αυτών 3) να οικοδομήσουμε την αλληλεγγύη ως αρχή της συνύπαρξης μας με κάθε «άλλον». 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Με βάση την ερμηνευτική ανάγνωση του ιδιαίτερου πεδίου της Συστημικής Σκέψης και Πράξης που παρουσιάσαμε, φαίνεται ότι προκύπτουν τα παρακάτω συμπεράσματα για τα Σχολικά Προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, για τη θέση τους στο Εκπαιδευτικό μας Σύστημα και για το ρόλο που θα μπορούσαν να διαδραματίσουν. Το πρώτο συμπέρασμα έχει σχέση με την ίδια τη σχολική αγωγή και εκπαίδευση. Αν δεχτούμε ότι το εκπαιδευτικό σύστημα ως κοινωνικό σύστημα-παρατηρητής συνυπάρχει και συνεξελίσσεται επαναδρομικά με τα άλλα κοινωνικά συστήματα-παρατηρητές (Νομικά Πρόσωπα δημόσιου ή μη χαρακτήρα), θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι δεν μπορεί να δεχτεί αλλαγές που θα διατάρασσαν σοβαρά τους όρους της συνύπαρξης-συνεξέλιξης: την ορθολογικότητα, την αποτελεσματικότητα, την ανταγωνιστικότητα. Έτσι, επικεντρώνεται στην γνώση που το κοινωνικό πλαίσιο και οι «θεσμικοί συνομιλητές» θεωρούν αναγκαία: την εργαλειακή, ανταλλάξιμη στην αγορά γνώση. Όλες, λοιπόν, οι επιχειρούμενες μεταρρυθμίσεις των Αναλυτικών Προγραμμάτων Σπουδών, μπορούν να κάνουν το σχολείο πιο ελκυστικό (κατά τα λεγόμενα των μεταρρυθμιστών), μπορούν να κάνουν κτήμα των μαθητών έναν τεράστιο πλούτο πληροφοριών αλλά σταματούν εκεί. Για να προχωρήσουν παρακάτω, προαπαιτούνται ριζικοί κοινωνικο-πολιτικοί μετασχηματισμοί και ταυτόχρονες ριζικές αλλαγές στη σκέψη και την κοσμοαντίληψή μας, στοιχεία που εντάσσονται στο πεδίο των κοινωνικο-πολιτικών μας προσδοκιών και διεκδικήσεων. Μετά από αυτό το πρώτο συμπέρασμα, προκύπτει αβίαστα το δεύτερο, αναφορικά με τη θέση των Σχολικών Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ως αυτόνομων και αυτοτελών Σχολικών Δραστηριοτήτων. Έχουμε τη γνώμη ότι ήταν ευτυχής η συγκυρία που δημιούργησε αυτό το «ελεύθερο» και «αυτόνομο» πεδίο σκέψης μέσα στο σχολικό τοπίο. Αν το αντιληφθούμε ως τέτοιο και αν όλοι μαζί προσπαθήσουμε -τόσο στο επίπεδο της έρευνας όσο και στο επίπεδο της πρακτικής- να ανοίξουμε τους ορίζοντες του παιδαγωγικού μας προβληματισμού, τότε τα Σχολικά Προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (και όχι μόνο) θα γίνουν ενδιαιτήματα της ελεύθερης και δημοκρατικής συνείδησης, της αλληλεγγύης ανθρώπων, εθνών και λαών και της δημιουργικής σκέψης που σέβεται τον άνθρωπο, τη φύση και το «μέτρο». Τρίτο και τελευταίο συμπέρασμα, προερχόμενο από μια έρευνα-δράση με μαθητές, είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί για τους ίδιους η συστημική αυτή προσέγγιση. Αν λάβουμε υπόψη το ότι οι μαθητές της περιβαλλοντικής ομάδας με τους οποίους δοκιμάσαμε τα τεχνήματα παιδαγωγικού χαρακτήρα, αφιέρωσαν στο πρόγραμμα τον ελεύθερο χρόνο τους (εκατόν σαράντα ώρες σε ολομέλεια) και μάλιστα σε μια περίοδο της σχολικής ζωής εξαιρετικά δύσκολη (ήταν μαθητές της πρώτης τάξης του Λυκείου), θα λέγαμε ότι η Συστημική του Παρατηρητή λειτούργησε ως ισχυρό εσωτερικό κίνητρο για τους νεαρούς έφηβους. Αυτό, το τελευταίο συμπέρασμα, χρειάζεται να το λάβουμε σοβαρά υπόψη, αφού ένα από τα προβλήματα που συχνά αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί που κάνουν προγράμματα με μαθητές, είναι η δυσκολία να συγκεντρώσουν τα παιδιά σε ολομέλεια μετά το ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου. ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης 669

8 Ολοκληρώνοντας τις σκέψεις μας, δεν θα μπορούσαμε να μην επισημάνουμε ότι ένας διδακτικός σχεδιασμός που θεμελιώνεται στη σχέση του μαθητή με τον «άλλο»-συμμαθητή, αποτελεί, στην ουσία, το σχέδιο πάνω στο οποίο θα μπορούσε να οικοδομηθεί η παγκόσμια ανθρώπινη «συνβίωση» με όρους αλληλεγγύης και αλληλοκατανόησης. Με αυτήν την έννοια και στο βαθμό που όλες οι καινοτόμες δράσεις θα εξακολουθήσουν να συνυπάρχουν με τη σχολική αγωγή και να ενσωματώνουν στους κόλπους τους νέους εκπαιδευτικούς, ο διδακτικός σχεδιασμός των Σχολικών Προγραμμάτων θα εμπλούτιζε τη φαρέτρα της εκπαιδευτικής κοινότητας απέναντι στο πρόταγμα της αόριστης, ως προς το υποκείμενό της ή τους όρους της, «βιωσιμότητας» που προωθούν οι όψιμα «ευαισθητοποιημένες» διεθνικές κρατικο-οικονομικές οντότητες για να υπερασπίσουν τα αναπτυξιακά τους σχέδια. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Αλεξόπουλος, Κ. (1960) Μηχανική-Ακουστική, Αθήνα : Σπυρόπουλος 2. Αλεξόπουλος, Κ. (1962) Θερμότης, Αθήνα : Σπυρόπουλος 3. Καλλίνικος, Γ. (1995) Η Εποχή των Πληροφοριών στο Τσιβάκου, Ι. (επιμ.) Δράση και Σύστημα, Αθήνα : Θεμέλιο, σελ Kάλφας, B. (1970) Ριζικές ανακατατάξεις στη σύγχρονη αγγλοσαξωνική επιστημολογία : Ο Thomas S. Kuhn και η "στροφή" της δεκαετίας στο Kuhn, T. Η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων, Γεωργακόπουλος, Γ. και Κάλφας, Β. (μτφρ), Κάλφας, Β (επιμ.) Αθήνα : Σύγχρονα Θέματα, Επιστημολογία 5. Καραποστόλης, Β. (1984) Μορφές Κοινωνικής Δράσης, Αθήνα : Θεμέλιο 6. Καρκατσούλης, Π. (1995) Αυτοποίηση και Θεωρία των Οργανώσεων, στο (επιμ.) Τσιβάκου, Ι. Δράση και Σύστημα, Αθήνα : Θεμέλιο σελ Καστοριάδης, Κ. (1985) Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας, Αθήνα : Ράππα 8. Κουζέλης, Γ. (1996α) Η Φαντασία στην Επιστήμη, στο Κουζέλης, Γ. και Ψυχοπαίδης, Κ. (Επιμ), Επιστημολογία των Κοινωνικών Επιστημών, Αθήνα : Νήσος 9. Κουζέλης, Γ. (1996β) Το Επιστημολογικό Υπόβαθρο των Επιλογών της Διδακτικής, στο Ματσαγγούρας, Η. (επιμ.) Η Εξέλιξη της Διδακτικής, Αθήνα : Gutenberg, σελ Κουζέλης, Γ. (1997) Εικόνες της Επιστήμης, στο Κουζέλης, Γ. (επιμ.), Επιστημολογία : Κείμενα, Αθήνα : Νήσος 11. Σχίζα, Κ. (2004) Η Συστημική Προσέγγιση στα Προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Διδακτορική Διατριβή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Φιλοσοφική Σχολή, Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής, Ψυχολογίας 12. Σχίζα, Κ. Φλογαΐτη, Ε. (2005) «Τα Χαρτόνια Εργασίας, ένα παιδαγωγικό εργαλείο στην υπηρεσία της ομαδοκεντρικής μάθησης», στα Πρακτικά του 1 ου Συνεδρίου του Πανεπιστημίου Αιγαίου για τα Σχολικά Προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης 13. Tsivakou, I. (1993) Organizational Change and Discursive Systems Methodologies, στο Τsivakou, I. (επιμ.) A Challenge for Systems Thinking : The Aegean Seminar, Athens : University of Aegean Press 14. Τσιβάκου, Ι. (1995) Οργάνωση και Εξουσία στο Τσιβάκου, Ι. (επιμ.) Δράση και Σύστημα, Aθήνα : Θεμέλιο σελ Τσιβάκου, Ι. (1997) Υπό το Βλέμμα του Παρατηρητή, Αθήνα : Θεμέλιο 16. Τσιλιμίγκρας, Π. (1968) Συνοπτική Κβαντομηχανική, Αθήνα : Αυτοέκδοση 17. Τσούκας, Χ. (1995) Τύχη και Αναγκαιότητα στις Οργανώσεις στο Τσιβάκου, Ι. (επιμ.) Δράση και Σύστημα, Αθήνα : Θεμέλιο, σελ Achoff, R. (1974) Redesining the Future, New York : Wiley 19. Achoff, R. (1978) The Art of Problem Solving, New York : Wiley 20. Achoff, R. (1981b) The art and science of mess management, Interfaces, 11, Achoff, (1981a) Creating the Corporate Future, Chichester : Wiley 22. Achoff, (1983) Beyond predictio and preparation, Journal of Management Studies, 20, Banathy, B. (1996) Designing Social Systems in a Changing Wold, London : Plenum 24. Banathy, B. (1998) Evolution Guided by Design : a Systems Perspective, Systems Research and Behavioral Science, 15, pp Bateson, G. (1972) Steps to an Ecologie of Mind, New York : Random House 26. Banathy, B. (1999) Systems Thinking in Higher Education : Learning Comes to Focus, Systems Research and Behavioral Science, 16, pp ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης

9 27. Checkland, P. (1981) Systems Thinking, Systems Practice, New York : Wiley & Sons 28. Beer, S. (1979) The Heart of Enterprise, Chichester : Wiley 29. Beer, S. (1981) Brain of the Firm, Chichester : Wiley 30. Beer, S. (1985) Diagnosing the System for Organisation, Chichester : Wiley 31. Bertalanffy, L. (1968) General System Theory, New York : Braziller 32. Bateson, G. (1985) La Nature et la Pensée, Paris : Le Seuil 33. Checkland, P. (1984) Systems : Concepts, Methodologies and Application, Chichester : Wiley 34. Checkland, P & Scholes, J. (1990) Soft System Methodology in Action, New York : Wiley & Sons 35. Churchman, C. (1968b) Challenge to Reason, New York : McGraw Hill 36. Churchman, C. (1968a) The Systems Approach, New York : Dell Publishing Co 37. Churchman, W. (1971) The Design of Inquiring System : Basic Concepts of Systems and Organisation, New York : Basic Books 38. Derrida, J. (1982) Sending : On Representation, Social Research, pp Derrida, J. (1984) Of Grammatologie, Baltimore : The Johns Hopkins University Press 40. De Rosnay, J. (1975) Le Macroscope, Paris : Le Seuil 41. Dukheim, Ε. (1894) Kανόνες Παρατήρησης των Κοινωνικών Φαινομένων (μτφρ.) Κοτρογιάννος, Δ. Στο (επιμ.) Κουζέλης, Γ. Ψυχοπαίδης, Κ. (1996) Επιστημολογία των Κοινωνικών Επιστημών, Αθήνα : Νήσος σελ Durkheim, E. (1927) Les règles de la méthode sociologique, Paris 43. Eco, U. (1968) Lignes d' une Recherche Sémiotique syr le Message Télévisuel, στο Recherche syr les Systèmes Signifiants, The Hague : Mouton, Έκο, Ου. (1988) Θεωρία Σημειωτικής, (μτφρ.) Καλλιφατίδη, Ε. Αθήνα : Γνώση 45. Flood, R. & Jackson. M. (1996) Δημιουργική Επίλυση Οργανωσιακών Προβλημάτων, Τσιβάκου. Ι. (Επιμ.), Αθήνα : Παπαζήσης 46. Forrester, J. (1961) Industrial Dynamics, Cambridge, Mass. : MIT Press 47. Forrester, J. (1969a) Urban Dynamics, Cambridge, MIT Press 48. Forrester, J. (1969b) Principles of Systems, Cambridge, Mass. : MIT Press 49. Forrester, J. (1971) World Dynamics, Cambridge : Wright-Allen 50. Forrester, J. (1989) Computers in the Human Context, Oxford : Black-well 51. Fuenmayor, R. (1991a) The Self-Referential Structure of an Everyday-Living Situation : A Phenomenological Ontology for Interpretive Systemology, Systems Practice, 4, pp Fuenmayor, R. (1991b) The Rootes of Reductionisme : A Counter-Ontoepistemology for a Systems Approach, Systems Practice, 4, pp Fuenmayor, R. (1991c) Truth and Openness : An Epistemology for Interpretive Systemology, Systems Practice, 4, pp Fuenmayor, R. (1992) An Interpretive Systemological View of the Issue : Environmental Fluctuation and Culctural Change in Island Societies στο Tsivakou, I. (επιμ.) A Challenge for Systems Thinking : The Aegean Seminar, Athens : University of Aegean Press 55. Fuenmayor, R. Lopez-Garay, H. (1991) The Sense for Interpretive Systemology, Systems Practice, 4, pp Koyré, A. (1948a) H Καταγωγή του Εκμηχανισμού, στο (μτφρ) Κάλφας, Β. Σαρίκας, Ζ. Δυτικός Πολιτισμός, Η Άνθιση της Επιστήμης και της Τεχνικής, Αθήνα : Ύψιλον / Βιβλία 57. Koyré, A. (1948b) Από τον Κόσμο του "περίπου" στο Σύμπαν της ακρίβειας, στο (μτφρ) Κάλφας, Β. Σαρίκας, Ζ. Δυτικός Πολιτισμός, Η Άνθιση της Επιστήμης και της Τεχνικής, Αθήνα: Ύψιλον / Βιβλία 58. Koyré, A. (1950) Σημασία και Εμβέλεια της Νευτώνιας Σύνθεσης, στο (μτφρ) Κάλφας, Β. Σαρίκας, Ζ. Δυτικός Πολιτισμός, Η Άνθιση της Επιστήμης και της Τεχνικής, Αθήνα : Ύψιλον / Βιβλία 59. Koyré, A. (1957) From the Closed World to the Infinite Universe, Baltimore 60. Marx, K. (1977) Grundrisse, London : Penguin 61. Lumann, N. (1990b) Tautology and Paradox in Self-Descriptions of Modern Societies, στο Luhmann, N. Essays on Self-Reference, New York : Columbia University Press 62. Luhmann, N. (1995) Θεωρία των Κοινωνικών Συστημάτων, Μακρυδημήτρης Α. και Καρκατσούλης, Π. (επιμ.), Αθήνα : Σάκκουλα 63. Luhmann, N. (1990a) Meaning as Sociology s Basic Concept, στο Luhmann, N. (επιμ.) Essays on Self-Reference, New York : Columbia University Press 64. Maturana, H. (1970) Biologie of Cognition, Report BCL 9.0. Urbana, III : Biological Computer Laboratory, University of Illinois 65. Maturana, H. (1987) Everything Said is Said by an Observer, Στο Thomson, W. (επιμ.) Gaia : A Way of Knowledge, California : Lindisfarme Press ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης 671

10 66. Maturana, H. (1988) Reality : The Search for Oblectivity or the Quest for a Compelling Argument, The Irish Journal of Psychology, 9 (1), pp Maturana, H. Varela, F. (1980) Autopoiesis and Cognition, Holland : Reidel, Dordrecht 68. Maturana, H. Varela, F. (1975) Autopoietic Systems, Report BCL 9.4. Urbana III : Biological Computer Laboratory, University of Illinois 69. Morin, E. (1990) Introduction a la Pensée Complèxe, Paris : E.S.F 70. Prigogine, I. & Stengers, I. (1984) Τάξη Μέσα από το Χάος, Αθήνα : Κέδρος 71. Saussure, F. (1979) Γλωσσολογία, Αποστολόπουλος, Φ.(μτφρ) Αθήνα : Παπαζήσης 72. Ulrich, W. (1977) The Design of Problem-Solving Systems, Management Science, 23, pp Ulrich, W. (1983) Critical Heuristics of Social Planning. A New Approach to Practical Philosophy, Switzerland : Haupt Bern 74. Ulrich, W. (1987) Critical Heuristics of Social Systems Design, European Journal of Operational Research, 31, pp Ulrich, W. (1993) Some Difficulties of Ecological Thinking from a Critical Systems Perspective, A Plea for Critical 76. Holism, στο Τsivakou, I. (επιμ.) A Challenge for Systems Thinking : The Aegean Seminar, Athens : University of Aegean Press 77. Ulrich, W. (1996) Κριτική Συστημική Ευρετική, στο Τσιβάκου, Ι. (επιμ.), Flood, R. Jackson, M. Δημιουργική Επίλυση Οργανωσιακών Προβλημάτων, Αθήνα : Παπαζήσης, σελ Van Gigch, J. (1991) System Design, Modelign and Metamodeling, New York : Plenum 79. Varela, F. Maturana, H. Uribe, R. (1974) Autopoiesis : The Organisation of Living Systems, its characterisation and a Model, Biosystem, τ Von Foerster, H. (1969) What is Memory that it may have hindsight and foresight as well, στο Bogoch, S. (επιμ.) The future of the brain, Sciences Proceedings of a Conference held at the New York Academy of Medicine, New York : Plenum Press 81. Von Foerster, H. (1979) Cybernetics in Cybernetics, στο Krippendorff, K. (επιμ.) Comunication and Control in Society, New York : Gordon and Breach 82. Von Foerster, H. (1981) Observing Systems, California : Seaside 83. Weaver, W. (1948) The Perceived World, American Scientist, 36, pp Wichmann, E. (1979) Quantum Physics στo Φίλιππας, Α. (επιμ.) Κβαντική Φυσική, Αθήνα : Αυτοέκδοση 672 ΥΠΕΠΘ-Παν/μιο Αιγαίου με την συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Κ.Π.Ε. Δραπετσώνας Βιωματικό Σεμινάριο «Πώς» οργανώνουμε ένα εκπαιδευτικό project «συστημικά» Θέμα: Η Πόλη μας στον καιρό της κρίσης

Κ.Π.Ε. Δραπετσώνας Βιωματικό Σεμινάριο «Πώς» οργανώνουμε ένα εκπαιδευτικό project «συστημικά» Θέμα: Η Πόλη μας στον καιρό της κρίσης Κ.Π.Ε. Δραπετσώνας Βιωματικό Σεμινάριο «Πώς» οργανώνουμε ένα εκπαιδευτικό project «συστημικά» Θέμα: Η Πόλη μας στον καιρό της κρίσης Δυο λόγια για τη Συστημική Σκέψη. Πηγή: Σχίζα, Κ. (2008) Συστημική Σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ «ΧΑΡΤΟΝΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ»: ΕΝΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΗΣ «ΟΜΑΔΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ» ΜΑΘΗΣΗΣ

ΤΑ «ΧΑΡΤΟΝΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ»: ΕΝΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΗΣ «ΟΜΑΔΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ» ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΑ «ΧΑΡΤΟΝΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ»: ΕΝΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΗΣ «ΟΜΑΔΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ» ΜΑΘΗΣΗΣ ΣΧΙΖΑ Κ. 1, και ΦΛΟΓΑΪΤΗ Ε. 2 1 Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Α Αθηνών 2 Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε Ειδικοί σκοποί ΑΠΣ Κατανόηση: φυσικού κόσμου νόμων που τον διέπουν φυσικών φαινομένων διαδικασιών που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠANEΠIΣTHMIO AIΓAIOY ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

ΠANEΠIΣTHMIO AIΓAIOY ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΠANEΠIΣTHMIO AIΓAIOY ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «Διδακτική Θετικών Επιστημών και Τεχνολογίες της

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

-,,.. Fosnot. Tobbins Tippins -, -.,, -,., -., -,, -,.

-,,.. Fosnot. Tobbins Tippins -, -.,, -,., -., -,, -,. παιδαγωγικά ρεύµατα στο Αιγαίο Προσκήνιο 77 : patrhenis@keda.gr -,,.. Fosnot. Tobbins Tippins -, -.,, -,., -., -,, -,. Abstract Constructivism constitutes a broad theoretical-cognitive movement encompassing

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) «Αρχιμήδης ΙΙΙ Ενίσχυση Ερευνητικών ομάδων στην Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.» Υποέργο: 3 Τίτλος: «Σχεδιασμός, Ανάπτυξη και Αξιολόγηση Σεναρίων Μικτής

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία»

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» «Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» Σίμου Δανάη Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση danai.simou@st.ouc.ac.cy Περίληψη: Στη σημερινή κοινωνία παρατηρούνται

Διαβάστε περισσότερα

3. Κριτική προσέγγιση

3. Κριτική προσέγγιση Επιστημολογική προσέγγιση της σχέσης θεωρίας και πράξη 3. Κριτική προσέγγιση Καθηγητής Κώστας Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail:kchrys@ecd.uoa.gr Θεωρία και Πράξη Κριτική Προσέγγιση Οι θετικιστικές

Διαβάστε περισσότερα

«Κοινωνικές σχέσεις μαθητών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες σε ελληνικές τάξεις»

«Κοινωνικές σχέσεις μαθητών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες σε ελληνικές τάξεις» Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο «Κοινωνικές σχέσεις μαθητών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες σε ελληνικές

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Εισαγωγή... 13 MΕΡΟΣ Ι. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια της διδασκαλίας... 22

Περιεχόμενα. Εισαγωγή... 13 MΕΡΟΣ Ι. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια της διδασκαλίας... 22 Περιεχόμενα Εισαγωγή... 13 MΕΡΟΣ Ι. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια της διδασκαλίας... 22 1.1.1. Τι είναι διδασκαλία... 25 1.1.2. Διδασκαλία και μάθηση... 28 1.1.3.

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Λαδιάς Αναστάσιος, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής Β Αθήνας Μπέλλου Ιωάννα, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των ΤΠΕ στη δόμηση της Κοινωνίας της Γνώσης

Ο ρόλος των ΤΠΕ στη δόμηση της Κοινωνίας της Γνώσης Ο ρόλος των ΤΠΕ στη δόμηση της Κοινωνίας της Γνώσης Η ένταξη των ΤΠΕ στα πλαίσια των στόχων της εκπαίδευσης για το 2010 Αναπτυξιακή Στρατηγική για την Εκπαίδευση 2007-2013 Ευρωπαϊκές πολιτικές H Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Εξ αποστάσεως υποστήριξη του έργου των Εκπαιδευτικών μέσω των δικτύων και εργαλείων της Πληροφορικής

Εξ αποστάσεως υποστήριξη του έργου των Εκπαιδευτικών μέσω των δικτύων και εργαλείων της Πληροφορικής Εξ αποστάσεως υποστήριξη του έργου των Εκπαιδευτικών μέσω των δικτύων και εργαλείων της Πληροφορικής Ε. Κολέζα, Γ. Βρέταρος, θ. Δρίγκας, Κ. Σκορδούλης Εισαγωγή Ο εκπαιδευτικός κατά τη διάρκεια της σχολικής

Διαβάστε περισσότερα

EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία

EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία Απόψεις EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία Χαράλαμπος Βρασίδας www.cardet.org www.unic.ac.cy Γιατίοιορισμοίενόςκλάδουείναισημαντικοί; Πώς θα ορίζατε τον όρο «Τεχνολογία»; Πώς θα ορίζατε τον όρο «Εκπαιδευτική

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία

EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία Χαράλαμπος Βρασίδας www.cardet.org www.unic.ac.cy 2004-2006 CARDET 1 Απόψεις Γιατί οι ορισμοί ενός κλάδου είναι σημαντικοί; Πώς θα ορίζατε τον όρο «Τεχνολογία»; Πώς θα ορίζατε

Διαβάστε περισσότερα

Καρτσιώτου Θωμαϊς M.Sc. Δασκάλα Δ.Σ. Παληού Καβάλας tzoymasn@hol.gr. Περίληψη

Καρτσιώτου Θωμαϊς M.Sc. Δασκάλα Δ.Σ. Παληού Καβάλας tzoymasn@hol.gr. Περίληψη 33 Πρόταση διδασκαλίας με τη χρήση των ΤΠΕ στο μάθημα της Μελέτης Περιβάλλοντος της Δ τάξης Δημοτικού: Μαθαίνω για τα σημαντικά έργα που υπάρχουν στην Ελλάδα μέσα από το google earth Καρτσιώτου Θωμαϊς

Διαβάστε περισσότερα

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Κ. Φραγκάκης, Εκπαιδευτικός ΔΕ Δ. Κολιόπουλος, Καθηγητής ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών Συνοπτική περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιάζω δραστηριότητες και ασκήσεις αυτοαξιολόγησης στο εκπαιδευτικό υλικό για αποτελεσματική μάθηση

Σχεδιάζω δραστηριότητες και ασκήσεις αυτοαξιολόγησης στο εκπαιδευτικό υλικό για αποτελεσματική μάθηση Σχεδιάζω δραστηριότητες και ασκήσεις αυτοαξιολόγησης στο εκπαιδευτικό υλικό για αποτελεσματική μάθηση Μαρία Ι. Κουτσούμπα Αναπλ. Καθηγήτρια ΣΕΦΑΑ ΕΚΠΑ / ΣΕΠ ΕΑΠ Δραστηριότητες και ασκήσεις αυτό-αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιάζοντας τη διδασκαλία των Μαθηματικών: Βασικές αρχές

Σχεδιάζοντας τη διδασκαλία των Μαθηματικών: Βασικές αρχές Σχεδιάζοντας τη διδασκαλία των Μαθηματικών: Βασικές αρχές Φοιτητής: Σκαρπέντζος Γεώργιος Καθηγήτρια: Κολέζα Ευγενία ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Βασικές θεωρίες σχεδιασμού της διδασκαλίας Δραστηριότητες και κατανόηση εννοιών

Διαβάστε περισσότερα

Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση. Ελένη Παπαϊωάννου

Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση. Ελένη Παπαϊωάννου Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση Ελένη Παπαϊωάννου ΕΡΩΤΗΜΑ 1: Ποιους χαρακτηρίζουμε «ευάλωτους» εκπαιδευόμενους; (Δραστηριότητα 1) Εκπαίδευση Άξονες ευπάθειας Πρόωρη εγκατάλειψη εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Δράσης Ποιοτική μορφή έρευνας Πολυμορφική εξαε. Δρ. Μαρία Φραγκάκη

Έρευνα Δράσης Ποιοτική μορφή έρευνας Πολυμορφική εξαε. Δρ. Μαρία Φραγκάκη Έρευνα Δράσης Ποιοτική μορφή έρευνας Πολυμορφική εξαε Δρ. Μαρία Φραγκάκη Research areas in D.E: Macro level: Distance Education Systems & Theory Meso level: Management-Organization-Technologies Micro level:

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΣΜΟΣ

ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΣΜΟΣ ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΣΜΟΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΤΑ «ΚΙΝΗΤΑ» ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ Ντίνα Σχίζα, Υπεύθυνη Περιβαλλοντικής

Διαβάστε περισσότερα

Το περιβάλλον ως σύστηµα

Το περιβάλλον ως σύστηµα Το περιβάλλον ως σύστηµα Σύστηµα : ηιδέατουστηθεώρησητουκόσµου Το σύστηµα αποτελεί θεµελιώδη έννοια γύρω από την οποία οργανώνεται ο τρόπος θεώρησης του κόσµου και των φαινοµένων που συντελούνται µέσα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1250 Διδάσκων Βασίλης Πανταζής, pantazisv@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο, 2 ο Μονάδες ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

Επικοινωνία, Μάθηση και Προσεγγίσεις Αποτελεσματικής Διδασκαλίας Λευκωσία 26 Φεβρουαρίου 2014

Επικοινωνία, Μάθηση και Προσεγγίσεις Αποτελεσματικής Διδασκαλίας Λευκωσία 26 Φεβρουαρίου 2014 ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Επικοινωνία, Μάθηση και Προσεγγίσεις Αποτελεσματικής Διδασκαλίας Λευκωσία 26 Φεβρουαρίου 2014 1 Συνάντηση με εκπαιδευτικούς εσπερινών Γυμνασίων - Λυκείων

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Χρυσή Κ. Καραπαναγιώτη Τμήμα Χημείας Αντικείμενο και Αναγκαιότητα Μετασχηματισμός της φυσικοεπιστημονικής γνώσης στη σχολική της εκδοχή.

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακός Σχεδιασμός με την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών

Μαθησιακός Σχεδιασμός με την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών Μαθησιακός Σχεδιασμός με την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών Ημερίδα για την ενσωμάτωση των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας στη Μαθησιακή Διαδικασία 3 Μαρτίου 2012 Αναστασία Οικονόμου Προϊσταμένη

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Μένη Τσιτουρίδου Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Παιδαγωγική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Εργαστήριο Διδακτικής, Επιστημολογίας Φυσικών Επιστημών και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΡΓΙΑ, ΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ: ΕΝΑ ΖΗΤΗΜΑ ΠΟΥ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ ΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΕΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ ΤΗΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ

ΓΕΩΡΓΙΑ, ΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ: ΕΝΑ ΖΗΤΗΜΑ ΠΟΥ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ ΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΕΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ ΤΗΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ (Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε.) 4 ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε. «ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ» ΝΑΥΠΛΙΟ, 12-14 ΕΚΕΜΒΡΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι

Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι περιγραφή της δράσης Χρήστος Γκοτζαρίδης Φυσικός ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΤΑΡΤΙΚΗ ΦΑΣΗ Μικρή Περιγραφή: Οι μαθητές θα παρακολουθήσουν μία ιστορία, για την εξέλιξη των

Διαβάστε περισσότερα

Τo πρόγραμμα «Διάγραμμα Ροής» και η διδακτική του αξιοποίηση στην Διδασκαλία του προγραμματισμού

Τo πρόγραμμα «Διάγραμμα Ροής» και η διδακτική του αξιοποίηση στην Διδασκαλία του προγραμματισμού Τo πρόγραμμα «Διάγραμμα Ροής» και η διδακτική του αξιοποίηση στην Διδασκαλία του προγραμματισμού Α. Βρακόπουλος 1, Θ.Καρτσιώτης 2 1 Καθηγητής Πληροφορικής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Vraa8@sch.gr 2 Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΟΔΗΓΙΕΣ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΘΕΩΡΙΑ & ΠΡΑΞΗ στην εκπαιδευση Το έγγραφο αυτό παρέχει πληροφορίες και οδηγίες μορφοποίησης που θα σας βοηθήσουν να προετοιμάσετε καλύτερα την εργασία σας.... Αποστολή Εργασιών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

, α µα.., asotirakis@aegean.gr, 2241025931 α α α, α µα.., kmath@otenet.gr, 2241065194. α α α α α α α α α «α µα. α α µ «α α µα» α

, α µα.., asotirakis@aegean.gr, 2241025931 α α α, α µα.., kmath@otenet.gr, 2241065194. α α α α α α α α α «α µα. α α µ «α α µα» α , α µα.., asotirakis@aegean.gr, 2241025931 α α α, α µα.., kmath@otenet.gr, 2241065194 ΠΕΡΙΛΗΨΗ α α α α µα α 04. α α α α α α α α α α «α µα µα» µ µ α µα α α α α µ α α µ «α α µα» α µα α α µ α µ α α α α α

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ 2011 ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

Η σημασία της επινόησης στην εκπαίδευση

Η σημασία της επινόησης στην εκπαίδευση Η σημασία της επινόησης στην εκπαίδευση Κ. Π. Κωνσταντίνου Πανεπιστήμιο Κύπρου 27 Οκτωβρίου 2012 Ημερίδα: Σχεδιασμός και Ανάπτυξη Συναρμολογούμενων Μοντέλων για τη Διδασκαλία των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά του επαγγελματία εκπαιδευτικού

Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά του επαγγελματία εκπαιδευτικού Σαλτερής Νίκος Δρ. Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Σχολικός Σύμβουλος Δημοτικής Εκπαίδευσης (Π.Ε. 70) Νομαρχίας Πειραιά Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Εισαγωγικά Το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας οργανώνει για το ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων. Το εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα της διδακτικής πρότασης: «Η ανάπτυξη δυναμικών ομάδων και ο ρόλος τους στον ελλαδικό χώρο από το το 1453 έως το 1820».

Θέμα της διδακτικής πρότασης: «Η ανάπτυξη δυναμικών ομάδων και ο ρόλος τους στον ελλαδικό χώρο από το το 1453 έως το 1820». M ί α δ ι δ α κ τ ι κ ή π ρ ό τ α σ η μ ε α ν α ζ ή τ η σ η κ α ι α ξ ι ο π ο ί η σ η ι σ τ ο ρ ι κ ο ύ υ λ ι κ ο ύ α π ό τ ο λ ο γ ι σ μ ι κ ό 2 1 Ε Ν Π Λ Ω Σύντομη περιγραφή: Οι μαθητές/τριες αντλούν

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Πληροφορικής

Διδακτική της Πληροφορικής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3: Η Πληροφορική στην Ελληνική Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση - Γυμνάσιο Σταύρος Δημητριάδης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Επιμόρφωσης για τη Διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας - Φάση Α (2014-2015)

Πρόγραμμα Επιμόρφωσης για τη Διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας - Φάση Α (2014-2015) Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Οκτώβριος 2014 Πρόγραμμα Επιμόρφωσης για τη Διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας - Φάση Α (2014-2015) Γλωσσική Εκπαίδευση - Εκπαίδευση στον Γραμματισμό:

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Τι είναι μάθηση; Συμπεριφορισμός: Aλλαγή συμπεριφοράς Γνωστική ψυχολογία: Aλλαγή νοητικών δομών Κοινωνικοπολιτισμικές προσεγγίσεις:

Διαβάστε περισσότερα

"Ερευνώ και Ανακαλύπτω" την ΗλεκτροΜαγνητική Επαγωγή στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Από τον Ηλεκτρισμό στο Μαγνητισμό, από το Μαγνητισμό στον Ηλεκτρισμό

Ερευνώ και Ανακαλύπτω την ΗλεκτροΜαγνητική Επαγωγή στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Από τον Ηλεκτρισμό στο Μαγνητισμό, από το Μαγνητισμό στον Ηλεκτρισμό ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΡΑΚΤΙΚΑ 5 ου ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ, ΤΕΥΧΟΣ Α ΣΥΜΠΟΣΙΟ / ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: Πρωτοβάθμια Εκπ-Παίδευση στις-με τις Φυσικές επιστήμες - H Βέλτιστη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΟΛΗ: ΠΕΔΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ Β ΦΑΣΗ: ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 3-02-2014

ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΟΛΗ: ΠΕΔΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ Β ΦΑΣΗ: ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 3-02-2014 ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΟΛΗ: ΠΕΔΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ Β ΦΑΣΗ: ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 3-02-2014 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Περιγραφή Παρουσίαση της πραγματικότητας της πόλης. Βιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Information and Communication Technologies in Education Distance Learning

Information and Communication Technologies in Education Distance Learning Information and Communication Technologies in Education Distance Learning K. Vassilakis / M. Kalogiannakis Περίγραμμα Αποσαφήνιση του πεδίου Παράγοντες που επηρέασαν την εξαε Η συζήτηση για την τεχνολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ Οι Δ/τές ως προωθητές αλλαγών με κέντρο τη μάθηση Χαράσσουν τις κατευθύνσεις Σχεδιάσουν την εφαρμογή στη σχολική πραγματικότητα Αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση Διαδραστικού Πίνακα στη. Συναρτήσεων - Γραφικών παραστάσεων

Αξιοποίηση Διαδραστικού Πίνακα στη. Συναρτήσεων - Γραφικών παραστάσεων 2ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ - ΠΑΤΡΑ 28-30/4/2011 1283 Αξιοποίηση Διαδραστικού πίνακα στη διδασκαλία Συναρτήσεων - Γραφικών παραστάσεων Σ. Παπαδημητρίου Διεύθυνση Εκπαιδευτικής Ραδιοτηλεόρασης, ΥΠΔΒΜΘ, sofipapadi@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η μέθοδος «Project» σε δώδεκα βήματα

Η μέθοδος «Project» σε δώδεκα βήματα Η μέθοδος «Project» σε δώδεκα βήματα Βήμα 1 ο : Επιλογή θέματος - ευαισθητοποίηση μαθητών/τριων Το θέμα πρέπει να: ανταποκρίνεται στα ενδιαφέροντα στις ανησυχίες και στις εμπειρίες των μαθητών/τριών. Επομένως,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ 1 Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ Η ποιοτική έρευνα έχει επιχειρηθεί να ορισθεί με αρκετούς και διαφορετικούς τρόπους εξαιτίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ»

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» 1.1 Βασικές κατευθύνσεις Η αξιολόγηση ενός μαθήματος είναι αρχικά θέμα προσδιορισμού και κατανόησης της ταυτότητάς του. Θέματα όπως είναι ο τίτλος του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ CHAT ROOMS

Η ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ CHAT ROOMS ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ Ι Ο Ν Ι Ω Ν Ν Η Σ Ω Ν ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Ταχ. Δ/νση : ΑΤΕΙ Ιονίων Νήσων- Λεωφόρος Αντώνη Τρίτση Αργοστόλι Κεφαλληνίας, Ελλάδα 28100,+30

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγητής Λοΐζος Σοφός ΠΤΔΕ Πανεπιστήμιο Αιγαίου www.lsofos.com

Αν. Καθηγητής Λοΐζος Σοφός ΠΤΔΕ Πανεπιστήμιο Αιγαίου www.lsofos.com 1. Περιεχόμενα 2. Παιδαγωγική Επιστήμη (35 θέματα)... 4 1. Επιστημονικό αντικείμενο στο πεδίο των σπουδών Παιδαγωγικής Επιστήμης... 4 2. Σχέση Θεωρίας και Πράξης (6 προσεγγίσεις Duncker)... 4 3. Δυσχέρειες

Διαβάστε περισσότερα

Από την Κριτική Εθνογραφία στην Κριτική Έρευνα Δράσης: Ένα συνεχές στο σχεδιασμό της εκπαιδευτικής καινοτομίας 1

Από την Κριτική Εθνογραφία στην Κριτική Έρευνα Δράσης: Ένα συνεχές στο σχεδιασμό της εκπαιδευτικής καινοτομίας 1 Από την Κριτική Εθνογραφία στην Κριτική Έρευνα Δράσης: Ένα συνεχές στο σχεδιασμό της εκπαιδευτικής καινοτομίας 1 Ελευθέριος Βεκρής Δρ. Επιστημών της Αγωγής Εκπαιδευτικός Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης From

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΔΗΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΔΗΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΔΗΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠεριεχόμενΩΝ Επιστημονικός Υπεύθυνος της Καινοτομίας «Ερευνητικές Εργασίες στο Λύκειο» Ηλίας Γ. Ματσαγγούρας

Διαβάστε περισσότερα

Ψηφιακές Τεχνολογίες βασικά θεωρητικά ζητήματα με αναφορά στη διαδικασία σχεδιασμού

Ψηφιακές Τεχνολογίες βασικά θεωρητικά ζητήματα με αναφορά στη διαδικασία σχεδιασμού Ψηφιακές Τεχνολογίες βασικά θεωρητικά ζητήματα με αναφορά στη διαδικασία σχεδιασμού N.Γιαννούτσου Εργαστήριο Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας- ΦΠΨ-Φιλοσοφική σχολή http://etl.ppp.uoa.gr Τεχνολογίες για την ηλεκτρονική

Διαβάστε περισσότερα

K. Oatley & J. Jenkins, Συγκίνηση: Ερμηνείες και Κατανόηση (μεταφ. Μ. Σόλμαν, Μπ. Ντάβου) Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήση, 2004, σελ. 41-59.

K. Oatley & J. Jenkins, Συγκίνηση: Ερμηνείες και Κατανόηση (μεταφ. Μ. Σόλμαν, Μπ. Ντάβου) Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήση, 2004, σελ. 41-59. K. Oatley & J. Jenkins, Συγκίνηση: Ερμηνείες και Κατανόηση (μεταφ. Μ. Σόλμαν, Μπ. Ντάβου) Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήση, 2004, σελ. 41-59. Εισαγωγή Περί Μελέτης της Συγκίνησης Τα πάθη Μόνον αυτά δίνουν τη νοημοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΚΥΚΛΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΚΥΚΛΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΚΥΚΛΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Έκδοση Α Διεύθυνση Επιμόρφωσης & Κατάρτισης Ιανουάριος 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Το μοντέλο των τριών κύκλων... 3 1.1 Α κύκλος:

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικές Εργασίες

Ερευνητικές Εργασίες Ερευνητικές Εργασίες Έξι συν Ένα λάθη των διδασκόντων και τρόποι αντιμετώπισής τους Αθήνα 2 Νοεμβρίου 2012 Γιάννης Τζωρτζάκης Σχολικός Σύμβουλος ΠΕ1201 Περιφέρειας Κρήτης & Κυκλάδων Ερευνητικές Εργασίες:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.49-54 ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου»

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΜΠΙΛΙΟΥΡΗ ΑΡΓΥΡΗ 2011 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ «ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΕΝΟΣ ΑΓΓΕΙΟΥ» ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Η παρούσα εργασία αποτελεί το θεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κωδικός μαθήματος: SEAB109 (3Ω/Υ) Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο σπουδών: 3o και 4 ο Μονάδες ECTS: 6 Διδάσκων: Γιάννης Πεχτελίδης e mail: pechtelidis@uth.gr

Διαβάστε περισσότερα

Φιλοσοφία της παιδείας

Φιλοσοφία της παιδείας Ενότητα 1 η : Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Παιδείας Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΗΓΕΤΙΚΟΥ ΣΤΥΛ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΣΤΙΣ ΕΠΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΗΓΕΤΙΚΟΥ ΣΤΥΛ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΣΤΙΣ ΕΠΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΗΓΕΤΙΚΟΥ ΣΤΥΛ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΣΤΙΣ ΕΠΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Ανδρέας Κυθραιώτης- Πέτρος Πασιαρδής Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου Συνέδριο Παιδαγωγικής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Απευθύνεται: Σε κάθε εκπαιδευτικό που ενδιαφέρεται να βελτιώσει και να εκσυγχρονίσει τη διδασκαλία του/της. Στους/ις υποψήφιους/ες

Διαβάστε περισσότερα

Η Καινοτομία των Ερευνητικών Εργασιών στο Νέο Λύκειο

Η Καινοτομία των Ερευνητικών Εργασιών στο Νέο Λύκειο ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ Η Καινοτομία των Ερευνητικών Εργασιών στο Νέο Λύκειο ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Ηλίας Γ. Ματσαγγούρας Επιστημονικός Υπεύθυνος Συμμετέχουν: Δημήτρης Ευθυμίου

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον)

Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον) ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ: ΝΟΜΟΙ ΙΔΑΝΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ με τη βοήθεια του λογισμικού Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον) Φυσική Β Λυκείου Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Νοέμβριος 2013 0 ΤΙΤΛΟΣ ΝΟΜΟΙ ΙΔΑΝΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Εισαγωγή στη Συστημική Προσέγγιση Η συστημική προσέγγιση είναι ο τρόπος σκέψης ή η οπτική γωνία

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή. 1. Θέματα εκπαίδευσης και αγωγής. 2. Θέματα μάθησης και διδασκαλίας. 3. Ειδική διδακτική και πρακτική άσκηση.

1. Εισαγωγή. 1. Θέματα εκπαίδευσης και αγωγής. 2. Θέματα μάθησης και διδασκαλίας. 3. Ειδική διδακτική και πρακτική άσκηση. ΔΙATMHMATΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ (ΠΠΔΕ) ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ (Απόσπασμα από τα Πρακτικά της 325 ης /08-05-2014 Τακτικής Συνεδρίασης της Συγκλήτου

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα πρόσληψης της ορολογίας και θεωρίας στη μέση εκπαίδευση Καλλιόπη Πολυμέρου ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Προβλήματα πρόσληψης της ορολογίας και θεωρίας στη μέση εκπαίδευση Καλλιόπη Πολυμέρου ΠΕΡΙΛΗΨΗ Προβλήματα πρόσληψης της ορολογίας και θεωρίας στη μέση εκπαίδευση ΠΕΡΙΛΗΨΗ Καλλιόπη Πολυμέρου Η περίοδος της λυκειακής εκπαίδευσης είναι η κατάλληλη εποχή για να εισαχθούν οι μαθητές σε ζητήματα θεωρίας

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών (ΑΠΣ) Curriculum Γεωλογίας - Γεωγραφίας Κική Μακρή, Γεωλόγος M.Sc Υπ. Διδάκτορας Διδασκαλίας της Γεωλογίας kmakri@geo.auth.gr Η δομή του Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συστήματος Η

Διαβάστε περισσότερα