Ομάδες στήριξης εκπαιδευτικών με συστημική προσέγγιση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ομάδες στήριξης εκπαιδευτικών με συστημική προσέγγιση"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ «ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ» ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Μπίμπου-Νάκου Ιωάννα ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: Βλάχου Ελένη Ομάδες στήριξης εκπαιδευτικών με συστημική προσέγγιση Οι απόψεις των εκπαιδευτικών για την προσωπική τους στήριξη σε ψυχοκοινωνικά προβλήματα στο χώρο του σχολείου. Η περίπτωση του «Προγράμματος επιστημονικής υποστήριξης εκπαιδευτικών στην πρόληψη ψυχοκοινωνικών προβλημάτων στο χώρο του σχολείου» με συστημική προσέγγιση. Τριμελής Επιτροπή: Μπίμπου-Νάκου Ιωάννα Κογκίδου Δήμητρα Τουρτούρας Χρήστος ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ - ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2013

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή 5 Α ΜΕ Ρ ΟΣ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑ ΙΣΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΣΚΕΨΗ Ιστορική αναδρομή Ορισμός του συστήματος και συστημική σκέψη Συστημική προσέγγιση και επικοινωνία Βασικά ερωτήματα της συστημικής σκέψης Πραγματικότητα Αιτιότητα Γλώσσα και αναδρομικότητα 1.4. Μία συστημική κατανόηση των «προβλημάτων» Τι είναι πρόβλημα; Πώς κατασκευάζονται τα προβλήματα; Το σχολείο ως σύστημα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥ- ΤΙΚΩΝ Οι συνθήκες εργασίες και η σχολική κουλτούρα Οι συνθήκες εργασίας στο σχολείο Οι συνθήκες εργασίας μέσα στην τάξη Η σχολική κουλτούρα Η δημιουργία, η διαχείριση και η βελτίωση της κουλτούρας Το σχολικό κλίμα: Έννοια και διαστάσεις Το σχολικό κλίμα ως παράγοντας αποτελεσματικότητας Ο διευθυντής και το σχολικό κλίμα

3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Η ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ Η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών: Εννοιολογικό πλαίσιο και σημασία Αναγκαιότητα και επικαιρότητα της επιμόρφωσης 3.3. Σύντομη ιστορική επισκόπηση της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών 3.4. Τυπολογίες οργάνωσης της επιμόρφωσης Η επιμόρφωση εκτός και εντός του σχολικού πλαισίου Μετεκπαίδευση Διά βίου μάθηση-αυτοανανέωση: Σχεδιασμός της προσωπικής ανάπτυξης και αλλαγής Συνεργασίες - Δίκτυα μάθησης Β ΜΕΡΟΣ: ΕΡΕΥΝΗΤ ΙΚ Ο ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αφετηρία της έρευνας 4.2. Σκοπός της έρευνας - Ερευνητικά ερωτήματα - Περιορισμοί της έρευνας 4.3. Μεθοδολογία της έρευνας Επιλογή των ειδών των δεδομένων και των τεχνικών συλλογής δεδομένων Σχεδιασμός της συνέντευξης - Δομή του οδηγού συνέντευξης Διαδικασία διεξαγωγής της έρευνας Χρόνος, τόπος, τρόπος διεξαγωγής της συνέντευξης Στάδια διεξαγωγής της συνέντευξης Περιγραφή των συμμετεχουσών 4.6. Διαχείριση - Οργάνωση Ανάλυση των ποιοτικών δεδομένων Διαχείριση και ανάλυση του πρωτογενούς υλικού Οργάνωση και ανάλυση των δεδομένων - Ποιοτική ανάλυση περιεχομένου Έλεγχος της ποιοτικής έρευνας ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 5.1. Κίνητρα συμμετοχής στο πρόγραμμα

4 5.2. Προσδοκίες Θέματα που τέθηκαν στην ομάδα προς διερεύνηση Δυσκολίες στην καθημερινότητα των εκπαιδευτικών Θεωρία και πράξη Βιωματική μάθηση Δυναμική της ομάδας Αλλαγές που διαπιστώθηκαν Προτάσεις που διατυπώθηκαν 5.9. Άλλες παρατηρήσεις και σχόλια των συμμετεχουσών ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Συμπεράσματα 6.2. Προτάσεις ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ. Παράρτημα Ι: Οδηγός συνέντευξης Παράρτημα ΙΙ: Κατηγορίες αποτελεσμάτων

5 Εισαγωγή Στις αρχές του 21ου αιώνα κυρίαρχο στοιχείο είναι η έντονη ρευστότητα που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Ποικίλες μεταβολές στους τομείς της τεχνολογίας, της γνώσης και της οικονομίας έχουν επηρεάσει τον τρόπο ζωής, τη γεωγραφική και κοινωνική κινητικότητα, την εργασία, τις ανθρώπινες σχέσεις. Όλες αυτές οι δημογραφικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις έχουν επιφέρει βαθιές μεταβολές στη δομή και τη λειτουργία τόσο της οικογένειας όσο και του σχολείου, καθώς και τα δύο αποτελούν θεμελιακά συστήματα κοινωνικοποίησης της κοινωνίας μας, απορροφώντας έτσι ένα σημαντικό μέρος των κλυδωνισμών από τις κοινωνικές αλλαγές. Ακολούθως διαταράσσονται και στα δύο συστήματα οι ουσιαστικές διαδικασίες αυτορρύθμισης σε ό,τι αφορά στις αξίες και τους στόχους τους. Αυτό αντανακλάται στα πολλαπλά προβλήματα που συναντούν οι εκπαιδευτικοί καθημερινά μέσα στη σχολική τάξη. Ταυτόχρονα συγκρούσεις στο σύλλογο διδασκόντων, πίεση στη σχέση με τη διοίκηση και την πολιτεία, αλλά επίσης, συνειδησιακές συγκρούσεις σε σχέση με τους πολλαπλούς ρόλους και την ιδεολογική τους τοποθέτηση και κοσμοθεωρία διαταράσσουν το επαγγελματικό τοπίο των εκπαιδευτικών. Μέσα στο σχολείο απουσιάζουν διαδικασίες που να παρέχουν ουσιαστική βοήθεια στους δασκάλους για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων. Αφορμή για την επιλογή της παρούσας μελέτης αποτέλεσε η συμμετοχή μου σε ένα Πρόγραμμα Επιστημονικής Υποστήριξης Εκπαιδευτικών με συστημική προσέγγιση, όταν μετά από δεκαπέντε χρόνια δημιουργικής και μαχητικής επαγγελματικής πορείας ως εκπαιδευτικού στην πρωτοβάθμια ένιωσα ψυχική κόπωση, έντονη απογοήτευση και ατονία. Προβλήματα μάθησης και συμπεριφοράς των παιδιών στην τάξη, ασυνεννοησία και δυστοκία στο σύλλογο διδασκόντων εκείνο το χρονικό διάστημα σε συνδυασμό με δύσκολες περιστάσεις στο οικογενειακό μου περιβάλλον αποδυνάμωναν την αγωνιστικότητά μου, ισχυροποιώντας μέσα μου το αίτημα/ανάγκη να επαναπροσδιορίσω την επαγγελματική μου ταυτότητα και να αποσαφηνίσω τα όρια του ρόλου μου, να ενισχυθώ και να ενδυναμωθώ, με αποτέλεσμα να αναζητήσω στήριξη έξω από το πλαίσιο του σχολείου. Με ποιο τρόπο σχετίζεται η συστημική σκέψη με το σχολείο; Το σχολείο αποτελεί έναν οργανισμό, ο οποίος έχει τις δικές του αξίες και κανόνες, καθώς και μια δομή ρόλων, οι οποίοι καθορίζουν την κατανομή της εργασίας ανάμεσα στα 5

6 μέλη, ώστε να εξασφαλίζεται η καλή λειτουργία του συνόλου. Στο σχολείο υπάρχει πάντα μια ιεραρχία, μια δομημένη εξουσία, αλλά και μια ιδεολογία που καθορίζει τους κανόνες. Υπάρχουν ακόμα μηχανισμοί ανατροφοδότησης που ενημερώνουν τον οργανισμό για τη λειτουργικότητά του, ώστε να προσαρμόζεται καλύτερα στις απαιτήσεις του περιβάλλοντός του. Σύμφωνα με τη συστημική σκέψη, το σχολείο, όπως και κάθε οργανισμός, είναι ένα ανοιχτό, ζωντανό σύστημα, που απαρτίζεται από αναγνωρίσιμα υποσυστήματα (σχολική τάξη, σύλλογος διδασκόντων, σύλλογος γονέων, διεύθυνση του σχολείου, ακόμα και την κοινότητα, αλλά και το ευρύτερο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον, που και αυτά αποτελούν συστήματα) τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Στο σύστημα του σχολείου αναγνωρίζει κανείς επίσημες ή ανεπίσημες ιεραρχίες, ρόλους που καλούνται να διαδραματίσουν τα διάφορα υποσυστήματα. Τα άτομα που επικοινωνούν εμπλέκονται συγχρόνως σε οριζόντιες και κάθετες σχέσεις με άλλα πρόσωπα και άλλα συστήματα. Επίσης, το σχολείο αποτελεί ένα χώρο, τόσο γεωγραφικό όσο και κοινωνικόψυχολογικό, όπου διάφορες μεταβλητές βρίσκονται σε διαρκή επικοινωνία και αλληλεξάρτηση. Για την αντιμετώπιση των προβλημάτων η συστημική θεωρία προτείνει το «άνοιγμα» των ορίων του σχολείου και της οικογένειας για τη διέλευση πληροφοριών, που θα αλλάξουν τους παγιωμένους και δυσλειτουργικούς τρόπους αλληλεπίδρασης και την επίτευξη ορίων δυναμικής ισορροπίας. Οι εκπαιδευτικές δυσκολίες δεν αφορούν καθαυτές τις εσωτερικές ιδιωτικές διεργασίες των ατόμων και τον εαυτό ως το κέντρο του κοινωνικού κόσμου αλλά ως ένα πλέγμα σχέσεων και συνδέσεων που διαμορφώνονται. Η συστημική προσφέρει τη δυνατότητα για πολλαπλές αφηγήσεις της πραγματικότητας, ενώ αναγνωρίζει τη συνυπάρχουσα κοινωνική και πολιτισμική πλαισίωσή τους, εμπλέκοντας όσο το δυνατόν περισσότερα άτομα σε δράσεις που διευρύνουν τα ρεπερτόρια για τη σχολική ζωή. Η παρούσα ερευνητική μελέτη επιχειρεί να διερευνήσει τις απόψεις των εκπαιδευτικών για τις δυνατότητες αντιμετώπισης των ψυχοκοινωνικών προβλημάτων που προκύπτουν στο χώρο του σχολείου. Αποτελεί μια αποτίμηση των αποτελεσμάτων του προαναφερθέντος Προγράμματος, ώστε να αναδειχθούν οι ανάγκες ή οι δυσκολίες που τους κινητοποίησαν σε αναζήτηση βοήθειας, σε ποια επίπεδα έλαβαν στήριξη και τι είδους αλλαγές επέτυχαν. Γενικότερα πώς αξιολογούν την εμπειρία αυτή και τι προτείνουν, ώστε να διασφαλίζεται η καλή ψυχική υγεία τόσο των εκπαιδευτικών όσο και των μαθητών και μαθητριών. Το θέμα προσεγγίζεται στο επίπεδο της ψυχικής υγείας για τους εξής λόγους: Κατά πρώτον, όπως διακηρύσσεται στο Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο 6

7 Προγραμμάτων Σπουδών (ΥΠ.Ε.Π.Θ, 2002, σ. 5), «το σχολείο καλείται να συμβάλλει πρωτίστως στη διαμόρφωση προσωπικοτήτων με στέρεες ηθικές αρχές και ισχυρή αυτοαντίληψη και να δώσει βαρύτητα στην ικανοποίηση του συνόλου των συναισθηματικών και νοητικών αναγκών και ενδιαφερόντων του μαθητή». Κατά δεύτερον, από σχετικές έρευνες προκύπτει ότι οι εκπαιδευτικοί πρέπει να αναγνωρίζουν ζητήματα που αφορούν τα συστήματα, την επικοινωνία και τον αναστοχασμό. Τρίτον, η εκπαίδευση υπό το πρίσμα της ψυχικής υγείας είναι σημαντική τόσο σε επίπεδο πρόληψης όσο και αντιμετώπισης, καθώς στο σημερινό σχολείο συχνά δημιουργούνται κρίσεις, συγκρούσεις, αγχογόνες καταστάσεις. Επίσης, συχνά τα παιδιά μεταφέρουν τον απόηχο κρίσεων, συγκρούσεων και αγχογόνων καταστάσεων από το σπίτι στο σχολείο. Τέταρτον, οι εκπαιδευτικοί μέσα στην τάξη αντιμετωπίζουν προβλήματα συμπεριφοράς, μάθησης των παιδιών. Σε όλα αυτά καλούνται να ανταπεξέλθουν επιτυχώς. Στην παρούσα εργασία οι εκπαιδευτικοί σκιαγραφούν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στην επαγγελματική του καθημερινότητα σε σχέση με τα παιδιά, τους γονείς των παιδιών, τους συναδέλφους. Από την άλλη πλευρά εκφράζουν την ικανοποίησή τους από τις ωφέλειες που έλαβαν κατά τη διάρκεια αλλά και μετά το πέρας του προγράμματος και διατυπώνουν προτάσεις για θεσμοθέτηση πρακτικών που θα διευκολύνουν την επαγγελματική τους ανάπτυξη, θα ενδυναμώσουν το ρόλο τους, τις καλές πρακτικές τους, ώστε να γίνει η εκπαίδευση και η μάθηση πιο αποτελεσματική και ολοκληρωμένη. Η ερευνητική εργασία αναπτύσσεται σε δύο πλαίσια, το θεωρητικό και το ερευνητικό. Στο θεωρητικό πλαίσιο εξετάζονται τρεις πτυχές: Στο πρώτο κεφάλαιο διερευνάται η έννοια της συστημικής σκέψης και θεωρίας, ξεκινώντας από την ιστορική αναδρομή, ώστε να γίνει κατανοητή η εξέλιξή της στο πέρασμα του χρόνου, οι επιδράσεις που την διαμόρφωσαν και εξηγούν τις σημερινές της διαστάσεις. Προσεγγίζονται τα βασικά ερωτήματά της συστημικής σκέψης, που πραγματεύονται την έννοια του πραγματικού, της αιτιότητας, της κοινωνικής κατασκευής της πραγματικότητας, της συστημικής κατανόησης των «προβλημάτων». Επίσης, εξετάζεται το σχολείο ως σύστημα. Το δεύτερο κεφάλαιο αναφέρεται στο επάγγελμα του εκπαιδευτικού της πρωτοβάθμιας στη σύγχρονη πραγματικότητα και ανιχνεύει τις συνθήκες εργασίας, τη σχολική κουλτούρα και το σχολικό κλίμα, τους ρόλους και τις συγκρούσεις στο πλαίσιο του σχολείου. Το τρίτο κεφάλαιο πραγματεύεται το εννοιολογικό πλαίσιο της επιμόρφωσης, επιχειρεί μια σύντομη ιστορική αναδρομή στα πλαίσια του ελληνικού χώρου, εξετάζει τις τυπολογίες οργάνωσης μέσα και έξω από το σχολικό 7

8 πλαίσιο, και την έννοια της διά βίου μάθησης σε συνδυασμό με το σχεδιασμό της προσωπικής ανάπτυξης και αλλαγής. Στο δεύτερο μέρος, στο ερευνητικό πλαίσιο, παρουσιάζεται η ποιοτική έρευνα που πραγματοποιήθηκε με συνεντεύξεις, οι οποίες δόθηκαν από έντεκα εκπαιδευτικούς (δέκα γυναίκες και έναν άνδρα, για το λόγο αυτό στο εξής όπου γίνεται αναφορά στην ομάδα αυτή, η εκφορά του λόγου διατυπώνεται σε γένος θηλυκό). Οι δέκα εκπαιδευτικοί προέρχονταν από το χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και μία μόνο εκπαιδευτικός από το χώρο της δευτεροβάθμιας. Όλες τους εργάζονταν σε σχολεία του Νομού Θεσσαλονίκης και 8 συμμετείχαν στο Πρόγραμμα Επιστημονικής Υποστήριξης Εκπαιδευτικών του Ελληνικού Κέντρου Ψυχικής Υγιεινής, είτε στον πρώτο κύκλο εφαρμογής είτε στο δεύτερο κύκλο Πιο συγκεκριμένα, στο τέταρτο κεφάλαιο γίνεται εκτενής αναφορά στην αφετηρία, το σκοπό, τα ερευνητικά ερωτήματα και περιγράφεται διεξοδικά η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε για τη διεξαγωγή της έρευνας. Ακόμη, αναπτύσσονται λεπτομερώς οι διαδικασίες της διαχείρισης, οργάνωσης και ανάλυσης των ποιοτικών δεδομένων που συγκεντρώθηκαν από τις συνεντεύξεις των συμμετεχουσών. Στο πέμπτο κεφάλαιο παρατίθενται τα αποτελέσματα της έρευνας, η επιχειρηματολογία που σχετίζεται με τα ευρήματα που προέκυψαν και αναφέρονται στα ερωτήματα της έρευνας, τους προβληματισμούς. Στο έκτο κεφάλαιο κατατίθενται τα συμπεράσματα της ερευνήτριας που διαφαίνονται μέσω των αποτελεσμάτων, διατυπώνονται οι προτάσεις και φυσικά τα νέα ερευνητικά ερωτήματα που αναδύονται. Η αξία της παρούσας έρευνας στηρίζεται στο γεγονός όχι τόσο ότι σκιαγραφεί τις δυσκολίες του επαγγελματικού περιβάλλοντος των εκπαιδευτικών, οι οποίες τις ωθούν σε αναζήτηση στήριξης έξω από το σχολείο, όσο ότι δίνει σε αυτές την ευκαιρία να αρθρώσουν τις προτάσεις τους, ώστε να θεσμοθετηθούν πρακτικές που πραγματικά να καλύπτουν τις ανάγκες τους, να τις ενδυναμώνουν στην επαγγελματική τους πρακτική μέσα από ατομικές και ομαδικές διαδικασίες ανάπτυξης μέσα και έξω από το σχολείο και να τις καθιστούν πιο δημιουργικές και αποτελεσματικές. Η πρωτοτυπία της έρευνας συνίσταται στο γεγονός ότι για πρώτη φορά γίνεται σύνδεση μιας ομάδας εκπαιδευτικών με τη συστημική σκέψη, ως εργαλείο για τη διευκόλυνση της επαγγελματικής τους καθημερινότητας. Βέβαια η έρευνα αυτή έχει περιορισμένο χαρακτήρα, παρόλα αυτά όμως, δεν είναι δυνατόν να αγνοηθεί ο ενδεικτικός χαρακτήρας της και γι αυτό το λόγο

9 ίσως δώσει την αφορμή για κάποιους γόνιμους προβληματισμούς αναφορικά με τις δυνατότητες για την επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών, η οποία με τη σειρά της θα επηρεάσει την αποτελεσματικότητα και την ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης, ώστε το σχολείο να είναι χώρος χαράς, δημιουργίας, μάθησης, μη αποκλεισμού αλλά ένταξης όλων των διαφορετικοτήτων και πεδίο ανάπτυξης αρμονικών διαπροσωπικών και επαγγελματικών σχέσεων. Θερμότατες ευχαριστίες στην επιβλέπουσα καθηγήτριά μου, κ. Ιωάννα Μπίμπου-Νάκου, για τη συμπαράσταση και την καθοδήγησή της σε όλα τα βήματα της παρούσας εργασίας. Την ευχαριστώ θερμότατα από βάθους ψυχής. 9

10 Α ΜΕΡΟΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ 10

11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΣΚΕΨΗ 1.1. Ιστορική αναδρομή Η περιπλάνηση στα πρώιμα βήματα των επιστημών που οδήγησαν στη συστημική θεωρία κρίνεται απαραίτητη, για να γίνει πιο κατανοητή η μορφή που έχει πάρει σήμερα. Η συστημική, όπως αναφέρει ο Παρίτσης (2003, σ. 27), έχει τις ρίζες της στις ιδέες του Αριστοτέλη, 1 ο οποίος πρώτος δίδαξε ότι το σύνολο είναι περισσότερο απ ό,τι το άθροισμα των μερών του. 2 Η τελολογική αντίληψή του, ότι δηλαδή όλα τα φαινόμενα και οι συμπεριφορές τείνουν σε κάποιο σκοπό, κυριάρχησε στη δυτική επιστημονική σκέψη για δύο περίπου χιλιετίες. Αυτή κατά το Μεσαίωνα οδήγησε την επιστημονική σκέψη προς την αναζήτηση του νοήματος και τη σημαντικότητα των πραγμάτων (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 20). Στις αρχές του 17ου αιώνα επικράτησε μια νέα μηχανιστική θεώρηση για την ερμηνεία των φυσικών φαινομένων, σύμφωνα με την οποία τα πάντα συνδέονται μεταξύ τους με μια γραμμική, αιτιοκρατική σχέση (ό.π.). Με την προσέγγιση αυτή συνδέονται τα ονόματα του Γαλιλαίου, του Καρτέσιου και του Νεύτωνα, οι οποίοι με τις ανακαλύψεις τους συνέβαλαν σε μια επιστημονική επανάσταση. Η φυσική αποτέλεσε τη βάση όλων των επιστημών και η γραμμική και αναλυτική μέθοδος αναδείχθηκε ως η κυρίαρχη επιστημονική μέθοδος επικρατώντας στον ευρύτερο επιστημονικό χώρο για τριακόσια περίπου χρόνια. Βασική της αρχή ήταν ότι το όλο δεν είναι τίποτε περισσότερο από το άθροισμα των μερών του. Ωστόσο, στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, η ανάπτυξη επιστημών - όπως η βιολογία, η κυβερνητική και η ψυχολογία 3 - οδηγεί στην συνειδητοποίηση ότι το γραμμικό, αιτιοκρατικό μοντέλο δεν μπορεί να ερμηνεύσει όλα τα φαινόμενα (ό.π., σ. 21). Από τις νέες παρατηρήσεις της βιολογίας επισημάνθηκε ότι οι ιδιότητες του όλου είναι διαφορετικές από τις ιδιότητες των επιμέρους τμημάτων, δημιουργώντας μια νέα προσέγγιση και ερμηνεία των φαινομένων, την ολιστική ή 1 Βλ. επίσης Παπαδιώτη-Αθανασίου, Β. (2000). Οικογένεια και όρια. Συστημική προσέγγιση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σ Για την εμφάνιση και την εξέλιξη της συστημικής βλ. επίσης: Δεκλερής, 1986 Hoffman, 1981 Cambell et al., 1991 Boscolo, Ειδικότερα θέσεις που προέρχονταν από τη θεωρία του όλου - Gestalt, την αναπτυξιακή ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 21). 11

12 συστημική προσέγγιση, 4 όπου έμφαση δίνεται περισσότερο στην οργάνωση, στη σύνθεση παρά στην ανάλυση, στη «μεγάλη εικόνα» και όχι στο επιμέρους, στο δάσος και όχι στο δέντρο (Γεωργίου, 2000, σ. 37). Οι βασικές αρχές της νέας επιστημονικής μεθόδου εκφράζονται στη Γενική Θεωρία των Συστημάτων (General Systems Theory). Στη διαμόρφωσή της ιδιαίτερα συνέβαλαν τόσο ο βιολόγος Von Bertalanffy 5 στη δεκαετία του 1950 (Fischer, 2006, σ. 290 Παρίτσης, 2003, σ. 28 Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ Watzlawick, et al., 2005, σ ) όσο και ο μαθηματικός και μηχανικός Wiener, του οποίου οι θέσεις θεμελίωσαν μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο την κυβερνητική 6 επιστήμη, η οποία μελετά τις μεθόδους ελέγχου ανατροφοδότησης μέσα σε ένα σύστημα, ειδικά της ροής πληροφοριών μέσω κύκλων ανατροφοδότησης, δηλαδή τη θεωρία τεχνικών συστημάτων. Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία Συστημάτων, ο κόσμος είναι οργανωμένος σε συστήματα που έχουν μεταξύ τους ιεραρχική σχέση. Κάθε σύστημα είναι υποσύστημα ως προς το αμέσως ανώτερό του και υπερσύστημα ως προς το προηγούμενο του, όπως παρατηρεί ο Miller (1965, p. 218). Με άλλα λόγια, το υπερσύστημα είναι το επόμενο σε βαθμίδα σύστημα στο οποίο εντάσσεται το υποσύστημα. Επιπλέον, τα ζωντανά συστήματα, κατά τη συστημική σκέψη, είναι επίσης οργανωμένα σε επίπεδα, που βρίσκονται σε ιεραρχική σχέση μεταξύ τους, για παράδειγμα όργανο, οργανισμός, άτομο, οικογένεια, κοινωνία, έθνος. Πρέπει να επισημανθεί ότι οι απαρχές των συστημικών ερευνών σε οικογένειες λαμβάνουν χώρα στο προπύργιο της αμερικανικής βιομηχανίας υπολογιστών, στο Palo Alto, γεγονός διόλου τυχαίο, όπως υπογραμμίζουν οι Von Schlippe και Schweitzer (2008, σ. 64). Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους ήταν η διατήρηση της ισορροπίας μετά από την εναρμόνιση μιας υπάρχουσας κατάστασης με μια ιδανική κατάσταση, κυρίως διαμέσου της διοχέτευσης πληροφοριών, οι οποίες αναδεικνύουν αποκλίσεις και εισάγουν διορθώσεις προς την κατεύθυνση της 4 Μέγιστης σημασίας είναι το «παράδειγμα» του Kühn, που πρόσφερε ένα νέο επιστημολογικό τρόπο αντίληψης των φαινομένων αντίθετο από το παραδοσιακό θετικιστικό και αναγωγικό μοντέλο (Kühn, 1962). Βλ. σχετικά Kühn, Th. (1981). Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων (Γ. Γεωργακόπουλος & Β. Κάλφας, μετάφρ.), Θεσσαλονίκη: Σύγχρονα Θέματα. 5 Το κύριο ενδιαφέρον του Bertalanffy ήταν τα ανοιχτά συστήματα, δηλαδή τα ζωντανά συστήματα, τα οποία λαμβάνουν ύλη, ενέργεια και πληροφορίες από το περιβάλλον, τις επεξεργάζονται, τις χρησιμοποιούν, για να αναπαράγουν τον εαυτό τους, και κατόπιν αποβάλλουν ή εκπέμπουν ένα μέρος από αυτές προς τα έξω, δηλαδή με δύο λόγια αυτά τα συστήματα που εξελίσσονται και αναπτύσσονται (Παρίτσης, 2003, σ. 28). Επίσης βλ. Von Schlippe & Schweitze, 2008, σ Η κυβερνητική επιστήμη μελετά τις μεθόδους ελέγχου ανατροφοδότησης μέσα σε ένα σύστημα, ειδικά της ροής πληροφοριών μέσω κύκλων ανατροφοδότησης. 12

13 ιδανικής κατάστασης (αρνητική ανατροφοδότηση). Επιπλέον η έρευνα βασίστηκε στο ότι και οι πιο πολύπλοκες διαδικασίες είναι δυνατόν να προγραμματιστούν και να δρομολογηθούν, εφόσον μπορεί κάποιος να σχηματίσει μια εικόνα τους, η οποία να αποτυπώνει με ρεαλιστικό τρόπο την πολυπλοκότητά τους. «Η γενική θεωρία συστημάτων και η κυβερνητική θα συνδυαστούν σταδιακά, για να προκύψει αυτό που σήμερα ονομάζουμε συστημική», αναφέρει ο Winkin σε μια παρουσίαση των κυριότερων εισηγητών της θεωρίας της επικοινωνίας το Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 οι θέσεις της συστημικής προσέγγισης πέρασαν στο χώρο της ψυχοθεραπείας (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 16). Μετά το Β Παγκόσμιο πόλεμο δημιουργήθηκαν ιδιαίτερα προβλήματα στις οικογένειες, οι οποίες για να τα αντιμετωπίσουν απευθύνονταν στους ειδικούς ψυχικής υγείας. Το κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο της εποχής εκείνης προετοίμασε το έδαφος, καθώς λόγω των συνθηκών πολέμου προέκυπταν απώλειες, καθυστερημένοι ή βιαστικοί γάμοι, ραγδαίες αλλαγές σε θέματα σεξουαλικότητας, σχέσεων των φύλων, νέων ελευθεριών, αποδοχής διαζυγίου κ.ά. (Δαμασκηνίδου, 2010, σ. 5). Το κυρίαρχο θεραπευτικό μοντέλο στην κλινική πρακτική και ψυχοθεραπεία για εξήντα περίπου χρόνια (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 16) ήταν αυτό της ψυχαναλυτικής θεωρίας, σύμφωνα με την οποία ο ενδοψυχικός, ατομικός παράγοντας οδηγεί στη διαμόρφωση της προβληματικής συμπεριφοράς αλλά και της θεραπείας. Η έμφαση στον ενδοψυχικό παράγοντα μετριάστηκε τόσο από τους μαθητές του Freud (Horney, Fromm, Adler), οι οποίοι τόνισαν τον κοινωνικοπολιτισμικό παράγοντα (Δαμασκηνίδου, 2010, σ. 6), όσο και από τους συμπεριφοριστές, οι οποίοι εστίασαν στους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Ωστόσο, η αντιμετώπιση της προβληματικής συμπεριφοράς εστιαζόταν και πάλι στα προσωπικά χαρακτηριστικά του ατόμου που εμφάνιζε το πρόβλημα. Όταν η συστημική προσέγγιση έκανε την εμφάνισή της στο χώρο της ψυχοθεραπείας, αποπαθολογικοποίησε το άτομο θεωρώντας ότι η προβληματική συμπεριφορά του είναι αποτέλεσμα διεργασιών και αλληλοαντιδράσεων που λαμβάνουν χώρα μέσα στα όρια του πλαισίου που λειτουργεί (Μπίμπου-Νάκου & Στογιαννίδου, 2006 Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000 Dowling & Osborne, 2001 Von Schlippe & Schweitzer, 2008). Το ενδιαφέρον των ψυχοθεραπευτών στράφηκε από το άτομο στις σχέσεις (Hawkins & Nestoros, 1997). 8 7 Βλ. σχετικά Winkin, Y. (Επιμ.) (1993). Επικοινωνία (Μ. Διάφα & Γ. Παπαδάκης, μετάφρ.). Θεσσαλονίκη: Μάγια. 8 Hawkins, P.J., & Nestoros, J.N. (Εds.) (1997). Psychotherapy: New perspectives on Theory, Practice and Research. Athens: Ellinika Grammata. 13

14 Η συστημική εφαρμόστηκε στη θεραπεία των συστημάτων (Systems Therapy), ξεκινώντας ως θεραπεία οικογένειας, τη δεκαετία του 60 και κυρίως του 70, με δομικές (Minuchin, 1974) και στρατηγικές προσεγγίσεις (Haley, 1977, 9 Palazzoli et al., 1977), όπως αναφέρουν οι Von Schlippe & Schweitzer (2008, σ. 65). Σύμφωνα με αυτές αναπτύχθηκαν ιδέες για το πώς θα έπρεπε να είναι ένα οικογενειακό σύστημα, για να θεωρηθεί «λειτουργικό». Σταδιακά οι θεραπευτές εστίαζαν στο πώς θα μπορούσαν, κάνοντας συχνά σκληρές παρεμβάσεις, να ωθήσουν ένα σύστημα στη μετάβαση από μια «δυσλειτουργική» σε μια «λειτουργική» κατάσταση. Εξελικτικά η σημασία της έννοιας «συστημικός» οδηγήθηκε στην αντίληψη «πέρα από την ομοιόσταση» (Dell, 1982), 10 δηλαδή από την έννοια του οικογενειακού συστήματος μετατοπίστηκε «προς τη θεραπευόμενη μονάδα ως μονάδα σημασιών» (Boscolo et al., 1988). Από την έρευνα της οικογένειας η επιστημονική κοινότητα στράφηκε προς την οικογενειακή θεραπεία με κυριότερους πρωτοπόρους τους εξής οικογενειακούς θεραπευτές: Ομάδα MRI του Palo Alto (Καλιφόρνια): Gregory Bateson, Jay Haley, John Weakland, Don Jackson, Virginia Satir, Paul Watzlawick. Ανατολική ακτή ΗΠΑ: Ackerman (N. York), Bell (Μασαχουσέτη), Bowen, Wynne, Minuchin (Φιλαδέλφεια). Βρετανία: Robin Skynner, Prudence Skynner, Walrond - Skinner, Lieberman. Γερμανία: Stierlin (Χαϊδελβέργη). Οι εξελίξεις σε άλλα επιστημονικά πεδία ωθούν στη διαμόρφωση της συστημικής. Για παράδειγμα, στη χημεία ο Prigogine 11 ανακάλυψε πώς στις χημικές διαδικασίες δημιουργούνταν νέες τάξεις, οι «σκεδαστικές δομές», φαινομενικά «σαν από μόνες τους». Αλλά και στο πεδίο της φυσικής, η συνεργητική (Haken, 1984) 12 και η θεωρία του χάους (Gleick, 1990 Kriz, 1992) 13 εμφανίζουν νέες ιδέες: 9 Haley, J. (1977). Direktive Familientherapie. Strategien für die Lösung von Problemen. München: Pfeiffer. 10 Dell, P. (1982). Beyond homeostasis: Toward a concept of coherence. Family Process, 21, Βλ. σχετικά Prigogine, I., & Stengers, I. (1981). Dialog mit der natur. München: Piper. Επίσης Prigogine, I. (2003). Οι νόμοι του χάους. (Π. Χριστοδούλου, μετάφρ.). Αθήνα: Τραυλός. 12 Haken, H. (1984). Erfolgsgeheimnisse der natur. Synergetic: Die Lehre vom Zusammenwirken. Frankfurt: Ullstein. 13 Βλ. σχετικά Gleick, J. (1990). Chaos die ordnung des universums. München: Knauer. Επίσης Kriz, J. (1992). Chaos und structur. München: Quintessenz. 14

15 «Τα συστήματα μπορούν κάτω από συγκεκριμένες περιφερειακές συνθήκες να αναπτύξουν από μόνα τους νέες δομές μέσω της «αυτοοργάνωσης», μπορούν να αλλάξουν και να σταθεροποιήσουν δομές που έχουν βρει πάνω από μια φορά. Έτσι το ενδιαφέρον επικεντρώνεται από την ισορροπία στην αλλαγή των συστημάτων, η οποία είναι απρόβλεπτη», όπως αναφέρουν οι Von Schlippe και Schweitzer (2008, σ. 65). Η αλλαγή διαμορφώνεται με μη αναστρέψιμο τρόπο από μια κατάσταση που αρχικά φαίνεται σταθερή σε νέα απροσδόκητα σχήματα. Είναι η λεγόμενη «μετάβαση φάσης» από την αρχαία ελληνική λέξη «φάσις», που σημαίνει μορφή με την οποία κάθε φορά εμφανίζεται κάτι. Διατυπώνεται με αυτό τον τρόπο ο δεύτερος νόμος των συστημάτων, σύμφωνα με τον οποίο «τα πράγματα βρίσκονται σε ολοένα και μεγαλύτερη τάξη, αν τα αφήνει κανείς να κυλούν μόνα τους» (Makridakis, όπ. αναφ. στους Dell & Goolishian, 1981, p. 110). 14 Στις αρχές της δεκαετίας του 80 οι γνωσιοθεωρητικές ιδέες για την αυτοποίηση (αυτοοργάνωση) των ζωντανών συστημάτων επηρέασαν έντονα την οπτική των συστημικών θεωρητικών (Maturana & Varela, 1987 Fischer, 1991). 15 Το ενδιαφέρον τους επικεντρώθηκε περισσότερο στην εσωτερική, αυτόνομη λογική της αυτοοργάνωσης των ζωντανών συστημάτων, στη λειτουργική κλειστότητα και συνεπώς και στα όρια αφομοίωσης εξωτερικών επιρροών. Αυτοοργάνωση είναι μια βασική αρχή σύμφωνα με την οποία όλα τα ζωντανά συστήματα έχουν όλα τα συστατικά που χρειάζονται για να διατηρήσουν την πορεία προς το σκοπό που έχουν θέσει. Όταν ένα ζωντανό σύστημα αποκλίνει από την εκπλήρωση του σκοπού, αυτόματα αναπτύσσει μηχανισμούς για τη διόρθωση της πορείας του. Η διεργασία της ανατροφοδότησης είναι ο κύριος μηχανισμός με τον οποίο διατηρείται η πορεία προς το σκοπό ενός ζωντανού συστήματος (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 81). Στην έννοια της αυτοποίησης ενσωματώθηκε η ιδέα ότι τα συστήματα δεν υπάρχουν ποτέ «πραγματικά», αλλά ο κόσμος «δημιουργείται» μέσα από την αντίληψή μας ή, με άλλη διατύπωση, ο κόσμος, χωρίς την αντίληψή μας, είναι αδιανόητος έτσι όπως είναι. Παρόμοιες σκέψεις διατύπωσε και ο ριζοσπαστικός κονστρουξιονισμός, καθώς υποστήριξε ότι η πραγματικότητα γίνεται αντιληπτή ως κάτι που δεν μπορεί 14 Dell, P., Goolishian, H. (1981). Ordnung durch Fluktuation: eine evolutionäre Epistemologie für menschliche Systeme. Familiendynamik, 6, 2, Maturana, H., & Varela, F. (1987). Der Baum der erkenntnis. München: Scherz. Και στην ελληνική: Maturana, H. & Varela, F. (1992). Το δέντρο της γνώσης. Οι βιολογικές ρίζες της ανθρώπινης νόησης (Σ. Μανουσέλης, μετάφρ.). Αθήνα: Κάτοπτρο. Επίσης Fischer, H. (Hg.) (1991). Autopoiese. Eine theorie im brennpunkt der kritik. Heidelberg: Carl Auer. 15

16 να αποδεσμευτεί από τον παρατηρητή, ο οποίος δημιουργεί αυτή την πραγματικότητα μέσω της πράξης της παρατήρησης. Οι περιγραφές μας για την πραγματικότητα αποτελούν τα βασικά στοιχεία που συνθέτουν αυτή την πραγματικότητα. Δεν είναι δυνατόν να υπάρξει μια θεωρία χωρίς υποκείμενο. Συνοψίζοντας, από τις αρχές της δεκαετίας του 80 η συστημική οπτική επηρεάζεται σημαντικά από τις σκεδαστικές δομές, τη συνεργητική, τη θεωρία του χάους, την έννοια της αυτοποίησης και τον κονστρουξιονισμό. Μεταβάλλονται οι εικόνες για το ρόλο του θεραπευτή και του συμβούλου, αφού τα συστήματα κάνουν ούτως ή άλλως αυτό που τους υπαγορεύει η αυτοοργάνωσή τους. Αυτοί πλέον οδηγούν σε διαλόγους που περιγράφουν διαφορετικές κατασκευές της πραγματικότητας και δημιουργούν ένα παιχνίδι με εναλλακτικές κατασκευές. Οι ιστοριογράφοι της συστημικής θεωρίας, όπως αναφέρουν οι Von Schlippe και Schweitzer (2008, σ. 67), ονομάζουν 16 : Κυβερνητική Α τάξης 17 τη φάση από το 1950 έως το 1980, που είναι μια φάση ανάπτυξης θεωριών για τα παρατηρούμενα συστήματα. Ήδη από νωρίς οι έννοιες της κυβερνητικής υιοθετήθηκαν από την οικογενειακή θεραπεία. Έτσι δημιουργήθηκε η κυβερνητική Α τάξης, η οποία περιγράφει σήμερα τις «δηλώσεις στο επίπεδο των γεγονότων» (δηλ. δηλώσεις για το πώς «είναι στην πραγματικότητα» ένα σύστημα: ότι έχει κανόνες, όρια, υποσυστήματα, κ.ά.), στις οποίες υπονοούνται όροι ελέγχου, καθοδήγησης και ρύθμισης. Κυβερνητική Β τάξης 18 (Hoffman, 1987 Schiepek, 1991), 19 από το 1980 και μετά, που είναι μια φάση εξέλιξης των θεωριών για τους παρατηρητές που παρατηρούν 16 Ως κυβερνητική ορίζεται ένα επιστημονικό πρόγραμμα για την περιγραφή της ρύθμισης και του χειρισμού πολύπλοκων συστημάτων. 17 Συνοπτικά, στο επιστημολογικό πλαίσιο της Α Κυβερνητικής και της Γενικής Θεωρίας των Συστημάτων αναπτύχθηκαν τα παρακάτω θεραπευτικά μοντέλα: το Επικοινωνιακό Μοντέλο (προσέγγιση MRI) - Δεκαετία του 60 (Bateson, Jackson, Watzlawick) το Δομικό Μοντέλο - Δεκαετία του (Minuchin) το Στρατηγικό Μοντέλο - Δεκαετία του 80 (Haley & Madanes) το Μοντέλο του Μιλάνου (αρχική φάση). 18 Στο επιστημολογικό πλαίσιο της Β Κυβερνητικής και του Κοινωνικού Κονστρουξιονισμού: η αναθεώρηση του Μοντέλου του Μιλάνου ή Μετα Μιλάνο η Συνεργατική Προσέγγιση Γλωσσικών Συστημάτων (Collaborative Language Systems Approach) η Αφηγηματική προσέγγιση των M. White και D. Epston η προσέγγιση των Ομάδων Αναστοχασμού (Reflecting Team Approach) και η προσέγγιση του Ανοιχτού Διαλόγου (Open Dialogue Approach). 16

17 ένα σύστημα, όπου οι αρχές της κυβερνητικής εφαρμόζονται στην ίδια την κυβερνητική. Οι θέσεις του κονστρουξιονισμού 20 και του κοινωνικού κονστρουξιονισμού, 21 καθώς και ο ευρύτερος μεταμοντερνισμός που επικρατεί τον επιστημολογικό χώρο θα επηρεάσουν τη συστημική σκέψη. Έτσι η φάση αυτή ονομάζεται κυβερνητική Β τάξης (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 29). Αφορά στην ίδια την κυβερνητική, στους «χάρτες», στις ερωτήσεις του πώς είναι οργανωμένη κυβερνητικά η ανθρώπινη γνώση (Von Schlippe & Schweitzer, 2008, σ. 68). Εδώ ο παρατηρητής και οι αντιληπτικές του δυνατότητες θεωρούνται μέρος του πλαισίου, το οποίο παρατηρεί. Πέρα από την αλληλεπίδραση των ενοτήτων-μελών, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην αλληλεπίδραση και την επικοινωνία των νοημάτων και των εννοιών (interchange of meanings). Έτσι στα πλαίσια της θεραπείας της οικογένειας οι νέες σχολές (Θεραπεία μέσω αφήγησης και η Ερμηνευτική) βασίζονται στην επικοινωνία νοημάτων ανάμεσα στο θεραπευόμενο και στο θεραπευτή (Goolishian & Anderson, 1967 Hoffman, 1993 Parry & Doan, 1994 Dallos, 1997 Παπαδιώτη- Αθανασίου, 2000). 19 Βλ. σχετικά Ho man,. (1987 ). Jenseits von macht und kontrolle. Auf dem wege zu einer systemischem Familientherapie zweiter ordnung. In Zeitschrift für systemische Therapie, 5, 2, Επίσης, Schiepek, G. (1991). Systemtheorie der klinischen Psychologie. Braunschweig: Vieweg. 20 Ο όρος constructionism μεταφράζεται ως «κονστρουξιονισμός». Ο Gergen διαφοροποιεί τον όρο αυτό από τον «κονστρουκτιβισμό» (constructivism), για τον οποίο υποστηρίζει ότι αναφέρεται στη θεωρία του Piaget. Ωστόσο και οι δύο όροι χρησιμοποιούνται στη σχετική βιβλιογραφία με την ίδια έννοια. 21 Ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός αποτελεί μια ευρύτερη επιστημολογική αντίληψη που διαμορφώθηκε στη δεκαετία του Είναι επέκταση του κονστρουξιονισμού, ο οποίος εκφράζει την αντίθεσή του στις θέσεις του μοντερνισμού για την ύπαρξη μιας αντικειμενικής πραγματικότητας έξω από το άτομο, που μπορεί να παρατηρηθεί και να καταγραφεί. Αυτό που ο παρατηρητής παρατηρεί και καταγράφει ως αντικειμενικό είναι η δική του παρατήρηση της πραγματικότητας. Ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός αναπτύσσεται μετά τον κονστρουξιονισμό και υποστηρίζει ότι αυτό που θεωρείται αντικειμενική πραγματικότητα είναι η πραγματικότητα που έχουν φτιάξει οι άνθρωποι κατά τη μεταξύ τους επικοινωνία. Ουσιαστικά ο κονστρουξιονισμός αναφέρεται στην πραγματικότητα που διαμορφώνει το υποκείμενο, ενώ ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός στην πραγματικότητα που διαμορφώνει μια κοινωνική ομάδα και εκφράζεται στον πολιτισμό (Boscolo, 1996, p. 22). Βλ. σχετικά Boscolo, L. & Bertando, P. (1996). Systemic therapy with individuals. London: Kamac Books. Ως απόρροια της κοινωνικής κατασκευής της πραγματικότητας προέκυψαν μια σειρά από θέσεις που ανήκουν στη θεωρία του κοινωνικού κονστρουξιονισμού, όπως ο ιστορικός και πολιτισμικός περιορισμός της γνώσης, οι πολλές πραγματικότητες και η σημασία της γλώσσας για την κατασκευή της πραγματικότητας. Κύριος εκπρόσωπος του κοινωνικού κονστρουξιονισμού είναι ο Αμερικανός κοινωνικός ψυχολόγος Kenneth Gergen. Υποστηρίζει ότι πρόκειται για μια μεταμοντέρνα θεωρία που προσπαθεί να αντικαταστήσει τις δήθεν μοντέρνες ιδέες ότι ο άνθρωπος μηχανή ενεργεί με ένα υπολογίσιμο πρόγραμμα, και προτείνει το μοντέλο του ανθρώπου ως κοινωνικής κατασκευής, που οι ενέργειές του είναι συνυφασμένες με τις κοινωνικές διαδικασίες. Μια «αντικειμενική» πραγματικότητα είναι αδιανόητη. Βλ. σχετικά Gergen, Κ. (1997). Ο κορεσμένος εαυτός (Α. Ζώτος, μετάφρ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. 17

18 Στο χώρο της ψυχολογίας η συστημική προσέγγιση βρίσκει εφαρμογή στην έρευνα και στη μεθοδολογία προσέγγισης των ψυχολογικών φαινομένων, καθώς και στην ψυχοθεραπεία. Παράλληλα, εμπλουτίζεται από τις επιδράσεις των εκάστοτε επιτευγμάτων σε διάφορους επιστημονικούς κλάδους. Στην Ελλάδα πλέον αρκετά Κέντρα Ψυχολογίας εφαρμόζουν τη συστημική ψυχοθεραπεία και εκπαιδεύουν νέους θεραπευτές στο μοντέλο αυτό. Επίσης, πέρα από την επαγγελματική κατάρτιση τα Κέντρα αυτά αναλαμβάνουν την ευαισθητοποίηση ατόμων από διάφορους επαγγελματικούς χώρους στο συστημικό τρόπο σκέψης (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 30). Έτσι, οι βασικές αρχές της συστημικής θεώρησης εφαρμόζονται και σε πολλούς άλλους χώρους και οργανισμούς όπου υπάρχει ανθρώπινη συναλλαγή, όπως στην εκπαίδευση ατόμων σε ειδικότητες που ασχολούνται με τον άνθρωπο (κοινωνικοί λειτουργοί, γιατροί, δικαστές κλπ. Επίσης, πολλές είναι οι εφαρμογές 22 της συστημικής που αναπτύχθηκαν σε επιμέρους κλάδους, όπως στη μηχανική, στη διοίκηση επιχειρήσεων και συστημάτων, στην πληροφορική και αλλού Ορισμός του συστήματος και συστημική σκέψη Στη Γενική Θεωρία Συστημάτων, όπως αναφέρει ο Miller (1965, p. 200), 23 σύστημα θεωρείται κάθε «ομάδα από ενότητες και οι μεταξύ τους σχέσεις». Το σύστημα δε νοείται ως συλλογή στοιχείων αλλά ως οργάνωση από αλληλοεξαρτώμενες ενότητες, όπου η συμπεριφορά ενός στοιχείου επηρεάζει και επηρεάζεται από τη συμπεριφορά των άλλων. Η συμπεριφορά του συστήματος εξαρτάται κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένες οι ενότητές του. Η Satir (1988, σ. 159) 24 απέδωσε τη σημασία της οργάνωσης με το χαρακτηριστικό παράδειγμα της παρασκευής ψωμιού. Τα υλικά που χρειάζονται 22 Αρκετές είναι οι εφαρμογές της συστημικής σε επιμέρους κλάδους, όπως η Systems Engineering (Παρίτσης, 2003, σ. 29), η οποία ασχολήθηκε με το πώς τα μέρη ενός συστήματος μπορούν να είναι έτσι σχεδιασμένα και οργανωμένα, ώστε να ταιριάζουν μεταξύ τους και να μπορεί να ελεγχθεί το αποτέλεσμα της λειτουργίας τους, για να επιτευχθεί το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Άλλος σημαντικός κλάδος ήταν και η Συστημική Ανάλυση, που μελετά και σχεδιάζει τις δραστηριότητες εκείνες που θα φέρουν το βέλτιστο αποτέλεσμα συνδυάζοντας το κόστος και τα οφέλη. Η Επιχειρησιακή Έρευνα είναι ένας άλλος κλάδος που επιδιώκει να βρει τον καλύτερο τρόπο για να επιτευχθεί ο συγκεκριμένος στόχος, ενώ τα τελευταία χρόνια η συστημική θεωρία βρήκε εφαρμογή στη Διοίκηση Επιχειρήσεων και στη Διοίκηση Συστημάτων (ό.π.). 23 Miller, J. (1965). Living systems theory: Basic concepts. Behavioral Science, 10, Satir, V. (1988). Πλάθοντας ανθρώπους (Λ. Στυλιανούδη, μετάφρ.). Αθήνα: Κέδρος. 18

19 είναι νερό, ζάχαρη και αλάτι, όμως οι μεταξύ τους συνδυασμοί και ο τρόπος επεξεργασίας μπορεί να δώσει διαφορετικό αποτέλεσμα, δηλαδή ψωμί ή τσουρέκι. Συνηγορώντας στον προηγούμενο ορισμό, οι Hall και Fagen (1956, p. 18) 25 αντιλαμβάνονται το σύστημα ως σύνολο στοιχείων ή αντικειμένων μαζί με τις σχέσεις ανάμεσα σε αυτά τα αντικείμενα και ανάμεσα στα χαρακτηριστικά τους. Οι Watzlawick et al. (1967, p. 120) 26 επεξηγούν ότι «τα αντικείμενα είναι τα δομικά συστατικά ή τμήματα του συστήματος, τα χαρακτηριστικά είναι οι ιδιότητες των αντικειμένων, και οι σχέσεις δένουν το σύστημα μαζί». Σε συμφωνία με τους προηγούμενους ορισμούς ο Ackoff (όπ. αναφ. στο Von Schlippe & Schweitzer, 2008, σ. 69) προσδιορίζει το σύστημα ως «μια οντότητα, εννοιολογική ή φυσική, που αποτελείται από αλληλοεξαρτώμενα μέρη». Όμως το σύστημα δεν ορίζεται μόνο από τον εσωτερικό του κόσμο, αλλά αναγνωρίζεται ως τέτοιο, μόνο όταν μπορεί να διαχωριστεί από κάποιο περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι o παρατηρητής είναι εκείνος που αποφασίζει τι αντιλαμβάνεται ως «σύστημα» και τι ως περιβάλλον. Τα συστήματα δημιουργούνται όταν υπάρχει διάκριση ανάμεσα στα στοιχεία που πρέπει να βρίσκονται «μέσα» (στο σύστημα) και σε αυτά που παραμένουν «έξω» (στο περιβάλλον). Θεωρούνται πολύ σημαντικές οι διεργασίες επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης που συμβαίνουν ανάμεσα στα στοιχεία ενός συστήματος και στα χαρακτηριστικά των στοιχείων αυτών. Για να γίνει κατανοητό ένα σύστημα, δεν αρκεί να παρατηρεί κανείς μόνο τα μέρη του. Η Skinner (1986, p. 12) 27 επιχειρηματολογεί επ αυτού αναφέροντας: «Δεν είναι δυνατόν να καταλάβεις το σκάκι παρατηρώντας μόνο τα κομμάτια του. Θα πρέπει να εξετάσεις το παιχνίδι ως όλο και να δεις πώς οι κινήσεις των μερών επηρεάζουν τη θέση και τις κινήσεις των άλλων τμημάτων στο όλο πλαίσιο». Ο Bateson (1971, p. 243) 28 ονομάζει σύστημα οποιαδήποτε μονάδα περιέχει υποδομή για ανατροφοδότηση αναφορικά με τη συμπεριφορά του και, ως εκ τούτου, είναι σε θέση να επεξεργάζεται πληροφορίες. Από την άλλη πλευρά, οτιδήποτε λειτουργεί ως ολότητα μέσω της αλληλεξάρτησης των μερών του θεωρείται σύστημα, σύμφωνα με τους Vetere και Gale (1987, p. 18) Hall, A., & Fagen, R. (1956). Definition of system. Yearbook of the Society for the Advancement of General Systems Theory (vol. I General Systems, pp ). Ann Arbor. 26 Ανακτήθηκε στις 2/10/2010 στο δικτυακό τόπο 0_ss Skinner, S. (1986). Family therapy: The treatment of natural systems. N.Y.: Routledge & Kegan Paul. 28 Bateson, G. (1971). A systems approach. International Journal of Psychiatry, 9, Vetere, A. & Gale, A. (1987). Ecological studies of family life. New York: John Wiley. 19

20 Η Skinner (1986, p. 11) αποκαλεί σύστημα ένα οποιοδήποτε σύνολο επιμέρους στοιχείων, συμπεριλαμβανομένης της σχέσης μεταξύ των στοιχείων αυτών και μεταξύ των χαρακτηριστικών τους. Απλώς ένα κυβερνητικό δίκτυο που μπορεί να επεξεργάζεται πληροφορίες ορίζει ως σύστημα ο Keeney (1979, σ. 119). 30 Με πιο σχηματικό τρόπο περιγράφει την έννοια αυτή ο Παρίτσης (2003, σ. 35), κατά τον οποίο το σύστημα είναι: 1. Ένα σύνολο από μέλη. 2. Ένα σύνολο από τις ιδιότητες των μελών. 3. Ένα σύνολο από τις σχέσεις ανάμεσα σ αυτά τα μέλη. 4. Ένα σύνολο από αναδυόμενες ιδιότητες, που (α) προκύπτουν από τα 1, 2, 3, και αλληλεπιδρούν με αυτά και (β) αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον. Γενικά, κάθε μέλος από κάθε ένα από τα σύνολα, που περιλαμβάνονται στον πιο πάνω ορισμό, μπορεί δυνητικά (in principle) να επιδράσει σε κάθε άλλο μέλος που ανήκει στα υπόλοιπα σύνολα (ό.π., σ. 36). Το πρακτικό πλεονέκτημα αυτής της ανάλυσης είναι ότι προσφέρει ένα μοντέλο του συστήματος, το οποίο βοηθά στη δημιουργία υποθέσεων για τη διάσπαρτη αιτιότητα που οδηγεί στη συμπτωματολογία και το πρόβλημα (ό.π., σ. 37). Έναν πιο επεξηγηματικό ορισμό διατυπώνει ο Willke (1993, s. 282) 31 ορίζοντας το σύστημα ως «μια συνολική συνάφεια μερών, που η σχέση μεταξύ τους είναι ποσοτικά πιο εντατική και ποιοτικά πιο παραγωγική από ό,τι η σχέση τους με άλλα στοιχεία. Αυτή η διαφορετικότητα των σχέσεων συνιστά τα όρια του συστήματος, τα οποία διαχωρίζουν το σύστημα από το περιβάλλον του». Ο ορισμός της έννοιας «περιβάλλον» διατυπώνεται από τους Hall και Fagen (1956, p. 20) ως εξής: «Όσον αφορά ένα δεδομένο σύστημα, το περιβάλλον είναι το σύνολο των αντικειμένων που μια μεταβολή στα γνωρίσματά τους επηρεάζει το σύστημα και επίσης εκείνα τα αντικείμενα των οποίων τα γνωρίσματα μεταβάλλονται από τη συμπεριφορά του συστήματος». Κατά μία έννοια, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ένα σύστημα μαζί με το περιβάλλον του συνιστά το σύμπαν όλων των πραγμάτων που μας ενδιαφέρουν σε ένα δεδομένο πλαίσιο. Είναι μάλλον αυθαίρετοι οι τρόποι με τους οποίους υποδιαιρούμε αυτό το σύμπαν σε δύο σύνολα, σύστημα και περιβάλλον. Συνάγεται λοιπόν ότι μπορούμε να υποδιαιρούμε ένα σύστημα σε υποσυστήματα, ενώ «τα αντικείμενα που ανήκουν σε ένα 30 Keeney, B. (1979). Ecosystemic epistemology: An alternative paradigm for diagnosis. Family Process, 2, Willke, H. (1993). Systemtheorie (4. Auflage). Stuttgart: G. Fischer. 20

21 υποσύστημα μπορεί να θεωρηθούν μέρη του περιβάλλοντος ενός άλλου υποσυστήματος» (Hall & Fagen, 1956, p. 20, όπ. αναφ. στο Watzlawick, Beavin- Bavelas & Jackson, 2005, σ. 158). Μπορούμε πρωτίστως να διαφοροποιήσουμε τα συστήματα ανάμεσα σε ζώντα και μη ζώντα, με την παρατήρηση ότι έχουν διαφορετικές δυναμικές, καθώς τα ζωντανά δυναμικά συστήματα έχουν απεριόριστο ρεπερτόριο δυνατοτήτων συμπεριφοράς. Τα ζώντα ή αλλιώς οργανικά συστήματα είναι ανοιχτά, με την έννοια ότι «ανταλλάσσουν υλικά, ενέργεια ή πληροφορίες με τα περιβάλλοντά τους. Ένα σύστημα είναι κλειστό, εάν δεν υπάρχει εισαγωγή ή εξαγωγή ενεργειών σε οποιαδήποτε από τις μορφές της, όπως η πληροφορία, η θερμότητα, οι φυσικές ύλες κ.ά., άρα δεν υπάρχει καμία αλλαγή των συστατικών, π.χ. μια χημική αντίδραση μέσα σε ένα σφραγισμένο και απομονωμένο δοχείο» (Ηall & Fagen, 1956, p. 23). Ανθρώπινο σύστημα, π.χ. μια οικογένεια, είναι ένα σύνολο δύο ή περισσοτέρων προσώπων που μέσα στο χρόνο έχουν αναπτύξει σταθερά σχήματα (patterns) σχέσεων και αλληλεπιδράσεων (Δαμασκηνίδου, 2010, σ. 3). Στον ορισμό αυτόν υπάρχουν οι εξής παραδοχές: 1) Η συμπεριφορά του ατόμου μπορεί να κατανοηθεί μόνο μέσα στο κοινωνικό του πλαίσιο (π.χ. το πλαίσιο της οικογένειας) λαμβάνοντας υπόψη το δίκτυο αλληλεπιδράσεων με τα άλλα μέλη του συστήματος. 2) Το όλο είναι μεγαλύτερο από τα μέλη του (ρήση του Αριστοτέλη). 32 3) Το ενδιαφέρον εστιάζεται στις διαδράσεις, δηλαδή στις σχέσεις μεταξύ των μελών του συστήματος και οι συμπεριφορές του κάθε ατόμου θεωρούνται ότι συνδέονται με τις συμπεριφορές των υπολοίπων μελών. 4) Η συμπεριφορά ενός μέλους του συστήματος δε θεωρείται αιτία μιας άλλης συμπεριφοράς αλλά σε κυκλική σχέση, δηλαδή και οι δύο συμπεριφορές μπορεί να είναι ταυτόχρονα αιτίες αλλά και αποτελέσματα ή να υπάρχουν περισσότερες αιτίες για μια κατάσταση. Αυτή είναι η λεγόμενη κυκλική αιτιότητα. Το ενδιαφέρον εστιάζεται στην ανεύρεση των διεργασιών που οδήγησαν το σύστημα, δηλ. στην ανεύρεση του «πώς» και όχι του «γιατί», παρακάμπτοντας με αυτό τον τρόπο την απόδοση κατηγοριών και την ενοχοποίηση ορισμένων μόνο ατόμων Περί ολότητας και μη αθροιστικότητας βλ. σχετικά Watzlawick, Beavin-Bavelas & Jackson, 2005, σ Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ

22 5) Η ατομική συμπεριφορά θεωρείται μόνο ένα μέρος των σχηματοποιημένων διαδράσεων του συστήματος που θεωρούνται υπεύθυνες τόσο για την ανάπτυξη και διατήρηση όσο και για τη λύση μιας προβληματικής συμπεριφοράς. 6) Υπάρχει ο παρατηρητής που θέτει και το όριο του συστήματος. Ο συστημικός τρόπος σκέψης συνδέεται με μια προσέγγιση της ατομικής συμπεριφοράς ενταγμένης στο πλαίσιο εμφάνισής της. Συνεπώς, η συμπεριφορά ενός στοιχείου από το σύστημα θεωρείται πως επηρεάζει και επηρεάζεται από τη συμπεριφορά των υπόλοιπων στοιχείων Συστημική προσέγγιση και επικοινωνία Στον ορισμό του συστήματος είδαμε πως η θέση «κλειδί» είναι η συνεχής επικοινωνία μεταξύ των ενοτήτων του. Κατ ουσίαν η συστημική θεωρία είναι μια θεωρία επικοινωνίας. Η συστημική ενσωμάτωσε τις αρχές της επικοινωνίας, για να δείξει τη διαμόρφωση της πραγματικότητας μέσω της γλώσσας και μέσω της ανταλλαγής εννοιών με τη χρήση της γλώσσας (θέση του κοινωνικού κονστρουξιονισμού). Η εισαγωγή της έννοιας της ανατροφοδότησης (feedback) από την κυβερνητική αντικατέστησε το γραμμικό μοντέλο και αποτέλεσε βασική θέση της θεωρίας της επικοινωνίας. Ανατροφοδότηση σημαίνει ότι αποτελέσματα από τη δραστηριότητα του συστήματος μεταφέρονται εκ νέου στο σύστημα και τροποποιούν στη συνέχεια τη συμπεριφορά του (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 53). Βέβαια, στα ανθρώπινα συστήματα η ανατροφοδότηση ορίζεται ως πληροφορία. Μέσα από τη λειτουργία του το σύστημα παίρνει πληροφορίες για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται και τροποποιεί αυτόματα την επικοινωνία μεταξύ των ενοτήτων του, όταν διαταραχθεί η ισορροπία του. Αρχικά θεωρούνταν ότι η διαδικασία της ανατροφοδότησης εξασφαλίζει την ομοιόστασή τους. Ομοιόσταση είναι η τάση των συστημάτων να διατηρούν την παρούσα κατάστασή τους. Το σύστημα προβαίνει σε διορθωτικές συμπεριφορές και διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας των μελών του, όταν η ισορροπία διαταράσσεται (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 54 Von Schlippe & Schweitzer, 2008, σ. 77 Γεωργίου, 2000, σ. 39 Watzlawick, Beavin-Bavelas & Jackson, 2005, σ. 179). Όπως προαναφέρθηκε, η συστημική προσέγγιση θεωρεί ότι η συμπεριφορά διαμορφώνεται με βάση τη συνεχή επικοινωνία. Όμως ένα μεγάλο μέρος αυτής της επικοινωνίας είναι μια ασυνείδητη διεργασία. Το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνίας είναι ασυνείδητο και αφορά κυρίως την επικοινωνία των 22

23 συναισθημάτων. Η διασαφήνιση της ασυνείδητης αυτής επικοινωνίας είναι ένα σημαντικό συστατικό της θεραπευτικής διαδικασίας. Οι βασικές αρχές της θεωρίας της επικοινωνίας στο πλαίσιο της συστημικής προσέγγισης τέθηκαν αρχικά από τον Bateson και στη συνέχεια από τους Watzlawick και Weakland, που επεξεργάστηκαν ένα θεωρητικό μοντέλο επικοινωνίας. Σύμφωνα με τη συστημική προσέγγιση, μερικές βασικές αρχές επικοινωνίας 34 είναι οι εξής: Δεν υπάρχει μη επικοινωνία. Κάθε συμπεριφορά είναι επικοινωνία, αφού έχει αξία μηνύματος. Με άλλη διατύπωση, κανείς δεν μπορεί να μη συμπεριφέρεται. 35 Χαρακτηριστικά ο Watzlawick (1967, p. 49) 36 αναφέρει «Δράση ή μη δράση, λέξεις ή σιωπή, όλα έχουν νοήματα το να μη μιλήσεις ή να μη δώσεις σημασία σε κάποιον δεν αποτελεί εξαίρεση Αφού δεν μπορούμε να μη συμπεριφερόμαστε, δεν μπορούμε και να μην επικοινωνούμε.». Αλλού αναφέρεται ότι «η δραστηριότητα ή η απραξία, τα λόγια ή η σιωπή, έχουν όλα αξία μηνύματος: επηρεάζουν άλλους και αυτοί οι άλλοι με τη σειρά τους δεν μπορούν να μην ανταποκριθούν σ αυτές τις επικοινωνίες κι έτσι επικοινωνούν και οι ίδιοι» (Watzlawick, et al., 2005, σ. 70). Διευκρινίζεται ότι το κατά πόσο το μήνυμα που αποστέλλεται ισούται με το μήνυμα που λαμβάνεται είναι ένα πρόβλημα που θα αναλυθεί με κάποιο τρόπο. Γραμμική και αναλογική επικοινωνία. Γραμμική θεωρείται η λεκτική επικοινωνία και αναλογική η μη λεκτική, που αφορά τη στάση του σώματος, την έκφραση του βλέμματος, τους μορφασμούς και τις χειρονομίες. Από τα δύο είδη επικοινωνίας πιο άμεση και ειλικρινής θεωρείται η μη λεκτική. Αυτή παρέχει πληροφορίες για τη σχέση μεταξύ των επικοινωνούντων. Η μουσική και η γλυπτική θεωρούνται ως μη λεκτικός τρόπος επικοινωνίας. Ο Watzlawick (1967, p. 64) παρατηρεί ότι «το τμήμα του περιεχομένου μεταφέρεται με το γραμμικό τρόπο (λεκτικά), ενώ το τμήμα της σχέσης είναι κυρίως αναλογικό». Τονίζει επίσης ότι όταν η επικοινωνία είναι «σαφής», τότε το λεκτικό μήνυμα βρίσκεται σε συμφωνία με το μη λεκτικό. Εάν δεν υπάρχει αυτή η συμφωνία, ο δέκτης λαμβάνει ασαφή μηνύματα και αισθάνεται άγχος και αμηχανία, όπως συμβαίνει στα αντιφατικά μηνύματα που μπορεί να εκπέμπει επανειλημμένα μια μητέρα προς το παιδί της. Περιεχόμενο και σχέση στην επικοινωνία. Ο Watzlawick υποστηρίζει ότι στην επικοινωνία υπάρχουν δύο επίπεδα. Το πρώτο αναφέρεται στο περιεχόμενο, αυτό 34 Για την επικοινωνία γενικά και την επικοινωνία στις ομάδες βλ. σχετικά Blanchet και Trognon (2002, σ ). 35 Watzlawick, P., Beavin-Bavelas, J., Jackson, D. (2005, σ ). 36 Watzlawick, P., Beavin-Bavelas, J., Jackson, D. (1967). Pragmatics of human communication. New York: Norton & Company. 23

24 που μεταφέρεται, και αφορά την πληροφορία. Είναι η πλευρά της «αναφοράς» ενός μηνύματος που μεταβιβάζει πληροφορίες. Είναι οποιαδήποτε πληροφορία επικοινωνείται, ανεξάρτητα αν είναι αληθής ή λανθασμένη, έγκυρη ή μη. Το δεύτερο επίπεδο αναφέρεται στο είδος της σχέσης που υπάρχει μεταξύ των επικοινωνούντων (Watzlawick, et al., 2005, σ. 74). Η διασαφήνιση των δυο επιπέδων είναι πολύ σημαντική ιδιαίτερα στην ερμηνεία συγκρουσιακών καταστάσεων. Η σχέση μεταξύ των επικοινωνούντων καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την ερμηνεία του μηνύματος και, επομένως, το αποτέλεσμα της επικοινωνίας. Στην ανθρώπινη επικοινωνία συχνά παρατηρούνται συγκρούσεις στο επίπεδο του περιεχομένου του μηνύματος, γιατί υπάρχουν προβλήματα στο επίπεδο της σχέσης. Για παράδειγμα, αναφέρει η Παπαδιώτη-Αθανασίου (2000, σ. 60), ένα αντρόγυνο μπορεί να διαφωνεί στο χρώμα με το οποίο θα βάψει το σπίτι, ενώ πίσω από τη διαφωνία υποκρύπτεται η σύγκρουση για το ποιος έχει «το πάνω χέρι», ποιος εξουσιάζει τη σχέση. Μεταεπικοινωνία. Το πρώτο επίπεδο επικοινωνίας αφορά το περιεχόμενο το οποίο δηλώνεται, ενώ ένα δεύτερο επίπεδο επικοινωνίας αφορά έναν προσδιορισμό αυτού που δηλώνεται, προσφέροντας πληροφορία για την επεξεργασία της πληροφορίας του πρώτου επιπέδου. Είναι το επίπεδο της μεταεπικοινωνίας, που ο Watzlawick (1967, p. 52) χαρακτηρίζει ως «πληροφορία για την πληροφορία», μια μεταπληροφορία. Η μεταεπικοινωνία αποσαφηνίζει το νόημα και παρέχει πληροφορίες για τη σχέση των επικοινωνούντων και για τον εαυτό. Κάθε επικοινωνία δε μεταφέρει μόνο πληροφορίες, αλλά δείχνει και συγκεκριμένη συμπεριφορά. Μεταφέρει πληροφορίες σχετικά με τον προσδιορισμό του εαυτού και των άλλων, καθώς περιλαμβάνει συνήθως και μια αξιολογική στάση για τον εαυτό ως αντικείμενο παρατήρησης από τους άλλους. Μέσω της επικοινωνίας παίρνουμε πληροφορίες για τον εαυτό μας (επίγνωση) και καθορίζουμε τη συμπεριφορά μας. Στο σημείο αυτό οφείλουμε να επισημάνουμε ότι η θεωρία του κοινωνικού κονστρουξιονισμού 37 υποστηρίζει ότι η προσωπικότητα του ατόμου διαμορφώνεται συνεχώς μέσα από την επικοινωνία της συνειδητής ή ασυνείδητης πληροφορίας για τον εαυτό κατά τη συναλλαγή με τους άλλους (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ ). Συμμετρικές και συμπληρωματικές σχέσεις. Σύμφωνα με τις αρχές επικοινωνίας του Watzlawick, δύο άνθρωποι ή δύο ομάδες ανθρώπων μπορούν να επικοινωνούν με τρόπο συμμετρικό ή συμπληρωματικό. Στο συμμετρικό τρόπο επικοινωνίας 37 Ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός (social constructionism) είναι επέκταση του κονστρουξιονισμού, ο οποίος αντιτίθεται στο μοντερνισμό, που υποστηρίζει ότι υπάρχει μια αντικειμενική πραγματικότητα έξω από το άτομο, η οποία μπορεί να παρατηρηθεί και να καταγραφεί. Ο κονστρουξιονισμός θεωρεί ότι αυτό που ο παρατηρητής παρατηρεί και καταγράφει ως αντικειμενικό είναι η δική του πραγματικότητα. 24

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΣΕΛΙΟΥ Κωδικός

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Θέματα διάλεξης Η σημασία της αυτοαντίληψης Η φύση και το περιεχόμενο της αυτοαντίληψης Η ανάπτυξη της αυτοαντίληψης Παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι προσδοκίες, που καλλιεργούμε για τα παιδιά, εμείς οι εκπαιδευτικοί, αναφέρονται σε γενικά κοινωνικά χαρακτηριστικά και παράλληλα σε ατομικά ιδιοσυγκρασιακά. Τέτοια γενικά κοινωνικο-συναισθηματικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ Φιλία Ίσαρη 2016-17 Σεμινάριο Πτυχιακής Εργασίας Διάγραμμα παρουσίασης Εισαγωγή στην Ποιοτική Έρευνα Σύγκριση με την ποσοτική έρευνα Πλεονεκτήματα και περιορισμοί Βασικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ Τερψιχόρη Γκιόκα Μέλος ΠΟΔ Αττικής Η «Συμβουλευτική Ψυχολογία» είναι ο εφαρμοσμένος κλάδος της Ψυχολογίας, ο οποίος διευκολύνει την δια βίου προσωπική

Διαβάστε περισσότερα

Κασιμάτη Αικατερίνη Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ

Κασιμάτη Αικατερίνη Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Κασιμάτη Αικατερίνη Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Σύγχρονες θεωρητικές αντιλήψεις Ενεργή συμμετοχή μαθητή στην oικοδόμηση - ανάπτυξη της γνώσης (θεωρία κατασκευής της γνώσης-constructivism).

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία 1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία Ο διδακτικός σχεδιασμός (instructional design) εμφανίσθηκε στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κατάρτιση την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγικές δραστηριότητες μοντελοποίησης με χρήση ανοικτών υπολογιστικών περιβαλλόντων

Παιδαγωγικές δραστηριότητες μοντελοποίησης με χρήση ανοικτών υπολογιστικών περιβαλλόντων Παιδαγωγικές δραστηριότητες μοντελοποίησης με χρήση ανοικτών υπολογιστικών περιβαλλόντων Βασίλης Κόμης, Επίκουρος Καθηγητής Ερευνητική Ομάδα «ΤΠΕ στην Εκπαίδευση» Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Διδακτική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διδακτική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ενότητα 09: Σχεδιασμός και Οργάνωση ενός Προγράμματος Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ΙΙ Πολυξένη

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκουσα: Δρ. Κατερίνα Αργυροπούλου

Διδάσκουσα: Δρ. Κατερίνα Αργυροπούλου Διδάσκουσα: Δρ. Κατερίνα Αργυροπούλου Είναι η εξελικτική πορεία του ατόμου αναφορικά με τον προσανατολισμό του στο χώρο της εργασίας και τις αποφάσεις του για το επάγγελμα ή τα επαγγέλματα, που επιθυμεί

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016 ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016 ΚΕΘΕΑ Τομέας Έρευνας Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016 ΚΕΘΕΑ Τομέας Έρευνας Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου

Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου Βασίλειος Κωτούλας vaskotoulas@sch.gr h=p://dipe.kar.sch.gr/grss Αρχαιολογικό Μουσείο Καρδίτσας Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου Η Δομή της εισήγησης 1 2 3 Δυο λόγια για Στόχοι των Ερευνητική

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές σχεδιασμού και οργάνωσης Βιωματικών Δράσεων στο Γυμνάσιο. Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φ.Α.

Βασικές αρχές σχεδιασμού και οργάνωσης Βιωματικών Δράσεων στο Γυμνάσιο. Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φ.Α. Βασικές αρχές σχεδιασμού και οργάνωσης Βιωματικών Δράσεων στο Γυμνάσιο Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φ.Α. Βιωματικές Δράσεις Γυμνασίου Στην Α τάξη υλοποιούνται θέματα του διδακτικού αντικειμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΝΟΙΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Μ. Εργαζάκη Μ ά θ η μ α 1: «Ε ι σ α γ ω γ ή»

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΝΟΙΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Μ. Εργαζάκη Μ ά θ η μ α 1: «Ε ι σ α γ ω γ ή» ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΝΟΙΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Μ. Εργαζάκη Μ ά θ η μ α 1: «Ε ι σ α γ ω γ ή» Τα σημερινά μας θέματα Το περίγραμμα του μαθήματος η ερευνητική περιοχή της «Διδακτικής της Βιολογίας»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ Η/Υ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ Η/Υ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ Η/Υ ΘΕΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΣΙΑΣΙΑΚΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ «ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία με μετανάστες

Διαπολιτισμική συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία με μετανάστες Διαπολιτισμική συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία με μετανάστες Πολιτισμική επίγνωση Διαπολιτισμική ενσυναίσθηση Πολιτισμική επάρκεια Πολιτισμική ενδυνάμωση Διαπολιτισμική διαμεσολάβηση Παράγοντες κινδύνου

Διαβάστε περισσότερα

Γενικοί Δείκτες για την Αξιολόγηση στη Συνεκπαίδευση

Γενικοί Δείκτες για την Αξιολόγηση στη Συνεκπαίδευση Η ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ EL Γενικοί Δείκτες για την Αξιολόγηση στη Συνεκπαίδευση Εισαγωγή Η αξιολόγηση στη συνεκπαίδευση αποτελεί μια προσέγγιση της αξιολόγησης στο πλαίσιο της γενικής

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών Περιφερειακή Ενότητα Νομού Τρικάλων Δ/ΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΜΕΡΙΜΝΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Θεσμοί της Αυτοδιοίκησης και της κεντρικής Κυβέρνησης φιλικοί στο παιδί Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Εισαγωγή στη Συστημική Προσέγγιση Η συστημική προσέγγιση είναι ο τρόπος σκέψης ή η οπτική γωνία

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Παιδεία Ομαδικο-Αναλυτικής Οικογενειακής Θεραπειας

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Παιδεία Ομαδικο-Αναλυτικής Οικογενειακής Θεραπειας Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2016-17 Παιδεία Ομαδικο-Αναλυτικής Οικογενειακής Θεραπειας Επωνυμία και Βασική Περιγραφή Εκπαιδευτικού Προγράμματος Η ομαδικο-αναλυτική

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση Ενότητα # 1.2: Η προοπτική των βασικών αρχών της φύσης των Φυσικών Επιστημών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση της κριτικής διδασκαλίας. Περιεχόμενο ή διαδικασία? Βασικό δίλημμα κάθε εκπαιδευτικού. Περιεχόμενο - η γνώση ως μετάδοση πληροφορίας

Η ανάλυση της κριτικής διδασκαλίας. Περιεχόμενο ή διαδικασία? Βασικό δίλημμα κάθε εκπαιδευτικού. Περιεχόμενο - η γνώση ως μετάδοση πληροφορίας Η ανάλυση της κριτικής διδασκαλίας Περιεχόμενο ή διαδικασία? Βασικό δίλημμα κάθε εκπαιδευτικού Περιεχόμενο - η γνώση ως μετάδοση πληροφορίας Διαδικασία η γνώση ως ανάπτυξη υψηλών νοητικών λειτουργιών (

Διαβάστε περισσότερα

Η δραματοθεραπεία στην εκπαίδευση ενηλίκων

Η δραματοθεραπεία στην εκπαίδευση ενηλίκων Η δραματοθεραπεία στην εκπαίδευση ενηλίκων Στη δραματοθεραπεία εκδραματίζονται σκηνές και γεγονότα της ζωής στην προσωπική παράσταση του καθενός, με την ασφάλεια που προσφέρουν οι μορφές τέχνης που χρησιμοποιούνται,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. E-learning. Οδηγός Σπουδών

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. E-learning. Οδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ E-learning Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος Οικονομικής Επιστήμης, σας καλωσορίζει

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Κωνσταντίνος Π. Χρήστου 1 Κριτήρια: Διδακτική διαδικασία Μαθητοκεντρικά Δασκαλοκεντρικά Αλληλεπίδρασης διδάσκοντα διδασκόµενου Είδος δεξιοτήτων που θέλουν να αναπτύξουν Επεξεργασίας Πληροφοριών Οργάνωση-ανάλυση πληροφοριών, λύση

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές έννοιες συστημάτων

Βασικές έννοιες συστημάτων Βασικές έννοιες συστημάτων MMedSci,IADAC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Γενική Θεωρία Συστημάτων (ΓΘΣ) General Systems Theory (GST) Προτάθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ Σ ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 Καθηγητής: Δρ. Ανδρέας Χατζηχαμπής Ημερομηνία: Ιανουάριος 2011 Αρ. Μαθ. : Χρόνος: 1 x 80 (συνολικά 4 x 80 ) Τάξη: Α Γυμνασίου

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 Καθηγητής: Δρ. Ανδρέας Χατζηχαμπής Ημερομηνία: Ιανουάριος 2011 Αρ. Μαθ. : Χρόνος: 1 x 80 (συνολικά 4 x 80 ) Τάξη: Α Γυμνασίου ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 Καθηγητής: Δρ. Ανδρέας Χατζηχαμπής Ημερομηνία: Ιανουάριος 2011 Αρ. Μαθ. : Χρόνος: 1 x 80 (συνολικά 4 x 80 ) Τάξη: Α Γυμνασίου Ενότητα: Φυσικό Περιβάλλον και Οικολογία Κεφάλαιο: Τροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία.

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Η παρακολούθηση ενός project κινητικότητας. Η διαδικασία παρακολούθησης ενός διακρατικού project κινητικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Μια θεωρία αποτελείται από:

Μια θεωρία αποτελείται από: Τι είναι θεωρία; Σύστημα προτάσεων που συνάγονται από έναν μικρό αριθμό αρχών με στόχο να κατατάξουν τους πειραματικούς νόμους και να τους συμπυκνώσουν κατά τρόπο οικονομικό. απλότητα πληρότητα ακρίβεια

Διαβάστε περισσότερα

Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει. Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ

Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει. Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Ορισμός αυθεντικής μάθησης Αυθεντική μάθηση είναι η μάθηση που έχει

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1: Παρουσίαση μαθήματος. Διδάσκων: Βασίλης Κόμης, Καθηγητής

Ενότητα 1: Παρουσίαση μαθήματος. Διδάσκων: Βασίλης Κόμης, Καθηγητής Διδακτική της Πληροφορικής: Ερευνητικές προσεγγίσεις στη μάθηση και τη διδασκαλία Μάθημα επιλογής B εξάμηνο, Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική

Διαβάστε περισσότερα

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε Ειδικοί σκοποί ΑΠΣ Κατανόηση: φυσικού κόσμου νόμων που τον διέπουν φυσικών φαινομένων διαδικασιών που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

α) Υψηλές πωλήσεις σημαίνουν ανάπτυξη της παραγωγικής λειτουργίας, που είναι προϋπόθεση για να αναπτυχθούν και οι άλλες δύο βασικές λειτουργίες.

α) Υψηλές πωλήσεις σημαίνουν ανάπτυξη της παραγωγικής λειτουργίας, που είναι προϋπόθεση για να αναπτυχθούν και οι άλλες δύο βασικές λειτουργίες. ΟΜΑΔΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΕΤΑΡΤΗ 16/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2 ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Φύλο και διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών

Φύλο και διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών Πηγή: Δημάκη, Α. Χαϊτοπούλου, Ι. Παπαπάνου, Ι. Ραβάνης, Κ. Φύλο και διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών: μια ποιοτική προσέγγιση αντιλήψεων μελλοντικών νηπιαγωγών. Στο Π. Κουμαράς & Φ. Σέρογλου (επιμ.). (2008).

Διαβάστε περισσότερα

Η εισήγηση Η τεχνική του καταιγισμού ιδεών (Brainstorming). Η μελέτη περίπτωσης. Παίξιμο ρόλων-τα παιχνίδια προσομοίωσης, ρόλων,

Η εισήγηση Η τεχνική του καταιγισμού ιδεών (Brainstorming). Η μελέτη περίπτωσης. Παίξιμο ρόλων-τα παιχνίδια προσομοίωσης, ρόλων, Η εισήγηση Η τεχνική του καταιγισμού ιδεών (Brainstorming). Η μελέτη περίπτωσης. Παίξιμο ρόλων-τα παιχνίδια προσομοίωσης, ρόλων, αντιπαράθεσης απόψεων. Εννοιολογική χαρτογράφηση -Ο χάρτης εννοιών (concept

Διαβάστε περισσότερα

Πότε ένας δάσκαλος θα κρίνεται ελλιπής και πότε εξαιρετικός

Πότε ένας δάσκαλος θα κρίνεται ελλιπής και πότε εξαιρετικός Πότε ένας δάσκαλος θα κρίνεται ελλιπής και πότε εξαιρετικός Στο σχέδιο της αξιολόγησης το μεγαλύτερο μέρος (περισσότερες από 5.000 λέξεις!) καταλαμβάνεται από αναλυτικές οδηγίες για το πώς ο διδάσκων μπορεί

Διαβάστε περισσότερα

Οι στάσεις εκπαιδευτικών ΕΑΕ για τη συνεργασία ΕΕΠ ΕΒΠ: Δυνατότητες και προοπτικές μέσα από ολιστικές προσεγγίσεις

Οι στάσεις εκπαιδευτικών ΕΑΕ για τη συνεργασία ΕΕΠ ΕΒΠ: Δυνατότητες και προοπτικές μέσα από ολιστικές προσεγγίσεις Οι στάσεις εκπαιδευτικών ΕΑΕ για τη συνεργασία ΕΕΠ ΕΒΠ: Δυνατότητες και προοπτικές μέσα από ολιστικές προσεγγίσεις Δρ ΜΑΡΙΝΑΠΑΤΣΙΔΟΥ-ΗΛΙΑΔΟΥ Σχολική Σύμβουλος Ειδικής Αγωγής 7 ης Περιφέρειας «Χτίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Συγκρουσιακές Θεωρήσεις Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 5ο (σελ. 128 136) Οι θέσεις του Althusser Οι θέσεις του Gramsci 2 Karl Marx (1818-1883)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική προσέγγιση - Πρακτική Εφαρμογή Προγράμματος Πρόληψης και Προαγωγής της στοματικής υγείας στο μαθητικό πληθυσμό

Παιδαγωγική προσέγγιση - Πρακτική Εφαρμογή Προγράμματος Πρόληψης και Προαγωγής της στοματικής υγείας στο μαθητικό πληθυσμό Παιδαγωγική προσέγγιση - Πρακτική Εφαρμογή Προγράμματος Πρόληψης και Προαγωγής της στοματικής υγείας στο μαθητικό πληθυσμό Ματίνα Στάππα Αναστασία Μιχαηλίδου Γιώργος Μενεγάκης Η προαγωγή της στοματικής

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Τι είναι μάθηση; Συμπεριφορισμός: Aλλαγή συμπεριφοράς Γνωστική ψυχολογία: Aλλαγή νοητικών δομών Κοινωνικοπολιτισμικές προσεγγίσεις:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σημειώσεις Μαθήματος Ανθρωπογεωγραφίας-Ανάλυση Περιφερειακού Χώρου Ηλίας Μπεριάτος ΒΟΛΟΣ 2000 «Ανάλυση του Περιφερειακού Χώρου»

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρίες για την Ανάπτυξη

Θεωρίες για την Ανάπτυξη Θεωρίες για την Ανάπτυξη Πολιτισμική προσέγγιση (Vygotsky) Βιο-οικολογική προσέγγιση Bronfenbrenner ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Ι 2015-16 Καλλιρρόη Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Vygotsky, L.S. (1978/1997)

Διαβάστε περισσότερα

21/10/16. Μεθοδολογία Έρευνας Προχωρημένου Επιπέδου. Θεματολογία. Ορισμός. Ορισμός. Ορισμός του όρου «έρευνα»

21/10/16. Μεθοδολογία Έρευνας Προχωρημένου Επιπέδου. Θεματολογία. Ορισμός. Ορισμός. Ορισμός του όρου «έρευνα» Μεθοδολογία Έρευνας Προχωρημένου Επιπέδου Βασίλης Γραμματικόπουλος, Επίκουρος καθηγητής Θεματολογία Ορισμός του όρου «έρευνα» Ιστορική αναδρομή & φιλοσοφία της έρευνας Διαδικασία διεξαγωγής της έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας»

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» «Πρακτική Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» Ματίνα Στάππα, Οδοντίατρος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών Πάρεδρος Αγωγής Υγείας Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Η εφαρμογή των προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ SANE - System Attachment Narrative Encephalon

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ SANE - System Attachment Narrative Encephalon Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2016-17 SANE - System Attachment Narrative Encephalon Επωνυμία και Βασική Περιγραφή Εκπαιδευτικού Προγράμματος Το Κλινικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ To δοµικό µοντέλο οικογενειακής θεραπείας. Θ. Καλλινικάκη, Θεωρία Κοιν. Εργασίας, Συστηµική Θεραπεία Οικογένειας 1

ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ To δοµικό µοντέλο οικογενειακής θεραπείας. Θ. Καλλινικάκη, Θεωρία Κοιν. Εργασίας, Συστηµική Θεραπεία Οικογένειας 1 ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ To δοµικό µοντέλο οικογενειακής θεραπείας Θ. Καλλινικάκη, Θεωρία Κοιν. Εργασίας, Συστηµική Θεραπεία Οικογένειας 1 Οι συστηµικές προσεγγίσεις προέκυψαν από τη Γενική Θεωρία Συστηµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Διαφοροποιημένη Διδασκαλία. Ε. Κολέζα

Διαφοροποιημένη Διδασκαλία. Ε. Κολέζα Διαφοροποιημένη Διδασκαλία Ε. Κολέζα Τι είναι η διαφοροποιημένη διδασκαλία; Είναι μια θεώρηση της διδασκαλίας που βασίζεται στην προϋπόθεση ότι οι δάσκαλοι πρέπει να προσαρμόσουν τη διδασκαλία τους στη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Σπύρος Τσιπίδης. Περίληψη διατριβής

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Σπύρος Τσιπίδης. Περίληψη διατριβής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Σπύρος Τσιπίδης Γεω - οπτικοποίηση χωρωχρονικών αρχαιολογικών δεδομένων Περίληψη διατριβής H παρούσα εργασία

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοθεραπεία και θέματα σεξουαλικής ταυτότητας. Τσαμπίκα Μπαφίτη, M.Sc., Ph.D., Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια (ECP)

Ψυχοθεραπεία και θέματα σεξουαλικής ταυτότητας. Τσαμπίκα Μπαφίτη, M.Sc., Ph.D., Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια (ECP) Ψυχοθεραπεία και θέματα σεξουαλικής ταυτότητας Τσαμπίκα Μπαφίτη, M.Sc., Ph.D., Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια (ECP) ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Οι βασικές κατηγορίες θεωριών για την ομοφυλοφιλία Φυσιολογικές

Διαβάστε περισσότερα

Το περιβάλλον ως σύστηµα

Το περιβάλλον ως σύστηµα Το περιβάλλον ως σύστηµα Σύστηµα : ηιδέατουστηθεώρησητουκόσµου Το σύστηµα αποτελεί θεµελιώδη έννοια γύρω από την οποία οργανώνεται ο τρόπος θεώρησης του κόσµου και των φαινοµένων που συντελούνται µέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ ΔΕΠΠΣ ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών ΔΕΠΠΣ Φ.Ε.Κ., 303/13-03-03, τεύχος Β Φ.Ε.Κ., 304/13-03-03, τεύχος Β Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην σύνταξη των ΔΕΠΠΣ Γενικότερες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης²

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Οικοτροφείο ΕΠΑΚΜΟΣ, Εταιρία Συστημικής Θεραπείας και Παρέμβασης

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα Ι. Κλίμακα Διερεύνησης Προσδοκιών. Ερωτηματολόγιο Οι Προσδοκίες μου από το σεμινάριο

Παράρτημα Ι. Κλίμακα Διερεύνησης Προσδοκιών. Ερωτηματολόγιο Οι Προσδοκίες μου από το σεμινάριο Παράρτημα Ι Κλίμακα Διερεύνησης Προσδοκιών Ερωτηματολόγιο Οι Προσδοκίες μου από το σεμινάριο Σημειώστε τον βαθμό συμφωνίας ή διαφωνίας σας με τις παρακάτω προτάσεις, με βάση την επεξήγηση που ακολουθεί:

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης Στη πράξη, για να είναι μια σχολική μονάδα αποτελεσματική, είναι απαραίτητη η αρμονική και μεθοδική λειτουργία του κάθε υποσυστήματος: μαθητές, εκπαιδευτικοί, διδακτικοί χώροι, διαθέσιμα μέσα, με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Επιχειρησιακό Πρόγραμμα: «Εκπαίδευση και Δια βίου Μάθηση» Εκτενής Σύνοψη. Αθήνα

Επιχειρησιακό Πρόγραμμα: «Εκπαίδευση και Δια βίου Μάθηση» Εκτενής Σύνοψη. Αθήνα Επιχειρησιακό Πρόγραμμα: «Εκπαίδευση και Δια βίου Μάθηση» Εκτενής Σύνοψη Αθήνα Απρίλιος 2008 Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Εκπαίδευση και Δια βίου Μάθηση» Στις επόμενες σελίδες γίνεται μια πρώτη προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγικές Εφαρμογές Η/Υ. Ράνια Πετροπούλου

Παιδαγωγικές Εφαρμογές Η/Υ. Ράνια Πετροπούλου Παιδαγωγικές Εφαρμογές Η/Υ Ράνια Πετροπούλου rania.petro@yahoo.gr Τι θα δούμε? ICT - Information and communication technologies ICT - Information and communication technologies Οι Νέες Τεχνολογίες Πληροφορίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. Φιλία Ίσαρη Επίκουρη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. Φιλία Ίσαρη Επίκουρη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ Φιλία Ίσαρη Επίκουρη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΥΝ-ΒΟΥΛΕΥΟΜΑΙ=συνεξετάζω με κάποιον το πρόβλημα του και

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία Ομαδικο-Αναλυτικής Οικογενειακής Θεραπείας

Παιδεία Ομαδικο-Αναλυτικής Οικογενειακής Θεραπείας Παιδεία Ομαδικο-Αναλυτικής Οικογενειακής Θεραπείας Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΦΟΡΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ & ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΟΜΑΔΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ - HOPEinGA Hellenic Organisation of Psychotherapy and Education

Διαβάστε περισσότερα

Σχεσιακές παραβάσεις στην υπερνεωτερικότητα: Ο διυποκειμενικός εαυτός στη μυστική πλευρά των σχέσεων: Βιωμένες. εμπειρίες εξωδυαδικών σχέσεων

Σχεσιακές παραβάσεις στην υπερνεωτερικότητα: Ο διυποκειμενικός εαυτός στη μυστική πλευρά των σχέσεων: Βιωμένες. εμπειρίες εξωδυαδικών σχέσεων Περίληψη πρότασης για την εκπόνηση διδακτορικής διατριβής με θέμα, Τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, ΕΚΠΑ Συγγραφέας: Nτάλη Ευδοκία Επιβλέπων Καθηγητής: κ.χρηστάκης Νικόλας, Καθηγητής Σχεσιακές

Διαβάστε περισσότερα

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου)

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Ομιλία-συζήτηση με βασικό άξονα προσέγγισης το Φάσμα του Αυτισμού και με αφορμή το βιβλίο της Εύας Βακιρτζή «Το Αυγό» στο

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr 1 4/30/2014 Σχολικές κοινότητες μάθησης εστιάζουν στην προσωπικότητα του μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Εκπαίδευσης με σκοπό τη Διδασκαλία με χρήση Ψηφιακών Τεχνολογιών

Μοντέλα Εκπαίδευσης με σκοπό τη Διδασκαλία με χρήση Ψηφιακών Τεχνολογιών 1ο Κεφάλαιο Μοντέλα Εκπαίδευσης με σκοπό τη Διδασκαλία με χρήση Ψηφιακών Τεχνολογιών Τις τελευταίες δεκαετίες, οι επιστημονικές ενώσεις, οι συνδικαλιστικοί φορείς και εκπαιδευτικοί της πράξης μέσω συνεδρίων

Διαβάστε περισσότερα

PHOTOVOICE. Κλειώ Κούτρα

PHOTOVOICE. Κλειώ Κούτρα PHOTOVOICE Κλειώ Κούτρα PHOTOVOICE ΤΙ ΕΙΝΑΙ PHOTOVOICE; ΓΙΑΤΊ ΠΡΈΠΕΙ ΝΑ ΤΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΉΣΕΤΕ; ΠΟΙΟΣ ΠΡΈΠΕΙ ΝΑ ΤΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΉΕΙ; ΠΟΤΕ ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΤΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΕ; ΠΏΣ ΜΠΟΡΕΊΤΕ ΝΑ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΉΣΕΤΕ PHOTOVOICE

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηση σε νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα

Μάθηση σε νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Μάθηση σε νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα Ενότητα 4: Γνωστικές Θεωρίες Μάθησης Βασιλική Μητροπούλου-Μούρκα Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα για σχιζοφρενείς με σκοπό την αποκατάσταση και αποασυλοποιήση τους μέσω της βελτίωσης των γνωστ

ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα για σχιζοφρενείς με σκοπό την αποκατάσταση και αποασυλοποιήση τους μέσω της βελτίωσης των γνωστ Η ελληνική έκδοση του IPT Απαρτιωτική Ψυχολογική Θεραπεία για Σχιζοφρενείς Κ. Ευθυμίου & Σ. Ρακιτζή Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Ο υπολογιστής ως γνωστικό εργαλείο. Καθηγητής Τ. Α. Μικρόπουλος

Ο υπολογιστής ως γνωστικό εργαλείο. Καθηγητής Τ. Α. Μικρόπουλος Ο υπολογιστής ως γνωστικό εργαλείο Καθηγητής Τ. Α. Μικρόπουλος Τεχνολογίες Πληροφορίας & Επικοινωνιών ΟιΤΠΕχαρακτηρίζουνόλαταμέσαπουείναιφορείς άυλων μηνυμάτων (χαρακτήρες, εικόνες, ήχοι). Η αξιοποίησή

Διαβάστε περισσότερα

H ΣΧΟΛΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Δρ. Γεώργιος Καμπουρίδης

H ΣΧΟΛΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Δρ. Γεώργιος Καμπουρίδης H ΣΧΟΛΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Δρ. Γεώργιος Καμπουρίδης Πως θα ορίζατε : το Δημοτικό το Γυμνάσιο το Λύκειο Μια μικρογραφία της κοινωνίας; Τα βασικά χαρακτηριστικά κάθε κοινωνικού συστήματος Αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στην ατομική και ομαδική Συστημική Αναπαράσταση

Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στην ατομική και ομαδική Συστημική Αναπαράσταση Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2016-17 Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στην ατομική και ομαδική Συστημική Επωνυμία και Βασική Περιγραφή Εκπαιδευτικού Προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια

Διαβάστε περισσότερα