Ομάδες στήριξης εκπαιδευτικών με συστημική προσέγγιση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ομάδες στήριξης εκπαιδευτικών με συστημική προσέγγιση"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ «ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ» ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Μπίμπου-Νάκου Ιωάννα ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: Βλάχου Ελένη Ομάδες στήριξης εκπαιδευτικών με συστημική προσέγγιση Οι απόψεις των εκπαιδευτικών για την προσωπική τους στήριξη σε ψυχοκοινωνικά προβλήματα στο χώρο του σχολείου. Η περίπτωση του «Προγράμματος επιστημονικής υποστήριξης εκπαιδευτικών στην πρόληψη ψυχοκοινωνικών προβλημάτων στο χώρο του σχολείου» με συστημική προσέγγιση. Τριμελής Επιτροπή: Μπίμπου-Νάκου Ιωάννα Κογκίδου Δήμητρα Τουρτούρας Χρήστος ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ - ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2013

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή 5 Α ΜΕ Ρ ΟΣ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑ ΙΣΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΣΚΕΨΗ Ιστορική αναδρομή Ορισμός του συστήματος και συστημική σκέψη Συστημική προσέγγιση και επικοινωνία Βασικά ερωτήματα της συστημικής σκέψης Πραγματικότητα Αιτιότητα Γλώσσα και αναδρομικότητα 1.4. Μία συστημική κατανόηση των «προβλημάτων» Τι είναι πρόβλημα; Πώς κατασκευάζονται τα προβλήματα; Το σχολείο ως σύστημα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥ- ΤΙΚΩΝ Οι συνθήκες εργασίες και η σχολική κουλτούρα Οι συνθήκες εργασίας στο σχολείο Οι συνθήκες εργασίας μέσα στην τάξη Η σχολική κουλτούρα Η δημιουργία, η διαχείριση και η βελτίωση της κουλτούρας Το σχολικό κλίμα: Έννοια και διαστάσεις Το σχολικό κλίμα ως παράγοντας αποτελεσματικότητας Ο διευθυντής και το σχολικό κλίμα

3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Η ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ Η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών: Εννοιολογικό πλαίσιο και σημασία Αναγκαιότητα και επικαιρότητα της επιμόρφωσης 3.3. Σύντομη ιστορική επισκόπηση της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών 3.4. Τυπολογίες οργάνωσης της επιμόρφωσης Η επιμόρφωση εκτός και εντός του σχολικού πλαισίου Μετεκπαίδευση Διά βίου μάθηση-αυτοανανέωση: Σχεδιασμός της προσωπικής ανάπτυξης και αλλαγής Συνεργασίες - Δίκτυα μάθησης Β ΜΕΡΟΣ: ΕΡΕΥΝΗΤ ΙΚ Ο ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αφετηρία της έρευνας 4.2. Σκοπός της έρευνας - Ερευνητικά ερωτήματα - Περιορισμοί της έρευνας 4.3. Μεθοδολογία της έρευνας Επιλογή των ειδών των δεδομένων και των τεχνικών συλλογής δεδομένων Σχεδιασμός της συνέντευξης - Δομή του οδηγού συνέντευξης Διαδικασία διεξαγωγής της έρευνας Χρόνος, τόπος, τρόπος διεξαγωγής της συνέντευξης Στάδια διεξαγωγής της συνέντευξης Περιγραφή των συμμετεχουσών 4.6. Διαχείριση - Οργάνωση Ανάλυση των ποιοτικών δεδομένων Διαχείριση και ανάλυση του πρωτογενούς υλικού Οργάνωση και ανάλυση των δεδομένων - Ποιοτική ανάλυση περιεχομένου Έλεγχος της ποιοτικής έρευνας ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 5.1. Κίνητρα συμμετοχής στο πρόγραμμα

4 5.2. Προσδοκίες Θέματα που τέθηκαν στην ομάδα προς διερεύνηση Δυσκολίες στην καθημερινότητα των εκπαιδευτικών Θεωρία και πράξη Βιωματική μάθηση Δυναμική της ομάδας Αλλαγές που διαπιστώθηκαν Προτάσεις που διατυπώθηκαν 5.9. Άλλες παρατηρήσεις και σχόλια των συμμετεχουσών ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Συμπεράσματα 6.2. Προτάσεις ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ. Παράρτημα Ι: Οδηγός συνέντευξης Παράρτημα ΙΙ: Κατηγορίες αποτελεσμάτων

5 Εισαγωγή Στις αρχές του 21ου αιώνα κυρίαρχο στοιχείο είναι η έντονη ρευστότητα που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Ποικίλες μεταβολές στους τομείς της τεχνολογίας, της γνώσης και της οικονομίας έχουν επηρεάσει τον τρόπο ζωής, τη γεωγραφική και κοινωνική κινητικότητα, την εργασία, τις ανθρώπινες σχέσεις. Όλες αυτές οι δημογραφικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις έχουν επιφέρει βαθιές μεταβολές στη δομή και τη λειτουργία τόσο της οικογένειας όσο και του σχολείου, καθώς και τα δύο αποτελούν θεμελιακά συστήματα κοινωνικοποίησης της κοινωνίας μας, απορροφώντας έτσι ένα σημαντικό μέρος των κλυδωνισμών από τις κοινωνικές αλλαγές. Ακολούθως διαταράσσονται και στα δύο συστήματα οι ουσιαστικές διαδικασίες αυτορρύθμισης σε ό,τι αφορά στις αξίες και τους στόχους τους. Αυτό αντανακλάται στα πολλαπλά προβλήματα που συναντούν οι εκπαιδευτικοί καθημερινά μέσα στη σχολική τάξη. Ταυτόχρονα συγκρούσεις στο σύλλογο διδασκόντων, πίεση στη σχέση με τη διοίκηση και την πολιτεία, αλλά επίσης, συνειδησιακές συγκρούσεις σε σχέση με τους πολλαπλούς ρόλους και την ιδεολογική τους τοποθέτηση και κοσμοθεωρία διαταράσσουν το επαγγελματικό τοπίο των εκπαιδευτικών. Μέσα στο σχολείο απουσιάζουν διαδικασίες που να παρέχουν ουσιαστική βοήθεια στους δασκάλους για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων. Αφορμή για την επιλογή της παρούσας μελέτης αποτέλεσε η συμμετοχή μου σε ένα Πρόγραμμα Επιστημονικής Υποστήριξης Εκπαιδευτικών με συστημική προσέγγιση, όταν μετά από δεκαπέντε χρόνια δημιουργικής και μαχητικής επαγγελματικής πορείας ως εκπαιδευτικού στην πρωτοβάθμια ένιωσα ψυχική κόπωση, έντονη απογοήτευση και ατονία. Προβλήματα μάθησης και συμπεριφοράς των παιδιών στην τάξη, ασυνεννοησία και δυστοκία στο σύλλογο διδασκόντων εκείνο το χρονικό διάστημα σε συνδυασμό με δύσκολες περιστάσεις στο οικογενειακό μου περιβάλλον αποδυνάμωναν την αγωνιστικότητά μου, ισχυροποιώντας μέσα μου το αίτημα/ανάγκη να επαναπροσδιορίσω την επαγγελματική μου ταυτότητα και να αποσαφηνίσω τα όρια του ρόλου μου, να ενισχυθώ και να ενδυναμωθώ, με αποτέλεσμα να αναζητήσω στήριξη έξω από το πλαίσιο του σχολείου. Με ποιο τρόπο σχετίζεται η συστημική σκέψη με το σχολείο; Το σχολείο αποτελεί έναν οργανισμό, ο οποίος έχει τις δικές του αξίες και κανόνες, καθώς και μια δομή ρόλων, οι οποίοι καθορίζουν την κατανομή της εργασίας ανάμεσα στα 5

6 μέλη, ώστε να εξασφαλίζεται η καλή λειτουργία του συνόλου. Στο σχολείο υπάρχει πάντα μια ιεραρχία, μια δομημένη εξουσία, αλλά και μια ιδεολογία που καθορίζει τους κανόνες. Υπάρχουν ακόμα μηχανισμοί ανατροφοδότησης που ενημερώνουν τον οργανισμό για τη λειτουργικότητά του, ώστε να προσαρμόζεται καλύτερα στις απαιτήσεις του περιβάλλοντός του. Σύμφωνα με τη συστημική σκέψη, το σχολείο, όπως και κάθε οργανισμός, είναι ένα ανοιχτό, ζωντανό σύστημα, που απαρτίζεται από αναγνωρίσιμα υποσυστήματα (σχολική τάξη, σύλλογος διδασκόντων, σύλλογος γονέων, διεύθυνση του σχολείου, ακόμα και την κοινότητα, αλλά και το ευρύτερο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον, που και αυτά αποτελούν συστήματα) τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Στο σύστημα του σχολείου αναγνωρίζει κανείς επίσημες ή ανεπίσημες ιεραρχίες, ρόλους που καλούνται να διαδραματίσουν τα διάφορα υποσυστήματα. Τα άτομα που επικοινωνούν εμπλέκονται συγχρόνως σε οριζόντιες και κάθετες σχέσεις με άλλα πρόσωπα και άλλα συστήματα. Επίσης, το σχολείο αποτελεί ένα χώρο, τόσο γεωγραφικό όσο και κοινωνικόψυχολογικό, όπου διάφορες μεταβλητές βρίσκονται σε διαρκή επικοινωνία και αλληλεξάρτηση. Για την αντιμετώπιση των προβλημάτων η συστημική θεωρία προτείνει το «άνοιγμα» των ορίων του σχολείου και της οικογένειας για τη διέλευση πληροφοριών, που θα αλλάξουν τους παγιωμένους και δυσλειτουργικούς τρόπους αλληλεπίδρασης και την επίτευξη ορίων δυναμικής ισορροπίας. Οι εκπαιδευτικές δυσκολίες δεν αφορούν καθαυτές τις εσωτερικές ιδιωτικές διεργασίες των ατόμων και τον εαυτό ως το κέντρο του κοινωνικού κόσμου αλλά ως ένα πλέγμα σχέσεων και συνδέσεων που διαμορφώνονται. Η συστημική προσφέρει τη δυνατότητα για πολλαπλές αφηγήσεις της πραγματικότητας, ενώ αναγνωρίζει τη συνυπάρχουσα κοινωνική και πολιτισμική πλαισίωσή τους, εμπλέκοντας όσο το δυνατόν περισσότερα άτομα σε δράσεις που διευρύνουν τα ρεπερτόρια για τη σχολική ζωή. Η παρούσα ερευνητική μελέτη επιχειρεί να διερευνήσει τις απόψεις των εκπαιδευτικών για τις δυνατότητες αντιμετώπισης των ψυχοκοινωνικών προβλημάτων που προκύπτουν στο χώρο του σχολείου. Αποτελεί μια αποτίμηση των αποτελεσμάτων του προαναφερθέντος Προγράμματος, ώστε να αναδειχθούν οι ανάγκες ή οι δυσκολίες που τους κινητοποίησαν σε αναζήτηση βοήθειας, σε ποια επίπεδα έλαβαν στήριξη και τι είδους αλλαγές επέτυχαν. Γενικότερα πώς αξιολογούν την εμπειρία αυτή και τι προτείνουν, ώστε να διασφαλίζεται η καλή ψυχική υγεία τόσο των εκπαιδευτικών όσο και των μαθητών και μαθητριών. Το θέμα προσεγγίζεται στο επίπεδο της ψυχικής υγείας για τους εξής λόγους: Κατά πρώτον, όπως διακηρύσσεται στο Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο 6

7 Προγραμμάτων Σπουδών (ΥΠ.Ε.Π.Θ, 2002, σ. 5), «το σχολείο καλείται να συμβάλλει πρωτίστως στη διαμόρφωση προσωπικοτήτων με στέρεες ηθικές αρχές και ισχυρή αυτοαντίληψη και να δώσει βαρύτητα στην ικανοποίηση του συνόλου των συναισθηματικών και νοητικών αναγκών και ενδιαφερόντων του μαθητή». Κατά δεύτερον, από σχετικές έρευνες προκύπτει ότι οι εκπαιδευτικοί πρέπει να αναγνωρίζουν ζητήματα που αφορούν τα συστήματα, την επικοινωνία και τον αναστοχασμό. Τρίτον, η εκπαίδευση υπό το πρίσμα της ψυχικής υγείας είναι σημαντική τόσο σε επίπεδο πρόληψης όσο και αντιμετώπισης, καθώς στο σημερινό σχολείο συχνά δημιουργούνται κρίσεις, συγκρούσεις, αγχογόνες καταστάσεις. Επίσης, συχνά τα παιδιά μεταφέρουν τον απόηχο κρίσεων, συγκρούσεων και αγχογόνων καταστάσεων από το σπίτι στο σχολείο. Τέταρτον, οι εκπαιδευτικοί μέσα στην τάξη αντιμετωπίζουν προβλήματα συμπεριφοράς, μάθησης των παιδιών. Σε όλα αυτά καλούνται να ανταπεξέλθουν επιτυχώς. Στην παρούσα εργασία οι εκπαιδευτικοί σκιαγραφούν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στην επαγγελματική του καθημερινότητα σε σχέση με τα παιδιά, τους γονείς των παιδιών, τους συναδέλφους. Από την άλλη πλευρά εκφράζουν την ικανοποίησή τους από τις ωφέλειες που έλαβαν κατά τη διάρκεια αλλά και μετά το πέρας του προγράμματος και διατυπώνουν προτάσεις για θεσμοθέτηση πρακτικών που θα διευκολύνουν την επαγγελματική τους ανάπτυξη, θα ενδυναμώσουν το ρόλο τους, τις καλές πρακτικές τους, ώστε να γίνει η εκπαίδευση και η μάθηση πιο αποτελεσματική και ολοκληρωμένη. Η ερευνητική εργασία αναπτύσσεται σε δύο πλαίσια, το θεωρητικό και το ερευνητικό. Στο θεωρητικό πλαίσιο εξετάζονται τρεις πτυχές: Στο πρώτο κεφάλαιο διερευνάται η έννοια της συστημικής σκέψης και θεωρίας, ξεκινώντας από την ιστορική αναδρομή, ώστε να γίνει κατανοητή η εξέλιξή της στο πέρασμα του χρόνου, οι επιδράσεις που την διαμόρφωσαν και εξηγούν τις σημερινές της διαστάσεις. Προσεγγίζονται τα βασικά ερωτήματά της συστημικής σκέψης, που πραγματεύονται την έννοια του πραγματικού, της αιτιότητας, της κοινωνικής κατασκευής της πραγματικότητας, της συστημικής κατανόησης των «προβλημάτων». Επίσης, εξετάζεται το σχολείο ως σύστημα. Το δεύτερο κεφάλαιο αναφέρεται στο επάγγελμα του εκπαιδευτικού της πρωτοβάθμιας στη σύγχρονη πραγματικότητα και ανιχνεύει τις συνθήκες εργασίας, τη σχολική κουλτούρα και το σχολικό κλίμα, τους ρόλους και τις συγκρούσεις στο πλαίσιο του σχολείου. Το τρίτο κεφάλαιο πραγματεύεται το εννοιολογικό πλαίσιο της επιμόρφωσης, επιχειρεί μια σύντομη ιστορική αναδρομή στα πλαίσια του ελληνικού χώρου, εξετάζει τις τυπολογίες οργάνωσης μέσα και έξω από το σχολικό 7

8 πλαίσιο, και την έννοια της διά βίου μάθησης σε συνδυασμό με το σχεδιασμό της προσωπικής ανάπτυξης και αλλαγής. Στο δεύτερο μέρος, στο ερευνητικό πλαίσιο, παρουσιάζεται η ποιοτική έρευνα που πραγματοποιήθηκε με συνεντεύξεις, οι οποίες δόθηκαν από έντεκα εκπαιδευτικούς (δέκα γυναίκες και έναν άνδρα, για το λόγο αυτό στο εξής όπου γίνεται αναφορά στην ομάδα αυτή, η εκφορά του λόγου διατυπώνεται σε γένος θηλυκό). Οι δέκα εκπαιδευτικοί προέρχονταν από το χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και μία μόνο εκπαιδευτικός από το χώρο της δευτεροβάθμιας. Όλες τους εργάζονταν σε σχολεία του Νομού Θεσσαλονίκης και 8 συμμετείχαν στο Πρόγραμμα Επιστημονικής Υποστήριξης Εκπαιδευτικών του Ελληνικού Κέντρου Ψυχικής Υγιεινής, είτε στον πρώτο κύκλο εφαρμογής είτε στο δεύτερο κύκλο Πιο συγκεκριμένα, στο τέταρτο κεφάλαιο γίνεται εκτενής αναφορά στην αφετηρία, το σκοπό, τα ερευνητικά ερωτήματα και περιγράφεται διεξοδικά η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε για τη διεξαγωγή της έρευνας. Ακόμη, αναπτύσσονται λεπτομερώς οι διαδικασίες της διαχείρισης, οργάνωσης και ανάλυσης των ποιοτικών δεδομένων που συγκεντρώθηκαν από τις συνεντεύξεις των συμμετεχουσών. Στο πέμπτο κεφάλαιο παρατίθενται τα αποτελέσματα της έρευνας, η επιχειρηματολογία που σχετίζεται με τα ευρήματα που προέκυψαν και αναφέρονται στα ερωτήματα της έρευνας, τους προβληματισμούς. Στο έκτο κεφάλαιο κατατίθενται τα συμπεράσματα της ερευνήτριας που διαφαίνονται μέσω των αποτελεσμάτων, διατυπώνονται οι προτάσεις και φυσικά τα νέα ερευνητικά ερωτήματα που αναδύονται. Η αξία της παρούσας έρευνας στηρίζεται στο γεγονός όχι τόσο ότι σκιαγραφεί τις δυσκολίες του επαγγελματικού περιβάλλοντος των εκπαιδευτικών, οι οποίες τις ωθούν σε αναζήτηση στήριξης έξω από το σχολείο, όσο ότι δίνει σε αυτές την ευκαιρία να αρθρώσουν τις προτάσεις τους, ώστε να θεσμοθετηθούν πρακτικές που πραγματικά να καλύπτουν τις ανάγκες τους, να τις ενδυναμώνουν στην επαγγελματική τους πρακτική μέσα από ατομικές και ομαδικές διαδικασίες ανάπτυξης μέσα και έξω από το σχολείο και να τις καθιστούν πιο δημιουργικές και αποτελεσματικές. Η πρωτοτυπία της έρευνας συνίσταται στο γεγονός ότι για πρώτη φορά γίνεται σύνδεση μιας ομάδας εκπαιδευτικών με τη συστημική σκέψη, ως εργαλείο για τη διευκόλυνση της επαγγελματικής τους καθημερινότητας. Βέβαια η έρευνα αυτή έχει περιορισμένο χαρακτήρα, παρόλα αυτά όμως, δεν είναι δυνατόν να αγνοηθεί ο ενδεικτικός χαρακτήρας της και γι αυτό το λόγο

9 ίσως δώσει την αφορμή για κάποιους γόνιμους προβληματισμούς αναφορικά με τις δυνατότητες για την επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών, η οποία με τη σειρά της θα επηρεάσει την αποτελεσματικότητα και την ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης, ώστε το σχολείο να είναι χώρος χαράς, δημιουργίας, μάθησης, μη αποκλεισμού αλλά ένταξης όλων των διαφορετικοτήτων και πεδίο ανάπτυξης αρμονικών διαπροσωπικών και επαγγελματικών σχέσεων. Θερμότατες ευχαριστίες στην επιβλέπουσα καθηγήτριά μου, κ. Ιωάννα Μπίμπου-Νάκου, για τη συμπαράσταση και την καθοδήγησή της σε όλα τα βήματα της παρούσας εργασίας. Την ευχαριστώ θερμότατα από βάθους ψυχής. 9

10 Α ΜΕΡΟΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ 10

11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΣΚΕΨΗ 1.1. Ιστορική αναδρομή Η περιπλάνηση στα πρώιμα βήματα των επιστημών που οδήγησαν στη συστημική θεωρία κρίνεται απαραίτητη, για να γίνει πιο κατανοητή η μορφή που έχει πάρει σήμερα. Η συστημική, όπως αναφέρει ο Παρίτσης (2003, σ. 27), έχει τις ρίζες της στις ιδέες του Αριστοτέλη, 1 ο οποίος πρώτος δίδαξε ότι το σύνολο είναι περισσότερο απ ό,τι το άθροισμα των μερών του. 2 Η τελολογική αντίληψή του, ότι δηλαδή όλα τα φαινόμενα και οι συμπεριφορές τείνουν σε κάποιο σκοπό, κυριάρχησε στη δυτική επιστημονική σκέψη για δύο περίπου χιλιετίες. Αυτή κατά το Μεσαίωνα οδήγησε την επιστημονική σκέψη προς την αναζήτηση του νοήματος και τη σημαντικότητα των πραγμάτων (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 20). Στις αρχές του 17ου αιώνα επικράτησε μια νέα μηχανιστική θεώρηση για την ερμηνεία των φυσικών φαινομένων, σύμφωνα με την οποία τα πάντα συνδέονται μεταξύ τους με μια γραμμική, αιτιοκρατική σχέση (ό.π.). Με την προσέγγιση αυτή συνδέονται τα ονόματα του Γαλιλαίου, του Καρτέσιου και του Νεύτωνα, οι οποίοι με τις ανακαλύψεις τους συνέβαλαν σε μια επιστημονική επανάσταση. Η φυσική αποτέλεσε τη βάση όλων των επιστημών και η γραμμική και αναλυτική μέθοδος αναδείχθηκε ως η κυρίαρχη επιστημονική μέθοδος επικρατώντας στον ευρύτερο επιστημονικό χώρο για τριακόσια περίπου χρόνια. Βασική της αρχή ήταν ότι το όλο δεν είναι τίποτε περισσότερο από το άθροισμα των μερών του. Ωστόσο, στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, η ανάπτυξη επιστημών - όπως η βιολογία, η κυβερνητική και η ψυχολογία 3 - οδηγεί στην συνειδητοποίηση ότι το γραμμικό, αιτιοκρατικό μοντέλο δεν μπορεί να ερμηνεύσει όλα τα φαινόμενα (ό.π., σ. 21). Από τις νέες παρατηρήσεις της βιολογίας επισημάνθηκε ότι οι ιδιότητες του όλου είναι διαφορετικές από τις ιδιότητες των επιμέρους τμημάτων, δημιουργώντας μια νέα προσέγγιση και ερμηνεία των φαινομένων, την ολιστική ή 1 Βλ. επίσης Παπαδιώτη-Αθανασίου, Β. (2000). Οικογένεια και όρια. Συστημική προσέγγιση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σ Για την εμφάνιση και την εξέλιξη της συστημικής βλ. επίσης: Δεκλερής, 1986 Hoffman, 1981 Cambell et al., 1991 Boscolo, Ειδικότερα θέσεις που προέρχονταν από τη θεωρία του όλου - Gestalt, την αναπτυξιακή ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 21). 11

12 συστημική προσέγγιση, 4 όπου έμφαση δίνεται περισσότερο στην οργάνωση, στη σύνθεση παρά στην ανάλυση, στη «μεγάλη εικόνα» και όχι στο επιμέρους, στο δάσος και όχι στο δέντρο (Γεωργίου, 2000, σ. 37). Οι βασικές αρχές της νέας επιστημονικής μεθόδου εκφράζονται στη Γενική Θεωρία των Συστημάτων (General Systems Theory). Στη διαμόρφωσή της ιδιαίτερα συνέβαλαν τόσο ο βιολόγος Von Bertalanffy 5 στη δεκαετία του 1950 (Fischer, 2006, σ. 290 Παρίτσης, 2003, σ. 28 Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ Watzlawick, et al., 2005, σ ) όσο και ο μαθηματικός και μηχανικός Wiener, του οποίου οι θέσεις θεμελίωσαν μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο την κυβερνητική 6 επιστήμη, η οποία μελετά τις μεθόδους ελέγχου ανατροφοδότησης μέσα σε ένα σύστημα, ειδικά της ροής πληροφοριών μέσω κύκλων ανατροφοδότησης, δηλαδή τη θεωρία τεχνικών συστημάτων. Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία Συστημάτων, ο κόσμος είναι οργανωμένος σε συστήματα που έχουν μεταξύ τους ιεραρχική σχέση. Κάθε σύστημα είναι υποσύστημα ως προς το αμέσως ανώτερό του και υπερσύστημα ως προς το προηγούμενο του, όπως παρατηρεί ο Miller (1965, p. 218). Με άλλα λόγια, το υπερσύστημα είναι το επόμενο σε βαθμίδα σύστημα στο οποίο εντάσσεται το υποσύστημα. Επιπλέον, τα ζωντανά συστήματα, κατά τη συστημική σκέψη, είναι επίσης οργανωμένα σε επίπεδα, που βρίσκονται σε ιεραρχική σχέση μεταξύ τους, για παράδειγμα όργανο, οργανισμός, άτομο, οικογένεια, κοινωνία, έθνος. Πρέπει να επισημανθεί ότι οι απαρχές των συστημικών ερευνών σε οικογένειες λαμβάνουν χώρα στο προπύργιο της αμερικανικής βιομηχανίας υπολογιστών, στο Palo Alto, γεγονός διόλου τυχαίο, όπως υπογραμμίζουν οι Von Schlippe και Schweitzer (2008, σ. 64). Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους ήταν η διατήρηση της ισορροπίας μετά από την εναρμόνιση μιας υπάρχουσας κατάστασης με μια ιδανική κατάσταση, κυρίως διαμέσου της διοχέτευσης πληροφοριών, οι οποίες αναδεικνύουν αποκλίσεις και εισάγουν διορθώσεις προς την κατεύθυνση της 4 Μέγιστης σημασίας είναι το «παράδειγμα» του Kühn, που πρόσφερε ένα νέο επιστημολογικό τρόπο αντίληψης των φαινομένων αντίθετο από το παραδοσιακό θετικιστικό και αναγωγικό μοντέλο (Kühn, 1962). Βλ. σχετικά Kühn, Th. (1981). Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων (Γ. Γεωργακόπουλος & Β. Κάλφας, μετάφρ.), Θεσσαλονίκη: Σύγχρονα Θέματα. 5 Το κύριο ενδιαφέρον του Bertalanffy ήταν τα ανοιχτά συστήματα, δηλαδή τα ζωντανά συστήματα, τα οποία λαμβάνουν ύλη, ενέργεια και πληροφορίες από το περιβάλλον, τις επεξεργάζονται, τις χρησιμοποιούν, για να αναπαράγουν τον εαυτό τους, και κατόπιν αποβάλλουν ή εκπέμπουν ένα μέρος από αυτές προς τα έξω, δηλαδή με δύο λόγια αυτά τα συστήματα που εξελίσσονται και αναπτύσσονται (Παρίτσης, 2003, σ. 28). Επίσης βλ. Von Schlippe & Schweitze, 2008, σ Η κυβερνητική επιστήμη μελετά τις μεθόδους ελέγχου ανατροφοδότησης μέσα σε ένα σύστημα, ειδικά της ροής πληροφοριών μέσω κύκλων ανατροφοδότησης. 12

13 ιδανικής κατάστασης (αρνητική ανατροφοδότηση). Επιπλέον η έρευνα βασίστηκε στο ότι και οι πιο πολύπλοκες διαδικασίες είναι δυνατόν να προγραμματιστούν και να δρομολογηθούν, εφόσον μπορεί κάποιος να σχηματίσει μια εικόνα τους, η οποία να αποτυπώνει με ρεαλιστικό τρόπο την πολυπλοκότητά τους. «Η γενική θεωρία συστημάτων και η κυβερνητική θα συνδυαστούν σταδιακά, για να προκύψει αυτό που σήμερα ονομάζουμε συστημική», αναφέρει ο Winkin σε μια παρουσίαση των κυριότερων εισηγητών της θεωρίας της επικοινωνίας το Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 οι θέσεις της συστημικής προσέγγισης πέρασαν στο χώρο της ψυχοθεραπείας (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 16). Μετά το Β Παγκόσμιο πόλεμο δημιουργήθηκαν ιδιαίτερα προβλήματα στις οικογένειες, οι οποίες για να τα αντιμετωπίσουν απευθύνονταν στους ειδικούς ψυχικής υγείας. Το κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο της εποχής εκείνης προετοίμασε το έδαφος, καθώς λόγω των συνθηκών πολέμου προέκυπταν απώλειες, καθυστερημένοι ή βιαστικοί γάμοι, ραγδαίες αλλαγές σε θέματα σεξουαλικότητας, σχέσεων των φύλων, νέων ελευθεριών, αποδοχής διαζυγίου κ.ά. (Δαμασκηνίδου, 2010, σ. 5). Το κυρίαρχο θεραπευτικό μοντέλο στην κλινική πρακτική και ψυχοθεραπεία για εξήντα περίπου χρόνια (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 16) ήταν αυτό της ψυχαναλυτικής θεωρίας, σύμφωνα με την οποία ο ενδοψυχικός, ατομικός παράγοντας οδηγεί στη διαμόρφωση της προβληματικής συμπεριφοράς αλλά και της θεραπείας. Η έμφαση στον ενδοψυχικό παράγοντα μετριάστηκε τόσο από τους μαθητές του Freud (Horney, Fromm, Adler), οι οποίοι τόνισαν τον κοινωνικοπολιτισμικό παράγοντα (Δαμασκηνίδου, 2010, σ. 6), όσο και από τους συμπεριφοριστές, οι οποίοι εστίασαν στους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Ωστόσο, η αντιμετώπιση της προβληματικής συμπεριφοράς εστιαζόταν και πάλι στα προσωπικά χαρακτηριστικά του ατόμου που εμφάνιζε το πρόβλημα. Όταν η συστημική προσέγγιση έκανε την εμφάνισή της στο χώρο της ψυχοθεραπείας, αποπαθολογικοποίησε το άτομο θεωρώντας ότι η προβληματική συμπεριφορά του είναι αποτέλεσμα διεργασιών και αλληλοαντιδράσεων που λαμβάνουν χώρα μέσα στα όρια του πλαισίου που λειτουργεί (Μπίμπου-Νάκου & Στογιαννίδου, 2006 Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000 Dowling & Osborne, 2001 Von Schlippe & Schweitzer, 2008). Το ενδιαφέρον των ψυχοθεραπευτών στράφηκε από το άτομο στις σχέσεις (Hawkins & Nestoros, 1997). 8 7 Βλ. σχετικά Winkin, Y. (Επιμ.) (1993). Επικοινωνία (Μ. Διάφα & Γ. Παπαδάκης, μετάφρ.). Θεσσαλονίκη: Μάγια. 8 Hawkins, P.J., & Nestoros, J.N. (Εds.) (1997). Psychotherapy: New perspectives on Theory, Practice and Research. Athens: Ellinika Grammata. 13

14 Η συστημική εφαρμόστηκε στη θεραπεία των συστημάτων (Systems Therapy), ξεκινώντας ως θεραπεία οικογένειας, τη δεκαετία του 60 και κυρίως του 70, με δομικές (Minuchin, 1974) και στρατηγικές προσεγγίσεις (Haley, 1977, 9 Palazzoli et al., 1977), όπως αναφέρουν οι Von Schlippe & Schweitzer (2008, σ. 65). Σύμφωνα με αυτές αναπτύχθηκαν ιδέες για το πώς θα έπρεπε να είναι ένα οικογενειακό σύστημα, για να θεωρηθεί «λειτουργικό». Σταδιακά οι θεραπευτές εστίαζαν στο πώς θα μπορούσαν, κάνοντας συχνά σκληρές παρεμβάσεις, να ωθήσουν ένα σύστημα στη μετάβαση από μια «δυσλειτουργική» σε μια «λειτουργική» κατάσταση. Εξελικτικά η σημασία της έννοιας «συστημικός» οδηγήθηκε στην αντίληψη «πέρα από την ομοιόσταση» (Dell, 1982), 10 δηλαδή από την έννοια του οικογενειακού συστήματος μετατοπίστηκε «προς τη θεραπευόμενη μονάδα ως μονάδα σημασιών» (Boscolo et al., 1988). Από την έρευνα της οικογένειας η επιστημονική κοινότητα στράφηκε προς την οικογενειακή θεραπεία με κυριότερους πρωτοπόρους τους εξής οικογενειακούς θεραπευτές: Ομάδα MRI του Palo Alto (Καλιφόρνια): Gregory Bateson, Jay Haley, John Weakland, Don Jackson, Virginia Satir, Paul Watzlawick. Ανατολική ακτή ΗΠΑ: Ackerman (N. York), Bell (Μασαχουσέτη), Bowen, Wynne, Minuchin (Φιλαδέλφεια). Βρετανία: Robin Skynner, Prudence Skynner, Walrond - Skinner, Lieberman. Γερμανία: Stierlin (Χαϊδελβέργη). Οι εξελίξεις σε άλλα επιστημονικά πεδία ωθούν στη διαμόρφωση της συστημικής. Για παράδειγμα, στη χημεία ο Prigogine 11 ανακάλυψε πώς στις χημικές διαδικασίες δημιουργούνταν νέες τάξεις, οι «σκεδαστικές δομές», φαινομενικά «σαν από μόνες τους». Αλλά και στο πεδίο της φυσικής, η συνεργητική (Haken, 1984) 12 και η θεωρία του χάους (Gleick, 1990 Kriz, 1992) 13 εμφανίζουν νέες ιδέες: 9 Haley, J. (1977). Direktive Familientherapie. Strategien für die Lösung von Problemen. München: Pfeiffer. 10 Dell, P. (1982). Beyond homeostasis: Toward a concept of coherence. Family Process, 21, Βλ. σχετικά Prigogine, I., & Stengers, I. (1981). Dialog mit der natur. München: Piper. Επίσης Prigogine, I. (2003). Οι νόμοι του χάους. (Π. Χριστοδούλου, μετάφρ.). Αθήνα: Τραυλός. 12 Haken, H. (1984). Erfolgsgeheimnisse der natur. Synergetic: Die Lehre vom Zusammenwirken. Frankfurt: Ullstein. 13 Βλ. σχετικά Gleick, J. (1990). Chaos die ordnung des universums. München: Knauer. Επίσης Kriz, J. (1992). Chaos und structur. München: Quintessenz. 14

15 «Τα συστήματα μπορούν κάτω από συγκεκριμένες περιφερειακές συνθήκες να αναπτύξουν από μόνα τους νέες δομές μέσω της «αυτοοργάνωσης», μπορούν να αλλάξουν και να σταθεροποιήσουν δομές που έχουν βρει πάνω από μια φορά. Έτσι το ενδιαφέρον επικεντρώνεται από την ισορροπία στην αλλαγή των συστημάτων, η οποία είναι απρόβλεπτη», όπως αναφέρουν οι Von Schlippe και Schweitzer (2008, σ. 65). Η αλλαγή διαμορφώνεται με μη αναστρέψιμο τρόπο από μια κατάσταση που αρχικά φαίνεται σταθερή σε νέα απροσδόκητα σχήματα. Είναι η λεγόμενη «μετάβαση φάσης» από την αρχαία ελληνική λέξη «φάσις», που σημαίνει μορφή με την οποία κάθε φορά εμφανίζεται κάτι. Διατυπώνεται με αυτό τον τρόπο ο δεύτερος νόμος των συστημάτων, σύμφωνα με τον οποίο «τα πράγματα βρίσκονται σε ολοένα και μεγαλύτερη τάξη, αν τα αφήνει κανείς να κυλούν μόνα τους» (Makridakis, όπ. αναφ. στους Dell & Goolishian, 1981, p. 110). 14 Στις αρχές της δεκαετίας του 80 οι γνωσιοθεωρητικές ιδέες για την αυτοποίηση (αυτοοργάνωση) των ζωντανών συστημάτων επηρέασαν έντονα την οπτική των συστημικών θεωρητικών (Maturana & Varela, 1987 Fischer, 1991). 15 Το ενδιαφέρον τους επικεντρώθηκε περισσότερο στην εσωτερική, αυτόνομη λογική της αυτοοργάνωσης των ζωντανών συστημάτων, στη λειτουργική κλειστότητα και συνεπώς και στα όρια αφομοίωσης εξωτερικών επιρροών. Αυτοοργάνωση είναι μια βασική αρχή σύμφωνα με την οποία όλα τα ζωντανά συστήματα έχουν όλα τα συστατικά που χρειάζονται για να διατηρήσουν την πορεία προς το σκοπό που έχουν θέσει. Όταν ένα ζωντανό σύστημα αποκλίνει από την εκπλήρωση του σκοπού, αυτόματα αναπτύσσει μηχανισμούς για τη διόρθωση της πορείας του. Η διεργασία της ανατροφοδότησης είναι ο κύριος μηχανισμός με τον οποίο διατηρείται η πορεία προς το σκοπό ενός ζωντανού συστήματος (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 81). Στην έννοια της αυτοποίησης ενσωματώθηκε η ιδέα ότι τα συστήματα δεν υπάρχουν ποτέ «πραγματικά», αλλά ο κόσμος «δημιουργείται» μέσα από την αντίληψή μας ή, με άλλη διατύπωση, ο κόσμος, χωρίς την αντίληψή μας, είναι αδιανόητος έτσι όπως είναι. Παρόμοιες σκέψεις διατύπωσε και ο ριζοσπαστικός κονστρουξιονισμός, καθώς υποστήριξε ότι η πραγματικότητα γίνεται αντιληπτή ως κάτι που δεν μπορεί 14 Dell, P., Goolishian, H. (1981). Ordnung durch Fluktuation: eine evolutionäre Epistemologie für menschliche Systeme. Familiendynamik, 6, 2, Maturana, H., & Varela, F. (1987). Der Baum der erkenntnis. München: Scherz. Και στην ελληνική: Maturana, H. & Varela, F. (1992). Το δέντρο της γνώσης. Οι βιολογικές ρίζες της ανθρώπινης νόησης (Σ. Μανουσέλης, μετάφρ.). Αθήνα: Κάτοπτρο. Επίσης Fischer, H. (Hg.) (1991). Autopoiese. Eine theorie im brennpunkt der kritik. Heidelberg: Carl Auer. 15

16 να αποδεσμευτεί από τον παρατηρητή, ο οποίος δημιουργεί αυτή την πραγματικότητα μέσω της πράξης της παρατήρησης. Οι περιγραφές μας για την πραγματικότητα αποτελούν τα βασικά στοιχεία που συνθέτουν αυτή την πραγματικότητα. Δεν είναι δυνατόν να υπάρξει μια θεωρία χωρίς υποκείμενο. Συνοψίζοντας, από τις αρχές της δεκαετίας του 80 η συστημική οπτική επηρεάζεται σημαντικά από τις σκεδαστικές δομές, τη συνεργητική, τη θεωρία του χάους, την έννοια της αυτοποίησης και τον κονστρουξιονισμό. Μεταβάλλονται οι εικόνες για το ρόλο του θεραπευτή και του συμβούλου, αφού τα συστήματα κάνουν ούτως ή άλλως αυτό που τους υπαγορεύει η αυτοοργάνωσή τους. Αυτοί πλέον οδηγούν σε διαλόγους που περιγράφουν διαφορετικές κατασκευές της πραγματικότητας και δημιουργούν ένα παιχνίδι με εναλλακτικές κατασκευές. Οι ιστοριογράφοι της συστημικής θεωρίας, όπως αναφέρουν οι Von Schlippe και Schweitzer (2008, σ. 67), ονομάζουν 16 : Κυβερνητική Α τάξης 17 τη φάση από το 1950 έως το 1980, που είναι μια φάση ανάπτυξης θεωριών για τα παρατηρούμενα συστήματα. Ήδη από νωρίς οι έννοιες της κυβερνητικής υιοθετήθηκαν από την οικογενειακή θεραπεία. Έτσι δημιουργήθηκε η κυβερνητική Α τάξης, η οποία περιγράφει σήμερα τις «δηλώσεις στο επίπεδο των γεγονότων» (δηλ. δηλώσεις για το πώς «είναι στην πραγματικότητα» ένα σύστημα: ότι έχει κανόνες, όρια, υποσυστήματα, κ.ά.), στις οποίες υπονοούνται όροι ελέγχου, καθοδήγησης και ρύθμισης. Κυβερνητική Β τάξης 18 (Hoffman, 1987 Schiepek, 1991), 19 από το 1980 και μετά, που είναι μια φάση εξέλιξης των θεωριών για τους παρατηρητές που παρατηρούν 16 Ως κυβερνητική ορίζεται ένα επιστημονικό πρόγραμμα για την περιγραφή της ρύθμισης και του χειρισμού πολύπλοκων συστημάτων. 17 Συνοπτικά, στο επιστημολογικό πλαίσιο της Α Κυβερνητικής και της Γενικής Θεωρίας των Συστημάτων αναπτύχθηκαν τα παρακάτω θεραπευτικά μοντέλα: το Επικοινωνιακό Μοντέλο (προσέγγιση MRI) - Δεκαετία του 60 (Bateson, Jackson, Watzlawick) το Δομικό Μοντέλο - Δεκαετία του (Minuchin) το Στρατηγικό Μοντέλο - Δεκαετία του 80 (Haley & Madanes) το Μοντέλο του Μιλάνου (αρχική φάση). 18 Στο επιστημολογικό πλαίσιο της Β Κυβερνητικής και του Κοινωνικού Κονστρουξιονισμού: η αναθεώρηση του Μοντέλου του Μιλάνου ή Μετα Μιλάνο η Συνεργατική Προσέγγιση Γλωσσικών Συστημάτων (Collaborative Language Systems Approach) η Αφηγηματική προσέγγιση των M. White και D. Epston η προσέγγιση των Ομάδων Αναστοχασμού (Reflecting Team Approach) και η προσέγγιση του Ανοιχτού Διαλόγου (Open Dialogue Approach). 16

17 ένα σύστημα, όπου οι αρχές της κυβερνητικής εφαρμόζονται στην ίδια την κυβερνητική. Οι θέσεις του κονστρουξιονισμού 20 και του κοινωνικού κονστρουξιονισμού, 21 καθώς και ο ευρύτερος μεταμοντερνισμός που επικρατεί τον επιστημολογικό χώρο θα επηρεάσουν τη συστημική σκέψη. Έτσι η φάση αυτή ονομάζεται κυβερνητική Β τάξης (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 29). Αφορά στην ίδια την κυβερνητική, στους «χάρτες», στις ερωτήσεις του πώς είναι οργανωμένη κυβερνητικά η ανθρώπινη γνώση (Von Schlippe & Schweitzer, 2008, σ. 68). Εδώ ο παρατηρητής και οι αντιληπτικές του δυνατότητες θεωρούνται μέρος του πλαισίου, το οποίο παρατηρεί. Πέρα από την αλληλεπίδραση των ενοτήτων-μελών, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην αλληλεπίδραση και την επικοινωνία των νοημάτων και των εννοιών (interchange of meanings). Έτσι στα πλαίσια της θεραπείας της οικογένειας οι νέες σχολές (Θεραπεία μέσω αφήγησης και η Ερμηνευτική) βασίζονται στην επικοινωνία νοημάτων ανάμεσα στο θεραπευόμενο και στο θεραπευτή (Goolishian & Anderson, 1967 Hoffman, 1993 Parry & Doan, 1994 Dallos, 1997 Παπαδιώτη- Αθανασίου, 2000). 19 Βλ. σχετικά Ho man,. (1987 ). Jenseits von macht und kontrolle. Auf dem wege zu einer systemischem Familientherapie zweiter ordnung. In Zeitschrift für systemische Therapie, 5, 2, Επίσης, Schiepek, G. (1991). Systemtheorie der klinischen Psychologie. Braunschweig: Vieweg. 20 Ο όρος constructionism μεταφράζεται ως «κονστρουξιονισμός». Ο Gergen διαφοροποιεί τον όρο αυτό από τον «κονστρουκτιβισμό» (constructivism), για τον οποίο υποστηρίζει ότι αναφέρεται στη θεωρία του Piaget. Ωστόσο και οι δύο όροι χρησιμοποιούνται στη σχετική βιβλιογραφία με την ίδια έννοια. 21 Ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός αποτελεί μια ευρύτερη επιστημολογική αντίληψη που διαμορφώθηκε στη δεκαετία του Είναι επέκταση του κονστρουξιονισμού, ο οποίος εκφράζει την αντίθεσή του στις θέσεις του μοντερνισμού για την ύπαρξη μιας αντικειμενικής πραγματικότητας έξω από το άτομο, που μπορεί να παρατηρηθεί και να καταγραφεί. Αυτό που ο παρατηρητής παρατηρεί και καταγράφει ως αντικειμενικό είναι η δική του παρατήρηση της πραγματικότητας. Ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός αναπτύσσεται μετά τον κονστρουξιονισμό και υποστηρίζει ότι αυτό που θεωρείται αντικειμενική πραγματικότητα είναι η πραγματικότητα που έχουν φτιάξει οι άνθρωποι κατά τη μεταξύ τους επικοινωνία. Ουσιαστικά ο κονστρουξιονισμός αναφέρεται στην πραγματικότητα που διαμορφώνει το υποκείμενο, ενώ ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός στην πραγματικότητα που διαμορφώνει μια κοινωνική ομάδα και εκφράζεται στον πολιτισμό (Boscolo, 1996, p. 22). Βλ. σχετικά Boscolo, L. & Bertando, P. (1996). Systemic therapy with individuals. London: Kamac Books. Ως απόρροια της κοινωνικής κατασκευής της πραγματικότητας προέκυψαν μια σειρά από θέσεις που ανήκουν στη θεωρία του κοινωνικού κονστρουξιονισμού, όπως ο ιστορικός και πολιτισμικός περιορισμός της γνώσης, οι πολλές πραγματικότητες και η σημασία της γλώσσας για την κατασκευή της πραγματικότητας. Κύριος εκπρόσωπος του κοινωνικού κονστρουξιονισμού είναι ο Αμερικανός κοινωνικός ψυχολόγος Kenneth Gergen. Υποστηρίζει ότι πρόκειται για μια μεταμοντέρνα θεωρία που προσπαθεί να αντικαταστήσει τις δήθεν μοντέρνες ιδέες ότι ο άνθρωπος μηχανή ενεργεί με ένα υπολογίσιμο πρόγραμμα, και προτείνει το μοντέλο του ανθρώπου ως κοινωνικής κατασκευής, που οι ενέργειές του είναι συνυφασμένες με τις κοινωνικές διαδικασίες. Μια «αντικειμενική» πραγματικότητα είναι αδιανόητη. Βλ. σχετικά Gergen, Κ. (1997). Ο κορεσμένος εαυτός (Α. Ζώτος, μετάφρ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. 17

18 Στο χώρο της ψυχολογίας η συστημική προσέγγιση βρίσκει εφαρμογή στην έρευνα και στη μεθοδολογία προσέγγισης των ψυχολογικών φαινομένων, καθώς και στην ψυχοθεραπεία. Παράλληλα, εμπλουτίζεται από τις επιδράσεις των εκάστοτε επιτευγμάτων σε διάφορους επιστημονικούς κλάδους. Στην Ελλάδα πλέον αρκετά Κέντρα Ψυχολογίας εφαρμόζουν τη συστημική ψυχοθεραπεία και εκπαιδεύουν νέους θεραπευτές στο μοντέλο αυτό. Επίσης, πέρα από την επαγγελματική κατάρτιση τα Κέντρα αυτά αναλαμβάνουν την ευαισθητοποίηση ατόμων από διάφορους επαγγελματικούς χώρους στο συστημικό τρόπο σκέψης (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 30). Έτσι, οι βασικές αρχές της συστημικής θεώρησης εφαρμόζονται και σε πολλούς άλλους χώρους και οργανισμούς όπου υπάρχει ανθρώπινη συναλλαγή, όπως στην εκπαίδευση ατόμων σε ειδικότητες που ασχολούνται με τον άνθρωπο (κοινωνικοί λειτουργοί, γιατροί, δικαστές κλπ. Επίσης, πολλές είναι οι εφαρμογές 22 της συστημικής που αναπτύχθηκαν σε επιμέρους κλάδους, όπως στη μηχανική, στη διοίκηση επιχειρήσεων και συστημάτων, στην πληροφορική και αλλού Ορισμός του συστήματος και συστημική σκέψη Στη Γενική Θεωρία Συστημάτων, όπως αναφέρει ο Miller (1965, p. 200), 23 σύστημα θεωρείται κάθε «ομάδα από ενότητες και οι μεταξύ τους σχέσεις». Το σύστημα δε νοείται ως συλλογή στοιχείων αλλά ως οργάνωση από αλληλοεξαρτώμενες ενότητες, όπου η συμπεριφορά ενός στοιχείου επηρεάζει και επηρεάζεται από τη συμπεριφορά των άλλων. Η συμπεριφορά του συστήματος εξαρτάται κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένες οι ενότητές του. Η Satir (1988, σ. 159) 24 απέδωσε τη σημασία της οργάνωσης με το χαρακτηριστικό παράδειγμα της παρασκευής ψωμιού. Τα υλικά που χρειάζονται 22 Αρκετές είναι οι εφαρμογές της συστημικής σε επιμέρους κλάδους, όπως η Systems Engineering (Παρίτσης, 2003, σ. 29), η οποία ασχολήθηκε με το πώς τα μέρη ενός συστήματος μπορούν να είναι έτσι σχεδιασμένα και οργανωμένα, ώστε να ταιριάζουν μεταξύ τους και να μπορεί να ελεγχθεί το αποτέλεσμα της λειτουργίας τους, για να επιτευχθεί το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Άλλος σημαντικός κλάδος ήταν και η Συστημική Ανάλυση, που μελετά και σχεδιάζει τις δραστηριότητες εκείνες που θα φέρουν το βέλτιστο αποτέλεσμα συνδυάζοντας το κόστος και τα οφέλη. Η Επιχειρησιακή Έρευνα είναι ένας άλλος κλάδος που επιδιώκει να βρει τον καλύτερο τρόπο για να επιτευχθεί ο συγκεκριμένος στόχος, ενώ τα τελευταία χρόνια η συστημική θεωρία βρήκε εφαρμογή στη Διοίκηση Επιχειρήσεων και στη Διοίκηση Συστημάτων (ό.π.). 23 Miller, J. (1965). Living systems theory: Basic concepts. Behavioral Science, 10, Satir, V. (1988). Πλάθοντας ανθρώπους (Λ. Στυλιανούδη, μετάφρ.). Αθήνα: Κέδρος. 18

19 είναι νερό, ζάχαρη και αλάτι, όμως οι μεταξύ τους συνδυασμοί και ο τρόπος επεξεργασίας μπορεί να δώσει διαφορετικό αποτέλεσμα, δηλαδή ψωμί ή τσουρέκι. Συνηγορώντας στον προηγούμενο ορισμό, οι Hall και Fagen (1956, p. 18) 25 αντιλαμβάνονται το σύστημα ως σύνολο στοιχείων ή αντικειμένων μαζί με τις σχέσεις ανάμεσα σε αυτά τα αντικείμενα και ανάμεσα στα χαρακτηριστικά τους. Οι Watzlawick et al. (1967, p. 120) 26 επεξηγούν ότι «τα αντικείμενα είναι τα δομικά συστατικά ή τμήματα του συστήματος, τα χαρακτηριστικά είναι οι ιδιότητες των αντικειμένων, και οι σχέσεις δένουν το σύστημα μαζί». Σε συμφωνία με τους προηγούμενους ορισμούς ο Ackoff (όπ. αναφ. στο Von Schlippe & Schweitzer, 2008, σ. 69) προσδιορίζει το σύστημα ως «μια οντότητα, εννοιολογική ή φυσική, που αποτελείται από αλληλοεξαρτώμενα μέρη». Όμως το σύστημα δεν ορίζεται μόνο από τον εσωτερικό του κόσμο, αλλά αναγνωρίζεται ως τέτοιο, μόνο όταν μπορεί να διαχωριστεί από κάποιο περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι o παρατηρητής είναι εκείνος που αποφασίζει τι αντιλαμβάνεται ως «σύστημα» και τι ως περιβάλλον. Τα συστήματα δημιουργούνται όταν υπάρχει διάκριση ανάμεσα στα στοιχεία που πρέπει να βρίσκονται «μέσα» (στο σύστημα) και σε αυτά που παραμένουν «έξω» (στο περιβάλλον). Θεωρούνται πολύ σημαντικές οι διεργασίες επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης που συμβαίνουν ανάμεσα στα στοιχεία ενός συστήματος και στα χαρακτηριστικά των στοιχείων αυτών. Για να γίνει κατανοητό ένα σύστημα, δεν αρκεί να παρατηρεί κανείς μόνο τα μέρη του. Η Skinner (1986, p. 12) 27 επιχειρηματολογεί επ αυτού αναφέροντας: «Δεν είναι δυνατόν να καταλάβεις το σκάκι παρατηρώντας μόνο τα κομμάτια του. Θα πρέπει να εξετάσεις το παιχνίδι ως όλο και να δεις πώς οι κινήσεις των μερών επηρεάζουν τη θέση και τις κινήσεις των άλλων τμημάτων στο όλο πλαίσιο». Ο Bateson (1971, p. 243) 28 ονομάζει σύστημα οποιαδήποτε μονάδα περιέχει υποδομή για ανατροφοδότηση αναφορικά με τη συμπεριφορά του και, ως εκ τούτου, είναι σε θέση να επεξεργάζεται πληροφορίες. Από την άλλη πλευρά, οτιδήποτε λειτουργεί ως ολότητα μέσω της αλληλεξάρτησης των μερών του θεωρείται σύστημα, σύμφωνα με τους Vetere και Gale (1987, p. 18) Hall, A., & Fagen, R. (1956). Definition of system. Yearbook of the Society for the Advancement of General Systems Theory (vol. I General Systems, pp ). Ann Arbor. 26 Ανακτήθηκε στις 2/10/2010 στο δικτυακό τόπο 0_ss Skinner, S. (1986). Family therapy: The treatment of natural systems. N.Y.: Routledge & Kegan Paul. 28 Bateson, G. (1971). A systems approach. International Journal of Psychiatry, 9, Vetere, A. & Gale, A. (1987). Ecological studies of family life. New York: John Wiley. 19

20 Η Skinner (1986, p. 11) αποκαλεί σύστημα ένα οποιοδήποτε σύνολο επιμέρους στοιχείων, συμπεριλαμβανομένης της σχέσης μεταξύ των στοιχείων αυτών και μεταξύ των χαρακτηριστικών τους. Απλώς ένα κυβερνητικό δίκτυο που μπορεί να επεξεργάζεται πληροφορίες ορίζει ως σύστημα ο Keeney (1979, σ. 119). 30 Με πιο σχηματικό τρόπο περιγράφει την έννοια αυτή ο Παρίτσης (2003, σ. 35), κατά τον οποίο το σύστημα είναι: 1. Ένα σύνολο από μέλη. 2. Ένα σύνολο από τις ιδιότητες των μελών. 3. Ένα σύνολο από τις σχέσεις ανάμεσα σ αυτά τα μέλη. 4. Ένα σύνολο από αναδυόμενες ιδιότητες, που (α) προκύπτουν από τα 1, 2, 3, και αλληλεπιδρούν με αυτά και (β) αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον. Γενικά, κάθε μέλος από κάθε ένα από τα σύνολα, που περιλαμβάνονται στον πιο πάνω ορισμό, μπορεί δυνητικά (in principle) να επιδράσει σε κάθε άλλο μέλος που ανήκει στα υπόλοιπα σύνολα (ό.π., σ. 36). Το πρακτικό πλεονέκτημα αυτής της ανάλυσης είναι ότι προσφέρει ένα μοντέλο του συστήματος, το οποίο βοηθά στη δημιουργία υποθέσεων για τη διάσπαρτη αιτιότητα που οδηγεί στη συμπτωματολογία και το πρόβλημα (ό.π., σ. 37). Έναν πιο επεξηγηματικό ορισμό διατυπώνει ο Willke (1993, s. 282) 31 ορίζοντας το σύστημα ως «μια συνολική συνάφεια μερών, που η σχέση μεταξύ τους είναι ποσοτικά πιο εντατική και ποιοτικά πιο παραγωγική από ό,τι η σχέση τους με άλλα στοιχεία. Αυτή η διαφορετικότητα των σχέσεων συνιστά τα όρια του συστήματος, τα οποία διαχωρίζουν το σύστημα από το περιβάλλον του». Ο ορισμός της έννοιας «περιβάλλον» διατυπώνεται από τους Hall και Fagen (1956, p. 20) ως εξής: «Όσον αφορά ένα δεδομένο σύστημα, το περιβάλλον είναι το σύνολο των αντικειμένων που μια μεταβολή στα γνωρίσματά τους επηρεάζει το σύστημα και επίσης εκείνα τα αντικείμενα των οποίων τα γνωρίσματα μεταβάλλονται από τη συμπεριφορά του συστήματος». Κατά μία έννοια, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ένα σύστημα μαζί με το περιβάλλον του συνιστά το σύμπαν όλων των πραγμάτων που μας ενδιαφέρουν σε ένα δεδομένο πλαίσιο. Είναι μάλλον αυθαίρετοι οι τρόποι με τους οποίους υποδιαιρούμε αυτό το σύμπαν σε δύο σύνολα, σύστημα και περιβάλλον. Συνάγεται λοιπόν ότι μπορούμε να υποδιαιρούμε ένα σύστημα σε υποσυστήματα, ενώ «τα αντικείμενα που ανήκουν σε ένα 30 Keeney, B. (1979). Ecosystemic epistemology: An alternative paradigm for diagnosis. Family Process, 2, Willke, H. (1993). Systemtheorie (4. Auflage). Stuttgart: G. Fischer. 20

21 υποσύστημα μπορεί να θεωρηθούν μέρη του περιβάλλοντος ενός άλλου υποσυστήματος» (Hall & Fagen, 1956, p. 20, όπ. αναφ. στο Watzlawick, Beavin- Bavelas & Jackson, 2005, σ. 158). Μπορούμε πρωτίστως να διαφοροποιήσουμε τα συστήματα ανάμεσα σε ζώντα και μη ζώντα, με την παρατήρηση ότι έχουν διαφορετικές δυναμικές, καθώς τα ζωντανά δυναμικά συστήματα έχουν απεριόριστο ρεπερτόριο δυνατοτήτων συμπεριφοράς. Τα ζώντα ή αλλιώς οργανικά συστήματα είναι ανοιχτά, με την έννοια ότι «ανταλλάσσουν υλικά, ενέργεια ή πληροφορίες με τα περιβάλλοντά τους. Ένα σύστημα είναι κλειστό, εάν δεν υπάρχει εισαγωγή ή εξαγωγή ενεργειών σε οποιαδήποτε από τις μορφές της, όπως η πληροφορία, η θερμότητα, οι φυσικές ύλες κ.ά., άρα δεν υπάρχει καμία αλλαγή των συστατικών, π.χ. μια χημική αντίδραση μέσα σε ένα σφραγισμένο και απομονωμένο δοχείο» (Ηall & Fagen, 1956, p. 23). Ανθρώπινο σύστημα, π.χ. μια οικογένεια, είναι ένα σύνολο δύο ή περισσοτέρων προσώπων που μέσα στο χρόνο έχουν αναπτύξει σταθερά σχήματα (patterns) σχέσεων και αλληλεπιδράσεων (Δαμασκηνίδου, 2010, σ. 3). Στον ορισμό αυτόν υπάρχουν οι εξής παραδοχές: 1) Η συμπεριφορά του ατόμου μπορεί να κατανοηθεί μόνο μέσα στο κοινωνικό του πλαίσιο (π.χ. το πλαίσιο της οικογένειας) λαμβάνοντας υπόψη το δίκτυο αλληλεπιδράσεων με τα άλλα μέλη του συστήματος. 2) Το όλο είναι μεγαλύτερο από τα μέλη του (ρήση του Αριστοτέλη). 32 3) Το ενδιαφέρον εστιάζεται στις διαδράσεις, δηλαδή στις σχέσεις μεταξύ των μελών του συστήματος και οι συμπεριφορές του κάθε ατόμου θεωρούνται ότι συνδέονται με τις συμπεριφορές των υπολοίπων μελών. 4) Η συμπεριφορά ενός μέλους του συστήματος δε θεωρείται αιτία μιας άλλης συμπεριφοράς αλλά σε κυκλική σχέση, δηλαδή και οι δύο συμπεριφορές μπορεί να είναι ταυτόχρονα αιτίες αλλά και αποτελέσματα ή να υπάρχουν περισσότερες αιτίες για μια κατάσταση. Αυτή είναι η λεγόμενη κυκλική αιτιότητα. Το ενδιαφέρον εστιάζεται στην ανεύρεση των διεργασιών που οδήγησαν το σύστημα, δηλ. στην ανεύρεση του «πώς» και όχι του «γιατί», παρακάμπτοντας με αυτό τον τρόπο την απόδοση κατηγοριών και την ενοχοποίηση ορισμένων μόνο ατόμων Περί ολότητας και μη αθροιστικότητας βλ. σχετικά Watzlawick, Beavin-Bavelas & Jackson, 2005, σ Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ

22 5) Η ατομική συμπεριφορά θεωρείται μόνο ένα μέρος των σχηματοποιημένων διαδράσεων του συστήματος που θεωρούνται υπεύθυνες τόσο για την ανάπτυξη και διατήρηση όσο και για τη λύση μιας προβληματικής συμπεριφοράς. 6) Υπάρχει ο παρατηρητής που θέτει και το όριο του συστήματος. Ο συστημικός τρόπος σκέψης συνδέεται με μια προσέγγιση της ατομικής συμπεριφοράς ενταγμένης στο πλαίσιο εμφάνισής της. Συνεπώς, η συμπεριφορά ενός στοιχείου από το σύστημα θεωρείται πως επηρεάζει και επηρεάζεται από τη συμπεριφορά των υπόλοιπων στοιχείων Συστημική προσέγγιση και επικοινωνία Στον ορισμό του συστήματος είδαμε πως η θέση «κλειδί» είναι η συνεχής επικοινωνία μεταξύ των ενοτήτων του. Κατ ουσίαν η συστημική θεωρία είναι μια θεωρία επικοινωνίας. Η συστημική ενσωμάτωσε τις αρχές της επικοινωνίας, για να δείξει τη διαμόρφωση της πραγματικότητας μέσω της γλώσσας και μέσω της ανταλλαγής εννοιών με τη χρήση της γλώσσας (θέση του κοινωνικού κονστρουξιονισμού). Η εισαγωγή της έννοιας της ανατροφοδότησης (feedback) από την κυβερνητική αντικατέστησε το γραμμικό μοντέλο και αποτέλεσε βασική θέση της θεωρίας της επικοινωνίας. Ανατροφοδότηση σημαίνει ότι αποτελέσματα από τη δραστηριότητα του συστήματος μεταφέρονται εκ νέου στο σύστημα και τροποποιούν στη συνέχεια τη συμπεριφορά του (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 53). Βέβαια, στα ανθρώπινα συστήματα η ανατροφοδότηση ορίζεται ως πληροφορία. Μέσα από τη λειτουργία του το σύστημα παίρνει πληροφορίες για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται και τροποποιεί αυτόματα την επικοινωνία μεταξύ των ενοτήτων του, όταν διαταραχθεί η ισορροπία του. Αρχικά θεωρούνταν ότι η διαδικασία της ανατροφοδότησης εξασφαλίζει την ομοιόστασή τους. Ομοιόσταση είναι η τάση των συστημάτων να διατηρούν την παρούσα κατάστασή τους. Το σύστημα προβαίνει σε διορθωτικές συμπεριφορές και διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας των μελών του, όταν η ισορροπία διαταράσσεται (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ. 54 Von Schlippe & Schweitzer, 2008, σ. 77 Γεωργίου, 2000, σ. 39 Watzlawick, Beavin-Bavelas & Jackson, 2005, σ. 179). Όπως προαναφέρθηκε, η συστημική προσέγγιση θεωρεί ότι η συμπεριφορά διαμορφώνεται με βάση τη συνεχή επικοινωνία. Όμως ένα μεγάλο μέρος αυτής της επικοινωνίας είναι μια ασυνείδητη διεργασία. Το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνίας είναι ασυνείδητο και αφορά κυρίως την επικοινωνία των 22

23 συναισθημάτων. Η διασαφήνιση της ασυνείδητης αυτής επικοινωνίας είναι ένα σημαντικό συστατικό της θεραπευτικής διαδικασίας. Οι βασικές αρχές της θεωρίας της επικοινωνίας στο πλαίσιο της συστημικής προσέγγισης τέθηκαν αρχικά από τον Bateson και στη συνέχεια από τους Watzlawick και Weakland, που επεξεργάστηκαν ένα θεωρητικό μοντέλο επικοινωνίας. Σύμφωνα με τη συστημική προσέγγιση, μερικές βασικές αρχές επικοινωνίας 34 είναι οι εξής: Δεν υπάρχει μη επικοινωνία. Κάθε συμπεριφορά είναι επικοινωνία, αφού έχει αξία μηνύματος. Με άλλη διατύπωση, κανείς δεν μπορεί να μη συμπεριφέρεται. 35 Χαρακτηριστικά ο Watzlawick (1967, p. 49) 36 αναφέρει «Δράση ή μη δράση, λέξεις ή σιωπή, όλα έχουν νοήματα το να μη μιλήσεις ή να μη δώσεις σημασία σε κάποιον δεν αποτελεί εξαίρεση Αφού δεν μπορούμε να μη συμπεριφερόμαστε, δεν μπορούμε και να μην επικοινωνούμε.». Αλλού αναφέρεται ότι «η δραστηριότητα ή η απραξία, τα λόγια ή η σιωπή, έχουν όλα αξία μηνύματος: επηρεάζουν άλλους και αυτοί οι άλλοι με τη σειρά τους δεν μπορούν να μην ανταποκριθούν σ αυτές τις επικοινωνίες κι έτσι επικοινωνούν και οι ίδιοι» (Watzlawick, et al., 2005, σ. 70). Διευκρινίζεται ότι το κατά πόσο το μήνυμα που αποστέλλεται ισούται με το μήνυμα που λαμβάνεται είναι ένα πρόβλημα που θα αναλυθεί με κάποιο τρόπο. Γραμμική και αναλογική επικοινωνία. Γραμμική θεωρείται η λεκτική επικοινωνία και αναλογική η μη λεκτική, που αφορά τη στάση του σώματος, την έκφραση του βλέμματος, τους μορφασμούς και τις χειρονομίες. Από τα δύο είδη επικοινωνίας πιο άμεση και ειλικρινής θεωρείται η μη λεκτική. Αυτή παρέχει πληροφορίες για τη σχέση μεταξύ των επικοινωνούντων. Η μουσική και η γλυπτική θεωρούνται ως μη λεκτικός τρόπος επικοινωνίας. Ο Watzlawick (1967, p. 64) παρατηρεί ότι «το τμήμα του περιεχομένου μεταφέρεται με το γραμμικό τρόπο (λεκτικά), ενώ το τμήμα της σχέσης είναι κυρίως αναλογικό». Τονίζει επίσης ότι όταν η επικοινωνία είναι «σαφής», τότε το λεκτικό μήνυμα βρίσκεται σε συμφωνία με το μη λεκτικό. Εάν δεν υπάρχει αυτή η συμφωνία, ο δέκτης λαμβάνει ασαφή μηνύματα και αισθάνεται άγχος και αμηχανία, όπως συμβαίνει στα αντιφατικά μηνύματα που μπορεί να εκπέμπει επανειλημμένα μια μητέρα προς το παιδί της. Περιεχόμενο και σχέση στην επικοινωνία. Ο Watzlawick υποστηρίζει ότι στην επικοινωνία υπάρχουν δύο επίπεδα. Το πρώτο αναφέρεται στο περιεχόμενο, αυτό 34 Για την επικοινωνία γενικά και την επικοινωνία στις ομάδες βλ. σχετικά Blanchet και Trognon (2002, σ ). 35 Watzlawick, P., Beavin-Bavelas, J., Jackson, D. (2005, σ ). 36 Watzlawick, P., Beavin-Bavelas, J., Jackson, D. (1967). Pragmatics of human communication. New York: Norton & Company. 23

24 που μεταφέρεται, και αφορά την πληροφορία. Είναι η πλευρά της «αναφοράς» ενός μηνύματος που μεταβιβάζει πληροφορίες. Είναι οποιαδήποτε πληροφορία επικοινωνείται, ανεξάρτητα αν είναι αληθής ή λανθασμένη, έγκυρη ή μη. Το δεύτερο επίπεδο αναφέρεται στο είδος της σχέσης που υπάρχει μεταξύ των επικοινωνούντων (Watzlawick, et al., 2005, σ. 74). Η διασαφήνιση των δυο επιπέδων είναι πολύ σημαντική ιδιαίτερα στην ερμηνεία συγκρουσιακών καταστάσεων. Η σχέση μεταξύ των επικοινωνούντων καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την ερμηνεία του μηνύματος και, επομένως, το αποτέλεσμα της επικοινωνίας. Στην ανθρώπινη επικοινωνία συχνά παρατηρούνται συγκρούσεις στο επίπεδο του περιεχομένου του μηνύματος, γιατί υπάρχουν προβλήματα στο επίπεδο της σχέσης. Για παράδειγμα, αναφέρει η Παπαδιώτη-Αθανασίου (2000, σ. 60), ένα αντρόγυνο μπορεί να διαφωνεί στο χρώμα με το οποίο θα βάψει το σπίτι, ενώ πίσω από τη διαφωνία υποκρύπτεται η σύγκρουση για το ποιος έχει «το πάνω χέρι», ποιος εξουσιάζει τη σχέση. Μεταεπικοινωνία. Το πρώτο επίπεδο επικοινωνίας αφορά το περιεχόμενο το οποίο δηλώνεται, ενώ ένα δεύτερο επίπεδο επικοινωνίας αφορά έναν προσδιορισμό αυτού που δηλώνεται, προσφέροντας πληροφορία για την επεξεργασία της πληροφορίας του πρώτου επιπέδου. Είναι το επίπεδο της μεταεπικοινωνίας, που ο Watzlawick (1967, p. 52) χαρακτηρίζει ως «πληροφορία για την πληροφορία», μια μεταπληροφορία. Η μεταεπικοινωνία αποσαφηνίζει το νόημα και παρέχει πληροφορίες για τη σχέση των επικοινωνούντων και για τον εαυτό. Κάθε επικοινωνία δε μεταφέρει μόνο πληροφορίες, αλλά δείχνει και συγκεκριμένη συμπεριφορά. Μεταφέρει πληροφορίες σχετικά με τον προσδιορισμό του εαυτού και των άλλων, καθώς περιλαμβάνει συνήθως και μια αξιολογική στάση για τον εαυτό ως αντικείμενο παρατήρησης από τους άλλους. Μέσω της επικοινωνίας παίρνουμε πληροφορίες για τον εαυτό μας (επίγνωση) και καθορίζουμε τη συμπεριφορά μας. Στο σημείο αυτό οφείλουμε να επισημάνουμε ότι η θεωρία του κοινωνικού κονστρουξιονισμού 37 υποστηρίζει ότι η προσωπικότητα του ατόμου διαμορφώνεται συνεχώς μέσα από την επικοινωνία της συνειδητής ή ασυνείδητης πληροφορίας για τον εαυτό κατά τη συναλλαγή με τους άλλους (Παπαδιώτη-Αθανασίου, 2000, σ ). Συμμετρικές και συμπληρωματικές σχέσεις. Σύμφωνα με τις αρχές επικοινωνίας του Watzlawick, δύο άνθρωποι ή δύο ομάδες ανθρώπων μπορούν να επικοινωνούν με τρόπο συμμετρικό ή συμπληρωματικό. Στο συμμετρικό τρόπο επικοινωνίας 37 Ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός (social constructionism) είναι επέκταση του κονστρουξιονισμού, ο οποίος αντιτίθεται στο μοντερνισμό, που υποστηρίζει ότι υπάρχει μια αντικειμενική πραγματικότητα έξω από το άτομο, η οποία μπορεί να παρατηρηθεί και να καταγραφεί. Ο κονστρουξιονισμός θεωρεί ότι αυτό που ο παρατηρητής παρατηρεί και καταγράφει ως αντικειμενικό είναι η δική του πραγματικότητα. 24

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΣΕΛΙΟΥ Κωδικός

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγοριοποίηση θεωριών και πρακτικών στη θεραπεία οικογένειας

Κατηγοριοποίηση θεωριών και πρακτικών στη θεραπεία οικογένειας Κατηγοριοποίηση θεωριών και πρακτικών στη θεραπεία Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Σύγκριση θεωρητικών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ Σ ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞ

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ο. Έννοια του Συστήματος. 1.1 Τι είναι Σύστημα

Κεφάλαιο 1 ο. Έννοια του Συστήματος. 1.1 Τι είναι Σύστημα Κεφάλαιο 1 ο Έννοια του Συστήματος 1.1 Τι είναι Σύστημα Ο όρος «Σύστημα» παρότι είναι πολυχρησιμοποιημένος στη καθημερινή ζωή μας, εν τούτοις παραμένει αρκετά «νεφελώδης» και παρεξηγημένος. Στην πραγματικότητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Ανάδυση συστημικής επιστήμης, επικοινωνία, μάθηση

Ανάδυση συστημικής επιστήμης, επικοινωνία, μάθηση Ανάδυση συστημικής επιστήμης, επικοινωνία, μάθηση MMedSci,IADAC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Κυβερνητική Ο όρος εισήχθη από τον μαθηματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα ΥΠΑΙΘΠΑ / ΙΕΠ ΕΡΓΟ : Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου της σχολικής μονάδας: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης (ΑΕΕ) Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα Ιανουάριος

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΩΡΑ ΠΕΜΠΤΗ 6 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2014 16:30 Υποδοχή - Εγγραφή συνέδρων 18:00 Τελετή έναρξης 18:30 Κεντρική ομιλία Α. Καλαντζή-Αζίζι Η ψυχολογία των διδασκόντων στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT MANAGEMENT ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΣΩΣΤΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΕΚΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΟΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT 1.ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΜΕΡΟΣ Α Οι προτεραιότητες στα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Λειτουργική Ανάλυση (copyright: Μαίρη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

CERTIFICATE IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Certificate από τον Association for Coaching

CERTIFICATE IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Certificate από τον Association for Coaching CERTIFICATE IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Certificate από τον Association for Coaching Certificate in Coaching AC Accredited διεθνής αναγνώριση Ανάλυση προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program )

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Αποστολή Ο σκοπός της εκπαίδευσης είναι να προωθήσει τη µελέτη της αµµοθεραπείας (παιχνίδι µε άµµο) όπως διδάσκεται από την Dora

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται 1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο πρόγραμμα - Προαπαιτούμενα 5. Η Βεβαιωση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΚΟΝΣΤΡΟΥΞΙΟΝΙΣΜΟΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΚΟΝΣΤΡΟΥΞΙΟΝΙΣΜΟΣ 1 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΚΟΝΣΤΡΟΥΞΙΟΝΙΣΜΟΣ «Κάθε γνώση είναι πολιτική και η άρνηση της πολιτικής της φύσης είναι μια πολιτική πράξη» (Wilden, 1972) ΕΡΓΑΣΙΑ Β ΕΤΟΥΣ Αλεξάνδρα Ρίτσου, Ανεζία Κουνέλη, Σημέλα Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr 1 4/30/2014 Σχολικές κοινότητες μάθησης εστιάζουν στην προσωπικότητα του μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΧΟΙ ΕΠΑΡΚΟΥΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΣΤΟΧΟΙ ΕΠΑΡΚΟΥΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΘΕΜΑ: ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Νίκος ρίτσας, Υπεύθυνος Συστηµάτων ιαχείρισης Ποιότητας ΠΛΕΓΜΑ Α.Ε., Κατερίνα Κατελάνου, Σύµβουλος Ποιότητας ΠΛΕΓΜΑ Α.Ε, Κατερίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 Οι εισηγήσεις, που παρουσιάζονται πιο κάτω είναι ενδεικτικές και δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 Περιεχόμενα Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Στόχος και στάδια διεξαγωγής της εμπειρικής κοινωνικής έρευνας... 27 1.1 Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Φιλοσοφία του προγράμματος MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Η Κυπριακή κοινωνία, πολυπολιτισμική εκ παραδόσεως και λόγω ιστορικών και γεωγραφικών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Σύνδεση Σχολείου-Οικογένειας: Απόψεις γονέων μαθητών του δημοτικού για την αποτελεσματικότητα και την βελτίωση του σχολείου

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Σύνδεση Σχολείου-Οικογένειας: Απόψεις γονέων μαθητών του δημοτικού για την αποτελεσματικότητα και την βελτίωση του σχολείου ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «Οργάνωση και Διοίκηση της Εκπαίδευσης» ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Σύνδεση Σχολείου-Οικογένειας:

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Κατσιούλα Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος ΣΕΠ, ΚΕΣΥΠ Κιλκίς Σιάνου Χατζηκαμάρη Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός,

Διαβάστε περισσότερα

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ Δυσκολίες και προβλήματα που έχουν εντοπιστεί στα αρχικά στάδια (της προετοιμασίας και του σχεδιασμού) της ΔΕ στη ΘΕ ΕΚΠ 65 και προτάσεις για την αντιμετώπισή τους. Τα προβλήματα αφορούν κυρίως την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19 Περιεχόμενα Πρόλογος... 19 Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25 Ορισμός... 25 Ιστορική εξέλιξη... 30 Η ανάπτυξη της συμβουλευτικής ψυχολογίας στην Ελλάδα... 40 Θέματα που απασχολούν τη συμβουλευτική ψυχολογία...

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Business Life Management System

Business Life Management System Business Life Management System Ολοκληρωμένο σύστημα επαγγελματικής αυτοβελτίωσης. Νέα προοπτική εργασίας και ζωής. Eνδο-επιχειρησιακά Εκπαιδευτικά Προγράμματα Το Βusiness Life Management System δημιουργήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 ΕΞΥΠΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ/ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΥΦΥΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η «ΔΟΜΗΣΗ» ΤΗΣ ΟΙ 5 ΠΕΙΘΑΡΧΙΕΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ/ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΜΠΟΔΙΑ/ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου Ημερίδες Επιμόρφωσης/Ενημέρωσης για τα επιλεγέντα Στελέχη Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ στα πλαίσια του Έργου με τίτλο: «Παραγωγή βοηθητικού εκπαιδευτικού υλικού για την εισαγωγή θεμάτων σχετικά με τα φύλα στην

Διαβάστε περισσότερα

European Federation of Psychological Associations (EFPA)

European Federation of Psychological Associations (EFPA) European Federation of Psychological Associations (EFPA) Εκπαιδευτικά Κριτήρια για τους ψυχολόγους που ειδικεύονται στην Ψυχοθεραπεία 24/3/2003 http://www.efpa.be/documentsonprofissues/docmain.htm Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος ομιλίας: «Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ Developing Leadership Skills Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα για την Ανάπτυξη ηγετικών ικανοτήτων είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική ενότητα με στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΣΥΓΧΡΟΝΟ MARKETING ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ m133 ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΠΑΤΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΣΥΓΧΡΟΝΟ MARKETING ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ m133 ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΠΑΤΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΥΓΧΡΟΝΟ MARKETING ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ m133 ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΠΑΤΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ Σ ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞ

Διαβάστε περισσότερα

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών»

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου 2014 «Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Αποτελεσματική Παρακολούθηση και Αξιολόγηση της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών Νίκος Παπαδάτος, Μέλος & τ. Πρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Δυναμική Ομάδων-Επικοινωνία

Δυναμική Ομάδων-Επικοινωνία ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3α Δυναμική Ομάδων-Επικοινωνία 3.3. Δυναμική Ομάδων-Βασικές έννοιες Η ομάδα είναι όρος που

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (ΔΕ.Π.Σ.ΣΥ.) Βασικό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (ΔΕ.Π.Σ.ΣΥ.) Βασικό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Αθήνα: Κονίτσης 33, 15125 Μαρούσι Τηλ. 210-8063665, 6129290, Fax 210-8062113, e-mail: info@ergastirio.eu Site: www.ergastirio.eu ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Αλκοολογίας: Προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ Διδάσκων: Γιάννης Μουζάς

Εργαστήριο Αλκοολογίας: Προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ Διδάσκων: Γιάννης Μουζάς Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Ακαδημαϊκό Έτος: 2014-15 Εργαστήριο Αλκοολογίας: Προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ Διδάσκων: Γιάννης Μουζάς Κωδικός: Ψ4607 Περίληψη του εργαστηρίου Η Αλκοολογία

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη σχέσεων συνεργασίας

Ανάπτυξη σχέσεων συνεργασίας Οι θεμελιώδεις αρχές της Ανθρωπιστικής Ψυχολογία αποτελούν τις βάσεις για την ανάπτυξη σχέσεων συνεργασίας. Και ειδικότερα: Επικέντρωση της προσοχής στο άτομο και στη βιωματική του εμπειρία Έμφαση σε κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα. Γ Λυκείου. Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες»

Νεοελληνική Γλώσσα. Γ Λυκείου. Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες» Π.3.2.1 Εκπαιδευτικά σενάρια και μαθησιακές δραστηριότητες, σύμφωνα με συγκεκριμένες προδιαγραφές, που αντιστοιχούν σε 30 διδακτικές ώρες ανά τάξη Νεοελληνική Γλώσσα Γ Λυκείου Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες»

Διαβάστε περισσότερα

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Το γενεόγραμμα MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Γενεόγραμμα είναι ένα γενεαλογικό δένδρο τουλάχιστον 3 γενεών που περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000.

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Το σύστημα ISO9000 Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Με τις αλλαγές δόθηκε έμφαση στην εφαρμογή της πολιτικής της ποιότητας και σε πιο πλήρεις διορθωτικές ενέργειες. Σε όλο τον κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Β ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή 1 ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή Εισαγωγή Πηγές: Dovidio, J. F., & Gaertner, S. L. (2010). Intergroup bias. In S. T. Fiske, D. T. Gilbert,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΠΙΛΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ(Διαφ.1) Στη 10χρονη εμπειρία μου με χρήστες ηρωίνης

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

e -Journal of Science & Technology (e-jst) e-περιοδικό Επιστήμης & Τεχνολογίας ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

e -Journal of Science & Technology (e-jst) e-περιοδικό Επιστήμης & Τεχνολογίας ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ e -Journal of Science & Technology (e-jst) e-περιοδικό Επιστήμης & Τεχνολογίας 41 ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Πιλήσης Θεοδόσιος Κλινικός Κοινωνικός Λειτουργός, thepilisis@yahoo.gr

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια : 200 ώρες (κατανέμονται σε διάστημα 4 μηνών από 19/10/2015 έως 26/02/2016)

Διάρκεια : 200 ώρες (κατανέμονται σε διάστημα 4 μηνών από 19/10/2015 έως 26/02/2016) Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ Διοργανώνει το e-learning καινοτόμο Επιμορφωτικό Πρόγραμμα «ΠΟΛΥΔΙΑΣΤΑΤΗ ΜΑΘΗΣΗ» Σχεδιασμός και υλοποίηση : Αλέξης Κόκκος με τη συνεργασία των εκπαιδευτικών Έφης

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Καλών Τεχνών Τμήματα Εικαστικών & Εφαρμοσμένων Τεχνών, Θεάτρου, Μουσικών Σπουδών 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.:

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος ΕΡΕΥΝΑ Stedima: ΤΟ COACHING ΣΕ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος Αναστασία Μπαλάρη, Ανάλυση στοιχείων & Επεξεργασία ερωτηματολογίου Εισαγωγή Η Stedima παρουσιάζει παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΕΙΣΑΓΩΓΗ : ΣΥΝΟΨΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

Β. ΕΙΣΑΓΩΓΗ : ΣΥΝΟΨΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Μέτρο 2.6: Προγράμματα Προστασίας Περιβάλλοντος & Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (Ενέργεια: 2.6.1) Β. ΕΙΣΑΓΩΓΗ : ΣΥΝΟΨΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Το παρόν Μέτρο έχει οριζόντια δομή και διατρέχει όλες τις βαθμίδες

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής 1. Το ερευνητικό αντικείμενο της αθλητικής ψυχολογίας έχει (α) ψυχοφυσιολογική κατεύθυνση (β) γνωστικο-συμπεριφορική κατεύθυνση (γ) κοινωνικο-ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα