ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. Θεωρητικές Προσεγγίσεις του Χρόνου: Ο Χρόνος ως Κοινωνικο-Ιστορικό και Πολιτισµικό Φαινόµενο και οι Συνεπαγωγές του. Μιχάλης Κοντοπόδης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. Θεωρητικές Προσεγγίσεις του Χρόνου: Ο Χρόνος ως Κοινωνικο-Ιστορικό και Πολιτισµικό Φαινόµενο και οι Συνεπαγωγές του. Μιχάλης Κοντοπόδης"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Θεωρητικές Προσεγγίσεις του Χρόνου: Ο Χρόνος ως Κοινωνικο-Ιστορικό και Πολιτισµικό Φαινόµενο και οι Συνεπαγωγές του Μιχάλης Κοντοπόδης Κεφάλαιο 6 στο: Πουρκός, Μ. (Επιµ.). (2006). Κοινωνικο-Ιστορικο-Πολιτισµικές Προσεγγίσεις στην Ψυχολογία και στην Εκπαίδευση. Αθήνα: Ατραπός. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στη παρούσα εργασία παρουσιάζονται οι αντιθέσεις διαφορετικών προσεγγίσεων στο ζήτηµα του χρόνου µέσα από µια ευρεία διερεύνηση της θεώρησης του χρόνου, εντός και εκτός των πλαισίων της σύγχρονης ψυχολογίας, στην κοινωνική και ιστορική ανθρωπολογία, κοινωνιολογία και κοινωνικοπολιτισµική θεωρία, µε στόχο την ανάδειξη θεωρητικών, µεθοδολογικών και πραξολογικών προτάσεων για την περαιτέρω έρευνα και την ψυχοκοινωνική και ψυχοπαιδαγωγική πράξη. Υπό το πρίσµα επιστηµολογικών ερωτηµάτων που αφορούν κυρίως τη σχέση χρόνου και ανθρώπινης υποκειµένικότητας και τη σχέση χρόνου και χώρου γίνεται λόγος για δυισµό στην θεώρηση του χρόνου ως «κίνησεως κατά τόπον» στα πλαίσια της Ψυχοφυσικής και της Γνωστικής Επιστήµης. Στη συνέχεια γίνεται προσπάθεια να κατανοηθεί η δυναµική σχέση µεταξύ των χρονικών ιδιοτήτων του ανθρώπινου υποκειµένου και των χρονικών ιδιοτήτων και σχέσεων του βιωµατικού του κόσµου, µέσω της θεώρησης του χρόνου/ των χρόνων ως σηµειωτικού φαινοµένου, ως βιώµατος, ως κοινωνικής πρακτικής, ως εµπεριεχοµένου σε υλικότητες, ως κύριας διάστασης κοινωνικών και ψυχικών συστηµάτων, καθώς και ως πολιτικού φαινοµένου. Λέξεις κλειδιά: Γνωστική Ψυχολογία, Κοινωνικο-Ιστορικές και Πολιτισµικές Προσεγγίσεις, Xρονική Πολλαπλότητα, Χρόνος, Ψυχοφυσική. 1. Εισαγωγή: Βασικές Θεωρήσεις και Ερωτήµατα για το Χρόνο Σαν τα ψηλά βουνά και µεις να ζούσαµε αιώνια Που δε γερνούν ποτέ αυτά όµως γερνούν τα χρόνια (Κρητική Μαντινάδα) Ανεξάρτητα από το πόσο εσωτερικά τα στρώµατα του υποκειµενικού χρόνου επιθυµούν να είναι, στην καθηµερινή πράξη είναι, τουλάχιστον επιφανειακά, διαµορφωµένα µέσω ιστορικά προκαθορισµένων και κοινωνικά κατασκευασµένων χρονικών κατηγοριών. (Luckmann, 1992, σ. 53) Στην καθηµερινή ζωή της νέας γενιάς τίθεται µε έµφαση το θέµα του χρόνου (βλ. Πουρκός & Κοντοπόδης, 2005): (α) ως ποιότητας (κενός χρόνος ή χρόνος µε ροή), (β) ως συναισθηµατικού φαινοµένου (π.χ. άγχος, κατάθλιψη, ανία, έκσταση, υπερδιέγερση) και (γ) σε σχέση µε τα συγκεκριµένα πολιτισµικά, ιστορικά και κοινωνικά πλαίσια της καθηµερινής ζωής των νέων (π.χ. ταχύτητα, πίεση, ανάγκη για ευελιξία, φόβος για το µέλλον). Παράλληλα τίθεται το ζήτηµα του χρόνου: (α) ως ποσότητας (π.χ. ωράριο), (β) ως χώρου/ διαστήµατος (π.χ. πρόγραµµα σχολικών και εξωσχολικών δραστηριοτήτων, οργάνωση διδακτέας Διεύθυνση: Μιχάλης Κοντοπόδης, Ψυχολόγος, Υποψήφιος Διδάκτορας µε υποτροφία του Ι.Κ.Υ. στον Τοµέα Αναπτυξιακής Ψυχολογίας, στη Σχολή Ψυχολογίας και Παιδαγωγικής του Ελεύθερου Πανεπιστηµίου του Βερολίνου. Τηλ: ,

2 ύλης, οργάνωση ελεύθερου χρόνου και συλλογικών δραστηριοτήτων) και (γ) ως αντικειµενικά και φυσικά υπαρκτής διάστασης του κόσµου. Η αντίθεση µεταξύ αυτών των δύο διαµετρικά διαφορετικών θεωρήσεων του ζητήµατος του χρόνου παρουσιάζεται και στη φιλοσοφία και τις κοινωνικές και παιδαγωγικές επιστήµες, κυρίως ως αντίθεση µεταξύ της αντίληψης του χρόνου στη βάση της θεώρησης της αλλαγής ως κίνησης οπότε ο χρόνος θεωρείται ως απόσταση, ως διάστηµα, σε τελική ανάλυση ως χώρος και της αντίληψης του χρόνου που προκύπτει στη βάση της θεώρησης της αλλαγής ως µεταβολής ή µεταµόρφωσης, δηλαδή ως ποιοτικής αλλαγής χαρακτηριστικών ή περιεχοµένου. Η αντίθεση αυτή τίθεται ήδη στην φιλοσοφία του Αριστοτέλη ο οποίος διακρίνει τέσσερις κατηγορίες αλλαγής: (α) την «κίνηση κατά τόπον» («µεταβολή κατά τό που»), (β) την «αύξηση» και «φθίση» («µεταβολή κατά τό ποσόν»), (γ) την «γένεση» και «φθορά» («µεταβολή κατά τό ποιόν»), και (δ) την ποιοτική αλλαγή των ιδιοτήτων µιας ουσίας δηλαδή την «αλλοίωση» («µεταβολή κατ ουσίαν»). Σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη οι πρώτες τρεις κατηγορίες αλλαγής µπορούν να θεωρηθούν ως κίνηση (Αριστοτέλης, Βιβλίο V, Κεφ a/b, Κεφ. 2, 226 a/b, σ. 380 κ. εξ.). Αντιθέτως, στη βάση της θεώρησης της αλλαγής ως «µεταβολής κατ ουσίαν» ο χρόνος µπορεί να γίνει κατανοητός ως ροή και ως ποιότητα, δηλαδή ως απόλυτη διάρκεια ( durée pure, βλ. Bergson 1946, 1908, 1968). Η Φιλοσοφία του Χρόνου αναδεικνύει πώς η σύγχρονη κατανόηση για τον χρόνο στις Φυσικές αλλά και σε άλλες Επιστήµες βασίζεται στη θεώρηση της αλλαγής ως κίνησης και ως επί το πλείστον, ως κίνησης κατά τόπον (βλ. Bergson, 1985, 1908, Sandbothe, 2001). Στην Ψυχολογία η θεώρηση του χρόνου ως κίνηση εµφανίζεται κυρίως στα πλαίσια της πειραµατικής έρευνας για την αντίληψη του χρόνου, ενώ η θεώρηση του χρόνου ως ποιοτικής αλλαγής χαρακτηριστικών ή περιεχοµένου αναπαράγεται κυρίως στα πλαίσια της ποιοτικής έρευνας για τον χρόνο σε σχέση µε τη µνήµη, τη βιογραφία, τα συναισθήµατα. Ενδεικτική είναι η ποικιλία των όρων µε τους οποίους γίνεται αναφορά στον χρόνο από διαφορετικές κατευθύνσεις στην ψυχολογία. Στα πλαίσια της θεώρησης του χρόνου ως κίνηση ή ως διάστηµα χρησιµοποιούνται οι όροι: αντίληψη του χρόνου ( perception of time, βλ. Treisman et al., 1990), εκτίµηση ( estimation of time, βλ. Droit-Volet, 2000), διαµεσολαβηµένη αντίληψη του χρόνου ( apperception of time ), χρονική διάκριση ( temporal discrimination, π.χ. Rammsayer & Ulrich, 2001), νόηση (αίσθηση) του χρόνου ( notion of time/ of duration, π.χ. Montangero, 1977), αίσθηση του χρόνου ( sense of time ). Στα πλαίσια της θεώρησης του χρόνου ως µεταβολής κατ ουσία χρησιµοποιούνται οι αντίστοιχοι όροι «χρονικό βίωµα» ( temporal experience, Zeiterleben, π.χ. Klosinski, Lippitz, 1993), «βιωµένος» χρόνος ( temps vécu, βλ. Minkowski, 1933), ή «χρονική συνείδηση» ( Zeitbewusstsein, π.χ. Plattner, 1990). Διαπιστώνει εδώ κανείς πως ακόµη και η ορολογία αναφοράς στον χρόνο εµπεριέχει διαφορετικές µεταξύ τους παραδοχές και προκείµενες. Στην Παιδαγωγική η έρευνα για τον χρόνο αναφέρεται κυρίως στον χρόνο ως απόσταση ή ως διάστηµα (κατανόηση του χρόνου που βασίζεται στη θεώρηση της αλλαγής ως κίνηση κατά τόπον), δηλαδή ως µετρήσιµη µεταβλητή: για παράδειγµα στον χρόνο που οι εκπαιδευτικοί αφιερώνουν στη διδασκαλία, τον τρόπο µε τον οποίο µπορούν να εξοικονοµήσουν χρόνο και τον χρόνο που οι µαθητές-τριες αφιερώνουν σε κάποια δραστηριότητα 1. Οι περιπτώσεις διαφορετικής θεώρησης του χρόνου στα πλαίσια της Παιδαγωγικής διακρίνονται σε κοινωνικο-ιστορικές 2, 1 Για µια διεξοδική παρουσίαση του πως ο χρόνος χρησιµοποιείται ως ενότητα ανάλυσης στην έρευνα για την εκπαίδευση, από τις αρχές του προηγούµενου αιώνα βλ. Delhaxhe, Για ένα παράδειγµα τέτοιας έρευνας βλ. Muszyński & Novikov, Χαρακτηριστική είναι η προσσέγγιση του Chevallard, για το πώς ο χρόνος διδασκαλίας καθιερώθηκε ιστορικά έτσι που η εκπαίδευση σήµερα, να είναι οργανωµένη στη βάση του χρόνου διδασκαλίας. Η γνώση, σύµφωνα µε τον Chevallard παρουσιάζεται και µεταδίδεται στον µαθητή µε τρόπο διαδοχικό, και ο/η µαθητής/τρια µαθαίνει το ένα µετά το άλλο τα αντικείµενα µάθησης στο παρασκήνιο. Έτσι ο δάσκαλος είναι πρώτα από όλα ένας µετρ του χρόνου (Le maitre est donc avant tout un chronomaitre Chevallard, Chevallard & Mercier, 1987).

3 κριτικές παιδαγωγικές ( Reformpädagogik ) 3, φαινοµενολογικές (βλ. Lippitz, 1993a) και ανθρωπολογικές προσεγγίσεις (βλ. Bilstein et. al., 1999). Στον ευρύτερο χώρο των Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Επιστηµών µπορεί κανείς να αναγνωρίσει ακόµη και ολόκληρους επιστηµονικούς κλάδους οι οποίοι βασίζονται και αναπαράγουν την µία ή την άλλη θεώρηση του χρόνου, για παράδειγµα από τη µια την Κοινωνιολογία του Ελεύθερου Χρόνου, όπου ο χρόνος θεωρείται ως διάστηµα µεταξύ δύο σηµείων (µεταβολή κατά το που) και από την άλλη την Βιογραφική Προσέγγιση (Biographieforschung), όπου ο χρόνος θεωρείται πρωταρχικά ως ποιοτική αλλαγή χαρακτηριστικών ή περιεχοµένου (µεταβολή κατ ουσίαν). Οι διαµετρικά διαφορετικές προσεγγίσεις στο ζήτηµα του χρόνου αντανακλούν ευρύτερες οντολογικές και επιστηµολογικές αντιθέσεις αντιφάσεις της Ψυχολογίας και γενικότερα των Κοινωνικών και Παιδαγωγικών Επιστηµών. Τα ερωτήµατα που τίθενται ως προς τις προσεγγίσεις που µελετούν το χρόνο αφορούν: 1. τη σχέση χρόνου και ανθρώπινου υποκειµένου: Πώς ερµηνεύεται η σχέση του ανθρώπινου υποκειµένου µε το πλαίσιο στο οποίο ζει; Παρουσιάζονται οι χρονικές ιδιότητες και σχέσεις του κόσµου να υφίστανται σταθερά και αντικειµενικά, έξω από το ανθρώπινο υποκείµενο; Παρουσιάζονται οι χρονικές ιδιότητες του ανθρώπινου υποκειµένου να υφίστανται σταθερά και αντικειµενικά έξω/ ανεξάρτητα από τον κόσµο (δυισµός ανθρώπου και περιβάλλοντος); Ή θεωρείται ότι το ανθρώπινο υποκείµενο και ο χρόνος συνδιαµορφώνονται δυναµικά ότι διαµορφώνεται µια «ανθρώπινη χρονικότητα», δηλαδή ένας χρόνος µέσα στον οποίο διαµορφώνεται αλλά και τον οποίο διαµορφώνει ο άνθρωπος; 2. τη σχέση χρόνου και χώρου: Νοείται ο χρόνος διαφορετικά από τον χώρο, ως ποιοτική αλλαγή χαρακτηριστικών ή περιεχοµένου ή νοείται ως κίνηση στο χώρο; Αποδίδονται a priori στον χρόνο ιδιότητες του χώρου (π.χ. απόσταση µεταξύ δύο σηµείων) ή στον χώρο ιδιότητες του χρόνου (π.χ. συγχρονισµός, παραλληλισµός, διάρκεια), ή γίνεται προσπάθεια να κατανοηθεί ο συγκεκριµένος τρόπος µε τον οποίο ο χρόνος διαµορφώνεται µέσα σε συγκεκριµένα πλαίσια της ανθρώπινης δραστηριότητας; Πώς ερµηνεύεται η σχέση του βιωµένου ανθρώπινου χρόνου µε τον συγκροτηµένο και συγκεκριµένο, βιωµένο ανθρώπινο χώρο-τόπο; 3. τη θεώρηση της ανθρώπινης υποκειµενικότητας: Νοείται ο άνθρωπος ως συλλογικό και ως δρων υποκείµενο, που δυναµικά δρα και βιώνει στα πλαίσια συγκεκριµένων σηµειωτικών ή/και υλικών συστηµάτων ή νοείται ο άνθρωπος εξατοµικευµένα ή/και αιτιοκρατικά/ µηχανιστικά; Πώς ερµηνεύεται η «συν-ανθρώπινη χρονικότητα» από τη µια και το υποκειµενικό βίωµα του χρόνου από την άλλη; Στη συνέχεια θα προσπαθήσω να αναδείξω τις αντιθέσεις διαφορετικών προσεγγίσεων στο ζήτηµα του χρόνου υπό το πρίσµα αυτών των ερωτηµάτων, µέσα από µια ευρύτερη διερεύνηση της θεώρησης του χρόνου, εντός και εκτός των πλαισίων της σύγχρονης ψυχολογίας, στην κοινωνική και ιστορική ανθρωπολογία, κοινωνιολογία και κοινωνικο-πολιτισµική θεωρία κ.ά. µε στόχο την ανάδειξη θεωρητικών, µεθοδολογικών και πραξολογικών προτάσεων για την περαιτέρω έρευνα, και την ψυχοκοινωνική και ψυχοπαιδαγωγική πράξη. Η εργασία αυτή αποτελεί σε κάθε περίπτωση περισσότερο µια «ερώτηση», µια προσπάθεια διερεύνησης του ζητήµατος, παρά µια «απάντηση», και µάλιστα στα µικρά περιθώρια χώρου της συγκεκριµένης εργασίας, αφού µια ολοκληρωµένη µελέτη θα προϋπέθετε διεξοδικότερη αναφορά σε όλες τις σχετικές θεωρήσεις. 3 Τέτοιο παράδειγµα αποτελεί η κριτική προσέγγιση του Schleiermacher, ο οποίος επιχειρηµατολογεί ενάντια στην θυσία κάθε παροντικής στιγµής στο βωµό ενός µελλοντικού σχεδίου-στόχου και τονίζει την σηµασία του παιχνιδιού στην µάθηση (Schleiermacher, 1826/1957), θέµα στο οποίο επανέρχεται ο Korczak (1929/1971).

4 2. Η Θεώρηση του Χρόνου ως «Κίνησεως Κατά Τόπον» στην Ψυχολογία Δυισµός και Εξατοµίκευση Η θεώρηση του χρόνου ως «κίνησεως κατά τόπον» στην ψυχολογία αναπαράγεται στα πλαίσια δύο επιφανειακά διαφορετικών αλλά εξίσου µηχανιστικών και θετικιστικών προσεγγίσεων: της Ψυχοφυσικής και της Γνωστικής Επιστήµης. Η Ψυχοφυσική µελετά τον χρόνο ως κίνηση που είναι µέσα στον άνθρωπο, ενώ η Γνωστική κατεύθυνση ως κίνηση που είναι έξω από αυτόν. Στην πρώτη περίπτωση ο χρόνος θεωρείται περισσότερο «ως πληροφορία καθαυτή, του οποίου η ύπαρξη είναι ανεξάρτητη από το υποκείµενο» (Droit-Volet, 2000, σ. 445). Γίνεται λόγος για χρονικούς µηχανισµούς βάσης ( méchanisme temporal de base ) στους οποίους βασίζεται το φαινόµενο του χρόνου. Στην Γνωστική Ψυχολογία, αντίθετα, ο χρόνος «είναι αποτέλεσµα συσχέτισης διαφορετικών παραµέτρων στην ουσία τους µη χρονικών» (Droit-Volet, 2000, σ. 445). Ο Macar (1980) διακρίνει σαφώς αυτές τις δύο θεωρήσεις του χρόνου σε γνωστική και αισθητηριακή (sensorielle) Η Θεώρηση του Χρόνου ως Συνάρτησης Μηχανικών Κίνησεων Εντός του Ανθρώπινου Αντιλαµβανόµενου Υποκειµένου Στα πλαίσια της Ψυχοφυσικής Κατεύθυνσης στην Ψυχολογία γίνεται προσπάθεια αναγωγής της αίσθησης του χρόνου και της ανθρώπινης χρονικότητας σε µηχανικές κινήσεις που «λαµβάνουν τόπο» εντός του ανθρώπινου αντιλαµβανόµενου υποκειµένου. Κλασσικά µοντέλα της ψυχοφυσικής θεώρησης του χρόνου είναι τα µοντέλα που κάνουν λόγο για εσωτερικό ρολόι (Creelman, Treisman, 1963), το παραµετρικό µοντέλο των Killeen και Weiss (1987), που επίσης βασίζεται στην ύπαρξη κάποιου εσωτερικού βηµατοδότη, το κλιµακωτό µοντέλο (scalar timing) των Gibbon (1977, 1991), Church (1997) και Meck (1996) που αναφέρεται σε µία διαδικασία που αποτελείται από διαδοχικά στάδια και συνδέει το εσωτερικό ρολόι µε την µνήµη, και το µοντέλο του χρονικού ταλαντωτή (oscillator) που είναι περισσότερο ελαστικός από ό,τι ένα εσωτερικό ρολόι (Treisman et al., 1990). Στο ακόλουθο απόσπασµα παρουσιάζεται συνοπτικά αυτό το µοντέλο αντίληψης του χρόνου: «Οι Treisman et al. (1990) πρότειναν ένα σύστηµα βηµατοδοτών, συγκροτηµένο από δύο συνδεµένες στη σειρά συστατικές µονάδες. Η πρώτη συστατική µονάδα είναι ένας χρονικός ταλαντωτής, αρµόδιος για την κανονική εκποµπή παλµού που καθορίζει τη συχνότητα των ταλαντώσεων (...). Οι παλµοί που εκπέµπονται από το χρονικό ταλαντωτή διαβιβάζονται στη µονάδα µέτρησης (calibration unit), η οποία είναι τη δεύτερη συστατική µονάδα και της οποίας ρόλος είναι να καθορίσει το τελικό εξαγώµενο (output) - ακολουθίες παλµών - του συστήµατος βηµατοδοτών. Η µονάδα αυτή προσφέρει έναν ποσοστιαίο έλεγχο και πολλαπλασιάζει την αρχική συχνότητα µε ένα παράγοντα βαθµολόγησης. Το τελικό εξαγώµενο, που είναι µια αυξηµένη ή µειωµένη συχνότητα, σε σύγκριση µε την αξία αναφοράς, εξαρτάται από την αύξηση ή τη µείωση της συγκεκριµένης κάθε φορά διέγερσης της µονάδας µέτρησης. Αυτή η διέγερση καθορίζεται είτε από τα µηνύµατα των κεντρικών πηγών, είτε από αρκετά ισχυρές αισθητήριες εισαγωγές» (Grondin, 2001, σσ ). Σε όλα αυτά τα µοντέλα ο χρόνος θεωρείται ότι προκύπτει στη βάση κίνησης, θεωρείται µάλιστα ως συνεχής µεταβλητή και πιστεύεται ότι υπάρχει ένας ντετερµινιστικός µηχανισµός ο οποίος «µετράει» τον χρόνο, λειτουργώντας µε αλγοριθµικό και προβλέψιµο τρόπο. Ο µηχανισµός αυτός λειτουργεί νοµοτελειακά στη βάση του νόµου του Weber (βλ. Grondin, 2001, σ. 26). Ο νόµος όµως αυτός δεν επαληθεύεται σε πάρα πολλές περιπτώσεις όπως φάνηκε µέσα από πειραµατικούς χειρισµούς, ενδεικτικά: στην περίπτωση εξάσκησης (Allan & Kristofferson, 1974), στην περίπτωση αλλαγής των πειραµατικών συνθηκών (Drake & Botte, Grondin, Rose & Summers, 1995), στην περίπτωση προσοχής (Lejeune, 1998), στην περίπτωση χρήσης ερεθισµάτων που αφορούν διαφορετικές αισθήσεις (Grondin et al., 1998).

5 Για να ερµηνευτεί αυτή η αντίφαση των δεδοµένων έγινε λόγος για ύπαρξη περισσοτέρων του ενός µηχανισµών που είναι υπεύθυνοι για διαφορετικά είδη χρονικών κρίσεων και δεδοµένων (Grondin, 2001). Ενδιαφέρουσα είναι η προσέγγιση των Jones και Boltz (1989) που, προτείνοντας ένα πιο δυναµικό µοντέλο στο οποίο εµπλέκεται και η προσοχή, κάνουν λόγο για δύο τύπους τρόπους ( modes ) αντίληψης του χρόνου, ανάλογα µε την ύπαρξη ή όχι εξωτερικών χρονικών δεδοµένων. Οι προσεγγίσεις όµως αυτές στην ουσία δεν αποτελούν λύση στο ζήτηµα, µια και δεν προτείνουν µια ενιαία για όλα τα φαινόµενα και τις περιπτώσεις θεώρηση του χρόνου. Κριτική στην προσέγγιση της ψυχοφυσικής συνολικά έχει ασκηθεί από τους Church και Broadbent (1990) και τους Macar, Vidal και Bonnet (1996), οι οποίοι αναφέρονται στο ότι δεν έχει εντοπισθεί κάποιος νευρικός µηχανισµός που να ανταποκρίνεται στις θεωρητικές περιγραφές αυτών των µοντέλων και στο ζήτηµα του πως µετριούνται ταυτόχρονα διαφορετικές διάρκειες Η Θεώρηση του Χρόνου ως Συνάρτησης της Κίνησης Έξω από το Ανθρώπινο Υποκείµενο Στα πλαίσια της γνωστικής θεώρησης για τον χρόνο η οποία είναι και η πιο διαδεδοµένη στην Ελλάδα (βλ. Κρασανάκης, 1984, Στριφτού-Κριαρά, 1993) θεωρείται ότι ο χρόνος προκύπτει στη βάση κίνησης και ερεθισµάτων που απορρέουν από την κίνηση έξω από το αντιλαµβανόµενο υποκείµενο. Τα µοντέλα αυτής της θεώρησης µπορούν να διακριθούν σε δύο κατηγορίες: εκείνα που προσδίδουν έµφαση στην µνήµη και εκείνα που προσδίδουν έµφαση στην προσοχή. Στην πρώτη περίπτωση εντάσσεται η θεώρηση του Ornstein (1969), ο οποίος συσχετίζει την αντίληψη της διάρκειας µε το µέγεθος που καταλαµβάνουν τα γεγονότα όταν αποθηκεύονται στην µνήµη και την πολυπλοκότητα της πληροφορίας. Ο χρόνος έχει στην προσέγγιση αυτή τις ιδιότητες του χώρου. Ο Block, αν και δίνει περισσότερη έµφαση στις µνηµονικές διαδικασίες εκτίµησης του χρόνου, µε βάση και το πλαίσιο, δεν ξεφεύγει από τα πλαίσια αυτής της θεώρησης (Block, 1989, 1990). Στην δεύτερη περίπτωση εντάσσεται η θεώρηση των Hicks, Miller και Kinsbourne (1976) και Zakay (1993) οι οποίοι συσχετίζουν την αντίληψη της διάρκειας µε την ποσότητα ερεθισµών που δέχεται ο οργανισµός. Εδώ εντάσσεται η θεώρηση του Piaget (1946/1973), η οποία αν και γίνεται λόγος για τον χρόνο στην αναπτυξιακή προοπτική, στην ουσία ο χρόνος συσχετίζεται µε εξωτερικές πληροφορίες, σε τέτοιο βαθµό µάλιστα που θεωρεί ότι δεν µπορεί να υπάρξει αντίληψη της διάρκειας ανεξάρτητα από το χώρο και την ταχύτητα. Ο χρόνος εδώ θεωρείται ως αποτέλεσµα της κίνησης ή ως κίνηση. Χαρακτηριστικά: «Ο χρόνος εµφανίζεται µαζί µε τις γνήσιες κινήσεις µέσα στο χώρο, δηλαδή µαζί µε την ταχύτητα. Αρχίζει όταν οι διάφορες ταχύτητες µπορούν να συγκριθούν µεταξύ τους και ολοκληρώνεται όταν οι ταχύτητες αυτές βρίσκονται σ αλληλεξάρτηση. Ώστε, οι έννοιες του χρόνου και της ταχύτητας είναι αλληλένδετες. Η έννοια του χρόνου εµφανίζεται µε δυο εξωτερικές όψεις: (α) τη σειρά των κινήσεων (διαδοχή - συγχρονισµό) και (β) τη διάρκεια των κινήσεων. Και οι δυο αυτές όψεις βρίσκονται σε στενή σχέση µε την ταχύτητα. Ο χρόνος είναι συνάρτηση των ταχυτήτων. Η ταχύτητα ορίζεται µε βάση το χρόνο και το διανυόµενο διάστηµα. Βρισκόµαστε έτσι σε ένα φαύλο κύκλο: ο χρόνος εξαρτάται από την ταχύτητα ή η ταχύτητα εξαρτάται από τον χρόνο; Βέβαιο πάντως είναι ότι οι δυο αυτές έννοιες δεν χωρίζονται» (Κρασανάκης, 1984, σ. 142). Και η γνωστική προσέγγιση όµως οδηγήθηκε σε αδιέξοδο, αφού κανένα µοντέλο δεν µπόρεσε να ερµηνεύσει όλα τα χρονικά φαινόµενα. Για να ξεπεραστεί το αδιέξοδο, τελικά έγινε λόγος για δύο διαφορετικές λειτουργίες εκτίµησης του χρόνου: prospective και retrospective. (Block & Zakay, Hicks, Miller & Kinsbourne, Miller & Kinsbourne, 1976). Στην πρώτη ο χρόνος εκτιµάται µε βάση την προσοχή και στη δεύτερη µε βάση την µνήµη. Η προοπτική αυτή φαίνεται να είναι δυιστική και δεν δίνει µια ενιαία κατανόηση του φαινοµένου του χρόνου. Στην προσέγγιση αυτή ασκήθηκε κριτική µε έρευνες στα πλαίσια της

6 ψυχοφυσικής που έδειχναν ότι υπάρχει ένα κοινός χρονικός µηχανισµός βάσης στα ζώα και στον άνθρωπο (Allan & Gibbon, Wearden & Lejeune, 1993) Η Σύνθεση της Ψυχοφυσικής και Γνωστικής Θεώρησης του Χρόνου ως Αδιέξοδο: Ερωτήµατα και Συµπεράσµατα Η αδυναµία των δύο θεωρήσεων να κάνουν λόγο για ένα εύρος φαινοµένων οδήγησε σε υποχωρήσεις και από τις δύο πλευρές και στην δηµιουργία συνθετικών µοντέλων. Δεν έγινε όµως µια ολική ανα-πραγµάτευση του ζητήµατος του χρόνου και για αυτό τα περισσότερα από αυτά τα συνθετικά µοντέλα συσχετίζουν µε µηχανιστικό τρόπο το εσωτερικό ρολόι µε τις διαδικασίες προσοχής και µνήµης. Χαρακτηριστικά: «Όσο περισσότερη προσοχή αφιερώνεται σε µια δραστηριότητα, τόσο περισσότερο ο αριθµός εσωτερικών παλµών (του εσωτερικού ρολογιού) αυξάνεται και τόσο περισσότερο το χρονικό διάστηµα εκτιµάται ως µακρύ. Η εκτίµηση της διάρκειας είναι τελικά αποτέλεσµα µιας διαδικασίας σύγκρισης ανάµεσα στην αναπαράσταση της πραγµατικής διάρκειας, που διατηρείται στην ενεργό µνήµη και στην αναπαράσταση της διάρκειας που διατηρείται στην αναφορική µνήµη και έχει διαµορφωθεί από προηγούµενες ανατροφοδοτήσεις (διάρκεια µαθηµένη εµπειρικά ή κοινωνικά ενισχυµένη, 1 δεπτερόλεπτο, 1 λεπτό κ.λ.π.). Έτσι η αξιολόγηση της διάρκειας είναι θέµα µιας σύνθετης γνωστικής επεξεργασίας η οποία θέτει σε ενεργεία και πηγές προσοχής και διαδικασίες µνήµης» (Vanneste, Perbal & Pouthas, 1999, σ. 386). Η σύνθεση αυτή περισσότερο αποτελεί «ανταλλαγή» και «συνισταµένη» παραδοχών παρά ουσιαστική επαναδιαπραγµάτευση του ζητήµατος του χρόνου. Προκύπτουν τα ερωτήµατα: Μπορεί ο τρόπος που ο άνθρωπος έχει την εµπειρία του χρόνου να κατανοηθεί µε µηχανιστικά µοντέλα που αναφέρονται σε αλγοριθµικές διαδικασίες και νοµοτέλειες; Μπορεί να είναι η αντίληψη του χρόνου αποτέλεσµα µνηµονικών διαδικασιών επεξεργασίας εισερχόµενων πληροφοριών σε διαδοχικά στάδια ή µήπως ο χρόνος γίνεται αντιληπτός µε έναν πιο ολιστικό τρόπο; Είναι ο άνθρωπος έξω από το πλαίσιο στο οποίο ζει και µε αντικειµενικό τρόπο εκτιµά τον χρόνο ή µήπως το βίωµα του χρόνου συγκροτείται µε έναν πιο ολιστικό τρόπο; Ο χρόνος είναι απλά µια πληροφορία ή ένα σύνολο πληροφοριών έξω από τον άνθρωπο, λειτουργεί ως «αίσθηση» µέσα στον άνθρωπο ή είναι κάτι ολιστικά και δυναµικά σύνθετο; Ερµηνεύνται όλα τα χρονικά φαινόµενα αν θεωρήσουµε ότι ο χρόνος φέρει τις ιδιότητες του χώρου, προκύπτει στη βάση κίνησης ή κινήσεων και αποτελεί µετρήσιµη ποσότητα ή υπάρχει η αναγκαιότητα για µια ριζικά διαφορετική θεώρηση του χρόνου; Αντιλαµβάνεται το κάθε ανθρώπινο υποκείµενο τον χρόνο εξατοµικευµένα ή υπάρχει κάτι όπως «συνανθρώπινη χρονικότητα»; Με βάση αυτά τα ερωτήµατα διαπιστώνουµε ότι και στις δύο προσεγγίσεις αναπαράγεται ένας δυισµός του ανθρώπου από το εξωτερικό πλαίσιο και ο άνθρωπος γίνεται προσπάθεια να κατανοηθεί µηχανιστικά. Και οι δύο θεωρήσεις βασίζονται στις οντολογικές και επιστηµολογικές παραδοχές του αντικειµενισµού (βλ. Πουρκός, 1997, σσ ). Και οι δύο προσεγγίσεις έτσι, περισσότερο επεκτείνουν τις θεωρητικές τους προκείµενες και στο φαινόµενο του χρόνου, παρά πετυχαίνουν να κατανοήσουν το φαινόµενο αυτό συνολικά. Τέλος, και οι δύο προσεγγίσεις βασίζονται κυρίως σε πειραµατικά δεδοµένα, και αγνοούν το ρόλο του πραγµατιστικού πλαισίου (Πουρκός, 1997, σσ ), γεγονός το οποίο µπορεί να δηµιουργεί µία εξιδανικευµένη, µη πραγµατιστική, ατοµιστική θεώρηση του χρόνου. Μπορούµε να πούµε ότι οι παραδοχές των µοντέλων αυτών είναι τέτοιες, ώστε τελικά και η ψυχοφυσική και η γνωστική θεώρηση να αγνοεί την πολιτισµική, την πραγµατιστική αλλά και την κατεξοχήν ανθρώπινη-ποιοτική και δυναµική ή ρέουσα διάσταση του χρόνου. Στη συνέχεια θα αναφερθώ σε προσεγγίσεις που προσδίδουν έµφαση ακριβώς σε αυτή την διάσταση του χρόνου. 3. Προς µια Θεώρηση του Χρόνου ως Κοινωνικού-Ιστορικού-Πολιτισµικού Φαινοµένου: Συν-ανθρώπινη Χρονικότητα;

7 Στη σύγχρονη Ψυχολογία αλλά και στα ευρύτερα πλαίσια των Κοινωνικών Επιστηµών 4 παρουσιάζεται µια ποικιλία ερευνητικών και θεωρητικών εργασιών, στις οποίες: (α) γίνεται προσπάθεια να κατανοηθεί η δυναµική σχέση µεταξύ της ανθρώπινης υποκειµενικότας και εµπειρίας και του (βιωµένου) χρόνου ολιστικά ή διαλεκτικά, (β) το ανθρώπινο υποκείµενο θεωρείται ως πρωταρχικά συλλογικό, µε την έννοια ότι η ανθρώπινη χρονικότητα θεωρείται κυρίως ως συλλογικό δηµιούργηµα του ανθρώπου και (γ) στη βάση των δύο προηγούµενων παραδοχών ο χρόνος δεν θεωρείται ως µια οντότητα που υπάρχει a priori, αλλά τίθεται το ζήτηµα του πώς και γιατί ο χρόνος διαµορφώνεται από τη µια ως κίνηση/ ως διάστηµα, και από την άλλη ως ποιοτική αλλαγή χαρακτηριστικών (χρονική πολλαπλότητα) και πώς και µε ποιες συνέπειες οι διαφορετικές αυτές διαµορφώσεις του χρόνου σχετίζονται µεταξύ τους και µε άλλα κοινωνικοιστορικά και πολιτισµικά φαινόµενα. Οι προσεγγίσεις αυτές φέρουν επιρροές κυρίως από την Διαλεκτική Θεωρία, την Φαινοµενολογία ή/και την φιλοσοφία του Bergson. Παρόλα αυτά αποκλίνουν µε σαφήνεια η µία από την άλλη ώστε να µπορούν να διακριθούν σε διαφορετικές «σχολές», «κατευθύνσεις» ή «παραδόσεις», χωρίς βέβαια αυτό να αποκλείει αµφίδροµες επιρροές µεταξύ αυτών των προσεγγίσεων. Με στόχο την ανάδειξη των ιδιαιτεροτήτων της κάθε προσέγγισης, αλλά και ταυτόχρονα την ανάδειξη κοινών προτάσεων στην µελέτη του φαινοµένου του χρόνου, προτείνω την ακόλουθη οµαδοποίηση και ταξινόµησή τους. Η οµαδοποίηση και ταξινόµηση προέκυψε µε βάση: (α) τον κύριο θεµατικό πυρήνα της κάθε προσέγγισης, (β) τις επιστηµολογικές παραδοχές στις οποίες στηρίζεται και (γ) την οµοιότητα ή διαφορετικότητα της µε/από τις άλλες προσεγγίσεις. Διακρίνονται λοιπόν οι ακόλουθες κύριες έξι κατευθύνσεις στην έρευνα και θεωρία για τον χρόνο ως ποιοτική αλλαγή χαρακτηριστικών 5 : 1. Σηµειωτικές, αφηγηµατικές και κονστρουκτιβιστικές προσεγγίσεις 2. Φαινοµενολογικές Προσεγγίσεις 3. Κοινωνιολογικές/ ανθρωπολογικές προσεγγίσεις 4. Συστηµική προσέγγιση 5. Υλιστική προσέγγιση 6. Κριτικές προσεγγίσεις Στη συνέχεια θα προσπαθήσω να σκιαγραφήσω περιληπτικά πώς νοείται ο χρόνος σε κάθε µια από αυτές τις κατευθύνσεις. Αν και οι προσεγγίσεις αυτές βασίζονται κυρίως σε έρευνα, κρίνω σκόπιµο, για τις ανάγκες της συγκεκριµένης µελέτης, να παρουσιάσω τις βασικές θεωρητικές τους προτάσεις Ο Χρόνος ως Σηµειωτικό Φαινόµενο Μια σαφώς διακριτή κατεύθυνση στην µελέτη του χρόνου ως κοινωνικο-ιστορικού και πολιτισµικού φαινοµένου είναι η σηµειωτική- ερµηνευτική. Στην κατεύθυνση αυτή εντάσσονται σηµειωτικές (για παράδειγµα βλ. Geertz, Pomian, 1984), αφηγηµατικές (βλ. Brockmeier, 1999, 2000a, 2000b, 2001) και κονστρουκτιβιστικές προσεγγίσεις (π.χ. Hasenfratz, 2003). Στις µελέτες για το χρόνο που εντάσσονται στην κατηγορία αυτή, ο χρόνος θεωρείται πρωταρχικά ως σηµειωτικό φαινόµενο. Ορίζεται ως µια σύνθετη (συχνά γλωσσική ή αφηγηµατική) σηµειωτική 4 Στόχος της παρούσας µελέτης είναι η διερεύνηση των κατευθύνσεων στη µελέτη του χρόνου που, ανεξάρτητα από τις καταγωγές και ρίζες τους, διαµορφώνονται στις µέρες µας, στα πλαίσια των οποίων δηλαδή υπάρχει ενεργή ερευνητική ή συγγραφική δραστηριότητα. 5 Η υλιστική προσέγγιση και οι κριτικές προσεγγίσεις αποτελούν περισσότερο εκλέπτυνση και συνέχιση κοινωνιολογικών, ανθρωπολογικών ή/και φαινοµενολογικών προσεγγίσεων, παρά ολοκληρωτικά διαφορετικές κατευθύνσεις. Η συστηµική προσέγγιση εντάσσεται στις κοινωνιολογικές/ ανθρωπολογικές προσεγγίσεις, παρατίθεται όµως ξεχωριστά, για το λόγο ότι προσφέρει µια σαφώς διακριτή θεώρηση του χρόνου.

8 κατασκευή, η οποία αναπτύσσεται στα πλαίσια µιας συγκεκριµένης σηµασιολογίας («πολιτιστικής γραµµατικής του χρόνου»). Για παράδειγµα: «Το να δηµιουργείται χρόνος είναι µια διαδικασία κατασκευής νοήµατος που δίνει µορφή στη διαχρονική διάσταση της ανθρώπινης ζωής. Η φυσική ή κοινωνική τάξη, µέσα στην οποία ο χρόνος και η χρονικότητα αποκτούν σηµασία, προκύπτει σε µια ενεργή διαδικασία κατασκευής νοήµατος και προσωπικής σηµασίας. Από αυτή τη σκοπιά, αυτό που αποκαλούµε χρόνο αποδεικνύεται να είναι µια συµβολική διάταξη νοήµατος, µια διάταξη που µεταξύ άλλων, έχει δώσει υφή σε ιδέες, όπως την τακτικότητα, τη συνοχή, την αιωνιότητα, και ακόµη και την αχρονικότητα» (Brockmeier, 2001, σ. 6). Ο χρόνος ορίζεται «ως ο συντονισµός διάφορων αλλαγών µέσω µιας αρχής, η οποία προσδίδει σηµεία και σηµασίες βάσει ενός δεδοµένου προγράµµατος» (Pomian, 1984, σ. 351). «Τα πιο σύνθετα σενάρια του χρόνου (...) είναι οι χρονικές συνθέσεις που κατασκευάζουµε για να κατανοήσουµε τις ζωές µας και για να δώσουµε το νόηµα στην πολλαπλή χρονικότητα της εµπειρίας µας. Αυτές οι χρονικές συνθέσεις αποτελούν τον πυρήνα τέτοιων πραγµάτων όπως της αυτοβιογραφίας, της µνήµης και της ταυτότητας» (Brockmeier, 2001, σ. 13). Στην κατεύθυνση αυτή θεωρείται ότι δεν υπάρχει µόνο ένας αντικειµενικός χρόνος, αλλά πολλαπλές χρονικές κατασκευές και στρωµατώσεις αναφορικά τόσο µε τους συλλογικούς χρόνους (π.χ. ηµερολόγιο, εορτολόγιο) όσο και την βιογραφία, τον προσωπικό χρόνο ζωής ενός ανθρώπου: «Οι χρονικές κατασκευές εξαρτώνται συνήθως πολύ από το πώς συγκεκριµένα άτοµα χρησιµοποιούν τις έννοιες του πολιτισµού τους. Οι έννοιες ζουν µόνο µέσω της προσωπικής νοηµατοδότησης που ένα άτοµο τους αποδίδει. Μπορεί εποµένως να ποικίλουν από το ένα πλαίσιο στο άλλο, από το ένα άτοµο στο άλλο, ακόµη και από µια ιδιαίτερη στιγµή σε µια άλλη στιγµή, στη ζωή του ίδιου ατόµου» (Brockmeier, 2001, σ. 18) Ο Χρόνος ως Σχέση του Αντιλαµβανόµενου Ανθρώπινου Υποκειµένου µε τον Κόσµο Στα πλαίσια της φαινοµενολογικής παράδοσης, ως συνέχεια των κλασικών θεωρητικών εργασιών του Heidegger και του Husserl αναπτύχθηκε µια ποικιλία από διαφορετικές προσεγγίσεις στο ζήτηµα του χρόνου, µάλιστα σε πολλές περιπτώσεις µε ερευνητικό ή εφαρµοσµένο, κοινωνικό ή παιδαγωγικό προσανατολισµό. Στις προσεγγίσεις αυτές ο χρόνος θεωρείται ως σύνθετο, ποιοτικό, αισθητηριακό και συναισθηµατικό φαινόµενο, που αναπτύσσεται µέσω της σχέσης του αντιλαµβανόµενου υποκειµένου µε τον κόσµο (Zur-Welt-Sein) (βλ. Merleau- Ponty, 1945) αποδίδεται µάλιστα έµφαση στην σωµατικότητα και στην ενεργή υποκειµενικότητα του ανθρώπου: «Μες στον χρόνο (...) γνωρίζει το υποκείµενο τον εαυτό του, το εν σώµατι ενθάδε είναι του (körperliches Dasein) ως κάτι που έχει αρχή και τέλος» (Ströker, 1977, σ. 44). «Εντός της χρονικότητας το υποκείµενο αποκτά εικόνα του εαυτού του. Ο χρόνος µπορεί να θεωρηθεί ως υποκείµενο και το υποκείµενο ως χρόνος» (Merleau-Ponty, 1945, σσ ). «Ο χρόνος «απεικονίζει το γίγνεσθαι του ανθρώπου ως υποκειµένου, που όχι µόνο ταξινοµεί τα γεγονότα, αλλά επεµβαίνει σε αυτά» (Ströker, 1977, σ. 44). Γίνεται επίσης, διάκριση µεταξύ διαφορετικών υποκειµενικοτήτων, που στα πλαίσια διαφορετικών βιωµατικών κόσµων βιώνουν διαφορετικούς χρόνους, για παράδειγµα τα παιδιά (βλ. Lippitz, 1993).

9 Ξεχωριστό ενδιαφέρον για την µελέτη µας, παρουσιάζει η Κοινωνική Φαινοµενολογία (Sozialphänomenologie) η οποία αποδίδει έµφαση, εκτός των παραπάνω, στην διυποκειµενικές διαστάσεις των χρονικών φαινοµένων. Στα πλαίσια αυτής της προσέγγισης θεωρείται ότι η ατοµική συνείδηση του χρόνου και της χρονικότητας αναπτύσσεται ως συνισταµένη του υποκειµενικού και του κοινωνικού χρόνου η εσώτερη (ατοµική) χρονική συνείδηση διαµορφώνεται µέσω κοινωνικά αποδεκτών και αντικειµενικοποιηµένων χρονικών κατηγοριών. Τα σχολεία, οι οργανισµοί, οι επιχειρήσεις κ.λ.π. έχουν µία χρονική τάξη που είναι σχεδόν αδύνατο να αθετηθεί από το ατοµικό υποκείµενο: «Ανεξάρτητα από το πόσο εσωτερικά τα στρώµατα του υποκειµενικού χρόνου επιθυµούν να είναι, στην καθηµερινή πράξη είναι, τουλάχιστον επιφανειακά, διαµορφωµένα µέσω ιστορικά προκαθορισµένων και κοινωνικά κατασκευασµένων χρονικών κατηγοριών» (Luckmann, 1992, σ. 53). Δεν είναι δυνατό να συνάγει κανείς τον συγχρονισµό των υποκειµενικών χρόνων και τον «κοινωνικά ισχύοντα χρόνο», µόνο από τις κατηγορίες της εσώτερης (ατοµικής) διάρκειας και της µοναδικής για τον καθένα ακολουθίας εµπειριών: Είναι «η δοµή του απόλυτα διυποκειµενικού κόσµου σε συνδυασµό µε την κοινωνικο- βιογραφική κατάσταση του καθενός σε ένα πολύπλοκο σύµπλεγµα σχεσιακών δοµών, ιεραρχιών σχεδίων και πεδίων δράσης» που καθορίζουν το πώς οι καθηµερινές νοηµατικές δοµές διαστρωµατώνονται χρονικά και συναρθρώνονται βιογραφικά» (Schütz & Luckmann, 1988, σ. 85) Ο Χρόνος ως Πράξη: Η Κοινωνική Χρήση του Χρόνου Στα πλαίσια της Κοινωνιολογίας και της Ανθρωπολογίας εντάσσονται µελέτες για τον χρόνο, που αποδίδουν έµφαση στον τρόπο που οι άνθρωποι δηµιουργούν, χρησιµοποιούν το χρόνο και πράττουν σε σχέση µε αυτόν. Στην κατεύθυνση αυτή ο χρόνος θεωρείται ως ενσωµατωµένος στα σχέδια, τις πρακτικές και τις τελετουργίες της καθηµερινής δραστηριότητας ενός πολιτισµού, µιας ιστορικής εποχής και µιας κοινωνικής τάξης (βλ. σχετικά: Elias, Gell, Hall, Kamper & Wulf, Wulf, 2003). Χαρακτηριστικό είναι το εξής απόσπασµα: «Η κοινωνική χρήση του χρόνου καθορίζεται από µια πρακτική αίσθηση για το χρόνο, η οποία διαµορφώνεται από την πρόωρη παιδική ηλικία κατά τη διάρκεια µιας διαδικασίας, στα πλαίσια της οποίας διαφορετικοί χρονικοί σχηµατισµοί συνενώνονται. Με αυτόν τον τρόπο διαµορφώνεται ένα Habitus για το χρόνο που εµπεριέχει ετερογενείς σχηµατισµούς χρήσης του χρόνου (...). Οι χρονικές διαστάσεις του Habitus καθορίζονται από τις χρονικές δοµές, που το δηµιούργησαν, δηλαδή από την κοινωνική πρακτική των ανθρώπων, όχι µε την έννοια µιας µηχανικής αιτιοκρατίας, αλλά ως σκόπιµη, εργαλειακή και θεσµική χρονική γνώση (...)» (Wulf, 2003, σ. 41). Στα πλαίσια των κοινωνιολογικών και ανθρωπολογικών θεωρήσεων αποδίδεται έµφαση τόσο σε χωρικές ιδιότητες του χρόνου (για παράδειγµα «κυκλικός» και «γραµµικός» χρόνος), όσο και σε ποιοτικές (π.χ. χρονικές εκστάσεις). Μελετάται η χρονική πολλαπλότητα και διαφορετικότητα µεταξύ διαφορετικών κοινωνικών και πολιτισµικών πλαισίων και γίνεται προσπάθεια να κατανοηθεί πώς διαφορετικοί χρονικοί σχηµατισµοί αναδύονται ιστορικά και συσχετίζονται µεταξύ τους 6. Χαρακτηριστικά: 6 Στα πλαίσια της κοινωνιολογικής-ανθρωπολογικής προσέγγισης γίνεται λόγος στις µέρες µας για τις ακόλουθες συσχετιζόµενες µεταξύ τους «µεταµορφώσεις» του χρόνου (Transformationen): (α) από το «ξεκάθαρα προκαθορισµένο» µέλλον στο «πρωτίστως ανοιχτό» µέλλον (Wulf, 1987, σ. 9), (β) από την «κυριαρχία του χρόνου» στην «κυριαρχία της ταχύτητας» (Zirfas, 1999, 2004): «Το ιδανικό της επιτάχυνσης είναι η ίδια της η υπερχείλιση: όλα πάντα παντού προσιτά» (Zirfas, 2003, σ. 277).

10 «Από την διαµόρφωση του χρονικού Ηabitus καθορίζεται επίσης, το ποιοι τρόποι χρήσης του χρόνου κυριαρχούν σε έναν πολιτισµό και σε µια ιστορική εποχή και, ποιοι µένουν στο περιθώριο, από όπου µπορούν πάλι αργότερα να ανασυρθούν (...). Η τελική διαµόρφωση του χρονικού Ηabitus εξαρτάται από τα πολύ διαφορετικά στους ποικίλλους πολιτισµούς χρονικά πρότυπα, που µε τη σειρά τους (...) επιδρούν σε (ευρύτερους) κοινωνικούς σχηµατισµούς» (Wulf, 2003, σ. 41) Ο Χρόνος ως Κύρια Διάσταση των Κοινωνικών και Ψυχικών Συστηµάτων Ο χρόνος, ως µια από τις περισσότερο σηµαντικές διαστάσεις κάθε σύνθετου συστήµατος κοινωνικού ή ψυχικού, αποτελεί κεντρικό ζήτηµα στην συστηµική θεωρία (βλ. Luhmann, 1987, 1989, 1990). Στην κατεύθυνση αυτή θεωρείται ότι ο χρόνος αναπτύσσεται ως διάκριση µεταξύ του ταυτόχρονου αφ ενός, και της διαφοράς πριν από/µετά από αφ ετέρου και ότι καθορίζει εκλεκτικές διαδικασίες και αποφάσεις εντός του συστήµατος: «Ο χρόνος είναι (...) για τα νοήµονα συστήµατα (Sinnsysteme) η ερµηνεία της πραγµατικότητας ως προς τη διαφορά παρελθόντος και µέλλοντος (...). Το χρονικό διάστηµα µεταξύ παρελθόντος και µέλλοντος, στο οποίο µια αλλαγή καθίσταται αµετάκλητη, γίνεται αντιληπτό ως παρόν. Το παρόν διαρκεί τόσο, όσο το να γίνει µια αλλαγή αµετάκλητη. Με περισσότερη προσοχή αναγνωρίζει κανείς ότι υπάρχουν πάντα δύο παρόντα, και ότι µόνο η διαφοροποίηση τους αφήνει την εντύπωση της ροής του χρόνου. Το ένα παρόν είναι στιγµιαίο (punktualisiert): σηµειώνει πάντα σε κάτι (π.χ. στο ρολόι, στους θορύβους, στις µετακινήσεις, στον αντίκτυπο κυµατισµού) την αµετάκλητη αλλαγή. Το άλλο παρόν διαρκεί και συµβολίζει την δυνατή σε όλα τα νοήµονα συστήµατα επανορθωτικότητα. Η αυτοαναφορά ( Selbstreferenz του κάθε συστήµατος) καθιστά δυνατή την επαναφορά σε προηγούµενες εµπειρίες ή/και δράσεις (...). Αυτά τα δύο παρόντα πολώνονται αµοιβαία ως διαφορά των γεγονότων και της ύπαρξης, της αλλαγής και της διάρκειας. Αυτό καθιστά πάλι δυνατό το να ενυπάρχει: (α) το ακόµα ορατό στο αµετάκλητο γεγονός παρελθόν και (β) το ήδη ορατό στο αµετάκλητο γεγονός µέλλον σε ένα (γ) ακόµα διαρκές παρόν (...). Αυτό συµβολίζεται συνήθως ως συνέχεια µιας κίνησης ή ως ρέοντας χρόνος» (Luhmann, 1987, σσ ). Στα πλαίσια της συστηµικής θεωρίας γίνεται λόγος για χρονική πολλαπλότητα και διαφορετικότητα µεταξύ διαφορετικών κοινωνικών ή ψυχικών συστηµάτων, και γίνεται επίσης προσπάθεια να διερευνηθεί η σχέση µεταξύ διαφορετικών συστηµάτων, µε διαφορετική χρονικότητα. Η συστηµική θεώρηση του χρόνου θέτει τις βάσεις για την ανάλυση πολύπλοκων χρονικών φαινοµένων στο επίπεδο θεσµών και οργανισµών, όπως η εκπαίδευση, τα µέσα µαζικής ενηµέρωσης κ.ά Ο Χρόνος ως Ενσωµατωµένος σε Υλικότητες Μια σχετικά πρόσφατη προσέγγιση στην έρευνα για τον χρόνο είναι η υλιστική. Ο όρος δεν αναφέρεται σε µια διαµορφωµένη σχολή ή κατεύθυνση αλλά περισσότερο σε µια σύγχρονη τάση στην έρευνα για το χρόνο. Η θεώρηση αυτή αποτελεί εκλέπτυνση κοινωνιολογικών και ανθρωπολογικών προσεγγίσεων και της συστηµικής θεωρίας (βλ. παραπάνω). Ο χρόνος, σύµφωνα µε την προσέγγιση αυτή ενσωµατώνεται σε υλικότητες/ υλικές δοµές (π.χ. ηµερολόγια, έγγραφα, φάκελοι υπηρεσιών, χωρική διάταξη) (Scheffer, 2005, 2004), σε ζώνες προσωπικών σχέσεων, ή/και σε ζώνες τεχνικής δραστηριότητας (Middleton & Brown, Middleton, Brown & Lightfoot, 2001). Σηµαντικό ρόλο για την διαµόρφωση του χρόνου διαδραµατίζει η χρήση εργαλείων και τεχνολογιών: «Στις µέρες µας «εργαλειοποιούνται ακόµη και οι χρόνοι αναµονής και ανάπαυσης. Γίνονται χρόνος που είναι ήδη προγραµµατισµένος, ήδη κατειληµµένος και ήδη χρεωµένος: (...) το lap-top κάνει

11 δυνατή την χωρίς παύση (non-stop) εργασία, το κινητό την απεριόριστη δυνατότητα πρόσβασης και ταυτοχρόνως την απεριόριστη ετοιµότητα για ανταπόκριση» (Hoffmeister, online δηµοσίευση). Σηµαντικό ρόλο για την διαµόρφωση του χρόνου διαδραµατίζουν επίσης υλικότητες και τεχνολογίες «µνήµης» του παρελθόντος. Στο παρακάτω απόσπασµα γίνεται αναφορά στο πως η χρονικότητα εµπεριέχεται στην χωρική διάταξη του δικαστηρίου και στους «φακέλους» στα πλαίσια µιας δικαστικής ακρόασης: «Η ακρόαση όπως διαµορφώνεται (ως θεσµική διαδικασία) συσσωρευτική, στοχοθετηµένη και συµπυκνωµένη δεν θα ήταν εφικτή στη βάση µόνο άµεσης αλληλεπίδρασης. Οι υλικότητες (χωρική διάταξη, φάκελοι κ.ά.) προσθέτουν µια αίσθηση της σταθερότητας, της ιστορικότητας και της προσδοκίας. Καθορίζουν τα προηγούµενα γεγονότα, διευκρινίζουν τις πιθανότητες, τα µέλλοντα και τις σταθερές προσδοκίες. Οι υλικότητες επιτρέπουν έναν χρονικό καταµερισµό της εργασίας» (Scheffer, 2004, σ. 388). Οι υλικότητες παρουσιάζονται εδώ να «φέρουν χρόνο» και µάλιστα να δηµιουργούν συγκεκριµένης ποιότητας συνδέσεις µεταξύ του παρόντος, του παρελθόντος και του µέλλοντος των δρώντων σε συγκεκριµένα επικοινωνιακά, θεσµικά κ.λ.π. πλαίσια. Οι ενσωµατωµένες σε υλικότητες συνδέσεις µεταξύ του παρόντος, του παρελθόντος και του µέλλοντος ποικίλλουν απεριόριστα, έτσι που να γίνεται λόγος για χρονική πολλαπλότητα. Η ανθρώπινη µνήµη, το βίωµα και η δραστηριότητα θεωρείται εδώ υπό το πρίσµα συζεύξεων µεταξύ του ανθρώπινου υποκειµένου και του νοηµατοδοτηµένου υλικού κόσµου. Το υποκειµενικό βίωµα καθίσταται δυνατό µόνο µέσω τέτοιων συζεύξεων, έτσι που είναι αδύνατο να τεθούν ξεκάθαρα τα όρια µεταξύ του συλλογικού και του υποκειµενικού Ο Χρόνος ως Πολιτικό Φαινόµενο Στα πλαίσια ή ως συνέχεια πολλών από τις παραπάνω παρουσιαζόµενες προσεγγίσεις αναπτύχθηκαν κριτικές κατευθύνσεις που αποδίδουν έµφαση στον τρόπο µε τον οποίο ο χρόνος διαµορφώνει τάξη στα πλαίσια του καπιταλισµού (Geißler, Oelkers, Mollenhauer, 1986) ή γενικότερα στα πλαίσια σχέσεων εξουσίας (Foucault, Virilio & Lotringer, 1984) και σχετίζεται µε την πειθάρχηση και τον αποκλεισµό και µε ψυχοσωµατικές διαταραχές (Zirfas, 2003). Στα πλαίσια των κριτικών κατευθύνσεων στη µελέτη του χρόνου, γίνεται λόγος για «Αρχιτεκτονική του Χρόνου» (Pomian, 1984), για «Αισθητική του Χρόνου» (Onfray, 1999), για «Χρονοκρατία» (Wulf, 1987), ή/και για Χρονοπολιτική ( Chronopolitik ) (Virilio & Lotringer, Zirfas, 1999). Η συζήτηση στα πλαίσια αυτών των προσεγγίσεων στράφηκε πρόσφατα στο φαινόµενο της (ανάγκης για) ευελιξία(-ς) στον χώρο της εργασίας (Geißler, Sennett, 1998). Χαρακτηριστικά είναι τα δύο ακόλουθα αποσπάσµατα: «Αυτή τη στιγµή οι αναπτυγµένες κοινωνίες είναι σε µια δοµική αλλαγή από την Βιοµηχανική Κοινωνία στην Κοινωνία της παροχής υπηρεσιών και της γνώσης. Η διαδικασία αυτή µπορεί να κατανοηθεί από τη χρονική προοπτική ως αλλαγή χρονικών δοµών. Συµπτώµατα αυτής της ανάπτυξης είναι η ευελιξιµότητα της εργασίας και των χρόνων λειτουργίας των εταιρειών, οι εύκαµπτες σχέσεις εργοδότη-υπαλλήλων, η αυξανόµενη πολυπλοκότητα του κοινωνικού συγχρονισµού και η αλλαγή των κοινωνικών ρυθµών (...). Εξίσου εντείνονται οι µικρές και αβέβαιες συνθήκες απασχόλησης και οι περιορισµένης διάρκειας συµβάσεις εργασίας (...). Η εξάπλωση των ατοµικών χρονικών προγραµµάτων, και κυρίως των ατοµικών χρόνων εργασίας, οδηγεί σε κοινωνικό απο- συγχρονισµό και σε κοινωνικά και (...) οικολογικά προβλήµατα» (Eberling Μ., online δηµοσίευση). Στις προσεγγίσεις αυτές, ο χρόνος θεωρείται ως κοινωνικό, συλλογικό και πολιτικό φαινόµενο. Δίνεται έµφαση στις υπαρκτές κοινωνικές και ψυχικές συνέπειες της διαµόρφωσης

12 του χρόνου σε συγκεκριµένα κοινωνικο-ιστορικά και πολιτισµικά πλαίσια για συγκεκριµένα συλλογικά ή ατοµικά υποκείµενα και τίθεται το ζήτηµα της ανισότητας, του αποκλεισµού, της καταπίεσης και της εξουσίας σε σχέση µε το χρόνο. 4. Συµπεράσµατα: Συνεπαγωγές των Προσεγγίσεων του Χρόνου ως Κοινωνικο-Ιστορικού και Πολιτισµικού Φαινοµένου στις Κοινωνικές και Παιδαγωγικές Επιστήµες Οι προσεγγίσεις για τη µελέτη του χρόνου ως κοινωνικο-ιστορικού και πολιτισµικού φαινοµένου είναι βασισµένες σε διαφορετικές θεωρητικές παραδοχές, χρησιµοποιούν διαφορετικές µεταφορές και υιοθετούν συχνά διαφορετικές ερευνητικές µεθοδολογίες (π.χ. εθνογραφική έρευνα, βιογραφικές συνεντεύξεις). Παρά τις αποκλίσεις των αναφερόµενων πιο πάνω προσεγγίσεων, και σε σχέση µε τις προσεγγίσεις που θεωρούν τον χρόνο ως κίνηση κατά τόπον και ως φυσική και αντικειµενική διάσταση του κόσµου προκύπτουν τα ακόλουθα συµπεράσµατα αναφορικά µε το ζήτηµα του χρόνου: 1. Η µελέτη του χρόνου ως κοινωνικο-ιστορικού και πολιτισµικού ποιοτικού φαινοµένου θέτει το ζήτηµα της ολιστικής κατανόησης της δυναµικής σχέσης µεταξύ των χρονικών ιδιοτήτων του ανθρώπινου υποκειµένου και των χρονικών ιδιοτήτων και σχέσεων του βιωµατικού του κόσµου. 2. Καταδυκνείεται ότι υπάρχουν ποικίλες υλικότητες που ενσωµατώνουν ή εµπεριέχουν χρόνο, διαφορετικές σηµειωτικές αρχές που νοηµατοδοτούν χρόνο πολλαπλά «κατασκευάσµατα», «αφηγήσεις», «διαµορφώσεις», «σχηµατισµοί», «δοµές» ή/και «συστήµατα» που φέρουν χρόνο. Στη βάση αυτή δε µπορεί να γίνει λόγος για έναν απόλυτο αντικειµενικό χρόνο, αλλά για µια ποικιλοµορφία ή πολλαπλότητα χρόνων, στα πλαίσια της οποίας οι χρονικές σχέσεις µπορεί να είναι τόσο ποιοτικές (προτεραιότητα, ακολουθία, παραλληλισµός, σύγκλιση, απόκλιση) όσο και ποσοτικές (ταυτόχρονο, απόσταση, ταχύτητα) (βλ. Pomian, 1984, σ. 351). 3. Το ερώτηµα που τίθεται κατά συνέπεια, δεν είναι ποιος είναι φιλοσοφικά ή αφαιρετικά ο «αληθινός» χρόνος, αλλά πώς διαφορετικοί χρονικοί σχηµατισµοί αναδύονται ιστορικά και συσχετίζονται µεταξύ τους στην καθηµερινή δραστηριότητα των ανθρώπων. Η πολλαπλότητα των χρόνων κρυσταλοποιείται σε συγκεκριµένα κοινωνικο-ιστορικά και πολιτισµικά πλαίσια ως «αρχιτεκτονική» του χρόνου και έχει οικονοµικές, κοινωνικές, πολιτικές και παιδαγωγικές επιπτώσεις/ πτυχές (π.χ. γραφειοκρατία, παραγωγικότητα, ευελιξία). 4. Αναφορικά µε τις χρονικές ποιότητες προκύπτουν διαφορές και αποκλίσεις για διαφορετικά υποκείµενα ή διαφορετικές υποκειµενικότητες, λόγω των διαφορετικών χρονικών κατασκευών και αφηγήσεων, λόγω των χρονικών χαρακτηριστικών διαφορετικών βιωµατικών κόσµων, ή/και λόγω του προσδιορισµού της θέσης ενός υποκειµένου στην αρχιτεκτονική του χρόνου. 5. Ιστορικές και κοινωνικο-πολιτισµικές αλλαγές προκαλούν την ανάπτυξη και την τροποποίηση της αρχιτεκτονικής του χρόνου και την εµφάνιση νέων χρονικών σχηµατισµών. 6. Η θεώρηση του χρόνου ως κοινωνικο-ιστορικού και πολιτισµικού φαινοµένου έχει συνεπαγωγές στην Ψυχολογική Θεωρία και Έρευνα. Στα πλαίσια µιας τέτοιας θεώρησης αποδίδεται για παράδειγµα, έµφαση στις δυναµικές πλευρές της µνήµης και λήθης και αναιρείται η παραδοσιακή κατανόηση της µνήµης ως αποθηκευτικού χώρου (Middleton & Brown, 2005). Στην καθαυτή δε έρευνα για το χρόνο, τίθεται το ζητήµα της συσχέτισης µεταξύ χρονικότητας και νοηµατοδοτηµένων υλικών δοµών (Emplacement), το ζήτηµα του Βιώµατος του Χρόνου, καθώς και το σαφές πολιτικό θέµα της θέσης ενός ατοµικού ή συλλογικού υποκειµένου (Subject-Positioning), π.χ. του µαθητή, της εργαζόµενης µητέρας κ.λ.π. στην «αρχιτεκτονική του χρόνου». Ανοιχτό φαίνεται να παραµένει το ζήτηµα της σχέσης χρονικότητας και σωµατικότητας (Embodiment). Η

13 πολλαπλότητα των προσεγγίσεων καθιστά σαφή την αναγκαιότητα για διεπιστηµονικότητα και συνδυασµό διαφορετικών µεθοδολογιών και ερευνητικών υλικών στην έρευνα για το χρόνο (τριγωνισµός, εθνογραφία κ.λ.π.). 7. Η θεώρηση του χρόνου ως κοινωνικο-ιστορικού και πολιτισµικού δηµιουργήµατος/ φαινοµένου θέτει τις βάσεις για συλλογικό αναστοχασµό και δραστηριότητα ως προς τα υπαρκτά προβλήµατα και αδιέξοδα της σύγχρονης ανθρωπότητας που σχετίζονται µε το χρόνο, αλλά και τις δυνατότητες που προκύπτουν ή που µπορούν να προκύψουν σε τοπικά, αλλά και παγκόσµια, συγκεκριµένα οικονοµικά, κοινωνικά και πολιτισµικά πλαίσια. 8. Παράδειγµα ενός τέτοιου πλαισίου αποτελεί το σχολείο ή η εκπαίδευση. Η θεώρηση του χρόνου ως κοινωνικο-ιστορικού και πολιτισµικού φαινοµένου έχει σαφείς συνεπαγωγές για την ψυχοπαιδαγωγική πράξη. Το σχολείο ως οργανωµένο και υποχρεωτικό κοινωνικοιστορικό και πολιτισµικό πλαίσιο, φαίνεται να διαδραµατίζει κυρίαρχο ρόλο στη διαµόρφωση της χρονικότητας του παιδιού-µαθητή. Η θεώρηση του χρόνου ως κοινωνικο-ιστορικού και πολιτισµικού φαινοµένου µπορεί να αποτελέσει τη βάση για συλλογικό αναστοχασµό, σχετικά µε την διαµόρφωση του χρόνου: (α) εντός των πλαίσιων του σχολείου, (β) σε σχέση µε άλλα κοινωνικά πλαίσια, καθώς επίσης (γ) και για την συµµετοχή των παιδιών και νέων στην διαµόρφωση του χρόνου τους. Παρά την πολυπλοκότητα του ζητήµατος, γίνεται πιστεύω σαφές ότι οι ποιοτικές διαστάσεις των χρονικών φαινοµένων αξίζουν εξίσου την προσοχή των επιστηµόνων και των παιδαγωγών, τουλάχιστον όσο και οι ποσοτικές διαστάσεις. Το κύριο ερώτηµα που τίθεται είναι: δηµιουργεί το σχολείο τις συνθήκες για χρονική πολλαπλότητα, για «πλουραλισµό» όσον αφορά τον χρόνο/ τους χρόνους µαθητών και παιδαγωγών ή δηµιουργούνται αποκλεισµοί, τίθενται όρια, προκύπτει άγχος, ανία ή άλλες αρνητικές συναισθηµατικές καταστάσεις στη βάση µιας κυρίαρχης µηχανιστικής, ποσοτικής και δυιστικής κατανόησης του χρόνου; Υπάρχει «χρονικός πλουραλισµός ή χρονοκρατία;» (Wulf, 1987). Ευχαριστίες Η µελέτη αυτή είναι βαθειά επηρεασµένη από την διδασκαλία, τα γραπτά και τις κριτικές παρατηρήσεις του Μ. Πουρκού, τον οποίο θα ήθελα να ευχαριστήσω ιδιαιτέρως. Επίσης ευχαριστώ τον καθηγητή µου M. Hildebrand-Nilshon και τον Δ. Παπαδόπουλο για τις συζητήσεις µας, τα ερεθίσµατα και την ανατροφοδότηση που µου παρέχουν στα πλαίσια του Colloquium Αναπτυξιακής και Πολιτισµικής Ψυχολογίας στο Ελεύθερο Πανεπιστήµιο του Βερολίνου. Η µελέτη αυτή δεν θα µπορούσε να είχε πραγµατοποιηθεί χωρίς την υποτροφία του Ι.Κ.Υ., γεγονός για το οποίο είµαι ευγνώµων. Βιβλιογραφία Allan, L.G. & Gibbon, J. (1991). Human Bisection at the Geometric Mean. Learning and Motivation, 22, Allan, L.G. & Kristofferson, A.B. (1974). Judgments About the Duration of Brief Stimuli. Perception and Psychophysics, 15, Αριστοτέλης (1984). Τα Φυσικά. Στο J. Barnes (Ed.), The Complete Works of Aristotle, Vol. 1 (σσ ). Oxford: Oxford University Press. Bergson, H. (1946). Matière et mémoire. Paris: Pr. Univ. de France. Bergson, H. (1985). La pensée et le mouvant. Paris: Pr. Univ. de France.

14 Bergson, H. (1908). Essai sur les Donnés Immédiates de la Conscience. Paris: Alcan. Bergson, H. (1968). Durée et Simultanéité à Propos de la Théorie d'einstein. Paris: Pr. Univ. de France. Bilstein, J. et. al. (Eds.) (1999). Transformationen der Zeit. Erziehungswissenschaftliche Studien zur Chronotopologie. Weinheim: Beltz. Block, R.A. (1989). Experiencing and Remembering Time. Affordances, Context, and Cognition. In I. Levin & D. Zakay (Eds.), A Time and Human Cognition: Life Span Perspective (pp ). Amsterdam, North Holland. Block, R.A. (1990). Models of Psychological Time. In R.A. Block (Ed.), Cognitive Models of Psychological Time (pp. 1-35). New York, Hillsdale: Lawrence Erlbaum. Block, R. & Zakay, D. (1997). Prospective and Retrospective Duration Judgments: A Metaanalytic Review. Psychonomic Bulletin and Review, 4, Brockmeier, J. (1999). Erinnerung, Identität und Autobiographischer Prozess. Journal für Psychologie, 1, Brockmeier, J. (2000a). Die Zeit meines Lebens. Journal für Psychologie. 1, 2003, Brockmeier, J. (2000b). Autobiographical Time. Narrative Inquiry, 10 (1), Brockmeier, J. (2001). The Language of Human Temporality: Narrative Schemes and Cultural Meanings of Time. Revised Online Version: Brockmeier.pdf Chevallard, Y. (1986). Sur la Notion de Temps Didactique. Στο Actes de la Quatrième Ecole d été de Didactique des Mathématiques. Paris: IREM. Chevallard, Y. & Mercier. A. (1987). Sur la Formation Historique du Temps Didactique. Marseille: IREM. Church, R.M. (1997). Timing and Temporal Search. In C.M. Bradshaw & E. Szabadi (Eds.), Time and Behaviour: Psychological and Neurobehavioral Analyses (pp ). Amsterdam: Elsevier Science. Church, R.M. & Broadbent, H.A. (1990). Alterative Representations of Time, Number and Rate. Cognition, 37, Creelman, C.D. (1962). Human Discrimination of Auditory Duration. Journal of the Acoustical Society of America, 34, Delhaxhe, A. (1997). Le Temps Comme Unité d Analyse dans la Recherché sur l Enseignement. Revue Française de Pédagogie, 118, Drake, C. & Botte, M.-C. (1993). Tempo Sensitivity in Auditory Sequences: Evidence for a Multiple-look Model. Perception and Psychophysics, 54, Droit-Volet, S. (2000). L Estimation du Temps: Perspective Develloppementale. L Année Psychologique, 100, Eberling, Μ. Soziale und Ökologische Folgen der Arbeitszeitflexibilisierung: Elias, N. (1994). Time: An Essay (Trns. in part from German by Ed. Jephcott). Oxford & Cambridge: Blackwell. Foucault, M. (1995). Surveiller et Punir : Naissance de la Prison. Paris: Gallimard. Gell, A. (1992). The Anthropology of Time: Cultural Constructions of Temporal Maps and Images. Oxford: Berg. Geertz, C. (2003). Πρόσωπο, Χρόνος και Συµπεριφορά στο Μπαλί. Στο C. Geertz, Η Ερµηνεία των Πολιτισµών (σσ ) (µτφρ. & επιστηµ. θεώρηση Θ. Παραδέλλης). Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Geißler, K. (1985). Zeit leben Vom Hasten und Rasten, Arbeiten und Lernen, Leben und Sterben. Weinheim: Quadriga. Geißler, K. (2004). Alles Gleichzeitig. Und Zwar Sofort. Unsere Suche nach dem Pausenlosen Glück: Freiburg: Herder.

15 Gibbon, J. (1977). Scalar Expectancy Theory and Weber s Law in Animal Timing. Psychological Review, 84, Gibbon, J. (1991). Origins of Scalar Timing. Learning and Motivation, 22, Grondin, S. (2001). From Physical Time to the First and Second Moments of Psychological Time. Psychological Bulletin, 127, 1, Grondin, S., Meilleur-Welles, G., Quellette, C. & Macar, F. (1998). Sensory Effects on Judgements of Short- time Intervals. Psychological Research, 61, Hall, E. (1983). The Dance of Life: The Other Dimension of Time. New York: Anchor Books. Hasenfratz, M. (2003). Wege zur Zeit. München/ Berlin: Waxmann. Hicks, R.E., Miller, G. & Kinsbourne, M. (1976). Prospective and Retrospective Judgments of Time as a Function of Apount of Information Processed. American Journal of Psychology, 89, Hoffmeister, D. Der Hunger nach der Zeit und die Beschleunigung der Gesellschaft: Jones, M.R. & Boltz, M.G. (1989). Dynamic Attending and Responses to Time. Psychological Review, 96, Kamper, D. & Wulf Chr. (1987) (Eds). Die Sterbende Zeit. Darmstadt/ Neuwied: Luchterhand. Killeen, P.R. & Weiss, N.A. (1987). Optimal Timing and the Weber Function. Psychological Review, 94, Κρασανάκης, Γ.Ε. (1984). Κοινωνιοπαιδαγωγική του Ελεύθερου Χρόνου: Τα Αποτελέσµατα µιας Ελληνικής Έρευνας. Αθήνα. Κρασανάκης, Γ.Ε. (1996). Ο Χρόνος: Διεπιστηµονική Θεωρητική και Εµπειρική Προσέγγιση. Ηράκλειο. Klosinski, G. (1990). Zum Zeiterleben in der Kindheit. In Ciompi/ Danwalder (Ed.), Zeit und Psychiatrie. Sozialpsychiatrische Aspekte (pp ). Bern/ Stuttgart/ Toronto. Korczak, J. (1929/1971). Wie Man ein Kind Lieben Soll. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Lejeune, H. (1998). Switching or Gating? The Attentional Challenge in Cognitive Models of Psychological Time. Behavioral Processes, 44, Lippitz, W. (1987). Phänomenologie als Methode? Zur Geschichte und Aktualität des phänomenologischen Denkens in der Pädagogik. In W. Lipptz & K. Meyer-Drawe (Ed.), Kind und Welt. Frankfurt a.m.: Athenäum. Lippitz, W. (1993). Das Zeiterleben von Kindern. Στο ders.: Phänomenologische Studien in der Pädagogik. Weinheim: Deutscher Studien Verlag. Luhmann, N. (1987). Soziale Systeme. Franfurt am Main: Suhrkamp. Luhmann, N. (1989). Zeit und Ewigkeit. In N. Luhmann und Peter Fuchs: Reden und Schweigen. Frankfurt am Main: Suhrkamp. Luhmann, N. (1990). Gleichzeitigkeit und Synchronisation. Στο Soziologische Aufklärung, Bd. 5: Konstruktivistische Perspektiven (pp ). Opladen: Westdeutscher Verlag. Luckmann, T. (1992). Theorie des Sozialen Handelns. Berlin/NewYork: Gruyter. Macar, F. (1980). Le Temps. Perspectives Psychophysiologiques. Liege: Mardaga. Macar, F., Vidal, F. & Bonnet, M. (1996). Attention and Brain Activation in the Processing of Brief Durations. In J.T. Fraser & M.P. Soulsby (Eds.), Dimensions of Time and Life: The Study of Time VIII. Madison: International University Press. Meck, W.H. (1996). Neuropharmacology of Timing and Time Perception. Cognitive Brain Research, 3, Merleau-Ponty, M. (1945). Phénoménologie de la Perception. Paris. Middleton, D. & Brown St. (2005). The Social Psychology of Experience: Studies in Remembering and Forgetting. London: Sage. Middleton, D., Brown, St. & Lightfoot, G. (2001). Performing the Past in Electronic Archives: Interdependencies in the Discursive and Non-Discursive Ordering of Institutional Remembering. Culture & Psychology 7,

16 Minkowski, E. (1933). Le Temps Vécu: Etude Phénoménologique et Psychopathologique. J.L.L. d Artrey, Collection de l Evolution Psychiatrique. Mollenhauer, K. (1981). Die Zeit in Erziehungs- und Bildungsprozessen. Annäherungen an eine bildungstheoretische Fragestellung. Die Deutsche Schule, 73, Montangero, J. (1977). La Notion de Durée chez l Enfant de 5 a 9 ans. Paris: Pr. Univ. de France. Muszyński, H. & Novikov, L. (1990). Zeit für Schule: Polen, Sowjetunion. Köln/ Wien: Böhlau Verlag. Oelkers, J. (1980). Der Gebildete, der Narziss und die Zeit. Neue Politische Literatur, Jahrgang XXV/4, Onfray, M. (1999). Die Formen der Zeit. Berlin: Merve. Ornstein, R. (1969). On the Experience of Time. New York: Penguin Books. Piaget, J. (1946/1973). Le Développement de la Notion de Temps chez l Enfant. Paris: Pr. Univ. de France. Plattner, I. (1990). Zeitbewusstsein und Lebensgeschichte: Theoretische und Methodische Überlegungen zur Erfassung des Zeitbewusstseins. Heidelberg: Asanger. Pomian, K. (1984). L Ordre du Temps. Paris: Gallimard. Πουρκός, Μ. (1997). Ο Ρόλος του Πλαισίου στην Ανθρώπινη Επικοινωνία, την Εκπαίδευση και την Κοινωνικο-Ηθική Μάθηση. Η Οικο-Σωµατική-Βιωµατική Προσέγγιση ως Εναλλακτική Πρόταση στο Γνωστικισµό. Προς µια Βιωµατική, Ευρετική, Επικοινωνιακή Ψυχοπαιδαγωγική. Αθήνα: Gutenberg. Πουρκός, Μ. & Κοντοπόδης, Μ. (2005). Πώς Βιώνουν το Χρόνο στο Σχολείο οι Μαθητές 16 Ετών. Ψυχολογία, 12 (2), Rammsayer, Th. & Ulrich, R. (2001). Counting Μodels of Τemporal Discrimination. Psychonomic Bulletin & Review, 8 (2), Rose, D. & Summers, J. (1995). Duration Illussions in a Train of Visual Stimuli. Perception, 24, Sandbothe, M. (2001). The Temporalization of Time. (Trns. by A., Inkpin). Oxford, Lanham etc: Rowman & Littlefield. Scheffer, Th. (2004). Materialities of Legal Proceedings. In International Journal for Semiotics of Law, Vol. 17, No 4, Scheffer, Th. (2005). Pasts in the Present - On Local Utterances and Binding Statements in Criminal Cases (Unpublished paper for the "Normativities"-conference in Bielefeld, July 2005, forthcoming: normativities.pdf). Schleiermacher, F. (1826/1957). Pädagogische Schriften, Erster Band, Die Vorlesungen aus dem Jahre Düsseldorf: Küpper Schütz, A. & Luckmann, T. (1988). Strukturen der Lebenswelt. Bd.1. Frankfurt am Main: Suhrkamp. Sennett, R. (1998). Der flexible Mensch. Die Kultur des neuen Kapitalismus. Berlin: Berlin Verlag. Ströker, E. (1977). Philosophische Untersuchungen zum Raum. Frankfurt a. M.: Klostermann. Στριφτού-Κριαρά, Α. (1993). Χρόνος και Ανθρώπινη Συµπεριφορά. Θεσσαλονίκη. Thomas, E.A.C. & Weaver, W.B. (1975). Cognitive Processing in Time Perception. Perception and Psychophysics, 17, Treisman, M. (1963). Temporal Discrimination and the Indifference Interval: Implications for a Model of the Internal Clock. Psychological Monographs, 77, (whole No. 576). Treisman, M., Faulkner, A., Naish, P.L.N. & Brogan, D. (1990). The Internal Clock : Evidence for a Temporal Oscillation Underlying Time Perception with Some Estimates of Its Characteristic Frequency. Perception, 19,

17 Vanneste, S., Perbal S. & Pouthas, V. (1999). Estimation de la Durée chez des Sujets Jeunes et Ages : Rôle des Processus Mnésiques et Attentionnelles., L Année Psychologique, 99, Virilio, P. & Lotringer, S. (1984). Der Reine Krieg (µτφρ. Marianne Karbe). Berlin: Merve. Wearden, J. & Lejeune, H. (1993). Across the Great Divide: Animal Psychology and Time in Humans, Time and Society, 2, Wulf, Chr. (1987). Lebenszeit Zeit zu Leben? Chronokratie Versus Pluralität der Zeiten. In D. Kamper & Chr. Wulf (Eds.), Die Sterbende Zeit (pp. 266ff). Darmstadt/ Neuwied. Wulf, Chr. (2003). Zeitmimesis. Über den Alltäglichen und Literarischen Gebrauch von Zeit. In G. Gebauer & C. Wulf (Eds.), Mimetische Weltzugänge. Soziales Handeln Rituale und Spiele Ästhetische Produktionen. Stuttgart: Kohlhammer. Zakay, D. (1993). Time Estimation Methods Do They Influence Prospective Duration Estimates? Perception, 22, Zirfas, J. (1999). Chronopolitik. Zum Pädagogischen Umgang mit der Zeitlichkeit des Menschen. Στο J. Bilstein κ.ά. (Eds.), Transformationen der Zeit. Erziehungswissenschaftliche Studien zur Chronotopologie (σσ ). Weinheim: Beltz. Zirfas, J. (2003). Zeit und Lebenskunst. Journal der Psychologie, 11, 1, Zirfas, J. (2004). Der Rausch der Langeweile. Von der Herrschaft der Zeit zur Herrschaft der Geschwindigkeit. Paragrana, 13, 2, Theoretical Approaches to the Study of Time: Time as a Socio-Historical and Cultural Phenomenon and Its Implication Michalis Kontopodis ABSTRACT The intent of the present publication is a wide investigation of the concept of time, within the context of modern psychology, as well as in the field of social and historical anthropology, sociology and socio-cultural theory. This investigation will reveal the differences between various approaches, in the study of time, as to develop theoretical, methodological and practical propositions for further research and for the psycho-social and psycho-pedagogical praxis. Considering epistemological questions primarily on the relation between time and human subjectivity and between time and space, the concept of time as movement in place, (psychophysics, cognitive science) will be considered as dualistic. Furthermore, I will try to reconstruct the dynamic relation between the temporal attributes of the human subject and the temporal attributes and relations of its experiential world ( Lebenswelt ). Time(-s), therefore, will be considered as a semiotic phenomenon, as experience, as social practice, as incorporated in materialities and as the main dimension of social and mental systems, as well as a political phenomenon. Key words: Alteration/ Conversion, Cognitive Psychology, Locomotion, Psychophysics, Socio-Historical and Cultural Approaches, Temporal Multiplicity, Time. Address: Michalis Kontopodis, Psychologist, Ph.D. Student, Scholar of the Greek State Institution of Scholarships, Section of Developmental Psychology, Faculty of Education and Psychology, Free University of Berlin. Tel.: ,

18

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η εκπαιδευτική έρευνα και ο σχεδιασμός της Διδάσκων: Νίκος Ανδρεαδάκης ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ 1 Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ Η ποιοτική έρευνα έχει επιχειρηθεί να ορισθεί με αρκετούς και διαφορετικούς τρόπους εξαιτίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΓΙΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΕ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ Η Απούσα Παρουσία του Σώματος στις Κοινωνικές Επιστήμες, την Τέχνη, την Εκπαίδευση και στις Επιστήμες Υγείας: Μεθοδολογικά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΩΜΑ ΩΣ ΤΟΠΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΝΟΗΜΑΤΩΝ: ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ, ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΟ ΣΩΜΑ ΩΣ ΤΟΠΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΝΟΗΜΑΤΩΝ: ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ, ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΟ ΝΠΔΔ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΝΔΡΟΥ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΓΙΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΕ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΟ ΣΩΜΑ ΩΣ ΤΟΠΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΝΟΗΜΑΤΩΝ: ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

Η Καινοτοµία στη Διδασκαλία των Μαθηµατικών. Ε. Κολέζα

Η Καινοτοµία στη Διδασκαλία των Μαθηµατικών. Ε. Κολέζα Η Καινοτοµία στη Διδασκαλία των Μαθηµατικών Ε. Κολέζα Κάτω υπό ποιες προϋποθέσεις το σχολείο θα αποτελέσει κέντρο δράσης και δηµιουργικότητας; 1. Εκπαίδευση των µαθητών µέσα από τη δηµιουργία «µαθησιακών

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 2ο (σελ. 52-66) Βασικές κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 2ο (σελ. 52-66) Βασικές κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος 13 Εισαγωγή 17. ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Ταυτότητα και επαγγελµατική ταυτότητα του εκπαιδευτικού 31

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος 13 Εισαγωγή 17. ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Ταυτότητα και επαγγελµατική ταυτότητα του εκπαιδευτικού 31 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος 13 Εισαγωγή 17 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Θεωρητική προσέγγιση & κεντρικές έννοιες ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Ταυτότητα και επαγγελµατική ταυτότητα του εκπαιδευτικού 31 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια και τις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος ο διδασκόμενος αναμένεται να είναι σε θέση να:

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος ο διδασκόμενος αναμένεται να είναι σε θέση να: Τίτλος Μαθήματος: ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗΣ Κωδικός Μαθήματος: MUS 652 Κατηγορία Μαθήματος: (Υποχρεωτικό/Επιλεγόμενο) Υποχρεωτικό Επίπεδο Μαθήματος: (πρώτου, δεύτερου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ (1)

ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ (1) Αντώνης Κ. Τραυλός (B.A., M.A., Ph.D.) Αναπληρωτής Καθηγητής Τμήμα Οργάνωσης και Διαχείρισης Αθλητισμού Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου 1 ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ (1) Οι μεταπτυχιακοί/ες φοιτητές/τριες θα είναι

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία 1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία Ο διδακτικός σχεδιασμός (instructional design) εμφανίσθηκε στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κατάρτιση την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κωδικός μαθήματος: SEAB109 (3Ω/Υ) Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο σπουδών: 3o και 4 ο Μονάδες ECTS: 6 Διδάσκων: Γιάννης Πεχτελίδης e mail: pechtelidis@uth.gr

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Φαινομενολογική Κοινωνιολογία Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 8ο (σελ. 187 197) 2 Οι Μικρο-κοινωνιολογικές κοινωνιολογικές Ερμηνευτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιστημολογία κοινωνικής έρευνας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ: Νικόλαος Ναγόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου

ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιστημολογία κοινωνικής έρευνας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ: Νικόλαος Ναγόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιστημολογία κοινωνικής έρευνας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ: Νικόλαος Ναγόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου ΣΤΟΧΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Η κοινωνική έρευνα επιχειρεί να ανταποκριθεί και να ανιχνεύσει

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Τι είναι μάθηση; Συμπεριφορισμός: Aλλαγή συμπεριφοράς Γνωστική ψυχολογία: Aλλαγή νοητικών δομών Κοινωνικοπολιτισμικές προσεγγίσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Βεμπεριανές απόψεις για την Εκπαίδευση Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 12ο (σελ. 274 282) 2 Max Weber (1864 1920) Βεμπεριανές απόψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρίες για την Ανάπτυξη

Θεωρίες για την Ανάπτυξη Θεωρίες για την Ανάπτυξη Πολιτισμική προσέγγιση (Vygotsky) Βιο-οικολογική προσέγγιση Bronfenbrenner ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Ι 2015-16 Καλλιρρόη Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Vygotsky, L.S. (1978/1997)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016 ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016 ΚΕΘΕΑ Τομέας Έρευνας Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016 ΚΕΘΕΑ Τομέας Έρευνας Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 3ο (σελ. 67-79) 2 Talcott

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

Γουλή Ευαγγελία. 1. Εισαγωγή. 2. Παρουσίαση και Σχολιασµός των Εργασιών της Συνεδρίας

Γουλή Ευαγγελία. 1. Εισαγωγή. 2. Παρουσίαση και Σχολιασµός των Εργασιών της Συνεδρίας 1. Εισαγωγή Σχολιασµός των εργασιών της 16 ης παράλληλης συνεδρίας µε θέµα «Σχεδίαση Περιβαλλόντων για ιδασκαλία Προγραµµατισµού» που πραγµατοποιήθηκε στο πλαίσιο του 4 ου Πανελλήνιου Συνεδρίου «ιδακτική

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΙΚΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Αναστασία Κ. Καδδά Δρ.Κοινωνιολογίας Υγείας Μsc Διοίκηση Μονάδων Υγείας

ΠΟΙΟΤΙΚΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Αναστασία Κ. Καδδά Δρ.Κοινωνιολογίας Υγείας Μsc Διοίκηση Μονάδων Υγείας ΠΟΙΟΤΙΚΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Αναστασία Κ. Καδδά Δρ.Κοινωνιολογίας Υγείας Μsc Διοίκηση Μονάδων Υγείας ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ «Ποιοτικές μέθοδοι έρευνας στις κοινωνικές επιστήμες»,

Διαβάστε περισσότερα

Σύµφωνα µε την Υ.Α /Γ2/ Εξισώσεις 2 ου Βαθµού. 3.2 Η Εξίσωση x = α. Κεφ.4 ο : Ανισώσεις 4.2 Ανισώσεις 2 ου Βαθµού

Σύµφωνα µε την Υ.Α /Γ2/ Εξισώσεις 2 ου Βαθµού. 3.2 Η Εξίσωση x = α. Κεφ.4 ο : Ανισώσεις 4.2 Ανισώσεις 2 ου Βαθµού Σύµφωνα µε την Υ.Α. 139606/Γ2/01-10-2013 Άλγεβρα Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΛ Ι. ιδακτέα ύλη Από το βιβλίο «Άλγεβρα και Στοιχεία Πιθανοτήτων Α Γενικού Λυκείου» (έκδοση 2013) Εισαγωγικό κεφάλαιο E.2. Σύνολα Κεφ.1

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 1η: Η Διδακτική στα πλαίσια της παραδοσιακής Παιδαγωγικής Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση Ενότητα # 1.2: Η προοπτική των βασικών αρχών της φύσης των Φυσικών Επιστημών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Επιμορφωτικό υλικό για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών Τεύχος 3 (Κλάδος ΠΕ02) γ έκδοση 396

Επιμορφωτικό υλικό για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών Τεύχος 3 (Κλάδος ΠΕ02) γ έκδοση 396 Επιμορφωτικό υλικό για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών Τεύχος 3 (Κλάδος ΠΕ02) γ έκδοση 396 2.4. Άξονες ανάγνωσης του τρόπου διδακτικής αξιοποίησης των ψηφιακών μέσων (ΤΠΕ) στη γλωσσική εκπαίδευση: το

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Η Συνδυαστική προσέγγιση του Basil Bernstein Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 13ο (σελ. 282 302) 2 Η συνδυαστική Προσέγγιση του Bernstein

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Δρ Ειρήνη Ροδοσθένους, Λειτουργός Π.Ι. ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ Επικοινωνιακή διδασκαλία της γλώσσας: η ίδια η γλώσσα συνιστά και ορίζεται ως κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Επεξηγήσεις συμβόλων/αρχικών γραμμάτων: ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ 2009-10 Υ= Υποχρεωτικό Κ= ενότητα μαθημάτων «Κοινωνία και Εκπαίδευση» Ε= Κατ

Διαβάστε περισσότερα

Κοινότητες πρακτικής. Θανάσης Καραλής. πρακτικής.

Κοινότητες πρακτικής. Θανάσης Καραλής. πρακτικής. Κοινότητες πρακτικής Θανάσης Καραλής Μια κοινότητα πρακτικής είναι µια οµάδα ανθρώπων η οποία µοιράζεται ένα κοινό ενδιαφέρον σε ένα πεδίο ανθρώπινης δραστηριότητας και δεσµεύεται σε µια διαδικασία συλλογικής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγητής Λοΐζος Σοφός ΠΤΔΕ Πανεπιστήμιο Αιγαίου www.lsofos.com

Αν. Καθηγητής Λοΐζος Σοφός ΠΤΔΕ Πανεπιστήμιο Αιγαίου www.lsofos.com 1. Περιεχόμενα 2. Παιδαγωγική Επιστήμη (35 θέματα)... 4 1. Επιστημονικό αντικείμενο στο πεδίο των σπουδών Παιδαγωγικής Επιστήμης... 4 2. Σχέση Θεωρίας και Πράξης (6 προσεγγίσεις Duncker)... 4 3. Δυσχέρειες

Διαβάστε περισσότερα

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010 ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ Γ. Κουλιεράκης, Ph.D. Ψυχολόγος της Υγείας SYLLABUS Ακαδηµαϊκό Έτος 2009-2010 ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ M. Robin DiMatteo

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 2η: Η Διδακτική της Φυσικής στο σύγχρονο πλαίσιο Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ.

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Προσοχή - Συγκέντρωση Η συγκέντρωση αναφέρεται στην ικανότητα συνειδητής κατεύθυνσης της προσοχής σε ένα συγκεκριμένο μέρος του πεδίου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ

ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Σύγχρονες Αντιλήψεις για τη Μάθηση και τη Διδασκαλία και η Εφαρμογή τους με Εργαλεία Υπολογιστικής και Δικτυακής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Τίτλος Ονοματεπώνυμο συγγραφέα Πανεπιστήμιο Ονοματεπώνυμο δεύτερου (τρίτου κ.ο.κ.) συγγραφέα Πανεπιστήμιο Η κεφαλίδα (μπαίνει πάνω δεξιά σε κάθε σελίδα): περιγράφει το θέμα

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης)

Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης) Πανεπιστήµιο Αιγαίου Παιδαγωγικό Τµήµα ηµοτικής Εκπαίδευσης Μιχάλης Σκουµιός Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης) Παρατήρηση ιδασκαλίας και Μοντέλο Συγγραφής Έκθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Η εκπαίδευση ως θεσμός κοινωνικοπολιτισμικής μεταβίβασης δομολειτουργισμός και ως θεσμός κοινωνικού μετασχηματισμού κριτική

Διαβάστε περισσότερα

Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει. Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ

Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει. Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Ορισμός αυθεντικής μάθησης Αυθεντική μάθηση είναι η μάθηση που έχει

Διαβάστε περισσότερα

154 Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Αθήνας

154 Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Αθήνας 154 Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Αθήνας Σκοπός Σκοπός του Τμήματος είναι η παιδαγωγική κατάρτιση ατόμων, που θα ασχοληθούν με την εκπαίδευση και αγωγή παιδιών προσχολικής ηλικίας. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην

Διαβάστε περισσότερα

Ένα εννοιολογικό πλαίσιο για τη Διαπολιτισμική Ψυχολογία. Θεωρητικές προσεγγίσεις Το οικολογικό-πολιτισμικό μοντέλο Κοινωνικοποίηση & επιπολιτισμός

Ένα εννοιολογικό πλαίσιο για τη Διαπολιτισμική Ψυχολογία. Θεωρητικές προσεγγίσεις Το οικολογικό-πολιτισμικό μοντέλο Κοινωνικοποίηση & επιπολιτισμός Ένα εννοιολογικό πλαίσιο για τη Διαπολιτισμική Ψυχολογία Θεωρητικές προσεγγίσεις Το οικολογικό-πολιτισμικό μοντέλο Κοινωνικοποίηση & επιπολιτισμός Ψευδο-ερμηνείες της συμπεριφοράς (θεωρίες των ενστίκτων)

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Επεξηγήσεις συμβόλων/αρχικών γραμμάτων:

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Επεξηγήσεις συμβόλων/αρχικών γραμμάτων: ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ 2009-10 Υ= Υποχρεωτικό Ε= Κατ επιλογήν υποχρεωτικό Επεξηγήσεις συμβόλων/αρχικών γραμμάτων: Κ= ενότητα μαθημάτων «Κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Μάθηµα: Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Γ Φάσης) ΜΙΧΑΗΛ ΣΚΟΥΜΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ BSc (Hons) in Psychology Science

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ BSc (Hons) in Psychology Science Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2016-17 BSc (Hons) in Psychology Science Επωνυμία και Βασική Περιγραφή Εκπαιδευτικού Προγράμματος Προπτυχιακό Πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΙΝΑΚΩΝ..................................... 13 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΣΧΗΜΑΤΩΝ................................... 14 ΠΡΟΛΟΓΟΣ............................................. 15 ΜΕΡΟΣ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1250 Διδάσκων Βασίλης Πανταζής, pantazisv@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο, 2 ο Μονάδες ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Κωνσταντίνος Π. Χρήστου 1 Κριτήρια: Διδακτική διαδικασία Μαθητοκεντρικά Δασκαλοκεντρικά Αλληλεπίδρασης διδάσκοντα διδασκόµενου Είδος δεξιοτήτων που θέλουν να αναπτύξουν Επεξεργασίας Πληροφοριών Οργάνωση-ανάλυση πληροφοριών, λύση

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Προγράμματος Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων - Νεοεισερχομένων

Αξιολόγηση του Προγράμματος Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων - Νεοεισερχομένων Αξιολόγηση του Προγράμματος Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων - Νεοεισερχομένων. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα της Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων και Νεοεισερχομένων Εκπαιδευτικών προσφέρεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

αξιοποίηση της αξιολόγησης για τη βελτίωση της μάθησης αξιολόγηση με στόχο την προώθηση των ευρύτερων σκοπών του σχολείου

αξιοποίηση της αξιολόγησης για τη βελτίωση της μάθησης αξιολόγηση με στόχο την προώθηση των ευρύτερων σκοπών του σχολείου αξιοποίηση της αξιολόγησης για τη βελτίωση της μάθησης αξιολόγηση με στόχο την προώθηση των ευρύτερων σκοπών του σχολείου ΔΗΜΗΤΡΗΣ Κ. ΜΠΟΤΣΑΚΗΣ, PhD Σχολικός Σύμβουλος Φ.Ε. / ΠΔΕ Βορείου Αιγαίου Αξιολόγηση,

Διαβάστε περισσότερα

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Κωδικός μαθήματος: ΚΕΠ 302 Διδάσκων: Δημήτρης Θ. Ζάχος Πιστωτικές μονάδες: 10 Χρόνος και τόπος διεξαγωγής: Τετάρτη 6-9 αίθουσα 907 Εισαγωγικά Η επιτυχής συμμετοχή σ ένα

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα.

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Τα άτομα κατασκευάζουν με ενεργό τρόπο τον κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ-ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ (BIOGRAPHICAL INTERPRETATIVE)

ΩΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ-ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ (BIOGRAPHICAL INTERPRETATIVE) ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ-ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ (BIOGRAPHICAL INTERPRETATIVE) ΕΛΛΗ ΙΩΑΝΝΙΔΗ ΚΑΠΟΛΟΥ ΔΡ. ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΡΙΑ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Δυναμικοί Χάρτες (Χάρτες Κινούμενων Εικόνων Animations)

Δυναμικοί Χάρτες (Χάρτες Κινούμενων Εικόνων Animations) Ενότητα 9 η Δυναμικοί Χάρτες (Χάρτες Κινούμενων Εικόνων Animations) Βύρωνας Νάκος Καθηγητής Ε.Μ.Π. - bnakos@central.ntua.gr Bασίλης Κρασανάκης Υποψήφιος διδάκτορας Ε.Μ.Π. - krasvas@mail.ntua.gr Β. Νάκος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Δρ. Βασίλης Π. Αγγελίδης Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Δρ. Βασίλης Π. Αγγελίδης Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Δρ. Βασίλης Π. Αγγελίδης Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Περιεχόμενα Επιστημονική έρευνα Σε τι μας βοηθάει η έρευνα Χαρακτηριστικά της επιστημονικής

Διαβάστε περισσότερα

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση προλογοσ Το βιβλίο αυτό αποτελεί καρπό πολύχρονης ενασχόλησης με τη θεωρητική μελέτη και την πρακτική εφαρμογή του παραδοσιακού χορού και γράφτηκε με την προσδοκία να καλύψει ένα κενό όσον αφορά το αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 5: Επιστημονικές βάσεις διοίκησης του ανθρωπίνου δυναμικού

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 5: Επιστημονικές βάσεις διοίκησης του ανθρωπίνου δυναμικού Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 5: Επιστημονικές βάσεις διοίκησης του ανθρωπίνου δυναμικού Δρ. Σερδάρης Παναγιώτης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ 7 ο ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΥ3 ΕΞΑΜΗΝΟΣΠΟΥΔΩΝ Α ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΙΙ ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγικό Υπόβαθρο ΤΠΕ. Κυρίαρχες παιδαγωγικές θεωρίες

Παιδαγωγικό Υπόβαθρο ΤΠΕ. Κυρίαρχες παιδαγωγικές θεωρίες Παιδαγωγικό Υπόβαθρο ΤΠΕ Κυρίαρχες παιδαγωγικές θεωρίες Θεωρίες μάθησης για τις ΤΠΕ Συμπεριφορισμός (behaviorism) Γνωστικές Γνωστικής Ψυχολογίας (cognitive psychology) Εποικοδομητισμός (constructivism)

Διαβάστε περισσότερα

A Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ψυχικού Ερευνητική εργασία Το βέλος του χρόνου Προσεγγίζοντας διεπιστημονικά την έννοια του χρόνου

A Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ψυχικού Ερευνητική εργασία Το βέλος του χρόνου Προσεγγίζοντας διεπιστημονικά την έννοια του χρόνου A Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ψυχικού Ερευνητική εργασία Το βέλος του χρόνου Προσεγγίζοντας διεπιστημονικά την έννοια του χρόνου Υ π ε ύ θ υ ν η Κ α θ η γ ή τ ρ ι α : Γ λ έ ζ ο υ Κ α τ ε ρ ί ν α ( Π Ε 0 4 /

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ / Θεολόγος Καθηγητής DEA

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Στόχοι του µαθήµατος Βασικοί στόχοι του µαθήµατος είναι ο φοιτητής:

Στόχοι του µαθήµατος Βασικοί στόχοι του µαθήµατος είναι ο φοιτητής: Κωδικός Μαθήµατος Τίτλος Μαθήµατος Πιστωτικές Μονάδες ECTS EDUC-627DL Αισθητηριακές ιαταραχές: 9 Κώφωση-απώλεια ακοής, τύφλωση-απώλεια όρασης Τµήµα Εξάµηνο Προαπαιτούµενα Παιδαγωγικών Σπουδών Μορφές Ειδικών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΑΞΗΣ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΤΙΜΗΣ ΣΤΟΝ ΑΞΟΝΑ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή

ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΑΞΗΣ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΤΙΜΗΣ ΣΤΟΝ ΑΞΟΝΑ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΑΞΗΣ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΤΙΜΗΣ ΣΤΟΝ ΑΞΟΝΑ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ Αθανάσιος Γαγάτσης Τµήµα Επιστηµών της Αγωγής Πανεπιστήµιο Κύπρου Χρήστος Παντσίδης Παναγιώτης Σπύρου Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

Υ.Α Γ2/6646/ Επιµόρφωση καθηγητών στο ΣΕΠ και τη Επαγγελµατική Συµβουλευτική

Υ.Α Γ2/6646/ Επιµόρφωση καθηγητών στο ΣΕΠ και τη Επαγγελµατική Συµβουλευτική Υ.Α Γ2/6646/20-11-97 Επιµόρφωση καθηγητών στο ΣΕΠ και τη Επαγγελµατική Συµβουλευτική ΥΠΕΠΘ-Γ2/6646120.Ι 1.97 Ενηµέρωση για το πρόγραµµα επιµόρφωσης Καθηγητών στο Σχολικό Επαγγελµατικό Προσανατολισµό και

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εθνομεθοδολογία Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 9ο (σελ. 197 207) 2 Η Εθνομεθοδολογία Βασικές Θέσεις Η εθνομεθοδολογία, αποτελεί έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Εννοιολογική χαρτογράφηση. Τ. Α. Μικρόπουλος

Εννοιολογική χαρτογράφηση. Τ. Α. Μικρόπουλος Εννοιολογική χαρτογράφηση Τ. Α. Μικρόπουλος Οργάνωση γνώσης Η οργάνωση και η αναπαράσταση της γνώσης αποτελούν σημαντικούς παράγοντες για την οικοδόμηση νέας γνώσης. Η οργάνωση των εννοιών που αναφέρονται

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Διδακτική των Θετικών Επιστημών

Εισαγωγή στη Διδακτική των Θετικών Επιστημών Εισαγωγή στη Διδακτική των Θετικών Επιστημών Ενότητα 2η: Οι σύγχρονες Διδακτικές των Θετικών Επιστημών Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτική μεθοδολογία έρευνας στη Διδακτική των Μαθηματικών Ενότητα 2: Η εξέλιξη της έρευνας και η πρόσφατη στροφή

Ποιοτική μεθοδολογία έρευνας στη Διδακτική των Μαθηματικών Ενότητα 2: Η εξέλιξη της έρευνας και η πρόσφατη στροφή Ποιοτική μεθοδολογία έρευνας στη Διδακτική των Μαθηματικών Ενότητα 2: Η εξέλιξη της έρευνας και η πρόσφατη στροφή Πόταρη Δέσποινα, Σακονίδης Χαράλαμπος Σχολή Θετικών επιστημών Τμήμα Μαθηματικών Στροφή

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές πρακτικών της παιδαγωγικής του γραμματισμού και των πολυγραμματισμών. Άννα Φτερνιάτη Επίκουρη Καθηγήτρια ΠΤΔΕ Παν/μίου Πατρών

Εφαρμογές πρακτικών της παιδαγωγικής του γραμματισμού και των πολυγραμματισμών. Άννα Φτερνιάτη Επίκουρη Καθηγήτρια ΠΤΔΕ Παν/μίου Πατρών Εφαρμογές πρακτικών της παιδαγωγικής του γραμματισμού και των πολυγραμματισμών Άννα Φτερνιάτη Επίκουρη Καθηγήτρια ΠΤΔΕ Παν/μίου Πατρών Οι σύγχρονες τάσεις που κυριαρχούν στη διδακτική του γλωσσικού μαθήματος

Διαβάστε περισσότερα

Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί 1. Α) Στην ιστορία. Σωστό το ) Σωστό το Γ)

Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί 1. Α) Στην ιστορία. Σωστό το ) Σωστό το Γ) Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί Α) Στην ιστορία. Α) Β) Γ) ) Απλή Β) Στη µελέτη περιβάλλοντος. Γ) Στις φυσικές επιστήµες. ) Σε όλα τα παραπάνω. Είστε

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση της διδακτικής πράξης

Αξιολόγηση της διδακτικής πράξης Αξιολόγηση της διδακτικής πράξης 1 } Ορισµός: Απόδοση αξίας Απόδοση προσήµου σε κάτι που αξιολογείται Σύγκρισης δύο πραγµάτων } Αξιολόγηση Αποτίµηση στόχου (σύγκριση του στόχου µε το αποτέλεσµα) Σηµασία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

710 -Μάθηση - Απόδοση. Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία

710 -Μάθηση - Απόδοση. Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία 710 -Μάθηση - Απόδοση Διάλεξη 5η Ποιοτική αξιολόγηση της Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία Περιεχόμενο ενοτήτων Ποιοτική αξιολόγηση Ορισμός και στάδια που περιλαμβάνονται Περιεχόμενο: στοιχεία που τη

Διαβάστε περισσότερα