ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΥΠΑΙΘΡΟ (19ς και 20ός αιώνας)

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΥΠΑΙΘΡΟ (19ς και 20ός αιώνας)"

Transcript

1 ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΥΠΑΙΘΡΟ (19ς και 20ός αιώνας) 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι προφανώς αδύνατο να παρουσιάσουμε εδώ, στο πλαίσιο μιας εισήγησης ή ενός άρθρου, την εξέλιξη των κοινωνικών σχέσεων στην ελληνική ύπαιθρο, από την περίοδο που προηγήθηκε της Επανάστασης του 1821 μέχρι σήμερα. Έτσι αυτό που θα επιχειρήσουμε να κάνουμε, είναι να σκιαγραφήσουμε απλώς τις βασικές καμπές στην ιστορική εξέλιξη της ελληνικής υπαίθρου, ανοίγοντας περισσότερο το ζήτημα για παραπέρα έρευνα και συζήτηση, παρά «κλείνοντάς» το. Κατά τη γνώμη μου, η διαδικασία εξέλιξης των κοινωνικών σχέσεων στην ελληνική ύπαιθρο μπορεί να χωρισθεί σχηματικά σε τέσσερεις φάσεις: α) Την περίοδο από τα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι την Επανάσταση του 1821 και την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, περίοδο κατά την οποία οι «ασιατικές» κοινωνικές σχέσεις εκτοπίζονται (στις περιοχές όπου αργότερα ξέσπασε και εδραιώθηκε η Επανάσταση), από την απλή εμπορευματική ή και την έμμεση υπαγωγή των αγροτών στην αναδυόμενη κυρίαρχη τάξη, το κεφάλαιο. β) Την πρώτη περίοδο μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους ( ), κατά την οποία επεκτείνονται και σταθεροποιούνται οι κοινωνικές σχέσεις που εγκαθιδρύθηκαν ως κυρίαρχες κατά την προηγούμενη περίοδο. γ) Την περίοδο από την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας και της Ηπείρου μέχρι τη Μικρασιατική Καταστροφή ( ), οπότε κυριαρχεί, στις νέες αυτές περιοχές της χώρας (αλλά και στα Ιόνια νησιά που προσαρτήθηκαν το 1864, και βέβαια στις περιοχές που προσαρτήθηκαν στην Ελλάδα το 1912 και το 1920) το «ζήτημα των τσιφλικιών». δ) Την περίοδο από τη Μικρασιατική Καταστροφή μέχρι τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, κατά την οποία οι κοινωνικές σχέσεις στην ελληνική ύπαιθρο μετασχηματίζονται με μοχλό την αγροτική μεταρρύθμιση. Οι σημερινές κοινωνικές σχέσεις στην ύπαιθρο είναι έτσι κατά κύριο λόγο αποτέλεσμα των μετασχηματισμών που έλαβαν χώρα στη διάρκεια αυτής της μεσοπολεμικής περιόδου. Για να μπορέσουμε να μελετήσουμε τις εξελίξεις στην ύπαιθρο από την κοινωνική τους σκοπιά, δηλαδή να τις κατανοήσουμε ως την εξέλιξη και το μετασχηματισμό συγκεκριμένων κοινωνικών σχέσεων, είναι απαραίτητο κατά τη γνώμη μου να προσφύγουμε στη μαρξιστική έννοια του τρόπου παραγωγής. Με τον τρόπο αυτό θα αποφύγουμε ένα κίνδυνο, ο οποίος φαίνεται να απειλεί σοβαρά τη σύγχρονη κοινωνική έρευνα και ιστοριογραφία: Το να μιλάμε για ορισμένα από τα αποτελέσματα των κοινωνικών σχέσεων (π.χ. το μέγεθος των αγροτικών κλήρων), νομίζοντας ότι μιλάμε για τις ίδιες τις κοινωνικές σχέσεις. Είναι βέβαια προφανές, και αυτό θα φανεί αναμφίβολα στα επόμενα, ότι ο χαρακτήρας και η εξέλιξη των κοινωνικών σχέσεων στην ύπαιθρο καθορίζεται από το χαρακτήρα και τις τάσεις εξέλιξης των συνολικών κοινωνικών σχέσεων εξουσίας στο εσωτερικό του κοινωνικού σχηματισμού (της χώρας). 2. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Οι σχέσεις που συνέχουν μια κοινωνία δεν είναι ποτέ κατά κύριο λόγο σχέσεις τεχνικές, ή οργανωτικές, σχέσεις που απλά αξιοποιούν τις δεδομένες «τεχνικές δυνατότητες» της κοινωνίας κατά την «αλληλεπίδραση του ανθρώπου με τη φύση». Είναι κατά κύριο λόγο σχέσεις κοινωνικέςταξικές, σχέσεις ανάμεσα σε κοινωνικές τάξεις με αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα, σχέσεις ταξικής (οικονομικής, πολιτικής και ιδεολογικής) κυριαρχίας και υποταγής. Οι κοινωνικές αυτές σχέσεις εξουσίας οργανώνονται ιστορικά, στις διαφορετικές χώρες και 1

2 στις διαφορετικές εποχές, με διαφορετικούς τρόπους. Αν κάνουμε δηλαδή αφαίρεση από τις ιδιαίτερες μορφές, με τις οποίες εμφανίζονται οι κοινωνικές σχέσεις σε κάθε χώρα και κάθε στιγμή και αναζητήσουμε τα βαθύτερα, δομικά στοιχεία αυτών των σχέσεων, θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχουν ορισμένοι χαρακτηριστικοί ιστορικοί τρόποι οργάνωσης των κοινωνιών (της κοινωνικής εξουσίας), οι οποίοι είναι κάθε φορά οι κυρίαρχοι. Σε κάθε ένα από αυτούς τους τρόπους κοινωνικής οργάνωσης αντιστοιχεί μια ενότητα οικονομικών, πολιτικών και ιδεολογικών δομών ενός συγκεκριμένου τύπου: Αντιστοιχεί δηλαδή ένας συγκεκριμένος τύπος οικονομικής κυριαρχίας και εκμετάλλευσης, ένας αντίστοιχος τύπος οργάνωσης της πολιτικής εξουσίας, η κυριαρχία ενός συγκεκριμένου τύπου ιδεολογικών μορφών. Κάθε ένας από αυτούς τους ιστορικούς τύπους οργάνωσης της κοινωνικής εξουσίας και συνακόλουθα της κοινωνικής συνοχής ονομάζεται τρόπος παραγωγής. Έχει δε σαν βασικό θεμέλιο του τη σχέση των κοινωνικών τάξεων (αυτών που παράγουν και αυτών που ιδιοποιούνται το πλεόνασμα αυτής της παραγωγής) με τα μέσα παραγωγής (άρα και με το παραγόμενο προϊόν). Αυτή η σχέση με τα μέσα παραγωγής δεν είναι μονοσήμαντη, αλλά μπορεί σχηματικά να θεωρηθεί ότι αποτελείται από δυο επιμέρους σχέσεις: 1. Μια σχέση ιδιοκτησίας, δηλαδή τη δυνατότητα ιδιοποίησης του προϊόντος, το οποίο παράγεται ή πρόκειται να παραχθεί από τα μέσα παραγωγής, αφού βέβαια αφαιρεθεί το τμήμα εκείνο του προϊόντος που αντιστοιχεί στα μέσα διαβίωσης των εργαζομένων. 2. Μια σχέση κατοχής, δηλαδή τη δυνατότητα να τίθενται τα μέσα παραγωγής σε λειτουργία. Σε όλους τους τρόπους παραγωγής η σχέση ιδιοκτησίας ανήκει στην κυρίαρχη τάξη, η οποία ιδιοποιείται το παραγόμενο υπερπροϊόν της κοινωνίας. Στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, που κυριαρχεί σήμερα στην κοινωνία μας, ανήκει στην κυρίαρχη τάξη, την κεφαλαιοκρατία, και η κατοχή των μέσων παραγωγής. Ο εργαζόμενος διαχωρίζεται πλήρως από τα μέσα παραγωγής, έρχεται σε επαφή μαζί τους μόνο με τη μεσολάβηση του κεφαλαιοκράτη. Η αμοιβή της εργασιακής του δύναμης παίρνει έτσι τη μορφή του μισθού. Αντίθετα, σ' όλους τους προκαπιταλιστικούς τρόπους παραγωγής η κατοχή των μέσων παραγωγής παραμένει στα χέρια των εργαζομένων: Οι εργαζόμενοι κατέχουν τα εργαλεία (μέσα εργασίας), με τα οποία παράγουν (π.χ. καλλιεργούν τη γη). Κατέχουν επίσης και τη γη, με την έννοια ότι κανείς δεν μπορεί να τους διώξει απ' αυτήν, δεν μπορεί να τους «απολύσει». Η γη όμως (και τα εργαλεία), αν και βρίσκεται στην κατοχή των εργαζομένων, είναι ιδιοκτησία των κυρίαρχων, με την έννοια ότι οι εργαζόμενοι υποχρεώνονται (με τη χρήση μάλιστα εξωοικονομικής βίας) να τους παρέχουν ένα συγκεκριμένο μέρος από το προϊόν που παράγουν. Ο τρόπος παραγωγής περιγράφει λοιπόν την ειδοποιό διαφορά ενός συστήματος ταξικής κυριαρχίας και εκμετάλλευσης. Κοινωνικές μορφές που δεν αντιστοιχούν σε σχέσεις εκμετάλλευσης, όπως είναι π.χ. η περίπτωση του αυτοαπασχολούμενου παραγωγού (απλή εμπορευματική παραγωγή), δεν αντιστοιχούν σε κάποιο τρόπο παραγωγής, αλλά αποτελούν μια μορφή παραγωγής. Σε μια συγκεκριμένη κοινωνία μπορούν βέβαια να υπάρχουν περισσότεροι τρόποι (και μορφές) παραγωγής. Επειδή όμως καθένας από αυτούς αντιστοιχεί σε διαφορετικές σχέσεις κοινωνικής (ταξικής) εξουσίας, σε διαφορετικά συμφέροντα, και κατατείνει έτσι σε μια διαφορετικού τύπου οργάνωση της κοινωνικής συνοχής, η συνάρθρωση των διαφορετικών τρόπων παραγωγής είναι αντιφατική και συντελείται πάντοτε υπό την κυριαρχία ενός συγκεκριμένου τρόπου παραγωγή. Η αντιφατικότητα της συνύπαρξης διαφορετικών τρόπων παραγωγής αν κοιταχθεί με μια επιπόλαια, επιφανειακή ματιά δίνει ορισμένες φορές την εντύπωση της «κοινωνικής αποδιάρθρωσης» ή του «δυαδισμού». Η κυριαρχία, βέβαια, ενός τρόπου παραγωγής (και ειδικότερα του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής) συναρτάται με την τάση διάλυσης όλων των ανταγωνιστικών προς αυτόν τρόπων παραγωγής. Η τελική όμως κατίσχυση ή ανάσχεση αυτής της τάσης δεν είναι δεδομένη από τα πριν, η έκβαση της κρίνεται κάθε φορά συγκεκριμένα μέσα στη συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία της πάλης των τάξεων. Η κυριαρχία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και συνεπώς και το πρόβλημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης συναρτάται έτσι με τη δυνατότητα και τη διαδικασία διάλυσης των προκαπιταλιστικών τρόπων παραγωγής. Η διαδικασία αυτή παίρνει ιστορικά τη μορφή της 2

3 αγροτικής μεταρρύθμισης, μια και ακριβώς πρόκειται για τρόπους παραγωγής που βασίζονται σε προκαπιταλιστικές σχέσεις ιδιοκτησίας στην ύπαιθρο. Από όσα ειπώθηκαν παραπάνω γίνεται φανερό ότι η έννοια του τρόπου παραγωγής αποτελεί το βασικό θεωρητικό εργαλείο, με βάση το οποίο μπορούμε να φτάσουμε στην ανάλυση και επιστημονική κατανόηση των κοινωνικών σχέσεων που συνέχουν μια συγκεκριμένη κοινωνία. Εντούτοις η έννοια του τρόπου παραγωγής από μόνη της δεν περιγράφει τις κοινωνικές σχέσεις στο εσωτερικό μιας χώρας, κι αυτό για δυο λόγους: 1. Γιατί το εσωτερικό μιας κοινωνίας είναι πάντα δυνατή η (αντιφατική) συνύπαρξη περισσότερων του ενός τρόπων, αλλά και μορφών παραγωγής. 2. Γιατί, και αυτό είναι το σημαντικότερο, ο τρόπος παραγωγής δεν αναφέρεται στις κοινωνικές σχέσεις καθαυτές, όπως αυτές υπάρχουν υπό συγκεκριμένη μορφή στις συγκεκριμένες κοινωνίες, αλλά μόνο στον αιτιακό-δομικό πυρήνα τους, στις θεμελιώδεις κοινωνικές-ταξικές αλληλεξαρτήσεις που διέπουν μια κοινωνία. Ετσι για παράδειγμα, όταν λέμε ότι σε μια χώρα κυριαρχεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, λέμε ότι η κυρίαρχη (όχι όμως αναγκαστικά και η αριθμητικά πολυπληθέστερη) οικονομική μορφή είναι το κεφάλαιο που εκμεταλλεύεται μισθωτή εργασία, ότι το υπερπροϊόν παίρνει τη μορφή της υπεραξίας κλπ. Δεν λέμε όμως τίποτε για τις συγκεκριμένες μορφές που παίρνει αυτή η κυριαρχία του κεφαλαίου, για τη συγκεκριμένη μορφή των καπιταλιστικών σχέσεων εξουσίας: Για το αν, π.χ., η διάρκεια της εργάσιμης μέρας είναι 12, 10 ή 7 ώρες, για το ποια είναι η κυρίαρχη μορφή ή μερίδα κεφαλαίου (π.χ. εμπορικό, βιομηχανικό, τραπεζιτικό κλπ. κεφάλαιο), για το αν η εργασιακή δύναμη έχει ψηλή ή χαμηλή ειδίκευση, για το αν έχουν αναπτυχθεί περισσότερο ή λιγότερο οι αναπαραγωγικές λειτουργίες του καπιταλιστικού κράτους (πρόνοια, ασφάλιση κ.ο.κ.), για το αν είναι περισσότερο ή λιγότερο οξυμένοι οι οικονομικοί και πολιτικοί ανταγωνισμοί, για το αν είναι ψηλότερος ή χαμηλότερος ο βαθμός εκμετάλλευσης της εργασιακής δύναμης από το κεφάλαιο, κλπ., κλπ. Η μελέτη, λοιπόν, μιας συγκεκριμένης κοινωνίας είναι υποχρεωμένη να ξεκινήσει και να βασισθεί στη διερεύνηση του χαρακτήρα των βασικών δομικών σχέσεων που διέπουν αυτή την κοινωνία (κυρίαρχος τρόπος παραγωγής, τυχόν συνάρθρωση του με άλλους τρόπους παραγωγής). Είναι όμως εξίσου υποχρεωμένη να προχωρήσει πέρα από αυτό το επίπεδο, στην ανάλυση της ιστορικής εξέλιξης των συγκεκριμένων ταξικών συσχετισμών, των συγκεκριμένων κοινωνικών μορφών που παγιώνονται ιστορικά στο έδαφος ενός (ή περισσότερων) τρόπου παραγωγής. 3. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΥΠΑΙΘΡΟ 3.1. Φάση πρώτη: Από τον ασιατικό τρόπο παραγωγής στους υπαγόμενους στο κεφάλαιο ατομικούς εμπορευματοπαραγωγούς (Από τα μέσα του 18ου αιώνα μέχρι την Επανάσταση) Με την οθωμανική κατάκτηση του ελλαδικού χώρου οι κοινωνικές σχέσεις που επικράτησαν ανάγονται όχι στον φεουδαρχικό τρόπο παραγωγής, όπως συχνά υποστηρίζεται, αλλά στον ασιατικό τρόπο παραγωγής. Στον ασιατικό, όπως και σε όλους τους προκαπιταλιστικούς τρόπους παραγωγής οι εργαζόμενοι δεν έχουν αποχωρισθεί από τα μέσα παραγωγής. Η ιδιοκτησία πάνω σ' αυτά ανήκει βέβαια στην κυρίαρχη τάξη, με την έννοια ότι αυτή ιδιοποιείται το παραγόμενο υπερπροϊόν. Οι εργαζόμενοι έχουν όμως στην κατοχή τους τα μέσα παραγωγής, με την έννοια ότι αυτοί αποφασίζουν για το πώς θα τα θέσουν παραγωγικά σε κίνηση. Το αποφασιστικό στοιχείο όμως του ασιατικού τρόπου παραγωγής, που αποτελεί και την ειδοποιό διαφορά του σε σχέση με όλους τους άλλους προκαπιταλιστικούς τρόπους παραγωγής είναι ότι τόσο οι σχέσεις ιδιοκτησίας όσο και οι σχέσεις κατοχής οργανώνονται όχι σε ατομική, αλλά σε συλλογική βάση. Απουσιάζουν δηλαδή όλες οι μορφές τόσο της ατομικής ιδιοκτησίας όσο και της ατομικής κατοχής. Η συλλογική κοινωνική οργάνωση της κυρίαρχης τάξης είναι το δεσποτικό-ασιατικό κράτος, η συλλογική οργάνωση των εργαζομένων είναι η ασιατική κοινότητα, η οποία βρίσκεται βέβαια σε στενή διαπλοκή με τον κεντρικό μηχανισμό του κράτους, μέσα από ένα σύνθετο σύστημα ενδιάμεσων βαθμίδων (προεστοί - τιμαριώτες - διοικητές επαρχιών σουλτανική 3

4 κυβέρνηση). Η απόσπαση του υπερπροϊόντος παίρνει τη μορφή του φόρου (δεκάτη, κεφαλικός φόρος για τους «άπιστους» κλπ.). 1 Η ιδιοκτησία της γης ανήκει λοιπόν στο κράτος, δηλαδή στην οργανωμένη σε κράτος άρχουσα τάξη, η οποία «προσωποποιείται» στον Σουλτάνο. Η επικράτεια του Σουλτάνου (που αποτελεί τον «εκπρόσωπο του θεού» στη γη) χωρίζεται σε επαρχίες και οι επαρχίες χωρίζονται σε τιμάρια. Τόσο οι διοικητές των επαρχιών όσο και οι τιμαριώτες δεν κατέχουν κανενός είδους δικαιώματα ατομικής ιδιοκτησίας ή κληρονομιάς πάνω στις επαρχίες ή τα τιμάρια. Λειτουργούν περισσότερο ως «υπάλληλου) του κράτους: Διορίζονται από τον Σουλτάνο και οι εξουσίες τους πάνω στους αγρότες καθορίζονται αποκλειστικά από τους νόμους (φιρμάνια) που εκδίδει ο Σουλτάνος. Η κατοχή της γης δεν ανήκει στο μεμονωμένο αγρότη, αλλά στην ασιατική κοινότητα, η οποία συγκροτείται από τους κατοίκους ενός ή περισσότερων χωριών. Ο αγρότης κατέχει και καλλιεργεί τη γη μόνο μέσα από την ένταξη του στην κοινότητα. Οι κοινότητες (και ανάμεσα τους και αυτές των Ορθοδόξων) αποτελούν βασικά δομικά στοιχεία της ασιατικής κοινωνικής τάξης πραγμάτων, τόσο στο οικονομικό επίπεδο (συλλογική κατοχή της γης, οργάνωση της παραγωγής, διάθεση ενός μέρους του υπερπροϊόντος - μετά την αφαίρεση των φόρων και των δοσιμάτων προς τον τιμαριώτη και το κεντρικό κράτος - προς όφελος της κοινότητας και ταιν προεστών της), όσο και στο ιδεολογικοπολιτικό επίπεδο: Οικοδομούνται με βάση μια εσωτερική ιεραρχία και διοικούνται από ένα σώμα προεστών, οι οποίοι ανήκουν πάντοτε στις «άρχουσες» οικογένειες της κοινότητας. Κυριαρχική είναι στο εσωτερικό της κοινότητας η θέση των θρησκευτική ιδεολογία αποτελεί το βασικό «τσιμέντο» του ασιατικού δεσποτισμού. Παράλληλα, οι κοινότητες κατέχουν έναν τοπικό στρατιωτικό μηχανισμό, τους αρματωλούς (τουρκ. martolos). Επρόκειτο για ένα ένοπλο σώμα υπό έναν αρχηγό, το οποίο υπαγόταν στην εξουσία του τιμαριώτη και των προεστών. Το κοινωνικό σύστημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας περιέρχεται όμως από τα μέσα του 17ου αιώνα σε μια φάση κρίσης, συμπτώματα και αποτελέσματα της οποίας είναι οι μεγάλες πληθυσμιακές μετακινήσεις και ανακατατάξεις στις δυτικές περιοχές της Αυτοκρατορίας, η συνακόλουθη αναδιάρθρωση του κοινοτικού συστήματος - με την ενίσχυση των ορεινών και παράκτιων κοινοτήτων και την ανεξαρτητοποίηση τους από την κεντρική κρατική διοίκηση -, οι πόλεμοι στα ανατολικά και η μετατόπιση των τόπων του εμπορίου στα δυτικά, η σημαντική ανάπτυξη του εξωτερικού εμπορίου, μια σειρά αλλαγές στη λειτουργία του κρατικού μηχανισμού που επέτρεψαν την αναβάθμιση του ρόλου των Φαναριωτών σ αυτό κλπ. (Βλ. αναλυτικά Μηλιός 1988, σελ ). Όλες οι εκφάνσεις αυτής της κρίσης εντάσσονται τελικά σε μια διαδικασία αποσταθεροποίησης και διάλυσης των ασιατικών κοινοτικών σχέσεων στην ύπαιθρο, μια διαδικασία επομένως αποσταθεροποίησης και διάλυσης του ασιατικού τρόπου παραγωγής στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτός ο κοινωνικός μετασχηματισμός ακολουθεί, εντούτοις, δυο ριζικά διαφορετικούς δρόμους: Στη μια μεριά, στις μεγάλες κυρίως πεδιάδες του κεντρικού και βόρειου ελλαδικού χώρου, οι κοινότητες έχουν εξασθενίσει προς όφελος των εξουσιών του τιμαριώτη, με αποτέλεσμα να σχηματίζονται μορφές μεγάλης έγγειας ιδιοκτησίας (ο Τιμαριώτης εξελίσσεται σε ιδιοκτήτη - τσιφλικά), όπου κυριαρχούν κατά κύριο λόγο σχέσεις δουλοπαροικίας. Στην άλλη μεριά, η ενίσχυση και σχετική ανεξαρτητοποίηση (από τον τιμαριώτη και το κράτος) κάποιων άλλων (κυρίως ορεινών και παράκτιων) κοινοτήτων οδηγεί σε ένα άλλου τύπου μετασχηματισμό των ασιατικών σχέσεων: Οι σχέσεις συλλογικής κατοχής της γης τείνουν να κατακερματισθούν σε σχέσεις ατομικής κατοχής και ταυτόχρονα ατομικής ιδιοκτησίας πάνω στη γη, καθώς παράλληλα οι αγρότες υπάγονται όλο και περισσότερο στο κεφάλαιο: α) είτε άμεσα, με τη μερική ή πλήρη εγκατάλειψη της αγροτικής απασχόλησης και την υπαγωγή τους στις παραγωγικές δραστηριότητες του αναπτυσσόμενου εφοπλιστικού, εμπορικού και μαναφακτουρικού κεφαλαίου (νησιά, παράκτιες κωμοπόλεις Πελοποννήσου και Στερεάς, χωριά Πηλίου, Αμπελάκια, Μαδεμοχώρια κλπ.), β) είτε έμμεσα, με την υπαγωγή των ανεξαρτητοποιούμενων καλλιεργητών στο εμπορικό κεφάλαιο μέσω της αγοράς. Σχετικά με αυτήν την τελευταία περίπτωση της έμμεσης υπαγωγής των αγροτών στο 4

5 κεφάλαιο, στις περιοχές όπου ξέσπασε και στέριωσε η Επανάσταση του 1821, αξίζει να κάνουμε εδώ μια επισήμανση: Βασικό ρόλο για την «ιδιωτικοποίηση» της παραγωγικής διαδικασίας στην ύπαιθρο, με στόχο την αύξηση της παραγωγής (αμοιβή του καθένα ανάλογα με το πόσο παράγει) και τη διαφοροποίηση της ανάλογα με τις ανάγκες του εμπορικού κεφαλαίου (τον προσανατολισμό δηλαδή ενός όλο και μεγαλύτερου μέρους της αγροτικής παραγωγής στα τρία-τέσσερα προϊόντα για τα οποία υπήρχε ζήτηση στη διεθνή αγορά) έπαιξαν οι προεστοί. Στις νέες συνθήκες που επικρατούν σταδιακά στην Πελοπόννησο και τη Στερεά οι προεστοί λειτουργούν ως «διαμεσολαβητές» (middlemen) ανάμεσα στους καλλιεργητές και το εμπορικό κεφάλαιο, που έχει την έδρα του στις παράκτιες πόλεις. Οι προεστοί: α) Συγκεντρώνουν την παραγωγή και τη μεταφέρουν στα μεγάλα εξαγωγικά λιμάνια της εποχής. β) Πιέζουν τους αγρότες να αυξήσουν την παραγωγή τους και να την διαφοροποιήσουν ανάλογα με τη ζήτηση της διεθνούς αγοράς. Στην άμεσα προεπαναστατική περίοδο εξάγεται από την Πελοπόννησο πάνω από 50% της αγροτικής παραγωγής, ενώ πάνω από τα 2/3 των αγροτικών αυτών εξαγωγών καλύπτονται από δυο μόνο προϊόντα, τη σταφίδα και το στάρι (Κρεμμυδάς 1980). γ) Εξασφαλίζουν την ανοχή των οθωμανικών αρχών, ακόμα και μέσα από τη δωροδοκία και εξαγορά των τοπικών αρχόντων. Γίνονται έτσι οι πολιτικοί «εκπρόσωποι» των νέων κοινωνικών σχέσεων και διαδικασιών που λαμβάνουν χώρα στην ύπαιθρο. Βλέπουμε λοιπόν ότι η άνοδος του ελληνικού αστισμού δεν σήμαινε μόνο την ανάπτυξη του εμπορικού, εφοπλιστικού και μανιφακτουρικού κεφαλαίου, τη μετατροπή ορισμένων νησιών και παράκτιων πόλεων σε σημαντικά εμπορικά ή εφοπλιστικά κέντρα. Σήμαινε ταυτόχρονα το μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων στην ύπαιθρο, με την όλο και επεκτεινόμενη έμμεση υπαγωγή των καλλιεργητών στο κεφάλαιο μέσω της αγοράς. Οι δημιουργούμενες και σταδιακά επεκτεινόμενες νέες (αστικές) σχέσεις προσέλαβαν εξαρχής ένα εθνικό ιδεολογικό πρόσημο. Ετσι η διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού οδηγεί στην Επανάσταση και η Επανάσταση αναδεικνύεται πάλι ως το αποφασιστικό πολιτικό άλμα της διαδικασίας μετασχηματισμού: Πρόκειται για τη διαδικασία εθνικής ολοκλήρωσης στα πλαίσια ενός αυτόνομου κράτους, μιας αστικής (οικονομικής, πολιτικής και ιδεολογικής) εξουσίας, που από τα τέλη του 18ου αιώνα βρισκόταν ήδη στη φάση της διαμόρφωσης της. Σε κάθε περίπτωση πάντως, ο μετασχηματισμός των κοινωνικών σχέσεων στην ύπαιθρο, δηλαδή η διαδικασία διάλυσης των ασιατικών κοινοτήτων στην κατεύθυνση των ατομικών σχέσεων κατοχής και ιδιοκτησίας από τους αγρότες, αποτέλεσε μια από τις βασικές (αν όχι τη βασικότερη) προϋποθέσεις της Επανάστασης: Μόνο κάτω από αυτούς τους όρους έγινε δυνατό να συνδεθεί η φιλελεύθερη αστική ιδεολογία της εθνικής υπόστασης και ανεξαρτησίας με τις πλατιές λαϊκές μάζες της υπαίθρου. Μόνο κάτω από αυτούς τους όρους ήταν δυνατόν να προσλάβουν όλα τα φαινόμενα αποσταθεροποίησης του παλιού καθεστώτος ένα εκρηκτικό επαναστατικό περιεχόμενο. Μόνο κάτω απ αυτές τις συνθήκες μπορούσαν να λειτουργήσουν οι Κλέφτες και οι αρματολοί ως το πρόπλασμα ων ένοπλων δυνάμεων της Επανάστασης. Μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους θα παγιωθούν και θα επεκταθούν αυτές οι νέες σχέσεις ατομικής ιδιοκτησίας των καλλιεργητών, που έκτοτε θα αποτελέσουν την κύρια μορφή έγγειας ιδιοκτησίας στην «παλιά Ελλάδα». 3.2 Η σταθεροποίηση και επέκταση των σχέσεων απλής Εμπορευματικής παραγωγής και της έμμεσης υπαγωγής των αγροτών στο κεφάλαιο ( ) Με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους η μεγάλη έγγεια ιδιοκτησία απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά από την ελληνική ύπαιθρο. Τσιφλίκια υπάρχουν βέβαια στην Αττική, την Εύβοια και τη Φθιώτιδα, η συνολική όμως έκταση τους δεν ξεπερνά το 5% του καλλιεργήσιμου εδάφους της χώρας. Οι κοινωνικές σχέσεις στην ύπαιθρο έχουν λοιπόν ως κύρια τους πλευρά τους αυτοαπασχολούμενους μικροϊδιοκτήτες καλλιεργητές. Κυριαρχεί δηλαδή στην ελληνική ύπαιθρο η μορφή της απλής εμπορευματικής παραγωγής. Η απλή εμπορευματική παραγωγή δεν αποτελεί ένα προκαπιταλιστικό παραγωγικό 5

6 σύστημα, όπως ορισμένες φορές υποστηρίζεται. Συνιστά εκείνο των τύπο παραγωγικών σχέσεων, τις οποίες ακριβώς προκρίνει ιστορικά στην ύπαιθρο η ανάπτυξη του καπιταλισμού, κι αυτό σ' όλες τις χώρες του αναπτυγμένου καπιταλισμού. Πραγματικά, η αγροτική μεταρρύθμιση στις καπιταλιστικές χώρες δεν καταλήγει κατά κανόνα στην εγκαθίδρυση καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής στην ύπαιθρο (καπιταλιστικές αγροτικές επιχειρήσεις), αλλά σχέσεων απλής εμπορευματικής παραγωγής (αυτοαπασχολούμενοι ιδιοκτήτες καλλιεργητές). Αυτό συμβαίνει σαν αποτέλεσμα της αναγκαιότητας (για το καπιταλιστικό σύστημα) να συμπιεστούν οι τιμές των αγροτικών προϊόντων (από τις οποίες καθορίζεται αποφασιστικά το ύψος του μισθού, δηλαδή το κόστος αναπαραγωγής της εργασιακής δύναμης), πράγμα που στην περίπτωση του καπιταλιστικού αγροτικού τομέα εμποδίζεται από την ύπαρξη της γαιοπροσόδου. Η (απόλυτη) γαιοπρόσοδος αποτελεί το κέρδος του γαιοκτήμονα που προκύπτει από αυτή καθαυτή τη (μονοπωλιακού τύπου) κατοχή της γης. Αντίθετα στην περίπτωση της απλής εμπορευματικής παραγωγής το εισόδημα του αυτοαπασχολούμενου αγρότη συμπιέζεται μέχρι το απολύτως απαραίτητο όριο διαβίωσης, μέσα από την υπαγωγή του στο εμπορικό κεφάλαιο αρχικά, και στο πιστωτικό σύστημα και την αγροτική πολιτική του κράτους στη συνέχεια. Στην πρώτη φάση ανάπτυξης των σχέσεων απλής εμπορευματικής παραγωγής στην ύπαιθρο μιας καπιταλιστικής χώρας, φάση που αντιστοιχεί στην περίοδο που εξετάζουμε εδώ, η ενσωμάτωση της Γεωργίας στις κυρίαρχες καπιταλιστικές σχέσεις γίνεται, λοιπόν, μέσα από την υπαγωγή των αγροτών στο εμπορικό κεφάλαιο. Όπως σημειώνει ο Μαρξ: «Ο έμπορος (...) αγοράζει απευθείας από τον ατομικό παραγωγό. Ονομαστικά τον αφήνει ανεξάρτητο και αφήνει αμετάβλητο τον τρόπο παραγωγής του (...) Χωρίς να ανατρέψει τον τρόπο παραγωγής, χειροτερεύει μόνο την κατάσταση των άμεσων παραγωγών, τους μετατρέπει σε απλούς μισθωτούς εργάτες και προλετάριους, κάτω από όρους χειρότερους από εκείνους των εργατών που υπάγονται κατ' ευθείαν στο κεφάλαιο, τη δε υπερεργασία τους την οικειοποιείται πάνω στη βάση του παλιού τρόπου παραγωγής» (Το Κεφάλαιο, τ. III, σελ ). Στη δεύτερη, φάση ανάπτυξης των σχέσεων απλής εμπορευματικής στην ύπαιθρο, που συμπίπτει με μια γενικότερη αναδιοργάνωση των όρων και των μηχανισμών της καπιταλιστικής κυριαρχίας, (στην Ελλάδα η φάση αυτή εγκαινιάζεται σχηματικά το 1909, με την Επανάσταση στο Γουδί), η συνάρθρωση της Γεωργίας με τις κυρίαρχες καπιταλιστικές σχέσεις συντελείται μέσω κυρίως της αγροτικής πίστης και της κρατικής αγροτικής πολιτικής. (Βλ. κεφάλαιο 3.3). Κατά την περίοδο λοιπόν που εξετάζουμε, η κυρίαρχη μορφή των κοινωνικών σχέσεων στην ελληνική ύπαιθρο είναι η υποταγμένη στο εμπορικό κεφάλαιο μορφή της ατομικής αγροτικής ιδιοκτησίας και της απλής εμπορευματικής παραγωγής. Η ραγδαία επέκταση των σχέσεων απλής εμπορευματικής παραγωγής κατά την περίοδο αυτή έχει σαν αποτέλεσμα μια αντίστοιχη διαφοροποίηση των καλλιεργειών, προς όφελος μάλιστα κυρίως των εξαγωγικών προϊόντων (ελαιώνες, αμπελοκαλλιέργεια, καπνοκαλλιέργεια, σταφίδα). Η διαδικασία αυτή είχε βέβαια ξεκινήσει, όπως είπαμε, ήδη πριν την Επανάσταση, τώρα όμως εξελίσσεται με ακόμα γρηγορότερους ρυθμούς. Πέρα από τους εμπόρους, ένα μέρος του αγροτικού υπερπροϊόντος περνάει στο κράτος μέσω των φόρων, ενώ ένα άλλο μέρος το ιδιοποιείται το τοκογλυφικό κεφάλαιο, που καλύπτει τη ζήτηση των καλλιεργητών για δανειακό χρήμα. Στο σημείο αυτό είναι όμως απαραίτητο να αναφερθούμε στο ζήτημα των «εθνικών γαιών», ζήτημα το οποίο προκαλεί συγχύσεις σχετικά με τις σχέσεις ιδιοκτησίας στην ύπαιθρο κατά την περίοδο που εξετάζουμε: Το μεγαλύτερο μέρος από το καλλιεργήσιμο έδαφος της χώρας ορίστηκε ήδη από το 1822 (στην πρώτη Εθνοσυνέλευση) ως ιδιοκτησία του κράτους («εθνικές γαίες»). Παραχωρήθηκε δε στους μικροκαλλιεργητές, οι οποίοι θεωρήθηκαν απλοί νομείς της κρατικής ιδιοκτησίας. Μόνο ένα σχετικά μικρό μέρος του εδάφους παραχωρήθηκε με την ίδρυση του κράτους στους αγωνιστές της Επανάστασης και τους πρόσφυγες από τις σκλαβωμένες ακόμα ελληνικές περιοχές, ή καταπατήθηκε απ' αυτούς. Οι αγρότες που καλλιεργούσαν τις «εθνικές γαίες» υποχρεώνονταν να καταβάλλουν στο κράτος μια σειρά από φόρους (ανάμεσα τους και τη «δεκάτη»), που κυμαίνονταν ανάμεσα στο 10% και το 25% της αξίας ή του όγκου τον ακαθάριστου προϊόντος τους. 6

7 Το νεοελληνικό κράτος με τη ρύθμιση σχετικά με τις «εθνικές γαίες» δεν κληρονομούσε την ασιατική ιδιοκτησία του παρελθόντος, αλλά επιχειρούσε να εγκαθιδρύσει εντελώς διαφορετικές αστικού τύπου, σχέσεις ιδιοκτησίας πάνω στη γη: Το κράτος ως ιδιοκτήτης της γης με την αστική έννοια του όρου αποκτούσε το δικαίωμα να την πουλήσει, να την υποθηκεύσει κλπ., δικαιώματα που ήταν αδιανόητα στο καθεστώς των ασιατικών σχέσεων παραγωγής. (Πραγματικά, ήδη το 1824 οι «εθνικές γαίες» υποθηκεύθηκαν προς όφελος του πρώτου διεθνούς δανειστή της Ελλάδας, της Μ. Βρετανίας). Όμως το ελληνικό κράτος, παρότι απόκτησε νομοθετικά την κυριότητα των «εθνικών γαιών», στην πραγματικότητα, δεν κατάφερε να αποκτήσει ποτέ την πραγματική -οικονομική ιδιοκτησία τους. Οι αγρότες που «νέμονταν» τις «εθνικές γαίες» πλήρωναν στο κράτος μόνο ένα μικρό μέρος των φόρων που τους αντιστοιχούσαν, θεωρώντας ότι η γη τους ανήκει, ή έστω ότι δεν είναι δυνατόν να τους αφαιρεθεί. Σύντομα μάλιστα απόκτησαν το δικαίωμα να κληρονομούν στους απογόνους τους ή να παραχωρούν το κομμάτι γης που καλλιεργούσαν, ενώ παράλληλα είχαν την αποκλειστική ευθύνη για το τι και με ποιες μεθόδους θα καλλιεργηθεί, αναλαμβάνοντας ταυτόχρονα μόνοι αυτοί τον κίνδυνο των καταστροφών. Με άλλα λόγια, με τα οικονομικά δικαιώματα που ευθύς εξαρχής κατοχύρωσαν υπέρ τους οι αγρότες - μικροκαλλιεργητές, κατάφεραν σύντομα να μεταβληθούν σε πραγματικούς ιδιοκτήτες του χωραφιού που καλλιεργούσαν: Ιδιοκτήτες που υπόκεινταν σε ένα είδος «φόρου ιδιοκτησίας», τους οποίους το κράτος σε καμιά περίπτωση δεν προτίθετο, ή δεν ήταν σε θέση να εξώσει από το χωράφι που καλλιεργούσαν. Πολλοί μάλιστα από τους αγρότες κατάφεραν να εξασφαλίσουν και τη νομική κυριότητα του χωραφιού τους, καθώς οι διάφορες κυβερνήσεις πούλησαν ή παραχώρησαν σταδιακά μέχρι το 1871 στους καλλιεργητές τη μισή περίπου έκταση των εθνικών γαιών. (Το 1871 οι «εθνικές γαίες» ήταν εκτάρια, ενώ με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους ξεπερνούσαν τις εκτάρια). Τελικά το 1871 το ελληνικό κράτος «πούλησε» τις «εθνικές γαίες» στους κατόχους τους, χωρίς όμως και πάλι να καταφέρει να εισπράξει παρά μόνο ένα μέρος από την τιμή πώλησης που καθορίσθηκε. Η λύση των «εθνικών γαιών» που προκρίθηκε από το ελληνικό κράτος ήταν το αποτέλεσμα του ευνοϊκού για τους αγρότες (λόγω ακριβώς του ρόλου τους στην Επανάσταση) κοινωνικού και πολιτικού συσχετισμού των δυνάμεων που παγιώθηκε στο εσωτερικό του νεοελληνικού κράτους. Γιατί πραγματικά, όπως παρατηρεί ο Α. Ανδρεάδης: «Η πώλησις των δημοσίων κτημάτων θα ηδύνατο να αποφέρει πολλά (...). Αλλ αι συνελεύσεις αποβλέπουσαι δικαίως εις ταύτα ως εις ένα των κυριοτέρων πόρων του μέλλοντος και ως την ασφαλεστέραν εγγύησιν εξωτερικού δανείου, απηγόρευσαν κατ' αρχήν την πώλησιν των εθνικών γαιών και κατέστησαν δυσχερετάτην την των φθαρτών κτημάτων. (...) Τα κτήματα λοιπόν θα επωλούντο πολύ κάτω της θεωρητικής των αξίας - θα ηγοράζοντο δε υπό των μόνων οίτινες διέθετον κεφάλαια τίνα, δηλαδή ξένων, ομογενών και κοτζαμπάσηδων. Ούτω δε και το κράτος θα εισέπραττεν ολίγα και νέος τιμαριωτισμός θα εσχηματίζετο». (Ανδρεάδης Ανδρέας, «Εθνικά δάνεια και ελληνική δημόσια οικονομία», στο Α. Ανδρεάδου «Εργα» - εκδιδόμενα υπό της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών -, τόμος II, σελ , Αθήνα 1940, σελ. 303 και 327). Ο χώρος της απλής εμπορευματικής παραγωγής κυριαρχεί λοιπόν στην ελληνική ύπαιθρο, χωρίς όμως να είναι ενιαίος. Στο εσωτερικό του μπορούμε να διακρίνουμε ένα περισσότερο δυναμικό (εξαγωγικές καλλιέργειες) και ένα λιγότερο δυναμικό και «φτωχότερο» τομέα (σιτηρά και άλλα προϊόντα για την εσωτερική αγορά). Πέρα απ' αυτό, υπάρχουν, βέβαια, και οι (έστω περιορισμένες) περιοχές στις οποίες δεν έχει ακόμα κυριαρχήσει η απλή εμπορευματική παραγωγή: Πέρα από τα τσιφλίκια, για τα οποία θα μιλήσουμε στο επόμενο κεφάλαιο, υπάρχουν οι αγροτικές ζώνες στις οποίες, αν και κυριαρχεί η μικρή ατομική ιδιοκτησία στη γη, εντούτοις αυτές δεν συνδέονται με την παραγωγή εμπορευμάτων. Αυτές οι ως επί το πλείστον ορεινές αυτοκαταναλωτικές περιοχές συγκροτούν την «άλλη Ελλάδα», την Ελλάδα που εξαφανίζεται και της οποίας οι τελευταίοι ιππότες και ήρωες πρόκειται αργά ή γρήγορα να βρουν το θάνατο ως «επικηρυγμένοι ληστές» Η ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων κυριαρχίας θα απαιτήσει τη σταδιακή υπαγωγή της κάθε αγροτικής περιοχής στους γόμους κίνησης του εμπορικού και βιομηχανικού κεφαλαίου 7

8 και συνεπώς στη συνολική κοινωνική (και όχι στην σε τοπικό επίπεδο) αναπαραγωγή. 3.3 Το ζήτημα των τσιφλικιών ( ) Η ενσωμάτωση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα το 1881 αύξησε την αγροτική γη της χώρας κατά 7,5 εκατομ. στρέμματα, εκ των οποίων τα 2,7 εκατομ. ήταν καλλιεργήσιμα. Περισσότερο από το 70% της καλλιεργήσιμης γης αποτελείτο από τσιφλίκια, που τα κατείχαν παλαιότερα Τούρκοι γαιοκτήμονες, οι οποίοι όμως τα πούλησαν, το αργότερο κατά την περίοδο (δηλαδή μετά τη συνθήκη του Βερολίνου, η οποία προέβλεπε ακριβώς την προσάρτηση της Θεσσαλίας από την Ελλάδα) σε Ελληνες κεφαλαιοκράτες. Σε περισσότερο από 80% της ηπειροθεσσαλικής καλλιεργήσιμης γης φυτευόταν στάρι. 2 Αν και οι ιδιοκτήτες των τσιφλικιών στις νέες ελληνικές επαρχίες ανήκαν σε μεγάλο μέρος στη βιομηχανική ή χρηματιστική αστική τάξη της χώρας (ή της διασποράς), εντούτοις οι σχέσεις ιδιοκτησίας και παραγωγής στα τσιφλίκια δεν ήταν κατά κανένα τρόπο καπιταλιστικές. Η μισθωτή εργασία αποτελούσε ένα περιθωριακό φαινόμενο, αντίθετα από τη δουλοπαροικία που ήταν η κύρια μορφή των κοινωνικών σχέσεων στις νέες περιοχές. Ο ισχυρισμός ορισμένων συγγραφέων ότι τα τσιφλίκια πρέπει να θεωρηθούν καπιταλιστικές επιχειρήσεις, τόσο λόγω της ταξικής ένταξης ενός μεγάλου μέρους των ιδιοκτητών τους, όσο και γιατί το παραγόμενο προϊόν προσανατολιζόταν προς την αγορά και εν μέρει κεφαλαιοποιόταν, πρέπει κατά τη γνώμη μου να απορριφθεί: Αν οι κοινωνικές σχέσεις θεωρούνται καπιταλιστικές με κριτήριο την ύπαρξη ή όχι εμπορευματικής παραγωγής, αν δηλαδή θεωρείται ως καπιταλισμός το οποιοδήποτε σύστημα εκμετάλλευσης που αρθρώνεται με την υπόλοιπη οικονομία μέσω της αγοράς (πραγματοποιεί δηλαδή στην αγορά το προϊόν, το οποίο όμως έχει παραχθεί μη καπιταλιστικά), τότε ταυτίζουμε τον καπιταλισμό με την αγορά και παραιτούμαστε ουσιαστικά από κάθε επιστημονική ανάλυση των κοινωνικών σχέσεων. Σε ό,τι αφορά τώρα το γεγονός ότι πολλοί από τους ιδιοκτήτες των τσιφλικιών ήταν ταυτόχρονα βιομήχανοι, τραπεζίτες κλπ., θα πρέπει να θυμόμαστε ότι ο καπιταλιστής δεν είναι ο «δημιουργός», αλλά ο «φορέας» του κεφαλαίου. Υπάρχει ο καπιταλιστής επειδή υπάρχει το κεφάλαιο, όχι το αντίστροφο. Δεν είναι, λοιπόν, ο καπιταλιστής σε θέση να λειτουργήσει ως σύγχρονος Μίδας και να μετατρέψει με την απλή παρουσία του οποιαδήποτε κοινωνική σχέση σε κεφάλαιο. Κεφάλαιο σημαίνει εκμετάλλευση και απόσπαση υπεραξίας από τη μισθωτή εργασία. Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας και της Άρτας δεν ήταν καπιταλιστικά. Η δουλοπαροικία, που αποτελούσε τον κανόνα των κοινωνικών σχέσεων στα ηπειροθεσσαλικά τσιφλίκια, προσιδιάζει όπως ξέρουμε στον φεουδαλικό τρόπο παραγωγής. Φεουδαλικά ήταν άλλωστε τα τσιφλίκια αυτά την εποχή της Τουρκοκρατίας στη Θεσσαλία, μέχρι το Οι φεουδαρχικές σχέσεις παραγωγής έχουν ως συστατικό στοιχείο τους την ατομική ιδιοκτησία του γαιοκτήμονα πάνω στη γη, με βάση την οποία αυτός αποσπά τη γαιοπρόσοδο σε είδος και σε χρήμα από τους εργαζόμενους. Επίσης οι εργαζόμενοι υποχρεώνονται σε αγγαρείες προς όφελος του γαιοκτήμονα, ενώ ταυτόχρονα εξαρτώνται προσωπικά απ' αυτόν, καθώς «ανήκουν» στο τσιφλίκι το οποίο δεν μπορούν να εγκαταλείψουν. Καθοριστική αναδεικνύεται έτσι η εξωοικονομική βία που ασκεί ο ιδιοκτήτης πάνω στους εργαζόμενους (τους δουλοπάροικους) μέσω των ανθρώπων του που επιτηρούν συνεχώς τον εργαζόμενο και την οικογένεια του. Επιπλέον, όμως, οι δουλοπάροικοι έχουν την κατοχή των μέσων παραγωγής και της γης, από την οποία κανείς, ούτε ο τσιφλικάς, δεν μπορεί να τους εξώσει. Στη Θεσσαλία οι δουλοπάροικοι (κολλήγοι) των τσιφλικιών υποχρεώνονταν, ανάλογα με την περίπτωση, να μεταβιβάζουν το 1/3 (τριτάρικο), ή το μισό (μισακάρικο ή μισακό) στους τσιφλικάδες. Όταν τα ηπειροθεσσαλικά (και μετά το 1912 τα μακεδονικά κλπ.) τσιφλίκια ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα, το αστικό οικονομικό και νομικό πλαίσιο που κυριαρχούσε στο εσωτερικό της χώρας, επέφερε ένα σημαντικό μετασχηματισμό στον κοινωνικό τους χαρακτήρα: Η δουλοπαροικία ερμηνεύτηκε αρχικά, στα πλαίσια των αστικών νομικών σχέσεων, ως μια μορφή συνεταιριστικής εκμίσθωσης. Αυτό όμως επέτρεψε στους τσιφλικάδες να στερήσουν από τους δουλοπάροικους, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, το δικαίωμα κατοχής της γης. Μετά από προσφυγή στο δικαστήριο, και με βάση μια ευνοϊκή γι' αυτόν δικαστική απόφαση, ο τσιφλικάς 8

9 μπορούσε πλέον να «απολύσει» από το τσιφλίκι του όποιον κολλήγο ήθελε, γεγονός που στο παρελθόν ήταν εντελώς αδιανόητο. Προέκυψε έτσι μια μεταβατική μορφή σχέσεων ιδιοκτησίας, ανάμεσα στην καπιταλιστική και τη φεουδαλική μορφή: Ενώ ο τσιφλικάς τείνει να συγκεντρώσει στα χέρια του, πέρα από την ιδιοκτησία και την κατοχή της γης (πράγμα που αντιστοιχεί στην καπιταλιστική μορφή των σχέσεων ιδιοκτησίας), ο εργαζόμενος δεν μετατρέπεται σε «ελεύθερο εργαζόμενο», σε μισθωτό, αλλά διατηρούνται όλες οι σχέσεις προσωπικής υπαγωγής στον τσιφλικά. Η συγκέντρωση τόσο της ιδιοκτησίας όσο και της κατοχής της γης στα χέρια των τσιφλικάδων χειροτέρευσε σημαντικά τη θέση των αγροτών και οδήγησε τελικά, μέσα από αλλεπάλληλες οξύνσεις, στη μεγάλη αγροτική εξέγερση του Κιλελέρ, το Μάρτιο του l910. Η φιλελεύθερη οικονομική πολιτική που ακολουθούσε το ελληνικό κράτος μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1910 στήριζε το καθεστώς των τσιφλικιών στο όνομα του «δικαιώματος της ιδιοκτησίας». Η δυνατότητα της απαλλοτρίωσης δεν είχε την εποχή αυτή κατοχυρωθεί. Εντούτοις, με την πάροδο του χρόνου οι αντιδράσεις ενάντια στο καθεστώς των τσιφλικιών κορυφώνονταν. Τα αιτήματα των κολίγων έβρισκαν υποστήριξη ακόμα και από πολλούς ιδεολόγους του βιομηχανικού καπιταλισμού. Αυτοί οι τελευταίοι ζητούσαν μάλιστα να καταργηθούν οι δασμοί για το ευ αγόμενο στάρι, ώστε από τη μια να μειωθούν οι τιμές των ειδών διατροφής και από την άλλη να υποβαθμισθεί ο οικονομικός ρόλος των τσιφλικιών και να ανοίξει ο δρόμος για την αγροτική μεταρρύθμιση. Η «μεταρρυθμιστική κίνηση» που ξεκίνησε ήδη το 1910, μετά την Επανάσταση στο Γουδί και την εκλογική νίκη του Βενιζέλου που την ακολούθησε, θεσμοθέτησε τελικά, μέσα από την όξυνση των κοινωνικών και πολιτικών ανταγωνισμών, την αγροτική μεταρρύθμιση: Το 1911 κατοχυρώνεται συνταγματικά το δικαίωμα του κράτους να πραγματοποιεί απαλλοτριώσεις ιδιωτικής ιδιοκτησίας (με αποζημίωση των ιδιοκτητών) προς «όφελος του κοινωνικού συνόλου». Ανοίγει έτσι ο δρόμος για την αγροτική μεταρρύθμιση.το 1912 νομοθετείται η αγροτική μεταρρύθμιση για τα Ιόνια Νησιά. Το 19.4 ψηφίζονται νόμοι για την προώθηση των αγροτικών συνεταιρισμών. Το 1917 η κυβέρνηση Βενιζέλου της Θεσσαλονίκης, που ελέγχει όλες τις «νέες χώρες» της Ελλάδας νομοθετεί την αγροτική μεταρρύθμιση και για τη Θεσσαλία, την Ήπειρο και τη Μακεδονία. Η εφαρμογή της μεταρρύθμισης αναστέλλεται βέβαια μέχρι το τέλος των πολέμων και ουσιαστικά εφαρμόζεται μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του Ως βασική προϋπόθεση για την αγροτική μεταρρύθμιση λειτούργησε βέβαια ο κοινωνικός και πολιτικός συσχετισμός δυνάμεων που διαμορφώθηκε στη χώρα από τις αρχές του αιώνα και ιδίως μετά το Γουδί (1909). Στοιχείο αυτού του συσχετισμού ήταν και η συνειδητοποίηση από τη μεριά της πολιτικής εξουσίας ότι όρος για την καπιταλιστική ανάπτυξη είναι να μειωθεί η γαιοπρόσοδος και οι αγροτικές τιμές, να μειωθούν επομένως οι τιμές των μέσων διατροφής, συνεπώς και τα έξοδα αναπαραγωγής της εργασιακής δύναμης. Σε κάθε περίπτωση πάντως, η μεταβολή της κρατικής πολιτικής στο αγροτικό ζήτημα έχει κατά τη γνώμη μου τις ρίζες της στη δεκαετία του 1890, όταν ξέσπασε η σταφιδική κρίση: Η αύξηση της γαλλικής παραγωγής σταφίδας προκάλεσε την κατακόρυφη πτώση των ελληνικών εξαγωγών, αλλά και των τιμών της σταφίδας στην ελληνική αγορά. Ταυτόχρονα όμως η σταφιδική κρίση εγκαινίασε την εποχή του κρατικού παρεμβατισμού στην αγροτική οικονομία: Συγκέντρωση της παραγωγής και πολιτική τιμών, ανάπτυξη της αγροτικής πίστης κλπ. Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον κατά τη γνώμη μου; να μελετηθούν οι επιπτώσεις για την οικονομική και κοινωνική εξέλιξη του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, από την ύπαρξη, για περισσότερο από τέσσερις δεκαετίες, των προ καπιταλιστικών ανέσεων ιδιοκτησίας και εκμετάλλευσης στη Θεσσαλία, την Άρτα και τα Ιόνια Νησιά. Σε κάθε περίπτωση πάντως, το ζήτημα αυτό ξεπερνάει το αντικείμενο αυτού του άρθρου. 3.4 Η αγροτική μεταρρύθμιση ( ) Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι πρόσθεσαν εκτάρια καλλιεργήσιμου εδάφους στην ελληνική επικράτεια και ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος άλλα εκτάρια. Όπως ήδη είπαμε, στα νέα αυτά 9

10 εδάφη κυριαρχεί η μεγάλη έγγεια ιδιοκτησία, ενώ οι κοινωνικές σχέσεις είναι ανάλογες με αυτές που επικρατούν στη. Θεσσαλία. Με την αγροτική μεταρρύθμιση που αρχίζει να εφαρμόζεται μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή μοιράζονται εκτάρια σε περίπου οικογένειες προσφύγων και επιπλέον εκτάρια σε αγροτικές οικογένειες της «παλιάς Ελλάδας». Συνολικά με την αγροτική μεταρρύθμιση διαμοιράστηκε κατά την περίοδο το 38% του καλλιεργήσιμου εδάφους της χώρας. Από τους αγροτικούς κλήρους που μοιράστηκαν, το 36% είχαν έκταση μικρότερη από 10 στρέμματα, το 36% είχαν έκταση μεταξύ 10 και 30 στρεμμάτων, το 24% ήταν στρέμματα και μόνο 4% των κλήρων ήταν μεγαλύτεροι από 100 στρέμματα. Η αγροτική πίστη νομοθετείται το 1914 και παράλληλα θεσμοθετούνται οι αντίστοιχοι οργανισμοί. Οι αγροτικές πιστώσεις αυξάνουν όμως σημαντικά από το 1917 και μετά, για παράδειγμα τριπλασιάζονται το 1918 σε σχέση με το 1917, ενώ οι πιστώσεις που δίνονται το 1927 (1.144,4 εκατομ. δρχ.) είναι πενταπλάσιες από τις πιστώσεις του 1923 (220 εκατ. δρχ.) και 14 φορές περισσότερες από τις πιστώσεις που δόθηκαν στους γεωργούς το (Στο διάστημα οι τιμές καταναλωτή αυξήθηκαν «μόνο» κατά 207% πράγμα που δείχνει ότι η αύξηση αυτή των αγροτικών πιστώσεων είναι ιδιαίτερα σημαντική και σε πραγματικές τιμές). Το 1929 ιδρύεται η Αγροτική Τράπεζα της Ελλάδας. Κατά την περίοδο ολοκληρώνεται λοιπόν το πέρασμα της ελληνικής αγροτικής οικονομίας (ακριβέστερα της αγροτικής οικονομίας της Θεσσαλίας και των «νέων χωρών») από τις προκαπιταλιστικές μορφές ιδιοκτησίας και παραγωγής στη μορφή της απλής εμπορευματικής παραγωγής, όπως αυτή αντιστοιχεί και εντάσσεται στις προτεραιότητες και τη δυναμική της βιομηχανικής καπιταλιστικής ανάπτυξης. Οι λειτουργίες της αγοράς, το πιστωτικό σύστημα και η κρατική πολιτική επιδοτήσεων, τιμών, απάλειψης των αγροτικών χρεών κλπ. αποτελούν τους μηχανισμούς που συναρθρώνουν τον αγροτικό τομέα με τον καπιταλιστικό βιομηχανικό τομέα της οικονομίας και τη συνολική διευρυμένη αναπαραγωγή της καπιταλιστικής κοινωνίας. Μέσα από τον κρατικό παρεμβατισμό από τη μια εξασφαλίζεται το χαμηλό επίπεδο των αγροτικών τιμών, και επομένως των εξόδων αναπαραγωγής της εργασιακής δύναμης, ενώ από την άλλη ωθούνται συνεχώς οι καλλιεργητές προς την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας τους (εκμηχάνιση, χρήση λιπασμάτων κλπ. σε συνδυασμό με τα αρδευτικά έργα, τις αποξηράνσεις κλπ. που προωθεί το κράτος). Γίνεται, λοιπόν, φανερό ότι κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου διαμορφώνονται στην ελληνική ύπαιθρο εκείνες οι κοινωνικές σχέσεις, που εξακολουθούν να είναι κυρίαρχες μέχρι και σήμερα. Ένα από τα σημαντικότερα αποτελέσματα αυτών των νέων σχέσεων ήταν η διαφοροποίηση των καλλιεργειών, με τον προσανατολισμό τους προς τη ζήτηση της εσωτερικής αγοράς, σ8 βάρος της εξωτερικής ζήτησης. Στην αναδιάρθρωση βέβαια αυτή αποφασιστικά υποβοηθητικό ρόλο έπαιξε η κρίση του διεθνούς εμπορίου κατά την περίοδο : Έτσι, στο διάστημα οι εξαγωγές σταφίδας και σταφυλιών γειώθηκαν κατά περισσότερο από 50%, ενώ οι εξαγωγές καπνού κατά περισσότερο από 30% κατ' όγκο και περισσότερο από 80% ως προς την τιμή. Σαν αποτέλεσμα, η παραγωγή καπνού μειώθηκε μέσα σε δυο χρόνια ( ) κατά περισσότερο από 50%. Ανάλογη μείωση παρουσίασε και η παραγωγή των άλλων εξαγωγικών προϊόντων (σταφίδα, ελιές, κλπ.), με συνέπεια να αυξηθεί σημαντικά η παραγωγή προϊόντων για την εγχώρια καταναλωτική και παραγωγική ζήτηση: Στη δεκαετία πενταπλασιάστηκαν οι εκτάσεις με μπαμπάκι, πολλαπλασιάστηκαν κατά 14 φορές οι εκτάσεις με ζωοτροφές, τετραπλασιάστηκαν οι εκτάσεις με λαχανικά και πολλαπλασιάστηκαν κατά 2,5 φορές οι εκτάσεις με σιτηρά. Έτσι, παρότι στο διάστημα διπλασιάστηκε ο όγκος της συνολικής αγροτικής παραγωγής, οι κατ' όγκο εξαγωγές αγροτικών προϊόντων μειώθηκαν κατά 18%. Με την ανάπτυξη της αγροτικής πίστης και των αγροτικών συνεταιρισμών ο αγρότης παύει να υπάγεται έμμεσα στο ατομικό (εμπορικό) κεφάλαιο. Υπάγεται τώρα πολύ περισσότερο στο συνολικό - κοινωνικό κεφάλαιο, και μάλιστα υπό γενικά ευνοϊκότερους όρους, που κατά περίπτωση (ανάλογα δηλαδή με την περιοχή, το παραγόμενο προϊόν, την εποχή κλπ.) επιτρέπουν από τη μια την εκμηχάνιση της αγροτικής παραγωγής, και από την άλλη τη μετεξέλιξη ορισμένων αγροτικών εκμεταλλεύσεων από μονάδες απλής εμπορευματικής παραγωγής σε μικρές ή μεσαίες καπιταλιστικές επιχειρήσεις (χρησιμοποίηση σε εποχιακή ή μόνιμη βάση μισθωτής εργασίας). 3 10

11 Η ανάλυση επομένως των κοινωνικών σχέσεων στην ύπαιθρο σήμερα θα απαιτούσε ακριβώς τη μελέτη αυτής της κατά περιοχές, εποχή, είδος καλλιέργειας και μέγεθος κλήρου διαφοροποίηση των αγροτικών επιχειρήσεων, κάτι που φυσικά υπερβαίνει τους στόχους αυτού του άρθρου. Βιβλιογραφία Ανδρεάδης Ανδρέας, «Εθνικά δάνεια και ελληνική δημόσια οικονομία», στο Α. Ανδρεάδου Έργα (εκδιδόμενα υπό της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών), τόμος II, σελ , Αθήνα Αργυρούδης Δ.Ι., «Καλλιέργεια του καπνού», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Ι (Ελλάς), εκδ. «Πυρσός», σ , Αθήνα Ασδραχάς Σπύρος, Μηχανισμοί της αγροτικής οικονομίας στην Τουρκοκρατία (ΙΕ -ΙΣΤ Αι.), εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα Βεργόπουλος Κώστας, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, εκδ. Εξάντας, Αθήνα Γκοντλιέ Μωρίς, «Ο όρος ασιατικός τρόπος παραγωγής και τα μαρξιστικά σχήματα εξέλιξης των κοινωνιών», Εισαγωγή -μετάφραση Μπάμπης Λυκούδης, Περιοδικό Δύο, Ιούλιος 1973, (σ. l-47). Η ελληνική οικονομία σε αριθμούς 1987, εκδ. Electra Press, Αθήνα Ευελπίδης Χρ., «Γεωργική Οικονομία», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Ι (Ελλάς), εκδ. «Πυρσός», σελ , Αθήνα Ευελπίδης Χρ., «Αγροτική Νομοθεσία», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Ι (Ελλάς), εκδ. «Πυρσός», σελ , Αθήνα Ζολώτας Ξ.Ε., Η Ελλάς εις το στάδιον της εκβιομηχανίσεως», εκδ. Ελευθερουδάκη, Αθήνα Kautsky Karl, Die Agrarfrage, φωτομηχανική αναπαραγωγή της έκδοσης του 1899, Graz Κρεμμυδάς Βασίλης, Συγκυρία και εμπόριο στην προεπαναστατική Πελοπόννησο, , εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα Κριμπάς Β.Δ., «Αμπελουργία», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Ι (Ελλάς), εκδ. «Πυρσός», σελ Αθήνα Marx Karl, Το Κεφάλαιο, I, II, III, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα Marx Karl, «Προκαπιταλιστικοί κοινωνικοί σχηματισμοί». εκδ. «Κάλβος», Αθήνα Marx Karl, Για το κράτος, εκδόσεις «Εξάντας», Αθήνα Μηλιός Γιάννης, Ο ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός. Από τον επεκτατισμό στην καπιταλιστική ανάπτυξη», εκδ. «Εξάντας», Αθήνα Μπουρόπουλος Α.Ν., «Ληστεία», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος ΙΣΤ, εκδ. «Πυρσός», σελ , Αθήνα Παπαγεωργίου Χ.. «Απαλλοτριώσεις», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Ι (Ελλάς), εκδ. «Πυρσός», σελ , Αθήνα Παπαρρηγόπουλος Κ., Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, εκδ. «Γαλαξίας», Αθήνα Σβορώνος Νίκος, Επισκόπηση νεοελληνικής ιστορίας, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα Σταυρόπουλος Θόδωρος, Ιστορική ανάλυση του αγροτικού ζητήματος στην Ελλάδα, εκδ. «Νέα Σύνορα», Αθήνα 1979, 2 togtor. Stojanovitc Τ., «Αγρότες και γαιοκτήμονες των Βαλκανίων και οθωμανικό κράτος: οικογενειακή οικονομία, οικονομία αγοράς και εκσυγχρονισμός», στο: Εκσυγχρονισμός και βιομηχανική επανάσταση στα Βαλκάνια τον 19ο αιώνα», εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα Τοκάι Φέρεντς, Για τον ασιατικό τρόπο παραγωγής, εκδ. Αναγνωστίδη, Αθήνα, χωρίς χρονολογία έκδοσης. Τριανταφυλλίδης Σοφοκλής, Οι κολλίγοι της Θεσσαλίας, εκδ. Στοχαστής, Αθήνα

12 Υποσημειώσεις 1. Ο αναγνώστης που ενδιαφέρεται περισσότερο για το ζήτημα του ασιατικού τρόπου παραγωγής μπορεί να απευθυνθεί και στα εξής βιβλία: α) Karl Marx, Προκαπιταλιστικοί κοινωνικοί σχηματισμοί, εκδ. «Κάλβος», Αθήνα (Συλλογή κειμένων του Μαρξ από τα Grundrisse, τη Γερμανική Ιδεολογία και από την αλληλογραφία Μαρξ και Ένγκελς, με μια Εισαγωγή του Eric Hobsbawm. H ελληνική μετάφραση παρουσιάζει δυστυχώς σημαντικά προβλήματα). β) Karl Marx, Για το κράτος, Εξάντας (Συλλογή κειμένων, επιστημονική επιμέλεια Γιάννης Μηλιός, μετάφραση Τάσος Κυπριανίδης). γ) Φέρεντς Τοκάι, Για τον ασιατικό τρόπο παραγωγής, εκδ. Αναγνωστίδη, Αθήνα, χωρίς χρονολογία έκδοσης. (Το βιβλίο εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1960 στα ουγγρικά. Η ελληνική μετάφραση παρότι παραπέμπει στην ουγγρική αυτή έκδοση, στην πραγματικότητα έγινε από τη γερμανική μετάφραση του 1967). δ) Μωρίς Γκοντλιέ, «Ο όρος ασιατικός τρόπος παραγωγής και τα μαρξιστικά σχήματα εξέλιξης των κοινωνιών», Εισαγωγή-μετάφραση Μπάμπης Λυκούδης, Περιοδικό Δύο, Ιούλιος 1973, (Παράρτημα, σελ Υπεύθυνος του περιοδικού ήταν ο Ανδρέας Λεντακης. Βέβαια, αντίτυπα του περιοδικού είναι σήμερα πολύ δύσκολο να βρεθούν). ε) Θόδωρου Σταυρόπουλου, Ιστορική ανάλυση του αγροτικού ζητήματος στην Ελλάδα, εκδ. «Νέα Σύνορα», Αθήνα 1979, τόμος Α, σελ l στ) Γιάννη Μηλιού, Ο ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός. Από τον επεκτατισμό στην καπιταλιστική ανάπτυξη, εκδ. «Εξάντας», Αθήνα 1988, κεφάλαιο 8, σελ [Β έκδοση, Κριτική 2000]. 2. Ο Σοφοκλής Τριανταφυλλίδης έγραφε το 1906: «Η θεσσαλική γη είναι κατά τα 3/4 διηρημένη εις μεγάλας ιδιοκτησίας (τσιφλίκια). Εκτός του Πηλίου, το οποίον αποτελείται από 13 δήμους και 36 κώμας μικροϊδιοκτητών, και της επαρχίας Αγυιάς, ήτις έχει μόνον 6 τσιφλίκια, η λοιπή Θεσσαλία αποτελείται από 560 περίπου χωρία, εκ των οποίων είναι τσιφλίκια, μόλις δε 200 υπάρχουσι κεφαλοχώρια, ήτοι μικροϊδιοκτησίαι. Αλλ ολόκληρος σχεδόν η πεδινή Θεσσαλία ανήκει εις την κατηγορίαν των τοιολικίων. και τοιουτοτρόπως αι μικραί ιδιοκτησίαι κατά τα 4/5 ανήκουν εις τα ορεινά μέρη, εις τα οποία δεν έφθασεν η απληστία των μεγιστάνων και κατακτητών». Σ. Τριανταφυλλίδη, Οι κολλίγοι της Θεσσαλίας, εκδ. «Στοχαστής». Αθήνα 1974, σελ Ενδεικτικά αναθέσουμε ότι ο αριθμός των γεωργικών ελκυστήρων (τρακτέρ) που χρησιμοποιούνταν στην ελληνική αγροτική οικονομία αυξήθηκε από το 1965 σε το 1974 και το Αντίστοιχα, ο αριθμός των συγκροτημάτων τεχνητής βροχής αυξήθηκε από το 1965 σε το 1974 και το (Η ελληνική οικονομία σε αριθμούς 1987, εκδ. Electra Press, Αθήνα 1988). 12

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 Θέμα Α1 Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α) Με τη βιομηχανική επανάσταση καθώς η κατοχή γης έπαυε προοδευτικά να είναι πηγή εξουσίας

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 α. Να περιγράψετε το πρόγραµµα του καθενός από

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΗ ΚΑΤΣΟΥΛΗ ΜΑΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΙΝΑΚΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΦΙΛΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. Από το 1453 μέχρι το 1830 ΤΟΜΟΣ Α ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ..

ΓΙΩΡΓΗ ΚΑΤΣΟΥΛΗ ΜΑΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΙΝΑΚΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΦΙΛΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. Από το 1453 μέχρι το 1830 ΤΟΜΟΣ Α ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.. ΓΙΩΡΓΗ ΚΑΤΣΟΥΛΗ ΜΑΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΙΝΑΚΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΦΙΛΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Από το 1453 μέχρι το 1830 ΤΟΜΟΣ Α ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.. 7 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 3 ΩΡΕΣ. Επιμέλεια : Ιωάννα Καλαϊτζίδου

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 3 ΩΡΕΣ. Επιμέλεια : Ιωάννα Καλαϊτζίδου ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 3 ΩΡΕΣ Επιμέλεια : Ιωάννα Καλαϊτζίδου Θέμα Α1 Να σημειώσετε στο τέλος κάθε πρότασης Σ (Σωστό) αν θεωρείτε ότι η πρόταση είναι σωστή ή Λ(Λάθος) αν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές.

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. 1 2 Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. Στόχος: Να αποδείξουν οι φοιτητές από μόνοι τους πόσες πολλές έννοιες βρίσκονται στην τομή των δύο

Διαβάστε περισσότερα

Επεξεργασία ιστορικών πηγών

Επεξεργασία ιστορικών πηγών Επεξεργασία ιστορικών πηγών Κατά τη βαθμολόγηση απαντήσεων σε ερωτήσεις που απαιτούν επεξεργασία ιστορικού υλικού (παραθεμάτων, εικόνων, διαγραμμάτων, χαρτών κλπ) αξιολογείται, ανάλογα με τη συγκεκριμένη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

φιλολογικές σελίδες, ιστορία κατευθυνσης γ λυκείου

φιλολογικές σελίδες, ιστορία κατευθυνσης γ λυκείου ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ Γ. ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ (σελ. 42-54) 1. Το αγροτικό ζήτηµα ραγδαίες εξελίξεις βιοµηχανική επανάσταση πιέσεις στον αγροτικό χώρο που κυριαρχούσε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης

ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ O ΑΓΡΟΔΙΑΤΡΟΦΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΕΠΙΠΛΕΟΝ 12,2 ΔΙΣ ΕΤΗΣΙΩΣ ΑΝ ΕΝΙΣΧΥΘΕΙ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ, ΤΟ BRANDING ΚΑΙ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Α1. 1. Να δώσετε τον ορισµό των όρων : α) «Πεδινοί» β) «Βενιζελισµός»

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Α1. 1. Να δώσετε τον ορισµό των όρων : α) «Πεδινοί» β) «Βενιζελισµός» ΘΕΜΑΤΑ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΜΑ Α Α. Α1. 1. Να δώσετε τον ορισµό των όρων : α) «Πεδινοί» β) «Βενιζελισµός» 8 ΜΟΝΑ ΕΣ 2. Ποιοι ήταν οι λόγοι της ίδρυσης και ποια τα αποτελέσµατα της δραστηριότητας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Ι. ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ; Η πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί για την πραγματοποίηση των αντικειμενικών

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

young people in agriculture remains stable. Brussels: Eurostat, Statistics in Focus, Theme 5-7/2002.

young people in agriculture remains stable. Brussels: Eurostat, Statistics in Focus, Theme 5-7/2002. Οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα είναι κατά κύριο λόγο οικογενειακές επιχειρήσεις, 1 με σχεδόν ίση συμμετοχή ανδρών και γυναικών, και μικρό ποσοστό μισθωτής απασχόλησης. Σύμφωνα με στοιχεία της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ;

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Καθώς έχουν περάσει, από το 2008 οπότε και ξέσπασε η μεγαλύτερη καπιταλιστική κρίση μετά την κρίση του 1929, οι πάντες σχεδόν συμπεριφέρονται σαν να έχει ξεπεραστεί η κρίση

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική 2014-2020

Νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική 2014-2020 Νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική 20142020 Οι Θεσσαλοί αγρότες και κτηνοτρόφοι χάνουν μεγάλο μερίδιο από την εφαρμογή της Νέας ΚΑΠ, αγγίζοντας την μείωση του 40 % από το 2013 ως το 2019. Πλήττονται τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Βιογραφικό σημείωμα Ο Πολυμέρης Βόγλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκπόνησε τη διατριβή του στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Διεθνές Εμπόριο και Διανομή του Εισοδήματος Υπάρχουν δύο βασικοί λόγοι για τους οποίους το διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΩΣ ΤΟ 1941 100 Α. ΚΛΕΙΣΤΕΣ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις διαζευκτικής απάντησης ή του τύπου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού

ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού Πρόταση Σε μια προσπάθεια για την αντικειμενική εξεύρεση του αγροτικού εισοδήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εργασιακή Θεωρία της Αξίας του Μαρξ Σημειώσεις του Λευτέρη Τσουλφίδη Καθηγητή Τμήματος Οικονομικών Επιστημών Ο Νόμος της Αξίας του Μαρξ Ο καπιταλισμός ορίζεται ως το σύστημα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Ιστορία ΣΤ' Δημοτικού Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Βιβλίο μαθητή ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ιωάννης Κολιόπουλος Ομότιμος Καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης Επίκουρος Καθηγητής, ΑΠΘ Αθανάσιος Καλλιανιώτης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ εμφανίζεται ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΙΤΑΛΙΑ Επηρεάζεται από το ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ Αξία στον ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ ΣΑΙΞΠΗΡ ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΣ Άνθρωπο ΜΙΧΑΗΛ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α1 ΟΜΑ Α Α α. Να περιγράψετε το πρόγραµµα του καθενός από τα παρακάτω πολιτικά κόµµατα: Ραλλικό Κόµµα Λαϊκό Κόµµα

Διαβάστε περισσότερα

ÖÑÏÍÔÉÓÔÇÑÉÏ ÈÅÙÑÇÔÉÊÏ ÊÅÍÔÑÏ ÁÈÇÍÁÓ - ÐÁÔÇÓÉÁ

ÖÑÏÍÔÉÓÔÇÑÉÏ ÈÅÙÑÇÔÉÊÏ ÊÅÍÔÑÏ ÁÈÇÍÁÓ - ÐÁÔÇÓÉÁ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 α. Να περιγράψετε το πρόγραµµα του καθενός από τα παρακάτω πολιτικά κόµµατα: Ραλλικό Κόµµα Λαϊκό Κόµµα (1910) Σοσιαλιστικό

Διαβάστε περισσότερα

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Η Επιχειρηματική Ευκαιρία Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Υπάρχουν έρευνες οι οποίες δείχνουν ότι στους περισσότερους επιχειρηματίες που ξεκινούν για πρώτη φορά μια επιχείρηση, τελειώνουν τα χρήματα

Διαβάστε περισσότερα

1. Γυναίκα & Απασχόληση

1. Γυναίκα & Απασχόληση 1. Γυναίκα & Απασχόληση Παρά τα βήματα προόδου τα οποία έχουν σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, τόσο σε θεσμικό επίπεδο (νομοθετικό έργο), όσο και στην ανάπτυξη «ειδικευμένων πολιτικών και δράσεων» καταπολέμησης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Μάθημα 2 1 Εισαγωγή Χαρακτηριστικά στοιχεία της επιχείρησης ως οργανισμού Συστατικά μέρη και το περιβάλλον της επιχείρησης Διάφορες μορφές επιχειρήσεων που λειτουργούν

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5.

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5. ΤΙΤΑΝ Α.Ε. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΤΑΙΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΟΜΙΛΟ Η ΤΙΤΑΝ Α.Ε. είναι ένας Όμιλος εταιριών με μακρόχρονη πορεία στη βιομηχανία τσιμέντου. Ιδρύθηκε το 1902 και η έδρα του βρίσκεται στα Άνω Πατήσια. Ο Όμιλος

Διαβάστε περισσότερα

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 20 ος αιώνας } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 1 Taylor F. (1911) The Principles of Scientific Management. επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική και η βιώσιμη αγροτική ανάπτυξη στην Ελλάδα

Η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική και η βιώσιμη αγροτική ανάπτυξη στην Ελλάδα Η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική και η βιώσιμη αγροτική ανάπτυξη στην Ελλάδα Νίκος Χρυσόγελος Ευρωβουλευτής των Οικολόγων Πράσινων/ Περιφερειακός Σύμβουλος Νοτίου Αιγαίου www.chrysogelos.gr Αναθεώρηση: για

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

1. Να διερευνήσετε τους λόγους για τους οποίους η οικονοµία της Ελλάδας, πολλές δεκαετίες µετά την ανεξαρτησία της, εξακολουθεί να είναι αρχαϊκή.

1. Να διερευνήσετε τους λόγους για τους οποίους η οικονοµία της Ελλάδας, πολλές δεκαετίες µετά την ανεξαρτησία της, εξακολουθεί να είναι αρχαϊκή. Ερωτήσεις σύντοµης απάντησης 1. Να διερευνήσετε τους λόγους για τους οποίους η οικονοµία της Ελλάδας, πολλές δεκαετίες µετά την ανεξαρτησία της, εξακολουθεί να είναι αρχαϊκή. 2. Σε ποιο µοντέλο (πρότυπο)

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικό Παράρτημα B. Χρηματοοικονομικοί δείκτες: Ανάλυση ανά περιφέρεια

Ειδικό Παράρτημα B. Χρηματοοικονομικοί δείκτες: Ανάλυση ανά περιφέρεια Ειδικό Παράρτημα B Χρηματοοικονομικοί δείκτες: Ανάλυση ανά περιφέρεια 2013 Ετήσια έκθεση ελληνικού εμπορίου 290 Β. Ανάλυση ανά περιφέρεια Στο παράρτημα αυτό παρουσιάζεται η γεωγραφική διάσταση της διάρθρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Oι σύγχρονες δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας

Oι σύγχρονες δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας Oι σύγχρονες δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας Συμβατικές πηγές ενέργειας Η Ελλάδα είναι μια χώρα πλούσια σε ενεργειακές πηγές, όπως ο λιγνίτης (Πτολεμαΐδα, Μεγαλόπολη). Βρίσκεται στη 2η θέση στα λιγνιτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ Α

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ Α ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ Α ΘΕΜΑ Α.1 Α.1.1 Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων όρων: α. Κλήριγκ β. Οργανισμός γ. Οργανικός Νόμος 1900 ΜΟΝΑΔΕΣ 15 Α.1.2 Να αντιστοιχίσετε κάθε δεδομένο της

Διαβάστε περισσότερα

ISBN 978-960-456-191-9

ISBN 978-960-456-191-9 Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα ISBN 978-960-456-191-9 Copyright, Ιανουάριος 2010, Σέμος Αναστάσιος, Eκδόσεις Zήτη Tο παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις

Διαβάστε περισσότερα

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση Φύλλο Εργασίας 1. Αφού συμβουλευτείτε τη σελίδα 44 του βιβλίου σας καθώς και το χάρτη που παρατίθεται, να συμπληρώσετε την πιο

Διαβάστε περισσότερα

Υπ. Οικ. Πολ. 1079/19.03.2014

Υπ. Οικ. Πολ. 1079/19.03.2014 Υπ. Οικ. Πολ. 1079/19.03.2014 Παροχή οδηγιών και διευκρινίσεων επί των διατάξεων της απόφασης ΠΟΛ. 1055/17.2.2014 (ΦΕΚ 438 Β/24.02.2014) «Συμπλήρωση - Τροποποίηση των διατάξεων της απόφασης ΠΟΛ. 1281/2013

Διαβάστε περισσότερα

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις 7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις πώς διαχειρίστηκε ο Ηράκλειος τόσο τους κινδύνους που απειλούσαν τα σύνορα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους όσο και τα σοβαρά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: ΒΙΞ4Η-Σ8Ω. Αθήνα, 19/3/2014

ΑΔΑ: ΒΙΞ4Η-Σ8Ω. Αθήνα, 19/3/2014 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΕΣΟΔΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΦΟΡΟΛΟΓΙΑΣ 1. ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΒΛΙΩΝ & ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ (15 η ) ΤΜΗΜΑΤΑ: Α -Β 2. 14 η Δ/ΝΣΗ Φ.Π.Α. ΤΜΗΜΑ Β 3. Δ/ΝΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου.

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Δ/νση: Αχαρνών 2, 101 76 Αθήνα 5/ 11/ 2015 Τηλ: 210-2124388 Fax: 210-5237904 Θέμα: Ομιλία Υπουργού Αγροτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒ ΟΜΟ Η ΙΑΝΟΜΗ ΤΟΥ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒ ΟΜΟ Η ΙΑΝΟΜΗ ΤΟΥ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒ ΟΜΟ Η ΙΑΝΟΜΗ ΤΟΥ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΒ ΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 7.1 Η Έννοια του Εισοδήµατος 7.2 Μορφές Εισοδήµατος 7.3 Οι Μεταβιβαστικές Πληρωµές 7.4 Η ιανοµή του Εισοδήµατος και Η Φτώχεια ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Μέρος Ι: Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους και η οικονομία του

Εισαγωγή. Μέρος Ι: Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους και η οικονομία του Εισαγωγή Η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ το 1981 και η μετά 20 χρόνια υιοθέτηση του ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος κατατάσσουν τη χώρα μας όχι απλώς στην κατηγορία των αναπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΩΝ

ΟΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΩΝ ΟΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΩΝ 1. Εισαγωγή Μεσοπρόθεσμο Πλαίσιο Δημοσιονομικής Στρατηγικής (Ν. 3985/2011) & Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου (αρ. 1 επ. Ν. 3986/2011):

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑ 1: ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ?

ΕΡΩΤΗΜΑ 1: ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ? ΕΡΩΤΗΜΑ 1: ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ? ΕΠΕΙΔΗ: Η ΧΩΡΕΣ ΔΙΑΦΕΡΟΥΝ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ ΕΙΤΕ (Α) ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΑΓΟΥΝ ΤΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΓΑΘΑ, ΕΙΤΕ (Β) ΣΤΙΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΚΕΣ ΤΟΥΣ ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ ΓΙ

Διαβάστε περισσότερα

2.1 Από την αγροτική κοινωνία στην κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης 2.1.1 Αγροτική κοινωνία Αγροτικές ονομάζονται οι κοινωνίες που ζουν από

2.1 Από την αγροτική κοινωνία στην κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης 2.1.1 Αγροτική κοινωνία Αγροτικές ονομάζονται οι κοινωνίες που ζουν από ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ---ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΩΡΕΣ: 4 2.1 Από την αγροτική κοινωνία στην κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης 2.1.1 Αγροτική κοινωνία Αγροτικές ονομάζονται οι κοινωνίες που ζουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Διάρθρωση Κοινωνικές κατασκευές για το περιβάλλον Περιβαλλοντική Ιστορία Περιβαλλοντικά

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Ιστορική κρίση της αγοράς εργασίας ύψος της ανεργίας χωρίς ιστορικό προηγούμενο (22.6%) πολύ

Διαβάστε περισσότερα

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΜΑΔΑ Α

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΜΑΔΑ Α Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΜΑΔΑ Α ΘΕΜΑ Α1 Α1.1 Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας στο τετράδιό σας τη λέξη Σωστό ή Λάθος δίπλα στο γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής Είναι το πρώτο κεφάλαιο που εξετάζει τα οικονομικά φαινόμενα από μια διαφορετική οπτική, τη μακροοικονομική, και προσεγγίζει

Διαβάστε περισσότερα

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ 2005-2008 Η Ελλάδα είναι ένας από τους δημοφιλέστερους τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως, ένας πόλος έλξης για χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Ο τουριστικός τομέας αποτελεί, αδιαμφισβήτητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013.

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013. Είναι Πράγματι οι Γερμανοί Φτωχότεροι από τους Έλληνες, in DEEP ANALYSIS Ενέργεια Παγκόσμιες Ενεργειακές Ανάγκες της Περιόδου 2010-2040 του Ιωάννη Γατσίδα και της Θεοδώρας Νικολετοπούλου in DEEP ANALYSIS

Διαβάστε περισσότερα

Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 Ομάδα Α Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Η συνολική παραγωγή µιας χώρας µελετάται από τη µικροοικονοµία.

Διαβάστε περισσότερα

Οι αιτίες του χρέους των χωρών της περιφέρειας: Συμμετοχή στην ΟΝΕ και ελλείμματα του ιδιωτικού τομέα

Οι αιτίες του χρέους των χωρών της περιφέρειας: Συμμετοχή στην ΟΝΕ και ελλείμματα του ιδιωτικού τομέα ΣΥΝΟΨΗ 21 ΣΥΝΟΨΗ Οι αιτίες του χρέους των χωρών της περιφέρειας: Συμμετοχή στην ΟΝΕ και ελλείμματα του ιδιωτικού τομέα 1. Η αναταραχή στην Ευρωζώνη οφείλεται στην παγκόσμια κρίση χρηματιστικοποίησης η

Διαβάστε περισσότερα

Ιδρύοντας έναν συνεταιρισμό. Θεωρητικές Σημειώσεις 2. Εγχειρίδιο Συνεργατικού Εργαστηρίου

Ιδρύοντας έναν συνεταιρισμό. Θεωρητικές Σημειώσεις 2. Εγχειρίδιο Συνεργατικού Εργαστηρίου Ιδρύοντας έναν συνεταιρισμό Εγχειρίδιο Συνεργατικού Εργαστηρίου Πάνω από 1 δισεκατομμύριο άνθρωποι σε όλο τον κόσμο είναι μέλη συνεταιρισμών Οι συνεταιριστικές επιχειρήσεις, παρέχουν πάνω από 100.000.000

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΛΙΜΠΑ ΖΙΖΗ. Δρ. Οικονομολόγος της Εργασίας Εμπειρογνώμων. Οικονομικές διακυμάνσεις - Πληθωρισμός Ανεργία

ΣΑΛΙΜΠΑ ΖΙΖΗ. Δρ. Οικονομολόγος της Εργασίας Εμπειρογνώμων. Οικονομικές διακυμάνσεις - Πληθωρισμός Ανεργία Βιογραφικό σημείωμα Η Ζιζή Σαλίμπα γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε οικονομικά στη Νομική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Κατέχει μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών (DEA) και διδακτορικό δίπλωμα

Διαβάστε περισσότερα

Εξετάσεις Θεωρίας και Πολιτικής Διεθνούς Εμπορίου Ιούλιος 2007. Όνομα: Επώνυμο: Επιθυμώ να μην περάσω το μάθημα εάν η βαθμολογία μου είναι του

Εξετάσεις Θεωρίας και Πολιτικής Διεθνούς Εμπορίου Ιούλιος 2007. Όνομα: Επώνυμο: Επιθυμώ να μην περάσω το μάθημα εάν η βαθμολογία μου είναι του Εξετάσεις Θεωρίας και Πολιτικής Διεθνούς Εμπορίου Ιούλιος 2007 Α Όνομα: Επώνυμο: Αριθμός Μητρώου: Έτος: Επιθυμώ να μην περάσω το μάθημα εάν η βαθμολογία μου είναι του 1. Η χώρα Α έχει 10.000 μονάδες εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Α.Μ 30437 Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Περιεχόμενα Περιεχόμενα... 3 1. Εισαγωγή... 7 2. Θέματα νομικής ορολογίας... 9 2.1. Η νομική έννοια του διαδικτύου και του κυβερνοχώρου... 9 2.2. Το πρόβλημα της νομικής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ Στην Αττική οι Αρβανίτες κατοικούσαν στο μεγαλύτερο μέρος της υπαίθρου. Ουσιαστικά την ελληνική γλώσσα την διατηρήσαν οι κλειστές ελληνικές κοινωνίες των Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ

ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ Πρόταση για ρύθμιση δανείων ξενοδοχειακών επιχειρήσεων 1. Ελληνική Οικονομία και Τουρισμός Ο τουρισμός είναι σημαντικός τομέας για την ελληνική οικονομία από απόψεως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων όρων: επάλληλα δικαιώματα επί της γης, εκδοτικό δικαίωμα, Μεγάλη Ιδέα.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων όρων: επάλληλα δικαιώματα επί της γης, εκδοτικό δικαίωμα, Μεγάλη Ιδέα. ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ /Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 6/9/2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων όρων: επάλληλα δικαιώματα επί της γης, εκδοτικό δικαίωμα, Μεγάλη Ιδέα. (ΜΟΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Νέων Αγροτών 2014

Πρόγραμμα Νέων Αγροτών 2014 Πρόγραμμα Νέων Αγροτών 2014 Όσα πρέπει να γνωρίζεις για τα προαπαιτούμενα, τις υποχρεώσεις και το επενδυτικό σχέδιο Ένας διαφωτιστικός οδηγός για την καλύτερη ενημέρωση σας Για μια ερμηνευμένη λύση κομμένη

Διαβάστε περισσότερα

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι (1886-1964) Καρλ Πολάνυι Ούγγρος διανοητής νομάδας εβραϊκής καταγωγής με έντονη πνευματική και πολιτική δράση, θεμελιωτής του κλάδου της

Διαβάστε περισσότερα

Ανταγωνιστικότητα, Δίκτυα Διανομής και Εμπορία Βιολογικής Αιγοπροβατοτροφίας Δρ. Ηλίας Βλάχος Λέκτορας Διοίκηση Επιχειρήσεων

Ανταγωνιστικότητα, Δίκτυα Διανομής και Εμπορία Βιολογικής Αιγοπροβατοτροφίας Δρ. Ηλίας Βλάχος Λέκτορας Διοίκηση Επιχειρήσεων Ανταγωνιστικότητα, Δίκτυα Διανομής και Εμπορία Βιολογικής Αιγοπροβατοτροφίας Δρ. Ηλίας Βλάχος Λέκτορας Διοίκηση Επιχειρήσεων Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Αγρίνιο, 17-18 Ιανουαρίου 2004 1 Ερευνητικές Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Οικονοµικής Θεωρίας Επιλογής Γ' Λυκείου 2001

Θέµατα Αρχών Οικονοµικής Θεωρίας Επιλογής Γ' Λυκείου 2001 Θέµατα Αρχών Οικονοµικής Θεωρίας Επιλογής Γ' Λυκείου 2001 ΟΜΑ Α Α Στις προτάσεις, από Α.1. µέχρι και Α.6, να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς και δίπλα σε κάθε αριθµό την ένδειξη Σωστό, αν η πρόταση είναι

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομία. Η οικονομία του νομού Ιωαννίνων βασίζεται στην κτηνοτροφία, κυρίως μικρών ζώων, στη γεωργία και στα δάση. Η συμβολή της βιομηχανίας και

Οικονομία. Η οικονομία του νομού Ιωαννίνων βασίζεται στην κτηνοτροφία, κυρίως μικρών ζώων, στη γεωργία και στα δάση. Η συμβολή της βιομηχανίας και Οικονομία. Η οικονομία του νομού Ιωαννίνων βασίζεται στην κτηνοτροφία, κυρίως μικρών ζώων, στη γεωργία και στα δάση. Η συμβολή της βιομηχανίας και της βιοτεχνίας είναι αρκετά χαμηλή, παρότι είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN 3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HESHER-OHIN Υπάρχουν δύο συντελεστές παραγωγής, το κεφάλαιο και η εργασία τους οποίους χρησιμοποιεί η επιχείρηση για να παράγει προϊόν Y μέσω μιας συνάρτησης παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Οικονοµικής Θεωρίας Επιλογής Γ' Λυκείου 2001

Θέµατα Αρχών Οικονοµικής Θεωρίας Επιλογής Γ' Λυκείου 2001 Θέµατα Αρχών Οικονοµικής Θεωρίας Επιλογής Γ' Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΟΜΑ Α Α Στις προτάσεις, από Α.1. µέχρι και Α.6, να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς και δίπλα σε κάθε αριθµό την ένδειξη Σωστό, αν η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΣΚΑΦΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΣΚΑΦΩΝ ΕΝΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ & ΣΚΑΦΩΝ ΥΠΟΕΠΙΤΡΟΠΗ HULL, LIABILITY & ΠΛΗΡΩΜΑΤΩΝ «Αρθρογραφία» ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΣΚΑΦΩΝ Του Νίκου Κλήμη Στη χώρα μας, με τα αμέτρητα νησιά

Διαβάστε περισσότερα

Δεκέμβριος 2013 ΕΡΕΥΝΑ ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΔΑΠΑΝΕΣ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ

Δεκέμβριος 2013 ΕΡΕΥΝΑ ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΔΑΠΑΝΕΣ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ Δεκέμβριος 2013 ΕΡΕΥΝΑ ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΔΑΠΑΝΕΣ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από την marc A.E. - Αριθμός Μητρώου Ε.Σ.Ρ.: 1 (ΕΝΑ), στο πλαίσιο του υποέργου 3 «Επαναλαμβανόμενες

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΘΕΜΑΤΙΚΗ: Η Εργασία στον αγροτικό και αστικό χώρο

Γ ΘΕΜΑΤΙΚΗ: Η Εργασία στον αγροτικό και αστικό χώρο Γ ΘΕΜΑΤΙΚΗ: Η Εργασία στον αγροτικό και αστικό χώρο 1. Αντώνης Μωϋσίδης, Η κοινωνία στον αγροτικό χώρο: από το παρελθόν στο σήμερα. Ο αγροτικός χώρος είναι ο χώρος με το βαθύ ιστορικό παρελθόν στον οποίο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΠ11 Τελικέςεξετάσεις 2011-12

ΕΛΠ11 Τελικέςεξετάσεις 2011-12 ΕΛΠ11 Τελικέςεξετάσεις 2011-12 1 Α φάση Εξέτασης Οµάδα Α 1) ΠότεκαιγιαποιουςλόγουςιδρύθηκεηΑ ΑθηναϊκήΣυµµαχία; 2) Πότε εµφανίστηκε η αλφαβητική γραφή στον ελληνικό κόσµο και ποιες ανάγκεςεξυπηρετούσε;

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΟΜΑ Α Α

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΟΜΑ Α Α ΑΡΧΗ 1Η ΕΛΙ Α ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕ ΕΞΕΤΑΕΙ Γ ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ: ΙΤΟΡΙΑ ΥΝΟΛΟ ΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΕΡΙ (4) ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 Α1.1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.gr Εισήγηση του Προέδρου του Οικονομικού Επιμελητηρίου

Διαβάστε περισσότερα

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα.

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα. Β. ΑΝΟΙΚΤΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις ανάπτυξης 1. Λαµβάνοντας υπόψη σας τα εθνικά, κοινωνικά, οικονοµικά και πολιτικά χαρακτηριστικά της τσαρικής Ρωσίας καθώς και τις ιδιαίτερες συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

Τα Οφέλη του Διεθνούς Εμπορίου και οι Επιπτώσεις ενός Εισαγωγικού Δασμού

Τα Οφέλη του Διεθνούς Εμπορίου και οι Επιπτώσεις ενός Εισαγωγικού Δασμού Τα Οφέλη του Διεθνούς Εμπορίου και οι Επιπτώσεις ενός Εισαγωγικού Δασμού - Σύμφωνα με την αρχή του συγκριτικού πλεονεκτήματος, οι χώρες που αντιμετωπίζουν διαφορετικό κόστος ευκαιρίας στην παραγωγή τωναγαθώνμπορούνναωφεληθούναπότηνεξειδίκευσηκαιτο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ 1. Εισαγωγή Όπως έχουμε τονίσει, η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο προσδιορίζεται η τιμή ενός αγαθού απαιτεί κατανόηση των δύο δυνάμεων της αγοράς, δηλαδή της ζήτησης

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Οικονομία. Ενότητα 2: Συντελεστές παραγωγής (συνέχεια)

Αγροτική Οικονομία. Ενότητα 2: Συντελεστές παραγωγής (συνέχεια) Αγροτική Οικονομία Ενότητα 2: Συντελεστές παραγωγής (συνέχεια) Κοντογεώργος Αχιλλέας Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων & Τροφίμων (Δ.Ε.Α.Π.Τ.)

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσφατες Εξελίξεις στην Αγροτική Οικονοµία. της Ελλάδος

Πρόσφατες Εξελίξεις στην Αγροτική Οικονοµία. της Ελλάδος Πρόσφατες Εξελίξεις στην Αγροτική Οικονοµία της Ελλάδος Το κείµενο αυτό προέρχεται από έκδοση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το Μάιο του 2012 µε τίτλο: Agricultural Policy Perspectives, Member States factsheets

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΝΕΩΝ ΓΕΩΡΓΩΝ» ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

«ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΝΕΩΝ ΓΕΩΡΓΩΝ» ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ «ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΝΕΩΝ ΓΕΩΡΓΩΝ» ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Α/Α ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Στο τέλος του 2013 ξεκινάει το πρόγραμμα για νέους αγρότες από το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης. Πρόκειται για

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρο 2.1 Υδατοκαλλιέργεια. Συνοπτική παρουσίαση

Μέτρο 2.1 Υδατοκαλλιέργεια. Συνοπτική παρουσίαση Μέτρο 2.1 Υδατοκαλλιέργεια Συνοπτική παρουσίαση Δράσεις 1. Αύξηση της παραγωγικής ικανότητας λόγω κατασκευής νέων μονάδων. Ίδρυση νέων μονάδων ειδών εμπορικής αξίας εδώδιμων και μη. Αύξηση της δυναμικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Λευκωσία, 10 Ιουλίου 2015. Frank Hoffer, Bureau for Workers Activities

Λευκωσία, 10 Ιουλίου 2015. Frank Hoffer, Bureau for Workers Activities Μηχανισμός καθορισμού των μισθών στην προσδοκόμενη επανενωμένη Κύπρο Οι οικονομικές επιπτώσεις των ελάχιστων μισθών και της συλλογικής διαπραγμάτευσης : Ένα αμφισβητούμενο πεδίο Λευκωσία, 10 Ιουλίου 2015

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2015 ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων & Εσπερινών Γενικών Λυκείων ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΘΕΜΑ Α1 α. Σχολικό βιβλίο, σελ. 31: «η εθνική πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΒΑΣΙΚΗΣ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ

ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΒΑΣΙΚΗΣ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΒΑΣΙΚΗΣ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ ΟΠΕΚΕΠΕ Δ/νση Άμεσων Ενισχύσεων & Αγοράς Τμήμα Διαχείρισης Δικαιωμάτων Μάρτιος 2015 3 ΣΤΟΧΟΙ! 1. Επιλεξιμότητα της γης 2. Επιλεξιμότητα του γεωργού 3. Επιλεξιμότητα

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα της διδακτικής πρότασης: «Η ανάπτυξη δυναμικών ομάδων και ο ρόλος τους στον ελλαδικό χώρο από το το 1453 έως το 1820».

Θέμα της διδακτικής πρότασης: «Η ανάπτυξη δυναμικών ομάδων και ο ρόλος τους στον ελλαδικό χώρο από το το 1453 έως το 1820». M ί α δ ι δ α κ τ ι κ ή π ρ ό τ α σ η μ ε α ν α ζ ή τ η σ η κ α ι α ξ ι ο π ο ί η σ η ι σ τ ο ρ ι κ ο ύ υ λ ι κ ο ύ α π ό τ ο λ ο γ ι σ μ ι κ ό 2 1 Ε Ν Π Λ Ω Σύντομη περιγραφή: Οι μαθητές/τριες αντλούν

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙ ΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΝ ΥΤΙΚΟΥ ΝΟΜΟΥ 3908/2011, ΓΙΑ ΤΟ ΕΤΟΣ 2011»

«ΕΙ ΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΝ ΥΤΙΚΟΥ ΝΟΜΟΥ 3908/2011, ΓΙΑ ΤΟ ΕΤΟΣ 2011» «ΕΙ ΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΝ ΥΤΙΚΟΥ ΝΟΜΟΥ 3908/2011, ΓΙΑ ΤΟ ΕΤΟΣ 2011» ΠΟΙΟΙ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΠΙ ΟΤΗΘΟΥΝ Με το ειδικό καθεστώς ενισχύσεων της Επιχειρηµατικότητας των Νέων ενισχύονται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ (Ν. 4019/2011)

ΤΟ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ (Ν. 4019/2011) (Ν. 4019/2011) ΗΜΕΡΙΔΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ: «ΠΡΑΣΙΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗ ΚΑΙ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ» Α.Σ. «ΔΙΚΤΥΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ»» Γιώργος Μπιθυμήτρης Σύμβουλος συγχρηματοδοτούμενων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΜΜΕ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΕΧΟΜΕΝΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» Το Πρόγραμμα «Ενίσχυση Τουριστικών

Διαβάστε περισσότερα