ΑΡΧΑΙΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑ. Η διαδρομή της στον χρόνο. Πρακτικά ημερίδας 9 Νοεμβρίου Επιμέλεια: Ελένη Ι. Κονταξή

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΧΑΙΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑ. Η διαδρομή της στον χρόνο. Πρακτικά ημερίδας 9 Νοεμβρίου 1994. Επιμέλεια: Ελένη Ι. Κονταξή"

Transcript

1 ΑΡΧΑΙΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑ Η διαδρομή της στον χρόνο Πρακτικά ημερίδας 9 Νοεμβρίου 1994 Επιμέλεια: Ελένη Ι. Κονταξή Δημοτικό Κέντρο Ιστορικών Ερευνών, Τεκμηρίωσης, Αρχείων και Εκθεμάτων Βόλου (ΔΗ.Κ.Ι.) Βόλος 1996

2 Bruno Helly ΟΙ ΓΡΑΠΤΕΣ ΣΤΗΛΕΣ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ Οι γραπτές στήλες της Δημητριάδας βρέθηκαν από τον αρχαιολόγο Απ.Σ. Αρβανιτοπουλο το έτος 1908 μέσα στο γέμισμα των πέντε μεγάλων πύργων στη νότια πλευρά του τείχους της αρχαίας πόλεως, η οποία, στην αρχή αυτού του αιώνα, ονομαζόταν ακόμη «Παγασές». Το τμήμα αυτό του τείχους βρίσκεται μεταξύ της παραλίας των Αλυκών, στα ανατολικά, και της μεγάλης οδού Βόλου-Αλμυρού, στα δυτικά. Τις ανασκαφές συνέχισε ο Αρβανιτόπουλος για πολλά χρόνια, περίπου από το 1908 έως το Οι δυσκολίες που δημιούργησε η ανακάλυψη των γραπτών μνημείων ήταν μεγάλες. Την εποχή εκείνη οι αρχαιολόγοι δεν διέθεταν όλες τις σύγχρονες μεθόδους για τη συντήρηση των χρωμάτων και μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν μόνο εμπειρικές λύσεις. Ο Αρβανιτόπουλος, όμως, ήξερε να αξιοποιεί τις απλές συνταγές των χρωματεμπόρων της εποχής και προσπάθησε να παρατείνει όσο το δυνατόν περισσότερο τη χρονική διάρκεια της αποξήρανσης των χρωμάτων με τη χρήση ενός προϊόντος, που ονομάζεται στα γαλλικά φιξατίφ, και που το χρησιμοποιούσαν οι ζωγράφοι της εποχής. Παράλληλα, λόγω της απουσίας της τέχνης της έγχρωμης φωτογραφίας, κάλεσε στον Βόλο έναν καλό υδατογράφο, ένα Γάλλο ονόματι Ζιλιερόν, ο οποίος ήξερε να δουλεύει γρήγορα και να φτιάχνει ένα πιστό αντίγραφο του κάθε μνημείου επί τόπου, όταν τα χρώματα ήταν ακόμη νωπά. Μερικές απ 1 αυτές τις υδατογραφίες έχει δημοσιεύσει ο Αρβανιτόπουλος στο βιβλίο που εξέδωσε το έτος 1924 με τίτλο: «Οι Γραπτές Στήλες Παγασών και Δημητριάδος», και μερικές υπάρχουν ακόμη, οι οποίες αποτελούν εξαιρετικά ντοκουμέντα για να εκτιμήσουμε, τουλάχιστον εν μέρει, την πρόοδο της συντήρησης των μνημείων, όπως μπορούμε να τα δούμε σήμερα. Τα εμπειρικά μέσα του Αρβανιτόπουλου προκάλεσαν στην Αρχαιολογική Υπηρεσία της εποχής μεγάλη αντίδραση εναντίον του, επειδή πολλοί συνάδελφοι τον κατηγορούσαν για απροσεξία και αμέλεια, πιστεύοντας ότι με αυτές τις μεθόδους καταστρέφονταν τα χρώματα. Αλλά, όμως, ογδόντα περίπου χρόνια μετά, πρέπει να εκτιμήσουμε την ορθή κρίση του Αρβανιτόπουλου, γιατί φαίνεται σήμερα ότι τα μνημεία τα οποία διαπότισε με το φιξατίφ εξακολουθούν να είναι τα καλύτερα συντηρημένα της συλλογής 74

3 Οι γραπτές στήλες της Δημητριάδας του Μουσείου Βόλου, παρά τη μόλυνση του περιβάλλοντος που προκάλεσε η σύγχρονη εξέλιξη της βιομηχανίας και τα καυσαέρια των αυτοκινήτων. Πρέπει, επίσης, να μνημονεύσουμε με την πρέπουσα τιμή την αποφασιστική ενέργεια ενός άλλου προσώπου, του Αλέξιου Αθανασάκη από την Πορταριά, του γενναιόδωρου ιδρυτή του Αρχαιολογικού Μουσείου του Βόλου. Χάρη στη φροντίδα του έμεινε όλη η συλλογή των γραπτών στηλών στον Βόλο και δεν μεταφέρθηκε στο μεγάλο Εθνικό Μουσείο της πρωτεύουσας της Ελλάδας, στην Αθήνα, όπως συνέβη πολλές φορές και στη Γαλλία με το Αούβρο. Ο Αθανασάκης μπόρεσε να δώσει στις γραπτές στήλες μια θήκη πολύτιμη, αντάξια τους, και έδωσε ταυτόχρονα στους αρχαιολόγους που δουλεύουν στη Θεσσαλία το απαραίτητο επιστημονικό εργαλείο, το οποίο χρησιμοποιούν ακόμη και σήμερα οι συνάδελφοι μας αρχαιολόγοι της Θεσσαλίας, και συγχρόνως το συντηρούν και το εξελίσσουν. Από τη στιγμή της εύρεσης τους οι γραπτές στήλες έγιναν ένα κύριο θέμα για τους αρχαιολόγους και τους ιστορικούς της τέχνης. Λίγοι, όμως, είχαν τη δυνατότητα να τις μελετήσουν από κοντά και λεπτομερώς και μπορούμε να πούμε ότι αυτά τα εξαιρετικά μνημεία δεν είχαν την τύχη που τους άξιζε. Ο Αρβανιτοπουλος, που τις ανακάλυψε, δημοσίευσε τα αποτελέσματα των ανασκαφών του περίπου είκοσι χρόνια μετά τα πρώτα ευρήματα και έδωσε τον κατάλογο των στηλών σε ένα βιβλίο και στη συνέχεια σε έξι άρθρα μέσα σε ένα προσωπικό περιοδικό, τον «Πολέμωνα». Όμως, αυτές οι δημοσιεύσεις δεν είναι πλήρεις. Δεν θα μιλήσω περισσότερο για τα άλλα ευρήματα (τάφους, νομίσματα, όστρακα κ.ά), των οποίων η μελέτη δεν είναι πια δυνατή σήμερα. Σ 1 αυτήν την ελλιπή βάση του υλικού των δημοσιεύσεων ο Αρβανιτοπουλος και όλοι οι επιστήμονες που ενδιαφέρονταν για τις στήλες στήριξαν συμπεράσματα για την ιστορία και τη χρονολόγηση τους, για την τέχνη της ζωγραφικής, για τη θέση τους μέσα στην ιστορία του ελληνικού πολιτισμού. Αυτά τα συμπεράσματα, τα οποία άλλοτε φαίνονταν οριστικά, δεν μπορούν να μείνουν σήμερα πλέον χωρίς αναθεώρηση, όπως μας έδειξαν τα αποτελέσματα των μελετών, τις οποίες άρχισα να κάνω από το 1972 με δύο συναδέλφους Γερμανούς, τον καθηγητή V. von Graeve και τον Ch. Wolters. Ξεκινήσαμε με την ανάλυση των μνημείων των πύργων της Δημητριάδας, βλέποντας τα ως στήλες επιτύμβιες, όρθιες πάνω σε φτωχούς και πλούσιους τάφους, και ταυτόχρονα ως προϊόντα των μαρμαράδων, που δούλευαν στην είσοδο της νεκροπόλεως. Σ 1 αυτά μπορούμε να μελετήσουμε όλες 75

4 Bruno Helly τις φάσεις της κατασκευής της κάθε στήλης, από την εξόρυξη του λίθου από το λατομείο έως το στήσιμο της πάνω στον τάφο, τη δουλειά του μαρμαρά που λάξευσε τον λίθο σε διαφορετικά στάδια, και τελικά τη δουλειά του ζωγράφου με τα χρώματα Οι αναλύσεις έδειξαν ότι πολλές από τις στήλες είχαν ξαναχρησιμοποιηθεί μία και δύο φορές, όχι μόνο έπειτα από διόρθωση ανορθόγραφων λέξεων, αλλά και αφού είχαν γίνει αλλαγές ονομάτων, προσθήκες και αντικαταστάσεις επιτύμβιων επιγραφών και παραστάσεων. Αποκτήσαμε, έτσι, πλούσιες πληροφορίες για την ιστορία των εργαστηρίων των λιθοξόων της Δημητριάδας. Οι περισσότερες από τις στήλες ανήκουν στην αττική παράδοση (δεν θέλω να υποστηρίξω εδώ ότι βλέπουμε κάποια επίδραση από την Αθήνα, όπως πίστευαν έως σήμερα οι ιστορικοί της τέχνης, αλλά ότι πραγματικά αττικά εργαστήρια μεταφέρθηκαν από την Αθήνα στη Δημητριάδα). Υπάρχουν πάρα πολλά επιτύμβια μνημεία που έχουν το ανθέμιο της Δημητριάδας, καθώς και άλλα ανάλογα μνημεία, που φυλάσσονται στο Επιγραφικό Μουσείο Αθηνών και στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς, και τα οποία είναι προφανώς φτιαγμένα από το ίδιο χέρι, όπως έδειξαν όλες οι λεπτομέρειες της γλυπτικής. Αυτό δεν είναι υπερβολή, όταν γνωρίζουμε ότι, δεκαπέντε ή είκοσι περίπου χρόνια πριν από την ίδρυση της Δημητριάδας (το 294 π.χ.), στην Αθήνα ο φιλόσοφος Δημήτριος ο Φαληρεύς, ο οποίος είχε αναλάβει τη διακυβέρνηση των Αθηνών το 317 π.χ., εισάγοντας ένα νόμο κατά της υπερβολικής πολυτέλειας των αττικών τάφων απαγόρευσε τη χρήση επιτύμβιων στηλών, επιτρέποντας μόνο ταφικά σήματα με τη μορφή απλών κιονίσκων χωρίς διακόσμηση. Από εκείνη τη στιγμή οι μαρμαράδες της Αττικής έμειναν άνεργοι και διασκορπίστηκαν σε όλη τη Μεσόγειο, έως τη Σιδώνα της Φοινίκης, τη Σινώπη του Πόντου, τις Θήβες της Βοιωτίας, και τελικά και στη Δημητριάδα, όπου ο Δημήτριος Πολιορκητής είχε ανοίξει μια καινούρια δυνατότητα αγοράς. Δίπλα, όμως, στα αττικά εργαστήρια βρήκαμε μια μοναδική θεσσαλική παράδοση μαρμαράδων, η οποία δεν έδωσε πολλά μνημεία, αλλά όσα σώθηκαν είναι σημαντικά και με δικά τους ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Η θεσσαλική αυτή παράδοση δημιουργήθηκε σε μια πόλη της Πελασγιώτιδας, δυτικά της Λάρισας, στον Ατραγα, η οποία είναι γνωστή από τους αρχαίους συγγραφείς και από τα αρχαιολογικά ευρήματα για το δικό της περίφημο μάρμαρο και για τους φημισμένους γλύπτες. Η μελέτη των στηλών της Δημητριάδας μας έδωσε τελικά τη δυνατότη- 76

5 Οι γραπτές στήλες της Δημητριάδας τα να ταυτίσουμε και να περιορίσουμε σε συγκεκριμένους τόπους τα εργαστήρια των λιθοξόων και των γλυπτών ολόκληρης της Θεσσαλίας, διαπιστώνοντας ποιες παραδόσεις δεν έφθασαν έως τη Δημητριάδα, όπως αυτές από τους Γόννους, από τις Φερές ή από το Καστρί της Λάρισας, περιοχές όπου υπάρχουν ειδικά τοπικά μάρμαρα και όπου λειτούργησαν και λειτουργούν ακόμη μερικές φορές εργαστήρια. Με τον προσδιορισμό των εργαστηρίων λίθου κατά την αρχαιότητα διαπιστώθηκε ότι η κεντρική πόλη της Θεσσαλίας, η Λάρισα, δεν έχει δική της παράδοση κατασκευής στηλών. Η εξήγηση είναι απλή* η Λάρισα, στη μέση της πεδιάδας, δεν είχε και δεν έχει δικά της λατομεία και πρέπει να φροντίσει για την εξεύρεση μαρμάρων έξω από τη χώρα της. Η ιστορία του κάθε μνημείου εξάγεται και από τη μελέτη της επιτύμβιας επιγραφής, η οποία μας δίνει το όνομα του νεκρού, ονόματα ανδρικά και γυναικεία, γονέων και παιδιών. Πολλές φορές πάνω σε μια στήλη αναγνωρίζουμε δύο ονόματα, ενός άνδρα και μιας γυναίκας. Αλλά πολύ συχνά το δεύτερο όνομα δεν είναι χαραγμένο από το ίδιο χέρι: είτε ο άνδρας πέθανε πρώτος είτε η γυναίκα και η στήλη έμεινε με ένα όνομα έως τον θάνατο του επιζώντος. Η προσωπογραφία των ονομάτων μας δίνει επίσης, σε αρκετές περιπτώσεις, τη δυνατότητα να βρούμε τις σχέσεις μεταξύ δύο ή περισσότερων στηλών, οι οποίες αναφέρονται στην ίδια οικογένεια. Μπορούμε έτσι να αποκαταστήσουμε σύνολα επιτύμβιων μνημείων με διαφορετική μορφή: μία μεγάλη στήλη με ανθέμιο και μία ή δύο άλλες με αέτωμα τριγωνικό, που μαρτυρούν την ύπαρξη ενός οικογενειακού τάφου στο νεκροταφείο της πόλης. Πολλές φορές, ακόμη, έχουμε μια δεύτερη επιγραφή, που βρίσκεται πάνω στα ίχνη μιας παλαιότερης, η οποία λίγο ή πολύ εξαλείφεται. Σ 1 αυτές τις περιπτώσεις πρόκειται για δεύτερη χρήση της στήλης και πολλές φορές ακόμη και η παλαιότερη ζωγραφιά αντικαθίσταται από μια άλλη. Αυτό αποτελεί χαρακτηριστική ένδειξη ότι η γραπτή παράσταση δεν αντλεί το θέμα της από τη μεγάλη τέχνη, όπως πίστευαν οι ιστορικοί της τέχνης, ούτε είναι αντίγραφο των φημισμένων έργων ζωγραφικής της κλασικής εποχής, αλλά μια ζωγραφιά που έγινε από εντόπια εργαστήρια, ειδικά για ένα νεκρό. Αυτές οι αναλύσεις μας δίνουν μια ιδέα της λειτουργίας της νεκροπόλεως, όπου, όπως βλέπουμε ακόμη και σήμερα, πολλοί τάφοι μπορεί να εγκαταλειφθούν έπειτα από δύο ή τρεις γενεές και οι μαρμαράδες μαζεύουν τους λίθους για καινούρια χρήση, πωλώντας στήλες από δεύτερο χέρι. 77

6 Bruno Helly Από τη μελέτη των επιγραφών κερδίζουμε ακόμη πληροφορίες για την ιστορία της Δημητριάδας. Βεβαίως, δεν μπορούμε να συνθέσουμε τη μεγάλη πολιτική ιστορία από αυτά τα απλά ιδιωτικά επιτύμβια μνημεία του νεκροτραφείου. Είναι, όμως, σημαντικό το γεγονός ότι το σαράντα τοις εκατό, τουλάχιστον, των νεκρών δεν κατάγεται από τη Δημητριάδα, αλλά είναι ξένοι: προέρχονται από όλες τις περιοχές της Ελλάδας και της Μεσογείου. Μια ομάδα είναι οι Μακεδόνες, πιθανότατα από τον στρατό του βασιλέως των Μακεδόνων, ο οποίος είχε ένα ανάκτορο στη Δημητριάδα. Άλλοι ήταν μισθοφόροι στρατιώτες και αξιωματικοί, Κρήτες, Ακαρνάνες κ.ά. Άλλοι υποθέτουμε ότι ήταν έμποροι, όπως Σύριοι, Φοίνικες και Σικελιώτες. Σχηματίζουμε έτσι μια ιδέα της σημασίας της Δημητριάδας ως εμπορικού λιμανιού και ως οχυρής πόλεως του βασιλέως των Μακεδόνων στην κεντρική Ελλάδα. Η ανάλυση των επιγραφών μας δίνει και άλλα αποτελέσματα για τη χρονολόγηση των στηλών και την καταστροφή της νεκροπόλεως. Στηριζόμενοι στις επιγραφές μερικοί επιστήμονες αμφισβήτησαν από την αρχή τη χρονολόγηση του Αρβανιτόπουλου και των περισσότερων ιστορικών της τέχνης, που τοποθετούσαν τις στήλες στο χρονικό διάστημα από το 294/3 π.χ. έως το 192 π.χ., δηλαδή σε όλη τη διάρκεια του 3 ου αι. π.χ. περίπου. Η μελέτη ολόκληρης της σειράς των στηλών και των δεδομένων τής ανασκαφής του Αρβανιτόπουλου με οδήγησε σε διαφορετική χρονολόγηση των στηλών. Η καταστροφή του νότιου νεκροταφείου της Δημητριάδας συνέβη έπειτα από δύο αιώνες λειτουργίας του, όταν ο στόλος του βασιλέως του Πόντου Μιθριδάτου του Ε 1, υπό τας διαταγάς του ναυάρχου Μητροφάνους, άφησε την Αττική και ήλθε να εκπορθήσει τις ακτές της Εύβοιας και της Μαγνησίας. Ήταν το έτος 88 π.χ., όταν η παρουσία του στόλου αυτού στην περιοχή προκάλεσε μεγάλο φόβο στους κατοίκους της Δημητριάδας, οι οποίοι έπειτα από ογδόντα χρόνια ειρήνης (από το τέλος του Γ 1 Μακεδόνικου πολέμου το 168 π.χ.) δεν είχαν πια ισχυρά τείχη για άμυνα. Τα υπολείμματα των τειχών και των πύργων έπρεπε να επισκευασθούν βιαστικά με όλα τα διαθέσιμα υλικά που βρίσκονταν στην περιοχή. Αλλά στη συνέχεια αντιμετώπισαν ένα ακόμη πρόβλημα με τους πύργους στους παλαιούς στενούς πύργους του Δημητρίου του Πολιορκητού, των αρχών του τρίτου αιώνα* δεν μπορούσαν να φορτώσουν τους καινούριους καταπέλτες, τις πολεμικές μηχανές με τις οποίες έριχναν ογκώδεις λίθους, γιατί από το τέλος του δευτέρου αιώνα, με τις εφευρέσεις του Αρχιμήδη του Συρακοσί- 78

7 Οι γραπτές στήλες της Δημητριάδας ου, αυξήθηκε στο διπλάσιο ή τριπλάσιο το μέγεθος των πολεμικών μηχανών του πυροβολικού. Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι οι κάτοικοι της Δημητριάδας επισκεύασαν το παραλιακό τείχος κτίζοντας προτειχίσματα μπροστά σε όλο το μήκος του. Διεύρυναν, επίσης, τους παλιούς στενούς πύργους των τειχών, γεμίζοντας τα κενά των διευρυμένων πύργων με υλικά που πήραν από το γειτονικό νεκροταφείο. Τέλος, ολόκληρη η έκταση των πύργων καλύφθηκε με πηλό, ώστε να δημιουργηθεί μεγάλο επίπεδο πυροβολοστάσιο πάνω στην οχύρωση. Η τοποθέτηση του στρώματος του αδιάβροχου πηλού στους πύργους είχε ως αποτέλεσμα να διατηρηθούν έως σήμερα τα χρώματα των γραπτών διακοσμήσεων και παραστάσεων των στηλών. Αυτή η καλή τύχη μας έδωσε τα καλύτερα και τα πλουσιότερα μνημεία της ελληνικής ζωγραφικής, τα οποία μπορούμε να μελετήσουμε. Αλλά, όμως, δεν πρέπει να κάνουμε λάθος στην ερμηνεία αυτών των μνημείων, όπως έκαναν οι ιστορικοί της τέχνης. Πρώτα πρώτα, θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι αυτές οι γραπτές στήλες δεν αποτελούσαν εξαιρέσεις. Όλες οι στήλες των αρχαίων Ελλήνων ήταν γραπτές, όπως και όλα τα άλλα μνημεία. Δεύτερον, δεν θα πρέπει να δούμε τη χρήση του χρώματος στα μάρμαρα ως δείγμα πλούτου ή πολυτέλειας, αλλά ως ακριβώς το αντίθετο. Η χρήση των χρωμάτων ήταν η απλούστερη και η συνηθέστερη φάση της δουλειάς στα εργαστήρια των μαρμαράδων, πολύ πιο εύκολη και φθηνή σε σύγκριση με τη γλυπτική, όσον αφορά τον χρόνο και το κόστος. Όπου βλέπουμε μια στήλη χωρίς χαραγμένη επιγραφή, πιθανότατα η επιγραφή ήταν γραπτή με χρώμα όπου βλέπουμε απλό αέτωμα, ανθέμιο, ρόδακες, άκανθα ή άλλα κοσμήματα, οι λεπτομέριές τους ήταν, επίσης, γραπτές με χρώμα. Το μνημείο ήταν έτοιμο να παραδοθεί στον πελάτη, αφού είχαν τοποθετηθεί και τα χρώματα. Λαμβάνοντας υπόψη αυτά τα συμπεράσματα, τι μας έμαθε η μελέτη των γραπτών στηλών της Δημητριάδας; Η χρήση νέων τεχνικών μας επέτρεψε να έχουμε καινούρια αποτελέσματα. Οι τεχνικές φωτογράφισης με φώτα παράλληλα προς την πρόσοψη της στήλης -είτε με λαμπτήρες φθορισμού είτε με ακτίνες υπεριώδεις ή υπέρυθρες είτε με μικροφωτογραφία- μας έδειξαν πολλές λεπτομέρειες της εργασίας των ζωγράφων, οι οποίοι δούλεψαν στα εργαστήρια της Δημητριάδας. - η στήλη: αντίθετα από ό,τι συνήθως πιστεύεται, δεν υπήρχε καμιά προετοιμασία της επιφάνειας του λίθου, ούτε λείανση ούτε αδρή επεξεργα- 79

8 Bruno Helly σία, για την επίθεση του χρώματος. Δεν υπήρχε, επίσης, κανένα υλικό για την προπαρασκευή της επιφάνειας. Το λευκό μάρμαρο ήταν από τη φύση του έτοιμο να αντανακλά το φως και να φαιδρύνει τα χρώματα. - η πρώτη φάση της ζωγραφιάς ήταν ένα σχέδιο με μαύρο και σταθερό χρώμα και αυτό το σχέδιο δεν ήταν ένα προσχεδίασμα, ένα προκαταρκτικό σχέδιο, όπως πίστευε ο Αρβανιτόπουλος. Αντίθετα, αυτό το σχέδιο προσδιορίζει όλες τις λεπτομέρειες της παράστασης, από τα περιγράμματα των μορφών έως τις διαφορετικές διαιρέσεις της επιφάνειας και την απόδοση των σκιών και του φωτός, και εκφράζει από την αρχή όλα τα σημαντικά στοιχεία της τελειωμένης ζωγραφιάς. Ο ζωγράφος χρησιμοποιεί γι 1 αυτό το σχέδιο πινέλο, του οποίου τα ίχνη είναι εμφανή στις στήλες. Το σχέδιο αυτό έχει για μας ιδιαίτερη σημασία, γιατί μπορούμε να διακρίνουμε το χέρι του κάθε τεχνίτη και επιπλέον τη διαφορά της τεχνοτροπίας στις ζωγραφιές του 3 ου και του 2 ου αι. π.χ. Αυτό το προσχέδιο δεν προορίζεται μόνο για την απόδοση σχημάτων, αλλά είναι ένα στάδιο της ζωγραφικής. - ο χρωματισμός: μετά τη σχεδίαση ο ζωγράφος γεμίζει με χρώμα τις διαφορετικές επιφάνειες με βούρτσα. Αυτή η τεχνική αναφέρεται και για την κλασική ζωγραφική σε καβαλέτο, στην Ιταλία του 14 ου αιώνα, ως ύψιστη μορφή τέχνης, και πιθανότατα εφαρμοζόταν και από τους αρχαίους ζωγράφους ως τρέχουσα πρακτική. Η πρακτική αυτή διαπιστώθηκε ότι εφαρμόσθηκε χωρίς αμφιβολία και στις γραπτές στήλες της Δημητριάδας, που αποτελούν σημαντικότατα έργα της ιστορίας της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ο χρωματισμός γίνεται ισόπεδος με χρώμα ομοιόμορφο και τόνο μέτριο (σπάνια είναι η χρήση των δυνατών και φωτεινών χρωμάτων σ 1 αυτό το στάδιο). Πάνω από αυτόν τον μέτριο τόνο προστίθενται έπειτα πιο σκούρα ή πιο λαμπερά χρώματα ίδιου τόνου, για να δημιουργηθούν σκιές και φώτα, όπως στην υδατογραφία, χωρίς να καλύπτονται τα ίχνη του προσχεδίου. Αυτή η τεχνική προχωρεί έτσι στρώμα με στρώμα* πρώτα ο μέτριος τόνος και έπειτα ο ένας τόνος πάνω στον άλλο (πρόκειται για το ίδιο χρώμα σε διαφορετικούς τόνους). Τελικά ο τεχνίτης γεμίζει τις μορφές με άλλα χρώματα πιο λαμπερά ή πιο σκούρα, είτε με λευκό χρώμα ή αφήνει ορισμένα τμήματα χωρίς χρώμα, για να αποδώσει τον όγκο των μορφών. Επομένως, δεν εφαρμοζόταν για τις γραπτές στήλες, όπως υπέθεταν ο Αρβανιτόπουλος και οι ιστορικοί της τέχνης, η ζωγραφική με την τεχνική της παράπλευρης επίθεσης των χρωμάτων, δηλαδή ένα μωσαϊκό ή ένας συνδυασμός από καθαρά και μοναδικά χρώματα, που έμπαιναν το ένα δί- 80

9 Οι γραπτές στήλες της Δημητριάδας πλα στο άλλο, αλλά η ζωγραφική σε στρώματα, που έμπαιναν το ένα πάνω στο άλλο. Αυτά τα στρώματα γίνονταν πάρα πολύ λεπτά, σαν να μην είχαν πάχος, τόσο ώστε όλα τα ίχνη της δουλειάς -και το προσχέδιο της πρώτης φάσης- να είναι ακόμα εμφανή πάνω στο μάρμαρο, όταν το φως πέφτει παράλληλα με την επιφάνεια. Η ίδια τεχνική χρησιμοποιείται και για τα διακοσμητικά στοιχεία της στήλης, τους ρόδακες, τα ωά κ.ά. - Τα χρώματα: είχαμε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία την άδεια να πάρουμε δείγματα χρωμάτων, όχι όμως πάνω από τις στήλες, αλλά από κομμάτια πηλού, όπου είχαν μείνει κολλημένα χρώματα και τα οποία είχε μαζέψει με προσοχή ο Αρβανιτόπουλος από το γέμισμα των πύργων. Χημικές και φυσικές αναλύσεις, τις οποίες έκανε για μας το Doerner Institut στο Μόναχο, έδωσαν τα παρακάτω αποτελέσματα για την ποικιλία των χρωμάτων, που προορίζονταν για την παλέτα των ζωγράφων: - το αιγυπτιακό μπλε - μαύρο χρώμα από καμένο ελεφαντοστό, γνωστό ως «ελεφάντινον» - λευκό του μολύβδου - λευκό από άλατα ασβεστίου - μαλαχίτης - πρωτοξείδιο του μολύβδου, κίτρινου ή υπέρυθρου χρώματος - ώχρα, κίτρινο χώμα - κόκκινο φυτικό (πιθανώς από λειχήνες) - μαύρο φυτικό, το «τρύγινον» των αρχαίων (ξυλάνθρακας) - μαύρο από καπνό ή από τα λυχνάρια - κιννάβαρις ή θειούχος υδράργυρος - ιδιαίτερες τεχνικές της ζωγραφικής: τη χρήση υπερβολικής ποσότητας χρωμάτων, το λεγόμενο παστό, το γνώριζαν οι ζωγράφοι των εργαστηρίων στη Δημητριάδα, φορτώνοντας με το πινέλο το μάρμαρο με επάλληλα στρώματα χρωμάτων (αυτή η τεχνική μαρτυρείται από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο για τη ζωγραφική σε πίνακες, ειδικά για τον Πρωτογενή). Μερικές στήλες έχουν σίγουρα τέτοιο παστό σε ορισμένα σημεία της επιφάνειας τους. Το αποτέλεσμα είναι μια ζωγραφιά με πάχος και όγκο. - το πρόβλημα του υλικού που αναμιγνυόταν με τα χρώματα, για να τα κάνει ελαστικά (λιαντ), ήταν από την αρχή ένα θέμα διαφωνίας μεταξύ των αρχαιολόγων και των ιστορικών της τέχνης. Ο Αρβανιτόπουλος και όλοι οι διάδοχοι του πίστευαν ότι η ζωγραφική των στηλών ήταν ζωγραφική με εγκαυστική, με κερί ως υλικό ανάμιξης. Οι αναλύσεις, όμως, δείχνουν χω- 81

10 Bruno Helly ρις αμφιβολία ότι η ζωγραφική των στηλών είναι τέμπερα. Πάνω στις στήλες δεν βλέπουμε κανένα ίχνος από καύση, που θα δημιουργούσε μια επιφάνεια σμαλτωμένη. Αντίθετα, οι επιφάνειες των στηλών δεν είναι στην πραγματικότητα ούτε λείες ούτε στιλπνές, αλλά τραχείες και ανώμαλες. Η απλή παρατήρηση με τα μάτια, η αυτοψία, αποκλείει από μόνη της την εγκαυστική. Οι αναλύσεις δείχνουν επιπλέον ότι μαζί με τα ορυκτά και τα φυτικά υλικά βρίσκονται μόνο πρωτείνες και έλαια. Κατά πάσα πιθανότητα, το υλικό με το οποίο αναμιγνύονταν τα χρώματα είναι βασικά λευκωματώδες. Το συμπέρασμα είναι καθαρό: η ζωγραφική των στηλών έγινε με αυγοτέμπερα. Με αυτές τις καινούργιες πληροφορίες που αφορούν όλη τη συλλογή, σωστά χρονολογημένη και συστηματικά μελετημένη, βεβαιωνόμαστε ότι οι στήλες αποτελούν σαφή τεκμήρια για την ελληνική τέγν\] της ζωγραφικής πάνω σε στερεό υπόβαθρο -είτε πέτρα είτε ξύλο είτε σε μνημεία είτε σε πίνακες. Έτσι, μπορούμε να εκτιμήσουμε τον χαρακτήρα των παραστάσεων των γραπτών στηλών, ακόμη και όταν είμαστε βέβαιοι ότι είναι απλά προϊόντα εργαστηρίων. Η σχέση των στηλών με τα έργα της μεγάλης κλασικής ζωγραφικής φαίνεται έτσι πιο καθαρά: οι στήλες δεν μιμούνται τα έργα από τους πίνακες του Πολυγνώτου ούτε του Απελλή ούτε τα έργα της ελληνιστικής ζωγραφικής, γιατί οι τεχνίτες χρησιμοποιούσαν τα συνηθισμένα μέσα της τέχνης της εποχής τους. Τα παράλληλα δεν βρίσκονται στα έργα της κλασικής εποχής στην Αθήνα, αλλά μάλλον στην Πομπηία της Ιταλίας, στο λεγόμενο πρώτο και δεύτερο Πομπήιανό στυλ, όπου συναντούμε την ίδια τέχνη, με τα ίδια μέσα της τεχνικής. Μπορούμε, ακόμη, να διακρίνουμε καθαρά την εγκατάσταση (την επίδραση) των αττικών εργαστηρίων στη Δημητριάδα, όχι από την εικονογραφία, αλλά από τη μεταφορά των μέσων και των τρόπων μιας παράδοσης του τέλους του 4 ου αι. π.χ. Οι στήλες της Δημητριάδας δεν αποτελούν μαρτυρίες για τα θέματα της μεγάλης ζωγραφικής, αλλά είναι δείγματα της επιτύμβιας ζωγραφικής τής εποχής. Πρώτα βλέπουμε ότι ο νεκρός παριστάνεται σε διάφορες δραστηριότητες της ζωής, χωρίς να γίνεται καμιά αναφορά στο γεγονός του θανάτου. Απεικονίζεται όρθιος, καθιστός, παίζοντας με τον σκύλο, αξιωματικός με όπλα, σε κλίνη για το δείπνο, σε δεξίωση με έναν άλλον άνδρα ή γυναίκα, ηλικιωμένο ή νέο, κ.ά. Εξαίρεση αποτελεί μια περίπτωση στην οποία στάθηκαν όλοι οι ιστορικοί της τέχνης, την αρτιτόκο. Διακρίνουμε, ακόμη, 82

11 Οι γραπτές στήλες της Δημητριάδας σ 1 αυτές τις παραστάσεις στοιχεία καθαρά θεσσαλικά, όπως άνδρες με πέτασο, γυναίκες σε θεσσαλικούς θρόνους κ.ά. Τέλος, οι εικόνες αυτές ολοκληρώνονται με πλαίσιο γύρω γύρω, με διακοσμητικά στοιχεία, περιβάλλον και τοπία, δωμάτια, απομιμήσεις φυσικών στοιχείων (βράχοι, δένδρα κ.ά.). Τελικά η μελέτη των γραπτών στηλών της Δημητριάδας μας έδωσε τη δυνατότητα να γνωρίσουμε με ακρίβεια πώς οι αρχαίοι Ελληνες ζωγράφιζαν στο μάρμαρο με μια καθαρή ζωγραφική τέχνη, που υπήρξε το αποτέλεσμα μιας εξέλιξης, η οποία άρχισε τον 6 αι. π.χ. Την τέχνη αυτή οι απλοί τεχνίτες των εργαστηρίων, εγκατεστημένοι στις εισόδους των νεκροταφείων σε όλη την Ελλάδα, χρησιμοποίησαν εύκολα, χωρίς δουλική μίμηση των μεγάλων καλλιτεχνών, αλλά στο πλαίσιο και σε συνέχεια της παράδοσης εκείνων, με ελευθερία και φαντασία προσαρμοσμένη στις απαιτήσεις και στην καλαισθησία των πολιτών. 83

12 Η στήλη της Ηδίστης. 84

13 Οι γραπτές στήλες της Δημητριάδας H επιγραφή της στήλης της Ζωπυρας. Λεπτομέρεια εγχάρακτης επιγραφής στήλης που τονίζεται με χρώμα. 85

14 00 H επιγραφή του Λυκολεοντα Αθηνοδώρου από τη δολοπική πόλη Αγγεία.

15 Γραπτή στήλη της Ανθίδος του Υγιαμένους από την Κρήτη. 87

16 Bruno Helly Βιβλιογραφία Α.Σ. Αρβανιτόπουλος, Γραπταί Στήλαι Παγασών - Δημητριάδος, Α.Σ. Αρβανιτόπουλος, Θεσσαλικά Μνημεία, τ.1-2, και ακολουθούν με τον ίδιο τίτλο οι δημοσιεύσεις των στηλών στο περιοδικό ΠΟΛΕΜΩΝ. V. von Graeve, Die bemalten Grabstelen von Demetrias, diss. Freiburg/B, V. von Graeve, «Zum Zeugniswert der bemalten Grabstelen von Demetrias fur die Griechische Malerei», «LA THESSALIE», Actes de la Table ronde 1975, Lyon, 1979, p V. von Graeve, «Le stèle di Demetriade», DIALOGI DI ARCHEOLOGIA, Rome, 3a S., S. II, 1984, p. 59 (και συζήτηση σ.σ ). Br. Helly, «Stèles funéraires de Demetrias: Recherches sur la chronologie des remparts et des nécropoles méridionales de la ville», Διεθνές Σννέδριο για την Αρχαία Θεσσαλία, στη Μνήμη του Δ.Ρ. Θεοχάρη (Βόλος, 29-10/ ), Αθήνα 1992, σ.σ (για τη χρονολόγηση των τειχών και του νότιου νεκροταφείου της Δημητριάδας). C. Wolters, Die Anthemion-Ornamente der Grabstelen von Demetrias, Heidelberg, 1970 (diss.) (για τη γλυπτή διακόσμηση των στηλών της Δημητριάδας). V. von Graeve - F. Preusser, «Zur technik griechischen Malerei auf Marmor», Jahrbuch des DAI, 96 (1981), p F. Preusser - V. von Graeve, «Malerei auf griechischen Grabsteinen», Mal Technik-Restauro, 1981, p

17 Οι γραπτές στήλες της Δημητριάδας Summary The inscribed columns of Demetrias were found during the excavations by Ap. Arvanitopoulos at the towers of the city wall of Demetrias during Ail of the columns are been kept in the Archaelogical Muséum of Volos and comprise the greatest collection of ancient gravestones bearing samples of hellenistic painting. The study of the gravestones furnished us with a multitude of information not only about the monuments themselves but also about ancient Demetrias as a whole. That information correspond to: 1) The form, type standard and the manufacturing technique of gravestones. 2) The dating of Demetrias 1 city wall repair, which is derived from the dating of the gravestones used as building material in tower repair. 3) The identity and nationality of the dead and the social make up of the ancient city as seen in the gravestones and scriptures. 4) The painting technique and the use of colour on marble which is the advancement of painting technique developed since the 6 th century B.C. and which was practiced by simple craftsmen of workshops, on cemetery entrances in every ancient city, not giving in to mimicry of famous artists. Instead they showed freedom, imagination adapted to the requirement and aesthetics of the people. 89

18 Bruno Helly Βιογραφικό σημείωμα Ερευνητής του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (C.N.R.S.). Γεννήθηκε το 1937 στη Γκρενόμπλ της Γαλλίας. Σπούδασε στα Πανεπιστήμια των Παρισίων (Σορβόννη) και της Λυών. Μελέτησε ελληνική επιγραφική και νομισματική στην École Pratique des Hautes Études και το Collège de France (Παρίσι) υπό τη διεύθυνση του L. Robert και του G. de Rider και στο Πανεπιστήμιο της Λυών υπό τον J. Pouilloux. Από το 1966 είναι μέλος του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας και συνεργάτης του καθηγητή J. Pouilloux στο Β 1 Πανεπιστήμιο της Λυών (Ινστιτούτο Fernard-Courby). Συμμετείχε ως μέλος της Γαλλικής Αρχαιολογικής Αποστολής στις ανασκαφές της Σαλαμίνας της Κύπρου από το 1967 ώς το Από το 1960 επιδίδεται στη μελέτη της αρχαίας Θεσσαλίας (γεωγραφία, ιστορία, επιγραφές, νομίσματα). 90

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 «Αθανασάκειο» Αρχαιολογικό Μουσείο Βόλου Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους.

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους. Προπρονήπια Α 2015 ΠΙΝΑΚΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ Το δίμηνο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου ασχοληθήκαμε με το θέμα «Πίνακες Ζωγραφικής». Αφορμή στάθηκε μια συζήτηση που κάναμε με τα παιδιά για το φθινόπωρο και τις αλλαγές του

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη Κ. Γ. Τσάιμου Αρχαιολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη TΑ ΜΕΤΑΛΛΕYΜΑΤΑ που εκμεταλλεύτηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΊΑ χρώματα. Μικρά μυστικά τέχνης

ΑΡΧΑΊΑ χρώματα. Μικρά μυστικά τέχνης ΑΡΧΑΊΑ χρώματα Μικρά μυστικά τέχνης ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα)

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα) «Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015 Έλληνες ζωγράφοι (19 ου -20 ου αιώνα) Της Μπιλιούρη Αργυρής Η ιστορία της ζωγραφικής στην νεοελληνική ζωγραφική Η Ελληνική ζωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική Ευρυδίκη Κεφαλίδου Η κεραμική είναι το πολυπληθέστερο και πιο συχνό αρχαιολογικό αντικείμενο. Με τη βοήθεια της κεραμικής: α) εντοπίζουμε μια αρχαιολογική θέση β) χρονολογούμε

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Κάνοντας µάθηµα ιστορίας στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: µια περιήγηση στις προϊστορικές συλλογές

Κάνοντας µάθηµα ιστορίας στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: µια περιήγηση στις προϊστορικές συλλογές Κάνοντας µάθηµα ιστορίας στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: µια περιήγηση στις προϊστορικές συλλογές Την Τετάρτη 21 Νοεµβρίου 2012 το µάθηµα της ιστορίας της Α Γυµνασίου πραγµατοποιήθηκε στο Εθνικό Αρχαιολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Φυτά και ζώα στα νομίσματα και στον διάκοσμο του Νομισματικού Μουσείου. 24o Δημοτικό Αχαρνών. Νομισματικό Μουσείο Αθηνών

Φυτά και ζώα στα νομίσματα και στον διάκοσμο του Νομισματικού Μουσείου. 24o Δημοτικό Αχαρνών. Νομισματικό Μουσείο Αθηνών Νομισματικό Μουσείο Αθηνών 24o Δημοτικό Αχαρνών Φυτά και ζώα στα νομίσματα και στον διάκοσμο του Νομισματικού Μουσείου 1 Υποδράση: Εκπαιδευτικές Επισκέψεις Μαθητών Συμμετέχοντες Σχολείο: 24o Δημοτικό Αχαρνών

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλικοί Παίδες. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ.

Βασιλικοί Παίδες. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ Βασιλικοί Παίδες για Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα μαθη τές Δ -Στ Τάξης Δημοτικού Σχολείου και Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Ulrich Rückriem. Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ

Ulrich Rückriem. Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ Ulrich Rückriem Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης επιχορηγείται από το Υπουργείο Πολιτισµού Eκπαιδευτικό Πρόγραµµα για Μαθητές ηµοτικού Οργάνωση

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία.

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία. Η Νίκη σε νομίσματα Νίκη: θεά της ελληνικής μυθολογίας προσωποποιούσε τη δόξα του ελληνικού πολιτισμού. Η Νίκη στέλνονταν από το Δία για να εξυμνήσει μία νίκη, να προσφέρει σπονδές ή να στεφανώσει ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα Oι πυραμίδες που έχουν εντοπιστεί στην Ελλάδα, αποτελούν μοναδικά δείγματα πυραμιδικής αρχιτεκτονικής στον ευρωπαϊκό χώρο. Η μορφή τους, η αρχιτεκτονική τους, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση Εύρεση Ανακαλύφθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα στην Κνωσό από τον Άρθουρ Έβανς, που την ονόμασε έτσι επειδή χρησιμοποιούσε γραμμικούς χαρακτήρες (και όχι εικονιστικούς, όπως η μινωική ιερογλυφική γραφή)

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ PROJECT

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ PROJECT ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ PROJECT Την Πέμπτη 30 Απριλίου 2009 έκανα για 20 λεπτά περίπου μάθημα για να γνωρίσω καλύτερα τους/τις μαθητές/τριες, για να τους/τις χωρίσω σε ομάδες και για να τους γνωστοποιήσω πώς θα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ Μια πολύπαθη Ιστορία κουβαλάει στους πέτρινους τοίχους του το κατ εξοχήν σύμβολο της Θεσσαλονίκης. Ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης είναι ένας Πύργος

Διαβάστε περισσότερα

Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα. Αντώνης Πουλιάσης Φυσικός M.Sc. 12 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ

Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα. Αντώνης Πουλιάσης Φυσικός M.Sc. 12 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα Αντώνης Πουλιάσης Φυσικός M.Sc. 12 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ Πουλιάσης Αντώνης Φυσικός M.Sc. 2 Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα Γεωμετρική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση Υπουργείο Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Διεύθυνση Μουσείων Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Έχετε δει ή έχετε ακούσει κάτι για τον πίνακα αυτό του Πικάσο;

Έχετε δει ή έχετε ακούσει κάτι για τον πίνακα αυτό του Πικάσο; Έχετε δει ή έχετε ακούσει κάτι για τον πίνακα αυτό του Πικάσο; Πάμπλο Πικάσο (25 Οκτωβρίου, 1881-8 Απριλίου, 1973) ήταν και είναι ένας από τους κυριότερους Ισπανούς εκπροσώπους της τέχνης του 20ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild"

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: Winterbild Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild" Καλλιτεχνική ζωγραφική με τις νερομπογιές Κ12 Με την Pelikan η ζωγραφική γίνεται μια μοναδική εμπειρία: Αυτός είναι και ο λόγος για

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Τα μνημεία που συναντάμε στους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, είναι φτιαγμένα με δομικούς λίθους διαφόρων πετρωμάτων, συνήθως ασβεστολίθων και μαρμάρων,

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA12] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Β Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Τι είναι Aρχαιολογία; Η επιστήμη της αρχαιολογίας: Ασχολείται με την περισυλλογή,

Διαβάστε περισσότερα

Εμπλουτισμένο μάθημα της Ιστορίας για τη Γ Δημοτικού. Κωνσταντίνος Πατσαρός

Εμπλουτισμένο μάθημα της Ιστορίας για τη Γ Δημοτικού. Κωνσταντίνος Πατσαρός Εμπλουτισμένο μάθημα της Ιστορίας για τη Γ Δημοτικού Κωνσταντίνος Πατσαρός Master in Education University of Manchester Σκοπός: Να γνωρίσουν οι μαθητές την ακρόπολη των Μυκηνών. Να γνωρίσουν την αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Στο θέατρο των Γιτάνων

Στο θέατρο των Γιτάνων Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας τετράδιο για τον μαθητή Στο θέατρο των Γιτάνων εκπαιδευτική περιήγηση Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Κύπρου 68, 461 00 Ηγουμενίτσα, e-mail: efathe@culture.gr, amig@culture.gr

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive. Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.com Ο Ρόλος του Εκπαιδευτικού Στηρίζει τους μαθητές στην αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από:

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από: ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΛΕΠΑΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΑΡΙΑ ΓΙΑΡΙΚΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΚΙΚΑ ΘΟΔΩΡΗΣ ΚΑΦΗΡΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ ΖΕΡΒΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΝΑΣΤΟΥΛΗ ΑΚΗΣ ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΑΝΤΥΠΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η προληπτική συντήρηση των μνημείων

Η προληπτική συντήρηση των μνημείων ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ/ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Η προληπτική συντήρηση των

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή Όταν λέµε Αγία Παρασκευή εννοούµε τη µικρή Εκκλησία, που είναι δυτικά του χωριού στη θέση Παναγία (Παναΐα), την οποία βλέπουµε στην

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΛΥΣΕΙΣ Μάθημα: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΓΡΑΦΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ο «Παράδεισος» του Τιντορέττο

Ο «Παράδεισος» του Τιντορέττο Ο «Παράδεισος» του Τιντορέττο Το 2012 κατά την 20ή επέτειο του Μουσείου Thyssen-Bornemisza παρουσιάστηκε το πρόσφατα συντηρημένο τεράστιο έργο «Παράδεισος» του Τιντορέττο (164 x 492 cm). Οι μελέτες και

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικοί στόχοι

Εκπαιδευτικοί στόχοι ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ TMHMA ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Εκπαιδευτικοί στόχοι των προτεινόμενων

Διαβάστε περισσότερα

Ορθή επανάληψη: Πρόσκληση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος για υποψηφίους διδάκτορες στο πλαίσιο της χρηµατοδοτούµενης Πράξης Κύρτου Πλέγµατα

Ορθή επανάληψη: Πρόσκληση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος για υποψηφίους διδάκτορες στο πλαίσιο της χρηµατοδοτούµενης Πράξης Κύρτου Πλέγµατα Ορθή επανάληψη: Πρόσκληση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος για υποψηφίους διδάκτορες στο πλαίσιο της χρηµατοδοτούµενης Πράξης Κύρτου Πλέγµατα Αθήνα, 22/7/2013 To Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύµατος

Διαβάστε περισσότερα

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε:

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε: Αρχαιολογία ένα κλειδί για την πύλη του χρόνου 14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Συνοπτική περιγραφή Στο Α μέρος τα παιδιά κατασκευάζουν σε συνεργασία με τον/την

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα και προετοιμασία για τέσσερις παίκτες

Περιεχόμενα και προετοιμασία για τέσσερις παίκτες Ένα παιχνίδι του Peter Prinz για 2-4 παίκτες Σαν αρχαιολόγοι, οι παίκτες αποκτούν την γνώση που απαιτείται για να ξεκινήσουν αποστολές σε Αίγυπτο, Μεσοποταμία, Κρήτη και Ελλάδα. Ποιός έχει τη δύναμη να

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε Ελισσαιος καβαζη Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε μια μέρα στο χωράφι του, έδωσαν στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ ΓΙΑ 4 ΠΑΙΚΤΕΣ: 1. ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΝΗΣΙΩΝ

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ ΓΙΑ 4 ΠΑΙΚΤΕΣ: 1. ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΝΗΣΙΩΝ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ Προετοιμασία νησιών για 2 παίκτες: Προετοιμασία νησιών για 3 παίκτες: Η περιοχή των νησιών αποτελείται από 9 πλακίδια νησιών (επιλεγμένα τυχαία) και 4 κομμάτια πλαισίου. Η περιοχή των νησιών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ. Θέματα: - Ερμηνεία και κατασκευή γραφικών παραστάσεων - Ερμηνεία πινάκων - Πιθανότητες

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ. Θέματα: - Ερμηνεία και κατασκευή γραφικών παραστάσεων - Ερμηνεία πινάκων - Πιθανότητες ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ Θέματα: - Ερμηνεία και κατασκευή γραφικών παραστάσεων - Ερμηνεία πινάκων - Πιθανότητες 1 Ερμηνεία και κατασκευή γραφικών παραστάσεων 1. Η αγαπημένη γεύση παγωτού των παιδιών Γεύση

Διαβάστε περισσότερα

THE JEWISH MUSEUM BERLIN

THE JEWISH MUSEUM BERLIN ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤ0ΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΟΠΤΙΚΟΑΚΟΥΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Γ.ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΝΤΙΝΟΥ THE JEWISH MUSEUM BERLIN ΈΝΑ FILM ΤΩΝ: STAN NEUMANN KAI RICHARD COPANS

Διαβάστε περισσότερα

Τοιχοποιία Ι Επισκευές

Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τα κατεστραμμένα ή φθαρμένα μέρη της τοιχοποιίας επισκευάζονται ακολουθώντας τις παραδοσιακές τεχνικές. Ο τεχνίτης πριν ξεκινήσει πρέπει να έχει έτοιμα τα απαιτούμενα υλικά: πέτρες

Διαβάστε περισσότερα

Παπαζώης Τριαντάφυλλος

Παπαζώης Τριαντάφυλλος digitalarchive publishing by tag Παπαζώης Τριαντάφυλλος Πρόκειται για τον ιστορικό ερευνητή που ανέτρεψε τα δεδομένα στη Βεργίνα! Έπειτα από πολυετή έρευνα αποκάλυψε ότι στον τάφο της Βεργίνας δεν βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ. ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ, 2012-2013 ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Α. ΑΡΖΟΓΛΟΥ & Ε. ΤΖΗΜΟΥΛΗ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ-ΣΥΝΟΔΟΙ: Τ. ΚΥΡΙΑΖΙΚΙΔΟΥ & Δ. ΤΖΟΒΑΝΑΚΗΣ Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com 1 Η αφορμή συγγραφής της εργασίας Το παρακάτω πρόβλημα που τέθηκε στο Μεταπτυχιακό μάθημα «Θεωρία Αριθμών» το ακαδημαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΕΙΜΕΝΟΓΡΑΦΟΥ 2007

ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΕΙΜΕΝΟΓΡΑΦΟΥ 2007 1. ΓΡΑΜΜΗ ΜΕΝΟΥ ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΕΙΜΕΝΟΓΡΑΦΟΥ 2007 2. ΓΡΑΜΜΗ ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ Κάθε μενού έχει τις δικές της δυνατότητες, όπως για παράδειγμα μόλις πατήσετε το κουμπί κεντρική βγαίνουν τα εικονίδια των δυνατοτήτων που

Διαβάστε περισσότερα

Alpha C.K. ART GALLERY. Λεωφ. Μακαρίου & Παπανικολή 3, 1077 Λευκωσία, Κύπρος T: +357 22 75 13 25 www.ackgallery.com

Alpha C.K. ART GALLERY. Λεωφ. Μακαρίου & Παπανικολή 3, 1077 Λευκωσία, Κύπρος T: +357 22 75 13 25 www.ackgallery.com Alpha C.K. ART GALLERY Λεωφ. Μακαρίου & Παπανικολή 3, 1077 Λευκωσία, Κύπρος T: +357 22 75 13 25 www.ackgallery.com Στας Παράσκος Το Ημερολόγιο του Δον Καβάλλο Λευκωσία, Οκτώβριος 2013 Εξώφυλλο Festival

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. Η ζωή και το έργο του Γιάννης Μόραλης (Αρτα, 1916-Αθήνα 2009) Ζωγράφος και χαράκτης, μια από τις

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ , Ω Ω Ω TMHMA Ω Ω Ω ες τη λύση! ύσεις των δραστηριοτήτων πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης µουσική και ο χορός στην αρχαία λλάδα εριεχόμενα ραστηριότητες γνώσεων ραστηριότητα : ο κουίζ της μουσικής... ραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Διάλεξη 7α: Νοητικοί Χάρτες Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου Ευανθία Μιχαηλίδου Στόχος εκπαίδευσης Κατανόηση γεωγραφικού χώρου Οπτική αντίληψη

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει χαρακτηριστικά «Mare Mediterraneum» ως μεταξύ δύο ηπείρων

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Νοέµβριος 12 2014 13:20 Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Τι ανακοίνωσε το υπουργείο Πολιτισµού για τις ανασκαφικές εργασίες στον τάφο της Αµφίπολης. Τι έδειξαν οι ανασκαφές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Περιεχόμενα

Εισαγωγή. Περιεχόμενα Εισαγωγή Το 1878, το Βασιλικό Μουσείο του Βερολίνου ξεκίνησε την ανάθεση των ανασκαφών στην Πέργαμο, μια περιοχή της νυν Τουρκίας. Η πόλη έφτασε στην κορυφή της ανάπτυξής της γύρω στο 200 π.χ. (στα Λατινικά

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο Εργασίας. Σύνθεση χρωμάτων

Φύλλο Εργασίας. Σύνθεση χρωμάτων Φύλλο Εργασίας Σύνθεση χρωμάτων Η ώρα της πρόβλεψης Τι χρώμα έχουν τα πορτοκάλια; Μπορούμε να τα δούμε κίτρινα; (χωρίς να τα βάψουμε!). Αν ΝΑΙ, πώς; Μπορούμε να τα δούμε μπλε; Αν ΝΑΙ, πώς; Η ώρα της πειραματικής

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

Κ α τ ά λ ο γ ο ς Π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν 2 0 1 5

Κ α τ ά λ ο γ ο ς Π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν 2 0 1 5 Κ α τ ά λ ο γ ο ς Π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν 2 0 1 5 Απαγορεύεται η αντιγραφή και η αναδημοσίευση χωρίς έγγραφη άδεια. Η KAtoys δεν ευθύνεται για τυχόν λάθη σε χαρακτηριστικά προϊόντων. Χρώματα και σχέδια ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:...

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Τάξη Α Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... Επιμέλεια: Σοφία Τουμασή Μέρος Α : Να απαντήσεις υποχρεωτικά και στις τρεις (3) ερωτήσεις. 1.α) Να γράψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΜΑΣΚΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΜΑΣΚΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΜΑΣΚΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΥΛΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ με τον ΚΩΣΤΑ ΦΙΛΙΠΠΟΓΛΟΥ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2002 Κατέγραψε η Ελένη Σαματά 3 Από την Ουδέτερη Μάσκα στη Θεατρική Δημιουργία Υλικό Σεμιναρίου

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; 137 Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Νεολιθικής Εποχής; Πώς μετακινούνταν; Πού έκτιζαν τα χωριά τους; Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία

Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Περιοδική Έκθεση Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Μια έκθεση που παρουσιάζει την εξέλιξη της σκέψης των Αρχαίων Ελλήνων,

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Μ Α Ρ Ι Ζ Α Ν Τ Ε Κ Α Τ Ρ Ο Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Bυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών εκπαιδευτικό υλικό Διάβασες το βιβλίο Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου; Πήγες στο Βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΗ: Αντωνοπούλου Ακριβή Γιάτα Κλίντον. Γεωργόπουλος Παναγιώτης Αραμπατζάκης Βασίλης. Ευχαριστούμε ιδιαίτερα τον κ.

ΜΕΛΗ: Αντωνοπούλου Ακριβή Γιάτα Κλίντον. Γεωργόπουλος Παναγιώτης Αραμπατζάκης Βασίλης. Ευχαριστούμε ιδιαίτερα τον κ. ΜΕΛΗ: Γεωργόπουλος Παναγιώτης Αραμπατζάκης Βασίλης Αντωνοπούλου Ακριβή Γιάτα Κλίντον Ευχαριστούμε ιδιαίτερα τον κ. Παρασκευόπουλο Ιστορικό Πλαίσιο: - Πρωτοεμφανίστηκε πριν από 5.000 χρόνια στην Αφρική.

Διαβάστε περισσότερα

THE G C SCHOOL OF CAREERS ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

THE G C SCHOOL OF CAREERS ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Αριθμός Επίθετο Όνομα Όνομα πατέρα THE G C SCHOOL OF CAREERS ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 0-0 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ (Αυτό το γραπτό αποτελείται από 0 σελίδες, συμπεριλαμβανομένης της σελίδας αυτής). THE G

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΥΠΟΕΡΓΟ: ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΜΑΡΜΑΡΩΝ ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ (ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ)

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΥΠΟΕΡΓΟ: ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΜΑΡΜΑΡΩΝ ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ (ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ) ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Γ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΥΓΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΟ ΕΡΓΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ (ΕΤΠΑ) ΕΛΛΑΔΑΣ (ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ) ΕΡΓΟ:ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΑΘΗΝΩΝ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ 18 Sunday Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΠΑΕΙ ΤΑ ΕΣΜΑ ΤΗΣ Ίσως είναι το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο παγκοσμίως, συνυφασμένο με τη δημοκρατία που γεννήθηκε και ζει(;) σε αυτήν τη χώρα. Και

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο Εργασίας. Σκιά και παρασκιά

Φύλλο Εργασίας. Σκιά και παρασκιά Φύλλο Εργασίας Σκιά και παρασκιά Η ώρα της πρόβλεψης Στη μοναδική και ιστορική αυτή φωτογραφία, που πάρθηκε από τον δορυφορικό σταθμό ΜΙR, στις 11 Αυγούστου 1999, φαίνεται η Γη κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Επιμέλεια, παρουσίαση : Παντελάκη Μαργαρίτα (ΠΕ08, καλλιτεχνικών μαθημάτων, 3ο Δημοτικό Σχολείο Σερρών ) Δευτέρα, 12 Νοεμβρίου 12 Τι σχέση μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΑΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που ονομάζεται ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ποια σύγχρονα κράτη αποτελούν την περιοχή

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΝΕΑ ΚΑΙ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΝΕΑ ΚΑΙ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΝΕΑ ΚΑΙ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Νομισματική Συλλογή Alpha Bank, Πανεπιστημίου 41, 102 52, Αθήναι, Τηλ. 210 326 2460-1 www.alphanumismatics.gr, numismatic@alpha.gr εκέμβριος 2014 Νέα Έκθεση: Η

Διαβάστε περισσότερα