ΕΤΟΣ 2015/ΤΕΥΧΟΣ 2. ΕΥΤΥΧΗΣ ΦΥΤΡΑΚΗΣ ΔΝ, Δικηγόρος, Ειδικός Επιστήμονας ΣτΠ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ, ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΚΡΑΤΗΣΗ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΤΟΣ 2015/ΤΕΥΧΟΣ 2. ΕΥΤΥΧΗΣ ΦΥΤΡΑΚΗΣ ΔΝ, Δικηγόρος, Ειδικός Επιστήμονας ΣτΠ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ, ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΚΡΑΤΗΣΗ"

Transcript

1 ΕΤΟΣ 2015/ΤΕΥΧΟΣ 2 ΕΥΤΥΧΗΣ ΦΥΤΡΑΚΗΣ ΔΝ, Δικηγόρος, Ειδικός Επιστήμονας ΣτΠ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ, ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΚΡΑΤΗΣΗ

2

3 ΕΥΤΥΧΗΣ ΦΥΤΡΑΚΗΣ ΔΝ, Δικηγόρος, Ειδικός Επιστήμονας ΣτΠ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ, ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΚΡΑΤΗΣΗ Ανάτυπο από την «ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ» Τεύχος 2 / Έτος 2015 ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΑΕΒΕ Μαυρομιχάλη 23, Αθήνα Τηλ.: Fax:

4 Ψυχιατρική περίθαλψη, ιατρικό σφάλμα και παράνομη κατακράτηση * Ευτύχη Φυτράκη, ΔΝ, Δικηγόρου, Ειδικού Επιστήμονα ΣτΠ Το ιατρικό λάθος και η συναφής ευθύνη στον τομέα της ψυχιατρικής διαθέτουν πολλές ιδιαιτερότητες και δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς. Η κρατούσα ψυχιατρική είναι συνυφασμένη με τη στέρηση της ελευθερίας, μέσω της ακούσιας νοσηλείας. Η παραβίαση των διαδικασιών και των προθεσμιών της ακούσιας νοσηλείας γεννά ποινική ευθύνη για παράνομη κατακράτηση. Ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών συνιστά μια μεγάλη πρόκληση για την εισαγγελική αρχή αλλά και την ψυχιατρική κοινότητα. Medical malpractice and psychiatric responsibility have many particularities that are not adequately researched. Dominant psychiatry is associated with the deprivation of liberty through involuntary hospitalization. The violation of the procedures and deadlines of involuntary hospitali zation constitutes the criminal offence of false imprisonment. Respect for the human rights of persons with mental disorders is a great challenge both for the public prose cutor authority and for the psychiatric community. Ι. Ιατρική ευθύνη και ψυχιατρική H ανάπτυξη της ιατρικής ευθύνης τα τελευταία 30 χρόνια υπήρξε ξεχωριστή. Με την υποχώρηση του πατερναλιστικού μοντέλου, στη σχέση ιατρού-ασθενούς, η αυθεντία του ιατρού πέρασε πλέον στο παρελθόν ενώ ο ασθενής από απλό αντικείμενο της ιατρικής πράξης, καθίσταται, σιγά-σιγά, «δικαιωματικά εταίρος» της θεραπευτικής σχέσης. Η ενημέρωση και η συναίνεση του ασθενούς δεν είναι πια μια περιττή πολυτέλεια αλλά θεμέλιο της παροχής υπηρεσιών υγείας. Σ' αυτό το πλαίσιο, το ιατρικό λάθος, όλο και περισσότερο, εντοπίζεται και η ανάλογη ευθύνη αποδίδεται. Ισχύουν όλ' αυτά στην Ψυχιατρική; Αν και η συζήτηση για την ψυχιατρική ευθύνη έχει ξεκινήσει στις ΗΠΑ ήδη από τη δεκαετία του , επισημαίνεται, μέχρι και σήμερα, ότι «η ψυχιατρική έχει καθυστερήσει να φθάσει στον τόπο των ιατρικών σφαλμάτων» 2. Σε έρευνες * Αναμορφωμένο και εμπλουτισμένο κείμενο εισήγησης στο συνέδριο «Ιατρική ευθύνη και βιοηθική - ΙΙ», Αθήνα D. Dawidoff, The malpractice of Psychiatrists, Duke Law Journal 1966, σελ S. Nath/St.Marcus, Ιατρικά σφάλματα στην ψυχιατρική, Harvard Review of Psychiatry 2006, Vol. 14, No. 4, (ελλ. έκδοση, σελ. 41), Μ. Μαλλιώρη, εν: Α. Δουζένη/Λ. Λύκουρα, Ψυχιατροδικαστική, Γ.Μ., εκδ. Πασχαλίδη, 2008, σελ. 25. που έχουν γίνει στην Ελλάδα 3 (αλλά και τη Γερμανία 4 ) δεν αναφέρεται καν η περίπτωση ιατρικών σφαλμάτων στην ψυχιατρική. Η πρόσφατη νομολογία μας για ζητήματα ποινικής ιατρικής ευθύνης φαίνεται, κατά μία έρευνα ( ) 5, σταθερά να εστιάζεται ή να περιορίζεται στα εγκλήματα της ανθρωποκτονίας από αμέλεια και της σωματικής βλάβης από αμέλεια, κατά ασθενούς, χωρίς καμιά δυσμενής δικαστική κρίση να αφορά ψυχίατρο. Υπάρχουν, ωστόσο, αναφορές στη βιβλιογραφία σύμφωνα με τις οποίες 5-6% των ιατρικών λαθών εν γένει, συμβαίνουν σε χώρους ψυχιατρικής περίθαλψης 6. Στις ΗΠΑ, παλαιότερα, είχε φανεί ότι μόλις το 0,3% των προσφυγών για ιατρικό σφάλμα στρεφόταν κατά ψυχιάτρων 7 ενώ αντιμέτωπο με αντίστοιχες αγωγές 3. Βλ. Αθ. Βοζίκη/Μ. Ρήγα, Τα ιατρικά σφάλματα στην Ελλάδα: προσεγγίσεις της οικονομικής διάστασης μέσα από αποφάσεις των διοικητικών δικαστηρίων, Κοινωνία, Οικονομία και Υγεία 2008, 2: 22-44, Αθ. Βοζίκη/Μ. Ρήγα/Γ. Πολλάλη, Αστική ιατρική ευθύνη. Ερευνητικά ευρήματα & σύστημα ανίχνευσης (ICU-MERIS), εν: Μ. Κανελλοπούλου-Μπότη/Φ. Παναγοπούλου-Κουτνατζή, Ιατρική ευθύνη και βιοηθική, εκδ. Πασχαλίδη/Broken Hill, 2014, σελ. 59 επ Bundesärztekammer/Arbeitsgemeinschaft der deutschen Ärztekammern, Statistische Erhebung der Gutachterkommissionen und Schlichtungsstellen für das Statistikjahr 2012, s. 9 (Tabelle 6). 5. Στ. Τοπάλη/Χ. Χοβαρδά, Στατιστική παρουσίαση νομολογιακής έρευνας ( ) για την ποινική ιατρική ευθύνη, εν: Κ. Γώγος κ.ά (επιμ.), Η ιατρική ευθύνη στην πράξη, εκδ. Νομ. Βιβλιοθήκη, 2010, σελ. 49 επ. 50, Μ. Μαλλιώρη, ό.π., σελ Ι. Pitarka-Carcani/G. Szmukler/Cl. Henderson, Complaints about care in a mental health trust, Psychiatric Bulletin 2000, 24: ΠοινΔικ 2/2015 Έτος 18ο

5 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ - ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΚΡΑΤΗΣΗ 169 έχει βρεθεί ένα ποσοστό της τάξης του 6% των ψυχιάτρων 8. Γενικά, πάντως, τα τελευταία χρόνια καταγράφεται μια αυξητική τάση, ως προς τις δικαστικές διαδικασίες κατά ψυχιάτρων για ιατρικό σφάλμα 9. Για την κατάγνωση ποινικής ευθύνης, απαιτείται, ως γνωστόν, πλην των άλλων να συντρέχει υπαιτιότητα, δηλ. δόλος ή αμέλεια. Η ιατρική ευθύνη, βέβαια, είναι συνδεδεμένη ή και ταυτισμένη με την αμέλεια. Κινδυνεύει, όμως, έτσι να αφήσουμε έξω από τον προβληματισμό μας όλες τις περιπτώσεις, που, ενώ δεν ενδιαφέρουν γενικώς την άσκηση της ιατρικής, αφορούν ειδικά την φροντίδα ψυχικής υγείας αναφέρομαι, συγκεκριμένα, στις συμπεριφορές εκ δόλου! 10 Ωστόσο, υπάρχουν διαφορετικές απόψεις κατά πόσο αυτές οι πράξεις εκ δόλου, εμπίπτουν στην έννοια του ιατρικού σφάλματος, δηλ. του «malpractice», δοθέντος ότι δεν συντρέχει εν προκειμένω περίπτωση αμελούς συμπεριφοράς. Πρόκειται για συμπεριφορές που λαμβάνουν χώρα στο κέντρο ή και στον περίγυρο της φροντίδας ψυχικής υγείας και διαθέτουν ποινικό ενδιαφέρον, δοθέντος ότι αποτελούν συχνότερα αξιόποινες πράξεις απ' ό,τι οι πράξεις που τελούνται από αμέλεια. Με άλλα λόγια, πράξεις που παραμένουν ατιμώρητες όταν τελούνται από αμέλεια, είναι αξιόποινες όταν τελούνται με δόλο, π.χ. η παράνομη κατακράτηση (άρθρο 325 ΠΚ), η παραβίαση επαγγελματικής εχεμύθειας (άρθρο 371 ΠΚ) κ.λπ. «Τι είναι το ψυχιατρικό λάθος;» ( psychiatric malpractice? ). «Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα» ( There is no such thing ) 11. Σίγουρα μια τέτοια ερωταπάντηση ακούγεται σαρκαστική και μάλλον υπερβολική. Είναι αλήθεια, όμως, από την άλλη πλευρά, ότι, εν γένει, «οι πληροφορίες που αφορούν στην ψυχιατρική αμέλεια και τα ιατρικά σφάλματα είναι ελάχιστες» 12. Παράλληλα, αν στο πεδίο της γενικής ιατρικής ευθύνης εμφανίζονται σοβαρά προβλήματα απόδειξης 13, που συχνά εμποδίζουν την απονομή δικαιοσύνης, στην ψυχιατρική τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα. Αιτίες για τη δυσχέρεια στην ανίχνευση της ψυχιατρικής ευθύνης είναι η φύση της ψυχικής νόσου που προκαλεί αδυναμία άσκησης δικαιωμάτων από τον ασθενή, η έλλειψη νομικής υποστήριξης των ασθενών, η αδυναμία του κινήματος των ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας, η έλλειψη σχετικών ερευνών, η εμπλοκή πολλών διαφορετικών επαγγελματιών στην ψυχιατρική περίθαλψη κ.ά. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι αν ο ψυχικά ασθενής διαμαρτυρηθεί, κινδυνεύει αυτή 8. D. Mossman/M. Kapp, Malpractice and the Psychiatrist. A Primer for Residents, Academic Psychiatry, Vol. 21 (1997), σελ R. Simon/D. Shuman, Clinical Manual of Psychiatry and Law, εκδ. American Psychiatric Pub., 2007, σελ Στις ΗΠΑ (βλ. R. Simon/D. Shuman, ό.π., σελ. 5, D. Mossman/M. Kapp, ό.π., σελ. 14) γίνεται διάκριση μεταξύ πράξεων που συνιστούν malpractice αφενός, όπου απαιτείται αμέλεια, και intentional tort αφετέρου (βιαιοπραγία, επίθεση, παράνομη κατακράτηση, παραβίαση απορρήτου, εξαπάτηση). 11. J. Anderson, How I decided to sue you: Misadventures in Psychiatry, in: Litigation of Psychiatric Malpractice Claims, 1993, σελ Μ. Μαλλιώρη, ό.π., σελ Κ. Κατσαβός, Η ποινική ευθύνη των ιατρών και το δυσαπόδεικτο αυτής κατά την ακροαματική διαδικασία, ΠοινΔικ 2010, 716 επ., Ευτ. Φυτράκης, Η νομική διαχείριση του ιατρικού λάθους: κριτικές παρατηρήσεις, Ανεξάρτητη Αρχή Τεύχ. 4 (2007), σελ η διαμαρτυρία του να θεωρηθεί ως σύμπτωμα της νόσου 14. Συμβάλλουν, πάντως, στην απόκρυψη του ψυχιατρικού σφάλματος τα, ενίοτε ιδιοτελή, συμφέροντα των οικείων του ασθενούς. Γι' αυτό, το ψυχιατρικό σφάλμα ελάχιστα αναγνωρίζεται, σπάνια καταγράφεται και δύσκολα αποδεικνύεται. Η ανάπτυξη του δικαίου της ψυχιατρικής ευθύνης στην ηπειρωτική Ευρώπη είναι υποτυπώδης. Αντίθετα στον αγγλοσαξωνικό χώρο, και ιδίως στις ΗΠΑ, όπου το δίκαιο της ψυχικής υγείας αναγνωρίζεται ως αυτοτελής επιστημονικός κλάδος 15, εντοπίζεται εκτενής νομολογία αλλά και επιστημονική βιβλιογραφία για την ψυχιατρική ευθύνη, κυρίως βέβαια από ψυχιάτρους αλλά και από νομικούς. Αξίζει να σημειωθεί ότι μεγάλα δικηγορικά γραφεία εξειδικεύονται απολύτως στον τομέα της ψυχιατρική ευθύνης. ΙΙ. Το ιατρικό σφάλμα στην ψυχιατρική Στην ψυχιατρική ευθύνη, ισχύουν, κατ' αρχήν, οι γενικές αρχές για την αναγνώριση ευθύνης, στο αστικό ή το ποινικό δίκαιο, οι οποίες εφαρμόζονται στις άλλες ιατρικές ειδικότητες 16. Η νομική (αστική/ποινική) ευθύνη θεμελιώνεται στο ιατρικό σφάλμα (medical malpractice, Kunstfehler/ Behandlungsfehler), δηλ. σε ορισμένη ιατρική συμπεριφορά η οποία υπολείπεται από την επιβαλλόμενη στη συγκεκριμένη περίπτωση επιμέλεια. Ισχύει λοιπόν και εδώ: Ο (ψυχ) ίατρος δεν ευθύνεται για το αποτέλεσμα, αλλά για το εγχείρημα, δεν εγγυάται την ορθότητα της διάγνωσης ή την αποτελεσματικότητα της θεραπείας, αλλά μόνο την καταλληλότητα της μεθόδου που εφαρμόζει. Η ψυχιατρική αποτελεί ειδικότητα της ιατρικής που ασχολείται με τη διάγνωση, θεραπεία και πρόληψη των ψυχικών διαταραχών. Ωστόσο, η ψυχιατρική περίθαλψη χαρακτηρίζεται από πολλές ιδιαιτερότητες που την καθιστούν ξεχωριστή, σε σχέση με τις λοιπές ιατρικές ειδικότητες, ενώ συχνά δίδει την αίσθηση ενός άγνωστου και ταυτόχρονα τρομακτικού πεδίου 17. Επιπλέον, η ψυχιατρική έχει αμφισβητηθεί συλλήβδην ως επιστήμη, ιδίως από το κίνημα της «αντι-ψυχιατρικής» 18. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι στις συζητήσεις για την ιατρική ευθύνη, μόνο σ' αυτήν, αφιερώνονται ξεχωριστές εισηγήσεις, πράγμα που δεν συμβαίνει, ή συμβαίνει σπάνια, με τις άλλες ιατρικές ειδικότητες. Το ψυχιατρικό σφάλμα, ειδικότερα, εμφανίζει πολλές ιδιαιτερότητες, σε σχέση με το κοινό ιατρικό σφάλμα και την αντίστοιχη ιατρική (αστική ή ποινική) ευθύνη 19. Οι ιδιαιτερότητες της 14. Μ. Μαλλιώρη, ό.π., σελ Βλ. π.χ. P. Bartlett/R. Sandland, Mental Health Law: Policy and Practice, 4th ed., εκδ. Oxford Univ. Press, Βλ. ιδίως E. Deutsch/A. Spickhoff, Medizinrecht, 6. Aufl. εκδ. Springer, 2008, σελ. 525 επ. Κατά την αμερικάνικη ορολογία απαιτούνται τα 4 D (= duty, deviation, damage, direct causation). 17. R. Tölle/Kl. Windgassen, Psychiatrie, 15. Aufl. εκδ. Springer, 2009, σελ Βασικός εκπρόσωπος ο αμερικανός καθηγητής ψυχιατρικής Thomas Szasz, βλ. ενδ. Th. Szasz, Η βιομηχανία της τρέλας, εκδ. Εκδοτική Θεσ/νίκης, 2006, Τ. Σαζ, Νόμος, ελευθερία και ψυχιατρική, εκδ. Αρχιπέλαγος, M. Schiller, Die Arzthaftung für Behandlungsfehler im Rahmen psychiatrischer Behandlungen, Gesundheitsrecht (GesR) 1/2011, σελ. 8 επ. Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ από το 1998

6 170 Ε. ΦΥΤΡΑΚΗΣ ψυχιατρικής ευθύνης αποδίδονται συχνά στους ακόλουθους λόγους (ενδεικτικά 20 ): Η άσκηση της ψυχιατρικής συνδέεται με ένα μακρύ ιστορικό καταχρήσεων. Καμιά άλλη ιατρική ειδικότητα δεν έχει συνδεθεί τόσο με παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το ναζιστικό πρόγραμμα Aktion T4, η λεγόμενη σοβιετική ψυχιατρική και το ελληνικό «σκάνδαλο της Λέρου» ενέπλεξαν την ψυχιατρική σε μοναδικές φρικαλεότητες: από επιστήμη του ανθρώπου κατάντησε μια μηχανή απανθρωπιάς. Γι' αυτό, ήδη στο άρθρο 28 παρ. 1 του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας (ΚΙΔ, Ν 3418/2005) ρητώς αναφέρεται ότι ο ψυχίατρος παρέχει το θεραπευτικό του έργο «στο πλαίσιο του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών των ανθρώπων που πάσχουν από ψυχικές διαταραχές». Η ψυχιατρική στερείται, εν πολλοίς (αντικειμενικών), εργαστηριακών ενδείξεων, με αποτέλεσμα οι ψυχικές διαταραχές να χαρακτηρίζονται από σχετικότητα στο χρόνο (π.χ. ομοφυλοφιλία), η άσκηση της ψυχιατρικής να έχει υψηλό δείκτη επιρροής από τις κοινωνικές παραδοχές και, τελικά, οι διαγνώσεις να διαθέτουν σημαντικό βαθμό υποκειμενισμού. Γι' αυτό, η ψυχιατρική έχει κατηγορηθεί, ή κατηγορείται ακόμα και σήμερα, ως εργαλείο κοινωνικού ελέγχου. Συνεπώς, στην ψυχιατρική, τόσο η διάγνωση, όσο και η θεραπεία ενέχουν υψηλό βαθμό επισφάλειας. Η ψυχιατρική συχνά χρησιμοποιεί μέσα απολύτως μη επεμβατικά ή ενσώματα, όπως π.χ. στην ψυχοθεραπεία, με συνέπεια τα αποτελέσματα και η εν γένει επίδραση να μην μπορούν να ανευρεθούν με τις κλασικές μεθόδους της ιατροδικαστικής. Το παρελθόν της ασυλικής ψυχιατρικής, ως μονοπωλιακής ψυχιατρικής, δημιούργησε ένα καθεστώς αβάτου στην ψυχιατρική περίθαλψη. «Ό,τι γίνεται στο ψυχιατρείο, μένει μέσα στο ψυχιατρείο». Το άσυλο προασπίζει τον εαυτό του, πρώτα-πρώτα, κρατώντας κλειστές τις πόρτες του και μακριά τα ενοχλητικά βλέμματα των ξένων. Η επιζήμια ψυχιατρική περίθαλψη δεν αφορά πράξεις αποκλειστικά αμέλειας αλλά και, τουλάχιστον ενδεχόμενου, δόλου (π.χ. σεξουαλική εκμετάλλευση), δεν συντίθεται δηλ. από διαγνωστικές ή θεραπευτικές αστοχίες αλλά και άλλες συμπεριφορές που έχουν ως βάση ή πλαίσιο την ψυχιατρική φροντίδα. Στην άσκηση της ψυχιατρικής προκύπτουν ξεχωριστά ζητήματα ή διλήμματα ιατρικού απορρήτου, που απαιτούν σταθμίσεις, λόγω της εξομολογητικής φύσης της σχέσης ψυχιάτρου - ασθενούς. Σε σχέση με τον ασθενή: Ενώ η βλάβη στη σωματική υγεία αλλά και η αιτιολογία της είναι ενίοτε διαγνώσιμες με ευκολία και βεβαιότητα, στο πεδίο της ψυχικής υγείας δεν ισχύει τίποτα από τα δύο Βλ. Μ. Λειβαδίτη, Ο αυταρχισμός στην άσκηση της ψυχιατρικής, Τετράδια Ψυχιατρικής 47 (1994), σελ. 16 επ. και σε διαφορετικό πνεύμα Β. Αλεβίζο/Γ. Χριστοδούλου, εν: Γ. Χριστοδούλου, Ψυχιατρική, ΙΙ, εκδ. Βήτα, 2000, σελ H. Rothblatt/D. Leroy, Avoiding Psychiatric Malpractice, 9 California Western Law Review ( ), σελ Η αναζήτηση ψυχιατρικής ευθύνης μπορεί να αφορά και πράξεις του ίδιου του ασθενούς, προς τον εαυτό του (π.χ. αυτοπροσβολές) ή και τρίτους. Η βλάβη του ασθενούς δεν συνίσταται πάντα σε βλάβη της υγείας ή της ζωής αλλά και, κάτι που συμβαίνει μόνο στην ψυχιατρική, της ελευθερίας του. Σε αντίθεση με άλλες ειδικότητες, οι διαμαρτυρίες ασθενών συχνά αφορούν όχι το αποτέλεσμα αλλά τη διαδικασία της θεραπείας (π.χ. φάρμακα). Η ζημία μπορεί να αναφέρεται σε τρίτα πρόσωπα (π.χ. ανθρωποκτονία τρίτου προσώπου) ή μπορεί να έχει ήδη παύσει (π.χ. παράνομη κατακράτηση). Ο ψυχικά ασθενής, τουλάχιστον κατά το παρελθόν, αντιμετωπιζόταν στο άσυλο ως αντικείμενο, με αμφισβήτηση δηλ. της ανθρώπινης, υπόστασης, αξιοπρέπειας και αυτονομίας. Ο ψυχικά ασθενής αξίζει μόνο να «ζει», περίπου όπως ένα ζώο! Η άσκηση της ψυχιατρικής φροντίδας ρυθμίζεται, ειδικά, με ένα ιδιαίτερο νομικό καθεστώς, στο άρθρο 28 ΚΙΔ, το οποίο ουσιαστικά συνιστά έναν αυτοτελή «Κώδικα Ψυχιατρικής Δεοντολογίας». Σ' ένα πρώτο επίπεδο, η ευθύνη του ψυχιάτρου διακρίνεται αφενός σε σχέση με τον ασθενή (π.χ. σωματική βλάβη από εσφαλμένη δόση φαρμάκου) και αφετέρου σε σχέση με τρίτους (π.χ. τραυματισμός που επιφέρει σε τρίτο ο ψυχικά ασθενής μετά τη διακοπή της θεραπείας του). Περαιτέρω, ως μορφές κακής άσκησης της ψυχιατρικής (malpractice) αναφέρονται 22 (ενδεικτικά): εσφαλμένη διάγνωση, άγνοια ορατού κινδύνου αυτοκαταστροφής, χρήση ασύμβατης αγωγής ως προς τη διάγνωση, μόνιμη βλάβη από παρενέργειες ψυχοφαρμάκων, αμέλεια επικείμενης επικίνδυνης συμπεριφοράς προς τρίτους, αδικαιολόγητη νοσηλεία, σεξουαλική παρενόχληση ή εκμετάλλευση αρρώστου, παροχή ψευδών πιστοποιητικών. Στις ΗΠΑ η ψυχιατρική κατατάσσεται 22η μεταξύ 28 ιατρικών ειδικοτήτων, ως προς τη συχνότητα των αγωγών 23 οι οποίες αφορούν την άσκησή της 24 : Εξ αυτών: το 33% αφορά λανθασμένη θεραπεία, το 20% αφορά αυτοκτονία, το 11% αφορά λανθασμένη διάγνωση, το 7% αφορά ακατάλληλη εποπτεία, το 7% αφορά σφάλμα φαρμάκου, και το 4% παραβίαση απορρήτου. Με βάση άλλη έρευνα 25 το 21% των αγωγών ψυχιατρικής ευθύνης αφορά ζητήματα εγκλεισμού/απόπειρας αυτοκτονίας και το 20% φάρμακα κ.λπ. Από την άλλη, το ιατρικό σφάλμα στην ψυχοθεραπεία, σχεδόν πάντα συνοδεύει αγωγές που έχουν άλλη βάση π.χ. σεξουαλική παρενόχληση, αθέμιτη οικειότητα κ.λπ. 26. Εξάλλου, ερευνητικά δεδομένα για την κατανομή καταγγελιών για μονάδες ψυχικής υγείας 27 έχουν ως εξής: Σε ένα σύνολο 325 αναφορών/καταγγελιών οι 55 αφορούσαν τη 22. M. Μαδιανός, Κλινική ψυχιατρική, εκδ. Καστανιώτη, 2004, σελ P. Appelbaum, Reforming Malpractice: The Prospects for Change, Psychiatric Services (Jan. 2011) Vol. 62, No. 1, p R. Simon, Ethics and Forensic Psychiatry, in: B. & V. Sadock (ed.), Kaplan & Sadock s, Comprehensive Textbook of Psychiatry, Vol. II, 8th ed. εκδ. Lippincott Williams & Wilkins, 2005, σελ Κατά Β. Αλεβίζο, εν: Γ. Χριστοδούλου, Ψυχιατρική, τόμ. ΙΙ, εκδ. Βήτα. 2000, σελ. 876 (αναφέρεται σε Simon, 1992). 26. D. Mossman/M. Kapp, ό.π., σελ I. Pitarka-Carcani/G. Szmukler/Cl. Henderson, ό.π., σελ ΠοινΔικ 2/2015 Έτος 18ο

7 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ - ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΚΡΑΤΗΣΗ 171 γενική φροντίδα (ανεπαρκής, εσφαλμένη) και εδώ περιλαμβάνονται ο φυσικός περιορισμός (8), η κράτηση (7), η απομόνωση (3) κ.ά., οι 40 τις νοσηλεύτριες, οι 23 τη φαρμακοθεραπεία, οι 25 την επικοινωνία και την πληροφόρηση και 20 τους ψυχιάτρους. Γίνεται, πάντως, αναφορά σε θανάτους από παθολογικά αίτια κατά την ψυχιατρική περίθαλψη 28, είτε λόγω υποτίμησης των σωματικών δεδομένων του ασθενούς, είτε λόγω υπολειπόμενης συνεργασίας με άλλες ειδικότητες όπως παθολόγοι και χειρουργοί είτε, τέλος, από τη χαμηλή ποιότητα έκφρασης των ίδιων των ασθενών που δεν διατυπώνουν με καθαρό τρόπο την επιδείνωση της υγείας τους. Εξάλλου, ειδική περίπτωση, αποτελεί η παραμέληση, απροθυμία ή άρνηση περίθαλψης ψυχικά ασθενών από άλλες ειδικότητες ιατρών, στη βάση της αντίληψης ότι η διαχείριση των ψυχικά ασθενών ανήκει αποκλειστικά στους ψυχιάτρους. Έχει άλλωστε φανεί ερευνητικά 29 ότι οι ψυχιατρικοί ασθενείς διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να γίνουν θύματα ιατρικού σφάλματος, και συγκεκριμένα διπλάσιες πιθανότητες, να υποστούν ανεπιθύμητες επιπλοκές ή ενέργειες, σε ιατρικά περιβάλλοντα μη ψυχιατρικής νοσηλείας. Στην ελληνική (ποινική) νομολογία για ιατρικά σφάλματα στην ψυχιατρική εντοπίζονται αποφάσεις για ανθρωποκτονία ασθενούς από αμέλεια, λόγω παράλειψης επιμέλειας που επέτρεψε σ' αυτόν να αυτοκτονήσει 30 είτε σε άλλον ασθενή να τον θανατώσει 31 είτε στο πλαίσιο της γενικής ιατρικής περίθαλψης 32. Δύο αποφάσεις 33 ασχολούνται με ζητήματα παραβίασης του ιατρικού απορρήτου (επαγγελματικής εχεμύθειας) καθώς ο ψυχίατρος είχε ανακοινώνει σε τρίτους στοιχεία για την ψυχική κατάσταση ασθενούς. Και στις δύο περιπτώσεις κρίθηκε ότι η πράξη του ψυχιάτρου δεν ήταν άδικη, καθώς ο υπαίτιος απέβλεπε στην, κατά το άρθρο 371 παρ. 4 ΠΚ, εκπλήρωση καθήκοντος ή τη διαφύλαξη εννόμου ή άλλου δικαιολογημένου συμφέροντος. Όμοια και οι πολιτικές αποφάσεις αφορούν την αυτοκτονία ασθενούς σε ψυχιατρική κλινική καθώς δεν ελήφθησαν «όλα τα μέτρα ασφαλείας για την αποφυγή αυτοκτονίας» του 34, είτε τον θάνατό του από παθολογικά αίτια 35. Τέλος, στο πλαίσιο αποφάσεων διοικητικών δικαστηρίων τίθεται ζήτημα αστικής ευθύνης του Δημοσίου λόγω θανάτου από παθολογικά αίτια 36 ή αυτοκτονία 37 κατά τη διάρκεια περίθαλψης σε δημόσιο νοσοκομείο ψυχικά ασθενούς. Στην περίπτωση της αυτοκτονίας ψυχικά ασθενούς, κατά την παραμονή του σε μη ψυχιατρική κλινική, επισημαίνεται παράλειψη λήψης των προβλεπόμενων και επιβαλλόμενων μέτρων «από τους 28. A. Βουγιούκας, Η επαγγελματική ευθύνη του ιατρού, εκδ. Art of Text, 1993, σελ. 336, ΠΠρΑθ 1481/2006 ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ = Digesta 2008, S. Nath/St. Marcus, ό.π., σελ ΑΠ 683/1997 ΠοινΧρ 1998, 167, ΣυμβΠλημΤρικ 250/1989 Αρμ 1989, ΑΠ 1058/2012 ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ. 32. ΣυμβΠλημΑλεξ 360/1991 Υπερ 1992, ΑΠ 109/1960 ΠοινΧρ 1960, 322, ΣυμβΠλημΛευκ 99/2004 ΝοΒ 2004, 1641 = ΝΟΜΟΣ. 34. ΕφΛαρ (Πολ.) 73/2010 ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ. 35. ΠΠρωτΑθ 1481/2006 ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ = Digesta 2008, ΣτΕ 2320/2003 ΝΟΜΟΣ. 37. ΣτΕ 1977/2012 ΝΟΜΟΣ, ΣτΕ 2179/2007 ΝΟΜΟΣ. κανόνες της ιατρικής επιστήμης και τα δεδομένα της κοινής πείρας» προς αποτροπή της αυτοκτονίας. IΙΙ. H στέρηση της ελευθερίας στην ψυχιατρική περίθαλψη Ιστορικά, η ψυχιατρική περίθαλψη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη ή και ταυτισμένη με τη στέρηση της ελευθερίας, μέσω του εγκλεισμού στο άσυλο. Ειδικότερα, κατά τους περασμένους αιώνες η μοναδική «φροντίδα» και αντιμετώπιση που μπορούσε να παρασχεθεί στον ψυχικά πάσχοντα άνθρωπο ήταν αυτή εντός του ασύλου. Η λεγόμενη ασυλική ψυχιατρική υπηρετούσε βέβαια, αποκλειστικά, στην αρχή, παράλληλα, στη συνέχεια, την ασφάλεια, δηλ. τον κοινωνικό έλεγχο, και καθόλου ή λιγότερο τη θεραπευτική αντιμετώπιση 38. Σήμερα, η στέρηση της ελευθερίας, για λόγους ψυχικής υγείας, εμφανίζεται στο ελληνικό δίκαιο υπό τρεις μορφές: της ακούσιας ψυχιατρικής νοσηλείας (άρθρα 95 επ. Ν 2071/1992), της θεραπευτικής φύλαξης (άρθρα ΠΚ) και, τέλος, της προστατευτικής φύλαξης (άρθρο 118 ΠΔ 141/1991). Πρόκειται, αντιστοίχως, για ένα διοικητικό μέτρο, ένα μέτρο ασφαλείας του ποινικού δικαίου και ένα αστυνομικό μέτρο. Ας δούμε, όμως, για ποια έκταση του προβλήματος, δηλ. για πόσες στερήσεις της ελευθερίας, συζητάμε: Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, το έτος 2013, οι αναγκαστικές εισαγωγές στα τρία (ειδικά) Ψυχιατρικά Νοσοκομεία της χώρας (ΨΝΑ «Δαφνί», Δρομοκαΐτειο, ΨΝΘ) ήταν συνολικά: Από μια παλαιότερη (2007) έρευνα του Συνηγόρου του Πολίτη 40, στα αρχεία των δύο Ψυχιατρείων της Αθήνας, προέκυψε ότι στην πλειοψηφία των φακέλων ακουσίως εισαχθέντων ασθενών δεν υπήρχαν τα απαραίτητα νομιμοποιητικά έγγραφα για τον εγκλεισμό. Ειδικότερα: Βρέθηκε ότι στο 84% των φακέλων δεν υπήρχε δικαστική απόφαση, οπότε δεν υπήρχε νόμιμος τίτλος για την κράτηση και αναγκαστική θεραπεία του ατόμου. Επιπλέον, στο 50% δεν υπήρχε αιτιολογημένη ψυχιατρική γνωμάτευση! Σημειώνεται ότι ο μέσος όρος του χρόνου αναγκα στικής νοσηλείας βρέθηκε στις 52 ημέρες 41. Ευτυχώς, όμως, υπάρχουν δικαστές στο Στρασβούργο! Το 2011 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) εξέδωσε δύο αποφάσεις κατά της Ελλάδας σχετικά με τον ακούσιο εγκλεισμό προσώπων σε Ψυχιατρικές Κλινικές. Πρόκειται για τις πανομοιότυπες αποφάσεις Βενιός κατά Ελλάδος και Καραμανώφ κατά Ελλάδος 42 στις οποίες το Δικαστήριο διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 5 της ΕΣΔΑ, κρίνοντας ότι η κράτηση, στο πλαί- 38. Βλ. Β. Λέκκα, Ιστορία και θεωρία της ψυχιατρικής, εκδ. futura, 2012, σελ. 33 επ. 39. Εισαγωγές: Ψ.Ν.Α. (Δαφνί): 2961, Δρομοκαΐτειο: 2118, Ψ.Ν.Θ.: Σύνολο: 9259, εξ αυτών ακούσιες: 1185, 1251, 984 αντίστοιχα. Σύνολο: 3420, ήτοι: 36,9% των εισαγωγών. Δεν υπάρχουν στοιχεία για τις αντίστοιχες εισαγωγές στα γενικά νοσοκομεία. 40. Αυτεπάγγελτη έρευνα του ΣτΠ για την ακούσια νοσηλεία ψυχικά ασθενών (Μάιος 2007): docs/ pdf 41. Ως 20 ημ.: 19%, ημ.: 18%, 50 ημ.: 33% 42. Βενιός κατά Ελλάδος, , Καραμανώφ κατά Ελλάδος, (διαθέσιμες στην ιστοσελίδα Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ από το 1998

8 172 Ε. ΦΥΤΡΑΚΗΣ σιο της ακούσιας ψυχιατρικής νοσηλείας, δεν ήταν νόμιμη. Ειδικότερα, το Δικαστήριο στην απόφαση Βενιός κατά Ελλάδος (παρ. 51) «σημειώνει ότι υπήρξαν πολλές υπερβάσεις των προθεσμιών που προβλέπει ο Νόμος 2071/1992» για να καταλήξει στη διαπίστωση (παρ. 55) ότι «υπήρξε παραβίαση του άρθρου 5 παρ. 1ε της Σύμβασης ως προς το ότι η στέρηση της ελευθερίας του προσφεύγοντα δεν διατάχθηκε σύμφωνα με τις νόμιμες οδούς». Θα ανέμενε κανείς, μετά απ' αυτά, να συγκινηθεί η εισαγγελική αρχή προκειμένου να επανεξετάσει την πρακτική της ή ακόμα και να αναζητήσει τυχόν ποινικές ευθύνες για το ζήτημα. Αυτό όμως δεν έγινε ποτέ, όπως δεν έγινε και απολύτως τίποτα άλλο ουσιαστικό. Η αντίδραση της Εισαγγελίας Πρωτοδικών Αθηνών, μετά τις καταδίκες από το ΕΔΔΑ στις οποίες εμπλεκόταν, περιορίστηκε σε μια επιστολή προς την Αστυνομία σχετικά με τη διακίνηση της αλληλογραφίας (!) 43, χωρίς φυσικά κανένα απολύτως αποτέλεσμα. Πόση αξία έχει, άραγε, η ανθρώπινη ελευθερία; Η εμπλοκή των ψυχιάτρων σε διαδικασίες εξαναγκασμού και στέρησης της ελευθερίας του ασθενούς, μέσω της ακούσιας ψυχιατρικής νοσηλείας, αποτελεί συνήθη μεν για τη συγκεκριμένη ειδικότητα εργασία ρουτίνας, οριακή όμως και εξαιρετικά κινδυνώδη δράση για την ιατρική κοινότητα γενικά 44. Αυτό συμβαίνει γιατί η περίπτωση της αθέμιτης στέρησης της ελευθερίας θεμελιώνει μια από τις μορφές ευθύνης των ψυχιάτρων. Ωστόσο, στην Ελλάδα η ανυπαρξία ποινικού ελέγχου των αυθαίρετων εγκλεισμών έχει οδηγήσει σε μια παράδοξη κατάσταση: η λεγόμενη αμυντική ψυχιατρική 45, ενώ γενικά συνδέεται με την αποφυγή ανάληψης «επικίνδυνων» ιατρικών πράξεων ή με αχρείαστες, δηλ. χωρίς σχετική ένδειξη, εισαγωγές σε νοσοκομεία ή διαγνωστικές ιατρικές πράξεις, απλώς προς διασφάλιση του ιατρού, από τυχόν ευθύνη, εδώ οδηγεί στον εγκλεισμό (αρχικό ή συνεχιζόμενο) του ασθενούς, δηλ. σε μια βίαιη ενέργεια σε βάρος του ασθενούς 46. Μάλιστα, ο πιθανός κίνδυνος, προς αποφυγή του οποίου αποφασίζεται η νοσηλεία, δεν αφορά την υγεία του «ασθενούς», αλλά την προστασία των άλλων προσώπων, από «πιθανές» ενέργειες του υποτιθέμενα ψυχικά ασθενούς. Συχνά έτσι ακούμε από ψυχιάτρους το ακόλουθο επιχείρημα: «ποιος με καλύπτει εμένα αν βγαίνοντας ο ασθενής σκοτώσει κάποιον;» Πρόκειται για μια ακόμα περίπτωση εμφάνισης του φαινομένου που στη διοικητική επιστήμη αποκαλείται «γραφειοκρατική ιδιοτέλεια» και παρατηρείται όταν ο υπάλληλος ως οδηγό των πράξεών του θέτει όχι τη νομιμότητα και την επιστήμη του, αλλά το προσωπικό συμφέρον προληπτικής εξασφάλισής του από πιθανή ευθύνη. Σ' αυτό το πλαίσιο, η γραφειοκρατική ιδιοτέλεια στηρίζεται στην ευθυνοφοβία, οδηγεί στην απραγία και αναδεικνύεται σε άτυ- 43. Αρ.πρωτ / Αντ. Κουτσελίνη, Παράνομη κατακράτηση ή ιατρική αμέλεια; εν: Αντ. Κουτσελίνη/Μ. Μιχαλοδημη τράκη, Ιατρική ευθύνη. Γενικά και ειδικά θέματα ιατρικής αμέλειας και ιατρικής ευθύνης, εκδ. Gutemberg, 1984, σελ Βλ. γι' αυτήν R. Simon/D. Shuman, Clinical Manual of Psychiatry and Law, εκδ. American Psychiatric Pub., 2007, σελ Αντίθετα, κατά τον Β. Αλεβίζο, εν: Γ. Χριστοδούλου, Ψυχιατρική, τόμ. ΙΙ, εκδ. Βήτα, 2000, σελ. 875, η αμυντική πρακτική οδηγεί στην αποφυγή ακούσιας νοσηλείας του ατόμου «από φόβο παραβίασης των ατομικών του δικαιωμάτων». πη διοικητική πρακτική 47. Το χειρότερο, ωστόσο, είναι ότι αυτές οι παθολογικές εκδηλώσεις, στο πλαίσιο της κρατικής εξουσίας, δεν εντοπίζονται από τον παραδοσιακό έλεγχο νομιμότητας και έτσι, παραμένοντας στο απυρόβλητο, ενισχύονται και διαιωνίζονται. Αλήθεια, ποιος εισαγγελέας, ποιος δικαστής αλλά και ποιος ψυχίατρος ελέγχθηκε ποτέ για το ζήτημα του ψυχιατρικού εγκλεισμού; Αντίθετα, η παγιωμένη ποινική ατιμωρησία έχει δημιουργήσει ένα καθεστώς απόλυτης ασυλίας, όπου ο εισαγγελέας και ο ψυχίατρος εγκλείοντας μπορεί να «έχει ήσυχο το κεφάλι» του ότι δεν πρόκειται να κληθεί να λογοδοτήσει γι' αυτό. Όμως, αυτό το «πάρτυ» παρανομίας, με τις παραβιάσεις του Ν 2071/1992, εμπλέκει τον ταγμένο προστάτη της έννομης τάξης, δηλ. την ίδια την εισαγγελική αρχή, η οποία άλλωστε, συμμαχώντας με την κρατούσα ψυχιατρική, εξ αρχής δεν «αποδέχτηκε» τη διαδικασία του νόμου. Επρόκειτο για συμπεριφορές που κατά τον καθηγητή Ν. Παρασκευόπουλο συνιστούν αξιόποινη πράξη, «ως παράνομη κατακράτηση κατά τον ΠΚ» 48. Αξίζει λοιπόν να αναρωτηθεί κανείς: Το ποινικό δίκαιο φτάνει μέχρι το ψυχιατρείο; Η αναγκαστική ψυχιατρική νοσηλεία ενός προσώπου δημιουργεί, κατ' αρχήν, ζητήματα ποινικής ευθύνης για παράνομη κατακράτηση (άρθρο 325 ΠΚ), λόγω του εγκλεισμού, και παράνομη βία (άρθρο 330 ΠΚ), λόγω των εξαναγκαστικών/χωρίς συναίνεση ιατρικών πράξεων. Φυσικά, προκύπτουν αξιώσεις αποζημιώσεως, κατά τους ορισμούς του αστικού δικαίου. Μάλιστα, η αθέμιτη στέρηση της ελευθερίας, στις ΗΠΑ, έχει οδηγήσει στην επιδίκαση σημαντικών ποσών αποζημιώσεως υπέρ των εγκλεισθέντων 49. Ωστόσο, σε ορισμένες πολιτείες 50, έχει παρασχεθεί, με ειδική νομοθεσία, ασυλία στους ψυχιάτρους ή τους αστυνομικούς που δρουν «καλόπιστα» 51. Απαιτείται, εν προκειμένω, από τον ψυχίατρο, επιστημονική γνώση, υπευθυνότητα και σύνεση καθώς η ψυχιατρική γνωμάτευση οδηγεί, σχεδόν αυτόματα, στην αναγκαστική θεραπεία, τη στέρηση της ελευθερίας αλλά και, συνακόλουθα, το στιγματισμό ενός ατόμου. Οι επακόλουθες συνέπειες για το πρόσωπο και τις σχέσεις του είναι συχνά ανυπολόγιστες, καθώς η ψυχιατρική νοσηλεία συχνά αποτελεί επαρκή όρο για την κρίση ζητημάτων οικογενειακού, και όχι μόνο, δικαίου (π.χ. διαζύγιο, επιμέλεια παιδιών, δικαστική συμπαράσταση). Γι' αυτό το λόγο, η ύπαρξη σαφών «Κατευθυντήριων Οδηγιών» (Guidelines 52 ), που να βασίζονται στο νόμο, την «ορθή ιατρική πρακτική» 47. Βλ. Μ. Σεραφετινίδου, Το φαινόμενο της γραφειοκρατίας, Ι, εκδ. Gutenberg, 2003, σελ. 284 επ., Ευτ. Φυτράκη, Τα ελεγκτικά σώματα της διοίκησης, εκδ. Νομική βιβλιοθήκη, 2010, σελ Ν. Παρασκευόπουλος, Ο εγκλεισμός σε Ψυχιατρείο ως προληπτικό μέτρο και ως μέτρο ασφαλείας του ελληνικού Ποινικού Κώδικα, Τετράδια Ψυχιατρικής Νο 60 (1997), σελ. 27 επ., Βλ. π.χ. Crawford v. Regents of the University of California, 13 Cal. Rptr. 2d 278 (Cal.Ct.App. 1992) (αποζήμιωση 52 χιλ. $ για παράνομη κράτηση έξι ημερών και αναγκαστική χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής), Petty v. Texas Department of Mental Health & Retardation, 848 S.W.2d 680 (Tex.S.Ct. 1992) (αποζημίωση $ 550,000 για εκτενή και μη αναγκαία παραμονή σε ίδρυμα). 50. Βλ. Glass v. Mayas, 794 F.Supp. 470 (E.D.N.Y. 1992). 51. Μossman/Kapp, ό.π., σελ. 14, Reese v. Nelson, 598 F.2d 822 (3rd Cir. 1983), Pino v. Higgs, 75 F.3d 1461 (10th. Cir. 1996). 52. Βλ. σχετ. Β. Σακελλαροπούλου/Δ. Λάλα/Θ. Σακελλαρόπουλου, Ιατρικό σφάλμα και guidelines στην ποινική δίκη, ΠοινΔικ 2013, ΠοινΔικ 2/2015 Έτος 18ο

9 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ - ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΚΡΑΤΗΣΗ 173 (Good Clinical Practice - GCP), καθώς και την «τεκμηριωμένη ιατρική» (Evidence Based Medicine) συμβάλλει στην ασφάλεια των ασθενών, την ποιότητα της ψυχιατρικής φροντίδας και, τελικά, στην προστασία των ψυχιάτρων από την ιατρική ευθύνη. Πάντως, αν και η παράνομη κατακράτηση ερευνάται συνήθως στο πλαίσιο της ιατρικής ευθύνης από αμέλεια, γίνεται εντούτοις διάκριση, όχι μόνο σε (δικονομικό) επίπεδο απόδειξης, ανάμεσα σε προσφυγές για ιατρικό λάθος (malpractice) αφενός και παράνομη κατακράτηση (false imprisonment) αφετέρου 53. Αρκεί, άλλωστε, εξαρχής να διασαφηνίσει κανείς ότι η παράνομη κατακράτηση είναι αξιόποινη μόνο αν και όταν τελείται με δόλο η παράνομη κατακράτηση από αμέλεια δεν προβλέπεται ως έγκλημα στο ελληνικό ποινικό δίκαιο. Η υγεία, και συνεπώς και η ψυχική υγεία, κατοχυρώνονται στο ελληνικό Σύνταγμα τόσο ως ατομικό (άρθρο 5 παρ. 5 Συντ.) όσο και ως κοινωνικό δικαίωμα (άρθρο 21 παρ. 3 Συντ.) 54 δημιουργείται συνεπώς αξίωση προς το κράτος τόσο για την αποτροπή βλάβης της υγείας όσο και για την εξασφάλιση κατάλληλων υπηρεσιών υγείας. Παράλληλα, όμως, σύμφωνα με το άρθρο 5 παρ. 4 Συντ. «απαγορεύονται ατομικά διοικητικά μέτρα που περιορίζουν σε οποιονδήποτε Έλληνα την ελεύθερη κίνηση ή εγκατάσταση στη Χώρα». Ωστόσο, στο ίδιο άρθρο ρητώς προβλέπεται, με σχετική ερμηνευτική δήλωση, ότι στην απαγόρευση αυτή δεν περιλαμβάνεται «η λήψη μέτρων που επιβάλλονται για την προστασία της δημόσιας υγείας ή της υγείας ασθενών, όπως νόμος ορίζει». Εξάλλου, σύμφωνα με το άρθρο 5 παρ. 1 της ΕΣΔΑ δεν επιτρέπεται, κατ' αρχήν, να στερηθεί κανείς της ελευθερίας του παρά μόνο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις και σύμφωνα με τη νόμιμη διαδικασία. Ως τέτοια περίπτωση αναφέρεται ρητώς (εδ. ε ) και η νόμιμη κράτηση «φρενοβλαβών» (: «persons of unsound mind»). Το ΕΔΔΑ έχει καθορίσει, με μια μακρά σειρά αποφάσεών του, τις προϋποθέσεις για να είναι η στέρηση της ελευθερίας, δηλ. η εισαγωγή σε ψυχιατρείο, του ατόμου νόμιμη. Μεταξύ αυτών είναι, αφενός, η τήρηση της νόμιμης διαδικασίας που προβλέπεται από την εθνική νομοθεσία και, αφετέρου, η ύπαρξη μιας αντικειμενικής ψυχιατρικής πραγματογνωμοσύνης 55. Τέλος, 53. M.V. v. Charter Terre Haute Behavioral Health Sys., Inc., 706 N.E.2d 1083 (Ind.Ct.App. 1999). 54. Βλ. Γ. Κατρούγκαλο, Θεσμοί κοινωνικής πολιτικής και προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων σε διεθνές και εθνικό επίπεδο, εκδ. Νομική βιβλιοθήκη, 2009, σελ. 244 επ., Κ. Κρεμαλή, Δίκαιο της υγείας, Ι, εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, 2011, σελ. 88 επ., Μ. Μητροσύλη, Δίκαιο της υγείας, εκδ. Παπαζήση, 2009, σελ Πρόκειται για τα λεγόμενα κριτήρια Winterwerp, όπως αποτυπώθηκαν στην ομώνυμη απόφαση του ΕΔΔΑ κατά Ολλανδίας, , παρ. 39: Η εισαγωγή σε ψυχιατρείο πρέπει να γίνεται αποκλειστικά και μόνο όταν: α) Η ψυχική διαταραχή έχει διαπιστωθεί με τρόπο προφανή και αναντίρρητο στη βάση μιας αντικειμενικής ιατρικής πραγματογνωμοσύνης, β) Η ψυχική διαταραχή πρέπει να έχει χαρακτήρα και έκταση που να νομιμοποιεί την εισαγωγή του ασθενούς, δηλαδή το μέτρο αυτό δικαιολογείται μόνον όταν κάθε άλλο λιγότερο αυστηρό μέτρο θεωρείται ανεπαρκές για τη διαφύλαξη του ατομικού ή δημοσίου συμφέροντος που απαιτεί η κράτηση και γ) Ο εγκλεισμός στο ψυχιατρείο δεν μπορεί να παρατείνεται χωρίς να αποδεικνύεται ότι εξακολουθούν να υπάρχουν διαταραχές της ψυχικής υγείας και χωρίς την πρόβλεψη με νόμο σχετικού ελέγχου που να ασκείται σε εύλογα διαστήματα. Βλ. και Μ. Γαλανού, Ζητήματα ερμηνείας του δικαιώματος στην προσωπική ελευθερία και ασφάλεια στο κείμενο της ΕΣΔΑ, ΠοινΔικ 2010, 225 επ., 231 επ., Κ. Κοσμάτο, Η διάρσύμφωνα με το άρθρο 14 παρ. 1 εδ. β της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες (Ν 4074/2012) «η ύπαρξη μιας αναπηρίας δεν [ ] δικαιολογεί, σε καμία περίπτωση, τη στέρηση της ελευθερίας». Εξάλλου, στη διάταξη του άρθρου 28 παρ. 3 ΚΙΔ κατοχυρώνεται η αρχή του ελάχιστου περιορισμού στην ψυχιατρική περίθαλψη, καθορίζοντας το καθήκον του ψυχιάτρου «να προβαίνει σε θεραπευτικές παρεμβάσεις στο μέτρο που αυτές περιορίζουν ελάχιστα την ελευθερία του ανθρώπου που πάσχει από ψυχικές διαταραχές» 56. Με τον τρόπο αυτό εκφράζεται στο πεδίο της ψυχιατρικής περίθαλψης η πρώτη από τις ηθικές αρχές της ιατρικής, αυτή του σεβασμού της αυτονομίας του ασθενούς 57. Συνεπώς, απ' όλο αυτό το πλαίσιο διαγράφεται μια μορφή ισορροπίας ανάμεσα στα αγαθά της υγείας και της ελευθερίας, δοθέντος άλλωστε ότι αυτά στο Σύνταγμα είναι ισότιμα. Το άτομο με ψυχική διαταραχή δικαιούται περίθαλψη, ως ασθενής, και ελευθερία, ως πολίτης 58. Σ' αυτό ακριβώς το πνεύμα, η πρόσφατη νομολογία του Γερμανικού Συνταγματικού Δικαστηρίου 59 διακήρυξε ότι η αναγκαστική νοσηλεία συνιστά προσβολή θεμελιώδους δικαιώματος και, ως εκ τούτου, υπόκειται στους αυστηρούς περιορισμούς της αρχής της αναλογικότητας. Αναπόδραστη, εμφανίζεται, επομένως, η προστασία του εννόμου αγαθού της προσωπικής ελευθερίας, μέσω αντίστοιχων ποινικών υποστάσεων. IV. Παράνομη κατακράτηση και αναγκαστική ψυχιατρική νοσηλεία Το ζήτημα της ιατρικής (ποινικής) ευθύνης, για παράνομη κατακράτηση, στο πλαίσιο της ακούσιας ψυχιατρικής νοσηλείας, έχει εντοπιστεί από παλιά στη νομική θεωρία 60. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι στο άρθρο 23 του αρχικού ελληνικού N ΨΜΒ 1862 «Περί συστάσεως φρενοκομείων» οριζόταν ρητώς η υποχρέωση του διευθυντή του φρενοκομείου να «απολύσει αμέσως» κάθε πρόσωπο, μόλις υπήρχε σχετική διαταγή, ενώ «ο παραβαίνων την διάταξιν ταύτην» υπείχε ευθύνη για παράνομη κατακράτηση, κατ' άρθρο 327 ΠΝ. Στο ισχύον ελληνικό δίκαιο προβλέπεται με το άρθρο 325 ΠΚ, το έγκλημα (πλημμέλημα) της παράνομης κατακράτησης, ως εξής: «Όποιος με πρόθεση κατακρατεί άλλον χωρίς τη θέλησή του ή του στερεί με άλλον τρόπο την ελευθερία της κίνησής του τιμωρείται με φυλάκιση και αν η κατακράτηση διήρκεσε μακρό χρονικό διάστημα, με φυλάκιση τουλάχιστον κεια του εγκλεισμού σε ψυχιατρικό κατάστημα κατά το άρθρο 70 ΠΚ, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 1998, σελ. 117 επ., J. Murdoch, The treatment of prisoners. European standards, Council of Europe Pub., 2006, σελ. 287 επ. 56. Βλ. ανάλυση σε Ευτ. Φυτράκη, εν: Τ. Βιδάλη/Θ. Παπαχρίστου (επιμ.), Ιατρική δεοντολογία, 2013, σελ. 300 επ. 57. Βλ. γι' αυτήν J. Herring, Medical law and ethics, 3rd ed. Οxford univ. press, 2010, σελ Οι άλλες τρεις ηθικές αρχές είναι: μη βλάβη, ωφέλεια και δικαιοσύνη. 58. Α. Μανιτάκης, Τα δικαιώματα του ψυχασθενούς: δικαιώματα ενός προσώπου στην ελευθερία ή δικαιώματα ενός ασθενούς στην υγεία, Τετράδια Ψυχιατρικής Νο 60 (1997), σελ. 54 επ. (64) (= ΤοΣ 1998, 23 επ.) 59. BVerfG Recht und Psychiatrie (: R&P) 2011, 268, BVerfG R&P 2012, 31, BVerfG και σχετικώς N. Schalast, Verhältnismäßigkeit, R&P (2014), 32: Στ. Κότσιανος, Η ιατρική ευθύνη. Αστική ποινική, 2η έκδ. Θεσσαλονίκη 1977, σελ Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ από το 1998

10 174 Ε. ΦΥΤΡΑΚΗΣ δύο ετών» 61. Ας δούμε πώς εμφανίζεται το πλαίσιο της ψυχιατρικής περίθαλψης: Κατ' αρχάς, στο ίδιο το κείμενο της διάταξης του άρθρου 325 ΠΚ αναφέρεται ότι η κατακράτηση πρέπει να λάβει χώρα «χωρίς τη θέληση» του θύματος, δηλ. χωρίς τη συναίνεσή του 62. Προφανώς μια τέτοια συναίνεση δεν απαιτεί τις προϋποθέσεις της έγκυρης δήλωσης βουλήσεως του αστικού δικαίου αρκεί, αντίθετα, η απλή δυνατότητα σχηματισμού και εκδήλωσης βούλησης (κίνησης) εκ μέρους του θύματος. Συναφώς, γίνεται δεκτό ότι θύμα μπορεί να είναι και ο ψυχικά ασθενής ή κριθείς (ποινικώς) ακαταλόγιστος 63, αρκεί να μπορεί να εκδηλώσει βούληση κίνησης στο χώρο. Χαρακτηριστικά, μάλιστα, αναφέρεται 64 ως περίπτωση παράνομης κατακράτησης, ο εγκλεισμός «εις φρενοκομείον διά ψευδούς ιατρικής πιστοποιήσεως, διά παραπλανήσεως αστυνομικού ή δι' εξαπατήσεως του διευθυντού ψυχιατρείου». Θύμα μπορεί να είναι και κρατούμενος 65, ή άτομο που ζει σε συνθήκες περιορισμού της ελευθερίας του, όταν υφίσταται έναν περαιτέρω περιορισμό της ελευθερίας κίνησης 66. Αυτό συμβαίνει όταν, χωρίς την απαραίτητη ιατρική ένδειξη, ο ασθενής/νοσηλευόμενος ακινητοποιείται ή απομονώνεται 67. Επομένως, ο ακούσια εγκλεισθείς σε μονάδα ψυχικής υγείας υφίσταται κατακράτηση στην περίπτωση που στερείται τον προαυλισμό ή υπόκειται σε περιοριστικά μέτρα, όπως ιδίως είναι η καθήλωση (επί της κλίνης ή επί ειδικής καρέκλας) ή η απομόνωση, σε ειδικό χώρο 68. Συνεπώς, το ακτιβιστικό σύνθημα «ποινικό αδίκημα η καθήλωση» είναι, τουλάχιστον εν μέρει, νομικά βάσιμο και de lege lata. Στις ΗΠΑ από μια έρευνα προέκυψε ότι σε ένα διάστημα 10 ετών ( ) σημειώθηκαν 142 θάνατοι σε ψυχιατρικά νοσοκομεία, ως αποτέλεσμα λήψης περιοριστικών μέτρων 69. Στη χώρα μας έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια αρκετοί μαρτυρικοί θάνατοι καθηλωμένων ασθενών σε ψυχιατρικές μονάδες, κυρίως επειδή αφέθηκαν να καούν, δεμένοι, χωρίς να μπορούν να αντιδράσουν. Η φρίκη αυτή συμβαίνει διότι δεν έχει κατανοηθεί πως, αντίθετα προς την τρέχουσα αντίληψη, η χρήση περιοριστικών μέτρων επιβάλλει περισσότερη, και όχι λιγότερη, ενασχόληση με τον ασθενή (π.χ. παρακολούθηση, τακτικές επισκέψεις) 70. Εδώ εντάσσεται, οπωσδήποτε, «το μέτρο της προληπτικής νυκτερινής μηχανικής καθήλωσης», που διαπιστώθηκε ότι επιβάλ- 61. Βλ. αντίστοιχα 239 γερμπκ (Freiheitsberaubung). 62. ΑΠ 466/2010, ΑΠ 1880/2010: 63. Μ. Μαργαρίτης, ΠΚ, 3η έκδ., εκδ. Δίκαιο & Οικονομία, 2014, άρ. 325 αριθμ. 6, A. Κωστάρας, Ποινικό δίκαιο, Επιτομή Ε.Μ., 4η έκδ., εκδ. Νομική βιβλιοθήκη, 2014, σελ. 907, Α. Τούσης/Α. Γεωργίου, ΠΚ, 3η έκδ., εκδ. Αφοί Τζάκα, 1967, σελ. 837, Η. Γάφος, Ποινικόν Δίκαιον, Ε.Μ., τεύχ. Δ, 1963, σελ. 157 σημ. 3, Ι. Παπαδάκης, Ειδικόν ποινικόν δίκαιον, τόμ. ΙΙ, 1955, σελ Α. Τούσης/Α. Γεωργίου, ό.π., σελ. 837, BGH ΠοινΧρ 1953, Μ. Μαργαρίτης, ό.π., αριθμ Β. Wieck-Noodt, Münch. Komm-StGB, εκδ. Beck, 2003, παρ. 239 Rn. 20, A. Κωστάρας, ό.π., σελ E. Deutsch/A. Spickhoff, op.cit., σελ. 526 σημ B.-R. Sonnen, Nom. Komm.-StGB, Bd. 2, 3. Aufl. εκδ. Nomos, 2010, παρ. 239 Rn. 21, OLG Koblenz NJW 1987, 1409, J. Anderson, ό.π., σελ S. Nath/St. Marcus, ό.π., σελ J. Anderson, ό.π., σελ. 12. λεται σε ασθενείς του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής (Δαφνί) 71, όπως και η καθήλωση εκουσίως προσελθόντος ατόμου για εξέταση ή νοσηλεία στο εφημερείο του ίδιου νοσοκομείου 72. Πρόκειται για συμπεριφορές που αντιβαίνουν στο πρωτόκολλο 73 που έχει καθιερώσει η Ειδική Επιτροπή Ελέγχου Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές (άρθρο 2 Ν 2716/1999) του Υπουργείου Υγείας για τη λήψη και εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων. Το πρωτόκολλο αυτό δεν μπορεί παρά να έχει την έννοια του standard, δηλ. του ελάχιστου προτύπου ποιότητας, η τήρηση του οποίου είναι υποχρέωση του ψυχιάτρου. Αντίστροφα, η κατά παράβαση των ορισμών του πρωτοκόλλου τελούμενη καθήλωση, συνιστά ιατρική πράξη που δεν τελείται lege artis και, ως εκ τούτου, μπορεί να θεμελιώσει παράνομη βία ή παράνομη κατακράτηση, αν πληρούνται και οι λοιποί όροι των αντίστοιχων ποινικών υποστάσεων. Το έγκλημα της παράνομης κατακράτησης, όπως γίνεται δεκτό τόσο στη νομολογία 74 όσο και στη θεωρία 75 μπορεί να τελεστεί και διά παραλείψεως, όταν στο πρόσωπο του δράστη συντρέχει ιδιαίτερη νομική υποχρέωση, κατ' άρθρο 15 ΠΚ. Ομοίως, είναι δυνατή η τέλεση και με έμμεση αυτουργία 76. Μάλιστα, ως χαρακτηριστική περίπτωση παράνομης κατακράτησης που τελείται με έμμεση αυτουργία αναφέρεται στη βιβλιογραφία 77 η περίπτωση κατά την οποία ο δράστης εξαπατά τον ψυχίατρο, δίδοντας ψευδείς πληροφορίες για τον ασθενή, ώστε να επιτύχει τον εγκλεισμό του. Πρόκειται για μάλλον συνήθη περίπτωση χρήσης του ψυχιατρικού εγκλεισμού για την επίλυση οικογενειακών ή άλλων προσωπικών διαφορών 78. Η στέρηση της ελευθερίας πρέπει να είναι «παράνομη» 79. Το «παράνομο» δεν αναφέρεται ρητά στο κείμενο της διάταξης του άρθρου 325 ΠΚ, περιέχεται όμως στον τίτλο του άρθρου. Ανακύπτει λοιπόν το ερώτημα: το «παράνομον» είναι στοιχείο της αντικειμενικής υποστάσεως του εγκλήματος; Κατά μία άποψη το «παράνομον» θεωρείται αυτονόητο, αν 71. Βλ. σχετ. την από έκθεση της Ειδικής Επιτροπής Ελέγχου Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές, όπου γίνεται αναφορά σε απόφαση «να καθηλώνονται με ιμάντες επί κλίνης, προληπτικά, οι 10 από τους 17 νοσηλευόμενους κάθε νύχτα από 9 μμ έως 9 πμ». Ωστόσο, παρ' ότι η Επιτροπή έκρινε ότι «Το μέτρο της προληπτικής νυκτερινής μηχανικής καθήλωσης στο 7ο Τμήμα πρέπει να αρθεί άμεσα» ένα χρόνο και πλέον αργότερα σε νεότερη έκθεσή της ( ) αναφέρεται ότι «κάθε νύχτα εξακολουθούν να καθηλώνονται, προληπτικά, επί κλίνης εννέα, τουλάχιστον, νοσηλευόμενοι (9 μ.μ. έως 9 π.μ.)» (!). 72. Βλ. έκθεση της ως άνω Επιτροπής: «Εφαρμογή Περιοριστικών Μέτρων κατά την Εκούσια Εξέταση ή και Νοσηλεία», Βλ. έκθεση της ως άνω Επιτροπής: «Περιοριστικά μέτρα κατά την ψυχιατρική νοσηλεία», ΑΠ 1136/2011, ΑΠ 956/2009 ΑΠ 396/2008 ΝΟΜΟΣ. 75. A. Στοΐλα, εν: Α.Χαραλαμπάκη-ΠΚ, 2011, άρ. 325 αριθμ. 5, A. Κωστάρας, ό.π., σελ A. Στοΐλα, ό.π., A. Κωστάρας, ό.π., σελ. 908, M. Μαργαρίτης, άρ. 325, αριθμ. 5. Βλ. επίσης ΑΠ 75/1895 Θ. (ΣΤ ) , σελ Th. Fischer, StGB, 58. Aufl., εκδ. Beck, 2011, παρ. 239 Rn. 11, M. Μαργαρίτης, άρ. 325 αριθμ. 5, A. Στοΐλα, άρ. 325, αριθμ Βλ. π.χ. Δ. Δημηνά, ΠοινΧρ 2005, Α. Τούσης/Α. Γεωργίου, ό.π., σελ ΠοινΔικ 2/2015 Έτος 18ο

11 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ - ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΚΡΑΤΗΣΗ 175 και μη ρητώς μνημονευόμενο στο κείμενο του νόμου, στοιχείο του εγκλήματος 80. Στη νομολογία αναφέρεται ότι για τον «απαρτισμό» του εγκλήματος «απαι τείται, αντικειμενικώς, παράνομη αποστέρηση της ελευθερίας κινήσεως του παθόντα» 81. Παράνομη είναι, προεχόντως, η στέρηση της ελευθερίας αν απουσιάζει σχετική κρατική πράξη, η οποία κατά το νόμο είναι απαραίτητη, δηλ. εισαγγελική παραγγελία ή δικαστική απόφαση, ανάλογα με την περίπτωση 82. Αν τον εγκλεισμό έχει διατάξει αναρμόδιο όργανο, π.χ. αστυνομικός, διοικητής του νοσοκομείου κ.λπ., η σχετική πράξη είναι ομοίως «παράνομη», ως ανυπόστατη. Τέτοια είναι και η περίπτωση του εισαγγελέα πρωτοδικών, ο οποίος κατά μια ισχυρά υποστηριζόμενη άποψη 83, δεν διαθέτει πλέον, μετά το Ν 2447/1996, αρμοδιότητα παραγγελίας ακούσιας ψυχιατρικής νοσηλείας (αλλά μόνο εξέτασης) αυτή η αρμοδιότητα ανήκει αποκλειστικά στο δικαστήριο. Ζήτημα δημιουργείται στην περίπτωση που ο εγκλεισμός αποφασίζεται βάσει κριτηρίων που δεν αποτελούν, πλέον, ισχύον δίκαιο. Υποστηρίζεται, ειδικότερα, ότι με τη Σύμβαση του Οβιέδο (Ν 2619/1998) καταργήθηκε το στοιχείο της επικινδυνότητας 84, ως κριτήριο για την ακούσια νοσηλεία. Συνεπώς, οι ακούσιες 80. Αιτιολ. Έκθεση Σχ. ΠΚ (έκδ. Ζαχαρόπουλου, 1950), σελ. 311, Α. Μπουρόπουλος, ό.π., σελ. 549 και αντίστοιχα Th. Fischer, παρ. 239 Rn. 12, Β. Wieck-Noodt, παρ. 239 Rn. 31. Αντίθ. βλ. Ι. Παπαδάκη, ό.π., σελ Στα αξιολογικά στοιχεία εντάσσουν το «νόμιμον» ο Ν. Ανδρουλάκης, Θεμελιώδεις έννοιες της ποινικής δίκης, 3η έκδ., εκδ. Δίκαιο & Οικονομία, 2007, σελ. 17 σημ. 51 και η Α. Ψαρούδα-Μπενάκη, Τα αξιολογικά στοιχεία της αντικειμενικής υποστάσεως του εγκλήματος, εκδ. Αφοί Π. Σάκκουλα, 1971, σελ. 217 επ. 81. ΑΠ 956/2009 ΠοινΧρ 2010, 233, ΑΠ 466/2010, ΑΠ 1880/2010: 82. Οπότε γεννώνται αξιώσεις αποζημίωσης αλλά και ποινικής ευθύνης για παράνομη κατακράτηση βλ. U. Diederichsen, in: Palandt- BGB, 66. Aufl., Beck, 2007, παρ Rn. 22, W. Bienwald, Betreungsrecht, 3. Aufl. 1999, Gieseking, παρ Rn. 84 (σελ. 494). 83. Α. Γεωργιάδης, Οικογενειακό δίκαιο, εκδ. Σάκκουλα, 2014, σελ. 864, Π. Αγαλλοπούλου, Οι επιπτώσεις της ψυχικής διαταραχής του ενός συζύγου στην έγγαμη συμβίωση, εν: Κ. Σολδάτου κ.ά. (επιμ.), Ψυχιατρική και δίκαιο, Ι, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 2006, σελ. 50, Ι. Δεληγιάννη, Η δικαστική συμπαράσταση, εκδ. Σάκκουλα, 1999, σελ. 111, Γ. Δασκαρόλης, Παραδόσεις Οικογενειακού Δικαίου, ΙΙ, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 2001, σελ , Αχ. Κουτσουράδης, εν: Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, ΑΚ, VII, 2η έκδ., εκδ. Δίκαιο & Οικονομία, 2003, σελ. 992 επ., Ευτ. Φυτράκης, Εισαγγελική αρμοδιότητα και δικαστική εγγύηση στον ψυχιατρικό εγκλεισμό, ΠοινΧρ 2007, 956 σημ. 37 (με παραπομπές), Ευγ. Σταθουλοπούλου, Ο ψυχιατρικός εγκλεισμός ή η πρόκληση της διαφάνειας στη διαδικασία εφαρμογής του νομοθετικού πλαισίου για την ακούσια νοσηλεία, εν: Ν. Κουράκη (επιμ.), Διαφάνεια και καταπολέμηση της διαφθοράς, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 2012, σελ. 107, Β. Μπρακατσούλας, Η εκούσια δικαιοδοσία, 7η έκδ., εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 2002, σελ. 524, Δ. Μακρής, Η εκούσια δικαιοδοσία, 2004, σελ. 285 επ., Κ. Παπαδόπουλος, Αγωγές οικογενειακού δικαίου, Β, 2003, σελ. 752, Γ. Τριανταφύλλου/Π. Χοτομανίδου, Η εισαγγελική εντολή ακούσιας εισαγωγής των ατόμων με ειδικές ψυχικές διαταραχές σε μονάδα ψυχικής υγείας μετά την τροποποίηση του ΑΚ (Ν 2447/1996), Αρμ 2005, 649 [651]. 84. Κ. Φουντεδάκη, Η αστική ευθύνη του ψυχιάτρου, εν: Κ. Σολδάτου κ.ά. (επιμ.), Ψυχιατρική και δίκαιο, Ι, 2006, σελ. 194, Ευτ. Φυτράκης, ΠοινΧρ 2007, 955, Ευγ. Σταθουλοπούλου, ό.π., σελ νοσηλείες που έχουν διαταχθεί από εισαγγελέα ή στηρίζονται στην επικινδυνότητα του εγκλεισθέντος ατόμου, όπως είναι ο κανόνας, είναι παράνομες και, κατ' αποτέλεσμα, ό- πως υποστηρίζεται στη βιβλιογραφία 85, δημιουργούνται ζητήματα αστικής (ιατρικής) ευθύνης για αποζημίωση, αστικής ευθύνης του δημοσίου (νοσοκομείου) αλλά και ποινικής ευθύνης για παράνομη κατακράτηση. Σημειώνουμε εδώ ότι το έγκλημα της παράνομης κατακράτησης διώκεται αυτεπαγγέλτως. Δεν είναι παράνομη η στέρηση της ελευθερίας αν τελείται «εν ασκήσει επαγγελματικού καθήκοντος, ως εις την περίπτωσιν του ιατρού ή του διευθυντού ψυχιατρείου» 86. Αντίθετα, ο εγκλεισμός είναι παράνομος και τότε όταν βασίζεται σε γνωμάτευση που δεν έχει εκδοθεί από ψυχίατρο, ακόμα και αν πράγματι συντρέχουν οι ουσιαστικές προϋποθέσεις της ακούσιας νοσηλείας 87. Μάλιστα, ο Ν 2071/1992 απαιτεί από τον ψυχίατρο να εκδώσει «αιτιολογημένη» γνωμάτευση. Συνεπώς, η μη αιτιολογημένη γνώμη συνιστά παραβίαση του κανόνα αυτού που καθορίζει ένα επαγγελματικό πρότυπο (standard). Το στοιχείο αυτό μπορεί να θεμελιώσει ευθύνη του ψυχιάτρου, ασχέτως του αν υφίσταται ή όχι πραγματικά ψυχική διαταραχή 88. Παράνομη καθίσταται και η αρχικά νομίμως γενόμενη «σύλληψη» και κατακράτηση, εφ' όσον η διάρκεια αυτής υπερέβη τα υπό του νόμου τεταγμένα όρια 89 ή εξακολουθεί μεν αυτή, εντός των νομίμων ορίων, πλην όμως δεν διενεργούνται οι εκ του νόμου προβλεπόμενες ενέργειες (π.χ. μεταφορά στο ψυχιατρείο όπου όμως δεν διενεργείται ψυχιατρική εξέταση) 90. Εν προκειμένω, η πράξη μπορεί να αφορά τόσο την επιβολή του ψυχιατρικού εγκλεισμού όσο και τη συνέχισή του, αφού για την κατάφαση του εγκλήματος αρκεί και επιγενόμενη πρόθεση «επί νομίμως γενομένης καθείρξεως, ήτις παρανόμως συνεχίζεται» 91. Στην πρώτη περίπτωση, ο ψυχίατρος πιστοποιεί, ως ένας εκ των δύο κατά το Ν 2071/1992 γνωμοδοτούντων, ότι πληρούνται τα κριτήρια του νόμου. Η 85. Βλ. έτσι Π. Αγαλλοπούλου, Οι επιπτώσεις της ψυχικής διαταραχής του ενός συζύγου στην έγγαμη συμβίωση, εν: Κ. Σολδάτου κ.ά. (επιμ.), Ψυχιατρική και δίκαιο, Ι, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 2006, σελ. 50, Δ. Μακρή, Η εκούσια δικαιοδοσία, εκδ. Τσίμος, 2004, σελ. 285 επ., Αχ. Κουτσουράδη, εν: Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, ΑΚ, VII, 2η έκδ., εκδ. Δίκαιο & Οικονομία, 2003, σελ Α. Τούσης/Α. Γεωργίου, ό.π., σελ Th. Fischer, παρ. 239 Rn. 12. Αντίθετα OLG Schleswig NStZ 1985, 74, W. Schluckebier, SSW-StGB, εκδ. Carl Heymanns, 2009, παρ. 239 Rn Βλ. Rodriguez v. City of New York, 72 F.3d 1051 (2d Cir. 1995). Τις σχετικές (ελάχιστες) προδιαγραφές έχει θέσει μέσω ειδικού εντύπου γνωμάτευσης, ήδη από το 2008, η Ειδική Επιτροπή Ελέγχου Προστασίας Δικαιωμάτων των Ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές, το οποίο υιοθέτησε και το Κεντρικό Συμβούλιο Υγείας (2009). 89. ΕφΑθ 884/1970 ΠοινΕπιθ (2) 1971, 275, A. Μπουρόπουλος, ό.π., σελ. 550, ΑΠ 298/1916 Θ. (ΚΗ ) , σελ. 40, ΓνωμΕισΑΠ 8/1943 Θ (ΝΔ ), 255. Παράνομη κατακράτηση (false imprisonment) έχει θεωρηθεί και στις ΗΠΑ η υπέρβαση των χρονικών ορίων του νόμου για την ακούσια νοσηλεία βλ. Arthur v. Lutheran Gen. Hosp., Inc., 692 N.E.2d 1238 (Ill.App.Ct.1998). 90. Όμοια βλ. A. Στάικο, Επίτ. Ερμ. ΠΚ, τόμ. Γ, εκδ. Μ. Φραγκούλη, 1963, σελ Sassali v. DeFauw, 696 N.E.2d 1217 (Ill.App.Ct. 1998) (initially authorized detention under the mental health code can become a false imprisonment when there is failure to comply with filing requirement for commitment procedure). Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ από το 1998

12 176 Ε. ΦΥΤΡΑΚΗΣ περίπτωση αυτή, δηλ. ο ψυχιατρικός εγκλεισμός χωρίς τη συνδρομή των προϋποθέσεων του νόμου, καταγράφεται ως η πλέον συνήθης βάση δικαστικών προσφυγών κατά ψυχιάτρων για παράνομη κατακράτηση 92. Προσοχή: το κρίσιμο μέγεθος εδώ δεν είναι μόνο η διάγνωση ψυχικής διαταραχής αλλά και η συνδρομή των επιπλέον όρων του νόμου (θεραπευτική ανάγκη ή επικινδυνότητα), οι οποίοι είναι απαραίτητοι για την επιβολή ακούσιας νοσηλείας 93. Ο ψυχίατρος οφείλει, συνεπώς, να γνωρίζει τις προϋποθέσεις της ακούσιας νοσηλείας, πριν γνωματεύσει για τον εγκλεισμό ενός ασθενούς 94. Παράνομη κατακράτηση συνιστά, επιπλέον, η μη διακοπή της ακούσιας νοσηλείας και απελευθέρωση του ασθενούς, παρά την αποθεραπεία του ασθενούς ή την παρέλευση των νομίμων προθεσμιών του Ν 2071/1992, π.χ. ανυπαρξία εισαγγελικής παραγγελίας «νοσηλείας» μετά το 48ωρο της εξέτασης, μη υποβολή αιτήματος εντός 3ημέρου από τον εισαγγελέα στο αρμόδιο δικαστήριο 95, ανυπαρξία δικαστικής απόφασης ή συνεδρίασης του δικαστηρίου εντός 13 ημερών από την έναρξη της νοσηλείας. Περίπτωση παράνομης στέρησης της ελευθερίας συνιστά και η παρεμπόδιση εξόδου, προσωρινής ή μόνιμης, του εκουσίως εισαχθέντος σε ψυχιατρική κλινική, αφού αυτός δικαιούται, όπως κάθε κοινός ασθενής, να άρει τη συναίνεσή του από τη συνέχιση της θεραπείας και να αποχωρήσει, προσωρινά ή μόνιμα, από τον αντίστοιχο χώρο. Τούτο μάλιστα ισχύει, δηλ. έχουμε παράνομη κατακράτηση, ακόμα και αν ο τυχόν εσωτερικός κανονισμός του νοσοκομείου προβλέπει, στο πλαίσιο της οργανωμένης θεραπείας, τη λήψη άδειας από τον θεράποντα ψυχίατρο για την έξοδο, την αποχώρηση ή τη λήψη εξιτηρίου. Στην περίπτωση αυτή, απλώς, θα συντρέχει, κατά πάσα πιθανότητα, περίπτωση νομικής πλάνης του ψυχιάτρου. Κατά την άποψη, την οποία φαίνεται να ακολουθεί και ο Άρειος Πάγος, σε περίπτωση νόμιμης στέρησης της ελευθερίας το άδικο της πράξης αίρεται βάσει του άρθρου 20 ΠΚ, δηλ. λόγω «ενάσκησης δικαιώματος ή εκπλήρωσης καθήκοντος που επιβάλλεται από το νόμο». Επομένως, αν ο δράστης, δηλ. εδώ ο ψυχίατρος, πιστεύει εσφαλμένα ότι νομίμως πράττει εγκλείοντας κάποιο πρόσωπο, τότε η πλάνη του αυτή είναι νομική (και όχι πραγματική), άρα θα πρέπει να κρίνεται κάθε φορά ως προς τον συγγνωστό ή όχι χαρακτήρα της (άρθρο 31 παρ. 2 ΠΚ) 96. Ως προς την υποκειμενική υπόσταση του εγκλήματος, δοθέντος ότι στο κείμενο της διάταξης γίνεται αναφορά σε «πρόθεση», εύκολα συμπεραίνουμε ότι απαιτείται δόλος του δράστη που να καλύπτει όλα τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης. Δοθέντος ότι το έγκλημα είναι διαρκές, ο δόλος του δράστη μπορεί να είναι και «επιγενόμενος» π.χ. επειδή ο ψυχίατρος πληροφορήθηκε στην πορεία από κάποια δημό- 92. D. Mossman/M. Kapp, ό.π., σελ Βλ. Φ. Μηλιώνη/Γ. Τζεφεράκο, εν: Εμμ. Λασκαρίδη (επιμ.), Κ.Ι.Δ., (έκδ. Νομική Βιβλιοθήκη), 2011, σελ. 353 επ. 94. R. Simon/R. Sadorff, Psychiatric malpractice, εκδ. American Psychiatric Press, 1992, σελ Ν. Μπιλανάκης, Ψυχιατρική περίθαλψη και ανθρώπινα δικαιώματα στην Ελλάδα, εκδ. Οδυσσέας, 2004, σελ Α. Eser, Schönke/Schröder-StGB, 26. Aufl., εκδ. Beck, 2001, παρ. 239 Rn. 9, Η. Γάφος, ό.π., σελ. 160, Ν. Χωραφάς, Ελληνικόν Ποινικόν Δίκαιον, ΙΙ, εκδ. Νικ. Σάκκουλα, 1945, σελ. 60, Α. Κωστάρας, ό.π., σελ Για τη νομική πλάνη του ιατρού βλ. Δ. Ψαρούλη/Π. Βούλτσο, Ιατρικό δίκαιο Στοιχεία βιοηθικής, εκδ. University Studio Press, 2010, σελ σια αρχή ότι η κατακράτηση είναι παράνομη. Αξίζει να σημειωθεί ότι η γνώση του δράστη αρκεί «έστω και με την έννοια της αμφιβολίας» 97. Ωστόσο, επειδή δεν υπάρχει κάποια άλλη ειδικότερη αναφορά, γίνεται δεκτό, και από τον Άρειο Πάγο πλέον 98, ότι αρκεί και ενδεχόμενος δόλος. Το κίνητρο, ωστόσο, του δράστη είναι καταρχήν αδιάφορο 99. Ο δόλος, πάντως, δεν απαιτείται να περιλαμβάνει και το παράνομο της πράξης» 100. Ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτη είναι μια παλαιότερη δικαστική απόφαση 101 η οποία στην περίπτωση αυθαίρετου εγκλεισμού επί ένα μήνα σε ιδιωτική ψυχιατρική κλινική, και υποβολή στις εγκαταλειφθείσες σήμερα υπνοθεραπεία και ινσουλινοθεραπεία, υπήρξε αθωωτική για τη μεν μητέρα της ασθενούς λόγω κατάστασης ανάγκης (κατά το άρθρο 32 ΠΚ), για τον δε ψυχίατρο λόγω σύγκρουσης καθηκόντων. Κατά την εισαγγελική πρόταση η αθώωση και των δύο έπρεπε να στηριχθεί στο άρθρο 20 ΠΚ, δηλ. στο λόγο άρσης του αδίκου που συνίστατο στην εκπλήρωση καθήκοντος, ήτοι τη θεραπεία της ασθενούς. Ένα πραγματικό ζήτημα, ωστόσο, τίθεται σχετικά με τη στάση των ψυχιάτρων, εξαιτίας των δυσλειτουργιών του συστήματος της ακούσιας νοσηλείας 102. Συμβαίνει, δηλαδή, μετά τη μεταφορά ενός ατόμου σε Μονάδα Ψυχικής Υγείας, με ψυχική διαταραχή σε οξεία φάση, και την αποστολή σχετικών γνωματεύσεων, ούτε ο αρμόδιος εισαγγελέας να εκδίδει την απαιτούμενη για την έναρξη της νοσηλείας παραγγελία αλλά ούτε και το δικαστήριο να αποφαίνεται, ούτε καν να συνεδριάζει, εντός των προθεσμιών του νόμου 103. Τίθεται λοιπόν το ερώτημα: Τι πρέπει να κάνει ο ψυχίατρος, αν διαπιστώνεται επιτακτική θεραπευτική ανάγκη, δεν υφίσταται όμως η αντίστοιχη νομική βάση για την ανάληψη της αναγκαστικής νοσηλείας; Εδώ, νομίζω, ότι η λύση μπορεί να βρεθεί στο πλαίσιο της σύγκρουσης καθηκόντων, κατ' άρθρο 15 ΚΙΔ, αφού η μεν έναρξη ή η συνέχιση της ακούσιας ψυχιατρικής νοσηλείας ανταποκρίνεται μεν στο ιατρικό καθήκον παροχής της δέουσας ιατρικής φροντίδας, συγκρούεται δε με το καθήκον σεβασμού στην αυτονομία και τον αυτοκαθορισμό του ασθενούς 104. Ένα τέτοιο δίλημμα μπορεί να οδηγήσει περαιτέρω στον αποκλεισμό της ποινικής ευθύνης του ψυχιάτρου, για παράνομη κατακράτηση, εφόσον όμως διαπιστώνονται, σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, τα στοιχεία ενός άλυτου 97. ΑΠ 956/2009 ΠοινΧρ 2010, 233, ΑΠ 466/2010, ΑΠ 1880/2010: 98. AΠ 1117/2011: Βλ. επίσης Μ. Μαργαρίτη, ό.π., άρ. 325 αριθμ. 8, Στοΐλα, ό.π., άρ. 325 αριθμ Α. Μπουρόπουλος, ό.π., σελ. 550, Α. Κωστάρας, ό.π., σελ. 818, Η. Γάφος, ό.π., σελ. 160 (σημ. 18) AΠ 1117/2011. Όμοια βλ. Ν. Χωραφά, ό.π., σελ. 60. Βλ. όμως αντίθ. ΑΠ 883/1997 Υπερ 1998, ΠλημΑθ 2323/1974 ΠοινΧρ 1974, Για τα προβλήματα αυτά βλ. Ευτ. Φυτράκη, Η ακούσια νοσηλεία σήμερα: Μια μαύρη τρύπα στο κράτος δικαίου, Τετράδια Ψυχιατρικής No 100 (2007), σελ [αναδημοσίευση σε: Ν. Μπιλανάκη (επιμ.), Ακούσια νοσηλεία ψυχικά ασθενών, εκδ. Βήτα, 2011, σελ ] Βλ. Ν. Μπιλανάκη, Ακούσια νοσηλεία: Μια περίπτωση σύγκρουσης εισαγγελέα και ψυχιάτρου στην ερμηνεία του νόμου, Ψυχιατρική 23 (3) 2012, σελ. 255 επ ΠλημΑθ 2323/1974 ΠοινΧρ 1974, 626 επ., Ευτ. Φυτράκης, εν: Τ. Βιδάλη/Θ. Παπαχρίστου (επιμ.), Ιατρική δεοντολογία, εκδ. Σάκκουλα, 2013, σελ Βλ. στην ίδια κατεύθυνση και έγγραφο ΣτΠ /45292/2012/ ΠοινΔικ 2/2015 Έτος 18ο

13 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ - ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΚΡΑΤΗΣΗ 177 τραγικού διλήμματος, το οποίο λύθηκε ενδεχομένως με την κατίσχυση ενός καθήκοντος (θεραπεία) έναντι ενός άλλου (ελευθερία/αυτονομία). V. Συμπεράσματα Ήδη από τη δεκαετία του 1970, ο σπουδαίος ιταλός μεταρρυθμιστής-ψυχίατρος Franco Basaglia έθεσε το δίπολο ανάμεσα στην ψυχιατρική που καταπιέζει και την ψυχιατρική που απελευθερώνει 105. Η στέρηση της ελευθερίας, για λόγους ψυχικής υγείας, αποτελεί σίγουρα μια νίκη της πρώτης. Όσο, όμως, αυτή η ψυχιατρική θα είναι εδώ παρούσα και κρατούσα, οφειλή του κράτους δικαίου προς τους πολίτες είναι να εγγυάται ένα πλαίσιο προστασίας από την αυθαιρεσία. Η ψυχιατρική ευθύνη θέτει με σαφήνεια εδώ τα όρια, προασπίζοντας την αληθινή ψυχιατρική, ως επιστήμη, και αποτρέποντας την κατάχρησή της, ενώ, ειδικότερα, το ποινικό δίκαιο μπορεί να προσφέρει σημαντικές δικλίδες ασφαλείας. Το έγκλημα της παράνομης κατακράτησης αποτελεί μια τέτοια περίπτωση, η ουσιαστική εφαρμογή του οποίου μπορεί να προσφέρει τόσο στην ψυχιατρική όσο και στην προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Οι παραβιάσεις του Ν 2071/1992, για την ακούσια ψυχιατρική νοσηλεία, εξακολουθούν να προσεγγίζονται ως μια απλή διοικητική παρατυπία και, όχι όπως θα έπρεπε, ως προσβολή ατομικού δικαιώματος, που κατοχυρώνεται από το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ, και εννόμου αγαθού, που προστατεύεται από το ποινικό δίκαιο. Αξίζει, λοιπόν, να ξαναθυμηθούμε ότι κάθε στέρηση της ελευθερίας, κατά παράβαση του νόμου (2071/1992) είναι αυθαίρετη και συνιστά παραβίαση του άρθρου 5 της ΕΣΔΑ και, ως εκ τούτου, καταρχήν άδικη πράξη, κατ' άρθρο 325 ΠΚ συνιστά δηλ. έγκλημα Βλ. στη γλώσσα μας: Fr. Basaglia, Οι θεσμοί της βίας και άλλα κείμενα, εκδ. Βιβλιοτεχνία, 2008 και Φρ. Μπαζάλια, Εναλλακτική ψυχιατρική, μτφρ. Γ. Αστρινάκης, εκδ. Καστανιώτη, Η ποινική ευθύνη είναι ατομική, ενώ τα προβλήματα στην ψυχιατρική περίθαλψη συχνά είναι συστημικά. Γι' αυτό, πέρα από όποια δικαστική διαδικασία, είναι αναγκαία η καταγραφή των ψυχιατρικών λαθών ή, εν γένει, της «κακής» ψυχιατρικής, ακόμα και με το σύστημα της «μη τιμωρητικής» αναφοράς σφαλμάτων (non-punitive reporting). Παρ' όλα αυτά, η πενιχρή νομολογία για την ψυχιατρική ευθύνη δυσχεραίνει την παροχή κατευθύνσεων στους επαγγελματίες ψυχικής υγείας 106, δημιουργεί συνθήκες ανάπτυξης ασυδοσίας και παραβίασης δικαιωμάτων σε βάρος των ευάλωτων ψυχικά ασθενών και, τελικά, βλάπτει την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Μ' άλλα λόγια, η σιωπή και η απόκρυψη δεν επιτρέπουν στο σύστημα υγείας να μαθαίνει από τα λάθη του και να διορθώνει τις αδυναμίες του. Σ' αυτό το περιβάλλον ανοχής ή δημιουργίας ψυχιατρικών λαθών, ή, με άλλα λόγια, επιζήμιας ψυχιατρικής, συμβάλλουν ενίοτε η έλλειψη συνεργασίας του ασθενούς, τα συμφέροντα της οικογένειας, η αδυναμία άσκησης δικαιωμάτων από τον ασθενή, οι παραδοσιακές επιλογές υποβάθμισης των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών καθώς και η εκπαίδευση των νέων ψυχιάτρων. Όμως, η ψυχιατρική μεταρρύθμιση υπήρξε, πρώτα απ' όλα, υπόθεση ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η πρόκληση για την εισαγγελική αρχή αλλά και την ψυχιατρική κοινότητα 107 είναι παρούσα: τα ανθρώπινα δικαιώματα στο πλαίσιο της ψυχιατρικής περίθαλψης δεν είναι πολυτέλεια αλλά θεμελιώδης ανάγκη. To 1984 το ΕΔΔΑ 108 διακήρυξε ότι η δικαιοσύνη δεν πρέπει να σταματά στην πόρτα της φυλακής. Είναι καιρός να διαπιστώσουμε αν σταματά μπροστά στο ψυχιατρείο 106. D. Dawidoff, ό.π., σελ Βλ. άρθρο 28 παρ. ΚΙΔ «Ο ψυχίατρος πρέπει να προσφέρει την καλύτερη δυνατή θεραπεία μέσα στο πλαίσιο του σεβασμού, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών» Απόφ. Campel and Fell κατά Ηνωμένου Βασιλείου, 1984, παρ. 69. Αποκτήστε πλήρη online πρόσβαση στην ΠοινΔικ από το 1998

14

Κύκλος Κοινωνικής Προστασίας ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΚΟΥΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΣΕ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

Κύκλος Κοινωνικής Προστασίας ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΚΟΥΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΣΕ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ Κύκλος Κοινωνικής Προστασίας ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέµα: ΑΚΟΥΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΣΕ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: ρ. Πατρίνα Παπαρρηγοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ. Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ. Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015 ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015 Ευθύνη Ιατρού: Πειθαρχική ευθύνη: κυρώσεις για παραβιάσεις των καθηκόντων και των υποχρεώσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ Ν. 3126/2003 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΩΝ»

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ Ν. 3126/2003 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΩΝ» ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ Ν. 3126/2003 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΩΝ» Όπως αναφέρεται στην από 19 Οκτωβρίου 2010, προς την Βουλή των Ελλήνων, Έκθεση της Ειδικής Μόνιμης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΑΠΟ ΑΜΕΛΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΑΠΟ ΑΜΕΛΕΙΑ Ε. Συμεωνίδου Καστανίδου Καθηγήτρια Ποινικού Δικαίου στο ΑΠΘ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΑΠΟ ΑΜΕΛΕΙΑ Συχνή η ενασχόληση των δικαστηρίων με την ποινική ευθύνη των γιατρών από αμέλεια, τόσο περισσότερο όσο η

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 4 Iουνίου 2010 Αρ. Πρωτ. : 122406/14910/2010 Χειριστές: Μαρία Βουτσίνου

Αθήνα, 4 Iουνίου 2010 Αρ. Πρωτ. : 122406/14910/2010 Χειριστές: Μαρία Βουτσίνου Αθήνα, 4 Iουνίου 2010 Αρ. Πρωτ. : 122406/14910/2010 Χειριστές: Μαρία Βουτσίνου Προς Υπουργείο Δικαιοσύνης, Διαφάνειας & Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Γενική Διεύθυνση Σωφρονιστικής Πολιτικής Μεσογείων 96 115

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΙΑΤΡΩΝ

ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΙΑΤΡΩΝ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΙΑΤΡΩΝ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Ι. ΣΑΚΕΛΛΙΑΔΗΣ, MD, MSc, MFSSoc ΥΠΟΨΗΦΙΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ, ΕΚΠΑ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ & ΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ, ΣΧΟΛΗΣ ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΩΝ, ΕΛ.

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Θεσσαλονίκη, 18 Φεβρουαρίου 2017 ΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Πέτρος Κ. Τσαντίλας Διδάκτωρ Νομικής Δικηγόρος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΡΑΦΗ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΓΝΩΜΑΤΕΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΠΟΙΕΣ ΟΙ ΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΙ Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ

ΑΝΑΓΡΑΦΗ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΓΝΩΜΑΤΕΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΠΟΙΕΣ ΟΙ ΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΙ Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΑΝΑΓΡΑΦΗ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΓΝΩΜΑΤΕΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΠΟΙΕΣ ΟΙ ΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΙ Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ Α Ν Ν Α Τ Σ Ι Τ Ο Υ Ρ Α Δ Ι Κ Η Γ O Ρ Ο Σ D E S S Δ Ι Κ Α Ι Ο Τ Η Σ Υ Γ Ε Ι Α Σ Ν Ο Μ Ι Κ Η Σ Υ Μ Β Ο Υ Λ Ο Σ Ι. Σ. Α.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016 ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016 Ευθύνη του Δημοσίου Έννοια ευθύνης του Δημοσίου υποχρέωση του Δημοσίου, των ΟΤΑ, των ΝΠΔΔ, να αποζημιώσουν τρίτα πρόσωπα για ζημίες που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Ποινικές όψεις της μετάβασης από το θεραπευτικό στον παρηγορικό στόχο σε ασθενείς ανιάτων χρόνιων θανατηφόρων νόσων

Ποινικές όψεις της μετάβασης από το θεραπευτικό στον παρηγορικό στόχο σε ασθενείς ανιάτων χρόνιων θανατηφόρων νόσων Ποινικές όψεις της μετάβασης από το θεραπευτικό στον παρηγορικό στόχο σε ασθενείς ανιάτων χρόνιων θανατηφόρων νόσων Αναστάσιος K. Καντιάνης Dr. jur. - Δικηγόρος Αλλαγή ιατρικού στόχου επί: Ασθενών προχωρημένου

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήμονας:

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/65-2/

Αθήνα, Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/65-2/ Αθήνα, 17-04-2012 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/65-2/17-04-2012 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Ταχ. /νση: ΚΗΦΙΣΙΑΣ 1-3 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 210-6475601 FAX: 210-6475628 Α Π Ο Φ Α Σ

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 60/2014

Α Π Ο Φ Α Σ Η 60/2014 ΕΠΕΙΓΟΝ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 29-05-2014 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/3360/29-05-2014 Α Π Ο Φ Α Σ Η 60/2014 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση

Διαβάστε περισσότερα

Η Δεοντολογία διδάσκει τη σωστή, την άψογη στάση και συμπεριφορά του γιατρού απέναντι στον άρρωστο συνάνθρωπό του, απέναντι στο συνάδελφό του και

Η Δεοντολογία διδάσκει τη σωστή, την άψογη στάση και συμπεριφορά του γιατρού απέναντι στον άρρωστο συνάνθρωπό του, απέναντι στο συνάδελφό του και Η Δεοντολογία διδάσκει τη σωστή, την άψογη στάση και συμπεριφορά του γιατρού απέναντι στον άρρωστο συνάνθρωπό του, απέναντι στο συνάδελφό του και στην κοινωνία μέσα στην οποία ζει και αναπτύσσεται. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος 2014-2015. Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος 2014-2015. Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Πρόγραμμα Μαθημάτων Ακαδ. Έτος 2014-2015 Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική Ενότητα Διδάσκων / Διδάσκουσα ΜΑΘΗΜΑ 1ο 30/09/2014 Η έννοια της Βιο-ηθικής

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 14/2012

Α Π Ο Φ Α Σ Η 14/2012 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 01-02-2012 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/168-1/01-02-2012 Α Π Ο Φ Α Σ Η 14/2012 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση Τµήµατος

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 145/2011

Α Π Ο Φ Α Σ Η 145/2011 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 11-11-2011 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/7490/11-11-2011 Α Π Ο Φ Α Σ Η 145/2011 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση Τµήµατος,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΓΙΑΤΡΩΝ ΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΙΑ Ή ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΒΛΑΒΗ ΑΠΟ ΑΜΕΛΕΙΑ

Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΓΙΑΤΡΩΝ ΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΙΑ Ή ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΒΛΑΒΗ ΑΠΟ ΑΜΕΛΕΙΑ Ε. Συμεωνίδου Καστανίδου Καθηγήτρια Ποινικού Δικαίου στο ΑΠΘ Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΓΙΑΤΡΩΝ ΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΙΑ Ή ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΒΛΑΒΗ ΑΠΟ ΑΜΕΛΕΙΑ Συχνή η ενασχόληση των δικαστηρίων με την ποινική ευθύνη των γιατρών

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 38/2014

Α Π Ο Φ Α Σ Η 38/2014 Αθήνα, 21-03-2014 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/1860/21-03-2014 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Α Π Ο Φ Α Σ Η 38/2014 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση Τµήµατος,

Διαβάστε περισσότερα

Τελευταίως παρατηρείται έξαρση του φαινομένου επιθέσεων, βιαιοπραγιών και διενέργειας ελέγχων σε αλλοδαπούς μετανάστες, σε σχέση με τη νομιμότητα της

Τελευταίως παρατηρείται έξαρση του φαινομένου επιθέσεων, βιαιοπραγιών και διενέργειας ελέγχων σε αλλοδαπούς μετανάστες, σε σχέση με τη νομιμότητα της Τελευταίως παρατηρείται έξαρση του φαινομένου επιθέσεων, βιαιοπραγιών και διενέργειας ελέγχων σε αλλοδαπούς μετανάστες, σε σχέση με τη νομιμότητα της εισόδου και διαμονής αυτών στη χώρα καθώς και της ασκήσεως

Διαβάστε περισσότερα

Η υποχρέωση εχεμύθειας και ο κύκλος των προσώπων που αφορά

Η υποχρέωση εχεμύθειας και ο κύκλος των προσώπων που αφορά Η υποχρέωση εχεμύθειας και ο κύκλος των προσώπων που αφορά Μαρία Μ. Μηλαπίδου ΔρΝ, Δικηγόρος Περιστατικό Σε ταραχές στο κέντρο της πρωτεύουσας εκδηλώθηκαν εμπρησμοί κι λεηλασίες. Την επόμενη ημέρα σε ξενώνα

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 18/2012

Α Π Ο Φ Α Σ Η 18/2012 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 09-02-2012 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/90-1/09-02-2012 Α Π Ο Φ Α Σ Η 18/2012 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση Τµήµατος

Διαβάστε περισσότερα

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ)

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) 669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) Δικαίωμα για παροχή έννομης προστασίας κατά το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ. Εννοια και περιεχόμενο. Θέσπιση από τον κοινό νομοθέτη περιορισμών και προϋποθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η υποχρέωση εχεμύθειας και ο κύκλος των προσώπων που αφορά

Η υποχρέωση εχεμύθειας και ο κύκλος των προσώπων που αφορά ΔΟΜΗ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΠΘ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΣΩΦΡΟΝΙΣΜΟΥ» Η υποχρέωση εχεμύθειας και ο κύκλος των προσώπων που αφορά Μαρία Μ. Μηλαπίδου ΔρΝ, Δικηγόρος Περιστατικό

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΑΣΠΙΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΑΣΠΙΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΑΣΠΙΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Α. Μέσω του έργου QualityRights, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, έχει επικεντρωθεί στο να

Διαβάστε περισσότερα

22/11/2008. Εκδήλωση- ενημέρωση- συζήτηση. με θέματα. «Ηθική και δεοντολογία στο επάγγελμα του οδοντιάτρου & Νομική προσέγγιση ιατρικής ευθύνης»

22/11/2008. Εκδήλωση- ενημέρωση- συζήτηση. με θέματα. «Ηθική και δεοντολογία στο επάγγελμα του οδοντιάτρου & Νομική προσέγγιση ιατρικής ευθύνης» 22/11/2008 Εκδήλωση- ενημέρωση- συζήτηση με θέματα «Ηθική και δεοντολογία στο επάγγελμα του οδοντιάτρου & Νομική προσέγγιση ιατρικής ευθύνης» Συνδιοργάνωση του Ομίλου Νομικού Προβληματισμού ΈΔΡΑ και της

Διαβάστε περισσότερα

Επιπλοκή Ιατρικής Πράξης - Θεραπευτικός Κίνδυνος Ιατρικό Σφάλμα Lege Artis Ιατρική Πράξη: Χρήσιμες Ιατρικές Έννοιες για τους Εφαρμοστές του Δικαίου

Επιπλοκή Ιατρικής Πράξης - Θεραπευτικός Κίνδυνος Ιατρικό Σφάλμα Lege Artis Ιατρική Πράξη: Χρήσιμες Ιατρικές Έννοιες για τους Εφαρμοστές του Δικαίου Επιπλοκή Ιατρικής Πράξης - Θεραπευτικός Κίνδυνος Ιατρικό Σφάλμα Lege Artis Ιατρική Πράξη: Χρήσιμες Ιατρικές Έννοιες για τους Εφαρμοστές του Δικαίου Βασίλειος Κ. Ταρλατζής Καθηγητής Μαιευτικής Γυναικολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Προλογικό σημείωμα...... VII Εισαγωγικές παρατηρήσεις............ 1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Οι υποχρεώσεις εχεμύθειας και μη ανταγωνισμού κατά τη διάρκεια της σύμβασης εργασίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΤΟ ΞΕΠΛΥΜΑ ΒΡΟΜΙΚΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΩΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 1. Εισαγωγή...5 2. Η επιρροή του αμερικανικού

Διαβάστε περισσότερα

Διαμεσολάβηση και Βιοηθική

Διαμεσολάβηση και Βιοηθική Διαμεσολάβηση και Βιοηθική Διεπιστημονικό Συνέδριο Ιατρική Ευθύνη και Βιοηθική ΙΙ, Αθήνα, 14-15/03/2014 Πανεπιστημίου Κύπρου 1 Διαφορές βιοηθικής διαμεσολάβησης από κλασική διαμεσολάβηση Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα εργασίας. Η ερµηνεία του άρθρου 8 παρ. 1 του Συντάγµατος

Θέµα εργασίας. Η ερµηνεία του άρθρου 8 παρ. 1 του Συντάγµατος Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου Μεταπτυχιακό ίπλωµα ηµοσίου ικαίου Μάθηµα : Συνταγµατικό ίκαιο Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Πρόγραμμα Μαθημάτων Ακαδ. Έτος 2016-2017 Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική Ενότητα Διδάσκων / Διδάσκουσα ΜΑΘΗΜΑ 1ο Τρίτη, 27/09/2016 Η έννοια

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 12/2012

Α Π Ο Φ Α Σ Η 12/2012 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 01-02-2012 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/743/01-02-2012 Α Π Ο Φ Α Σ Η 12/2012 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνήλθε, µετά από πρόσκληση

Διαβάστε περισσότερα

Η γενική αρχή του σεβασµού και της προστασίας της ανθρώπινης αξίας

Η γενική αρχή του σεβασµού και της προστασίας της ανθρώπινης αξίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου Μεταπτυχιακό ίπλωµα ηµοσίου ικαίου Μάθηµα : Συνταγµατικό ίκαιο Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος... Συντομογραφίες..

Περιεχόμενα. Πρόλογος... Συντομογραφίες.. Πρόλογος...... Συντομογραφίες.. ΙΧ ΧΙΧ 1. Εισαγωγή Ι. Συναίνεση του ασθενούς και ατομικό δικαίωμα προστασίας της υγείας... 1 ΙΙ. Νομοθετικό πλαίσιο της συναίνεσης του ασθενούς. 6 ΙΙΙ. Η σημασία του Κώδικα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΓΕΝ. Δ/ΝΣΗ ΟΙΚ. ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Δ/ΝΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Τ.Α. ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝ. Δ/ΣΗΣ & Π/Υ. Αθήνα 12 Νοεμβρίου 2013

ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΓΕΝ. Δ/ΝΣΗ ΟΙΚ. ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Δ/ΝΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Τ.Α. ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝ. Δ/ΣΗΣ & Π/Υ. Αθήνα 12 Νοεμβρίου 2013 ΣΧΕΔΙΟ Αποστολή με fax & e-mail ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΓΕΝ. Δ/ΝΣΗ ΟΙΚ. ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Δ/ΝΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Τ.Α. ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝ. Δ/ΣΗΣ & Π/Υ Ταχ. Δ/νση: Σταδίου 27 Ταχ. Κώδικας:101 83 ΑΘΗΝΑ Πληροφορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/7500/

Αθήνα, Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/7500/ Αθήνα, 11-11-2011 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/7500/11-11-2011 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Ταχ. /νση: ΚΗΦΙΣΙΑΣ 1-3 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 210-6475601 FAX: 210-6475628 Α Π Ο Φ Α Σ

Διαβάστε περισσότερα

Ενώπιον του κ. Εισαγγελέα Πρωτοδικών Αθηνών (δια του ΑΤ Συντάγματος) ΜΗΝΥΤΗΡΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑ του

Ενώπιον του κ. Εισαγγελέα Πρωτοδικών Αθηνών (δια του ΑΤ Συντάγματος) ΜΗΝΥΤΗΡΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑ του 1 Ενώπιον του κ. Εισαγγελέα Πρωτοδικών Αθηνών (δια του ΑΤ Συντάγματος) ΜΗΝΥΤΗΡΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑ του σωματείου με την επωνυμία: «ΕΝΩΣΗ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ» ΚΑΤΑ των Γκίκα Χαρδούβελη, Υπουργού Οικονομικών

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακά Θέματα. Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη

Εργασιακά Θέματα. Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη Εργασιακά Θέματα Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη Ιούλιος 2015 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη

Διαβάστε περισσότερα

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 3: Ποινικό Δίκαιο των Ανηλίκων

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 3: Ποινικό Δίκαιο των Ανηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3: Ποινικό Αγγελική Γ. Πιτσελά, Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας- Σωφρονιστικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Ε Θ Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Τ Ρ Ο Π Η Β Ι Ο Η Θ Ι Κ Η Σ Σ Υ Σ Τ Α Σ Η

Ε Θ Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Τ Ρ Ο Π Η Β Ι Ο Η Θ Ι Κ Η Σ Σ Υ Σ Τ Α Σ Η Ε Θ Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Τ Ρ Ο Π Η Β Ι Ο Η Θ Ι Κ Η Σ Σ Υ Σ Τ Α Σ Η ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΟΙ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΕΘΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ Νεοφύτου Βάμβα 6, Τ.Κ. 10674, Αθήνα, τηλ. 210-88.47.700, φαξ 210-88.47.701 E-mail: secretariat@bioethics.gr,

Διαβάστε περισσότερα

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 7: Ιδιαιτερότητες της ποινικής διαδικασίας ανηλίκων

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 7: Ιδιαιτερότητες της ποινικής διαδικασίας ανηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 7: Ιδιαιτερότητες της ποινικής διαδικασίας ανηλίκων Αγγελική Γ. Πιτσελά, Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας - Σωφρονιστικής Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΕΝΩΣΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΝΩΣΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΘΕΜΑ: ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑ ΕΠΙ ΤΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΥ: «Μέτρα Θεραπείας ατόμων που απαλλάσσονται από την ποινή λόγω ψυχικής ή διανοητικής διαταραχής» Ενημερώνουμε τα μέλη μας ότι οι παρατηρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑ Ερωτάται αν αν είναι στα πλαίσια ή όχι του Συντάγματος η εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 139 του Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών με την έκδοση της προβλεπόμενης Υπουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 79/2012

Α Π Ο Φ Α Σ Η 79/2012 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/3785/24-05-2012 Α Π Ο Φ Α Σ Η 79/2012 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση Τµήµατος στην έδρα της

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 20/2016

Α Π Ο Φ Α Σ Η 20/2016 ΕΠΕΙΓΟΝ Αθήνα, 30-03-2016 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/1998/30-03-2016 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Α Π Ο Φ Α Σ Η 20/2016 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΆΡΘΡΟ 1 ΣΚΟΠΟΣ. (άρθρο 1 και άρθρο 12 της οδηγίας)

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΆΡΘΡΟ 1 ΣΚΟΠΟΣ. (άρθρο 1 και άρθρο 12 της οδηγίας) ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΟΔΗΓΙΑΣ 2010/41/ΕΕ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ 7 Ης ΙΟΥΛΙΟΥ 2010 Για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών που ασκούν αυτοτελή

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ ι i ιι Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΕΜΗΝΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΑ Ο ΕΣΑΓΈΛΕΥΣ ΤΟΥ ΑΡΕΟΥ ΠΑΓΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔIΟΚΗΤιΚΟ ΤΗΛ. 2106411526 ΦΑΞ 2106411523 Αριθ. Πρωτ.: 1071 Αριθμός Γνωμοδότησης: 3/13 ΠΡΟΣ το Υπουργείο Οlκονομικών- Γενική

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 62/2012

Α Π Ο Φ Α Σ Η 62/2012 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, $$202$$ Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/2165-2/17-05-2012 Α Π Ο Φ Α Σ Η 62/2012 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση Τµήµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΔΙΚΑΙΗ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΛΟΓΩ ΥΠΕΡΒΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΥΛΟΓΗΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ, ΣΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΟΙΝΙΚΑ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ.

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΔΙΚΑΙΗ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΛΟΓΩ ΥΠΕΡΒΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΥΛΟΓΗΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ, ΣΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΟΙΝΙΚΑ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΔΙΚΑΙΗ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΛΟΓΩ ΥΠΕΡΒΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΥΛΟΓΗΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ, ΣΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΟΙΝΙΚΑ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ.» ----------. ---------- Άρθρο 1 Δικαιούμενοι στην άσκηση

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

Ποινική ιατρική ευθύνη από αμέλεια σε πεδία κατανομής αρμοδιοτήτων

Ποινική ιατρική ευθύνη από αμέλεια σε πεδία κατανομής αρμοδιοτήτων Καθηγήτρια: M. Kαϊάφα-Γκμπάντι Ποινική ιατρική ευθύνη από αμέλεια σε πεδία κατανομής αρμοδιοτήτων web.auth.gr/poiniko Δογματικές δυσκολίες του πεδίου της ποινικής ευθύνης από αμέλεια σε περιπτώσεις συλλογικής

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Α. Στεφάνου Έλενα Α. Καπαρδή Δικηγόροι

Ηλίας Α. Στεφάνου Έλενα Α. Καπαρδή Δικηγόροι «Μια πρώτη εκτίµηση της απόφαση του ΔΕΕ στις υποθέσεις Τele2 Sverige AB (C-203/15) και Watson και άλλων (C698/15) για την επεξεργασία δεδοµένων προσωπικού χαρακτήρα στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες. Ουσιαστικές,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. MEΡOΣ A Εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. MEΡOΣ A Εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ MEΡOΣ A Εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας Περ. αριθ. Σελ. Κεφ. Ι. Γενική εισαγωγή 1. Η ιδιοκτησία ως αντικείμενο προσβολής... 1-4 1 2. Xαρακτηριστικά των εγκλημάτων κατά της ιδιοκτησίας... 5-7

Διαβάστε περισσότερα

Ποιο άτομο θεωρείται παιδί;

Ποιο άτομο θεωρείται παιδί; Ποιο άτομο θεωρείται παιδί; Παιδιά θεωρούνται όλα τα αγόρια και τα κορίτσια από 0 έως 18 ετών. Ποια είναι τα δικαιώματα του παιδιού; Σύμφωνα με την Σύμβαση για τα Δικαιώματα των παιδιών Απαγόρευση διακρίσεων

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 151/2011

Α Π Ο Φ Α Σ Η 151/2011 Αθήνα, 22-12-2011 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/6472-1/22-12-2011 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Α Π Ο Φ Α Σ Η 151/2011 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, ΑΠ: Γ/ΕΞ/5792-1/ Α Π Ο Φ Α Σ Η 153/2011

Αθήνα, ΑΠ: Γ/ΕΞ/5792-1/ Α Π Ο Φ Α Σ Η 153/2011 Αθήνα, 24-11-2011 ΑΠ: Γ/ΕΞ/5792-1/24-11-2011 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Ταχ. /νση: ΚΗΦΙΣΙΑΣ 1-3 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 210-6475600 FAX: 210-6475628 Α Π Ο Φ Α Σ Η 153/2011

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 1. Άρθρο 2. Άρθρο 3. Άρθρο 4. Επίσημα κείμενα και διδακτικό υλικό. Ορισμός του παιδιού. Παιδί θεωρείται ένα άτομο κάτω των 18 ετών.

Άρθρο 1. Άρθρο 2. Άρθρο 3. Άρθρο 4. Επίσημα κείμενα και διδακτικό υλικό. Ορισμός του παιδιού. Παιδί θεωρείται ένα άτομο κάτω των 18 ετών. Ορισμός του παιδιού Παιδί θεωρείται ένα άτομο κάτω των 18 ετών. Άρθρο 1 Απαγόρευση διακρίσεων Κάθε παιδί πρέπει να αντιμετωπίζεται χωρίς διακρίσεις λόγω χρώματος, φύλου, γλώσσας, θρησκείας, άποψης, χώρας

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, $$202$$ Αριθ. Πρωτ.: $$201$$

Αθήνα, $$202$$ Αριθ. Πρωτ.: $$201$$ Αθήνα, $$202$$ Αριθ. Πρωτ.: $$201$$ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Ταχ. /νση: ΚΗΦΙΣΙΑΣ 1-3 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 210-6475601 FAX: 210-6475628 Α Π Ο Φ Α Σ Η 11/2011 (Τµήµα)

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 23/2014

Α Π Ο Φ Α Σ Η 23/2014 ΕΠΕΙΓΟΝ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 25-02-2014 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/1331/25-02-2014 Α Π Ο Φ Α Σ Η 23/2014 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 1.ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ,ΓΕΝΙΚΑ Ο σύγχρονος πολιτισμός αναπτύσσεται με κέντρο και σημείο αναφοράς τον Άνθρωπο. Η έννομη τάξη, διεθνής και εγχώρια, υπάρχουν για να υπηρετούν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, LL.M., Υπ. Δ.Ν. ΕΝΟΤΗΤΑ : «ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ-ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ» - 1 - Οι δημόσιοι υπάλληλοι περαιτέρω οφείλουν να

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ «Επιτομή Γενικού Διοικητικού Δικαίου» του Απ. Γέροντα, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη 2014

ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ «Επιτομή Γενικού Διοικητικού Δικαίου» του Απ. Γέροντα, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη 2014 ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ «Επιτομή Γενικού Διοικητικού Δικαίου» του Απ. Γέροντα, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη 2014 Κεφάλαιο πρώτο: ΙΙ. Η διοίκηση, ΙΙΙ. Το διοικητικό δίκαιο (σελ. 16 25) Σκοπός των ως

Διαβάστε περισσότερα

[όπως ισχύει μετά το ν. 2447/1996] ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΕΚΤΟ Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Η Σ Υ Μ Π Α Ρ Α Σ Τ Α Σ Η

[όπως ισχύει μετά το ν. 2447/1996] ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΕΚΤΟ Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Η Σ Υ Μ Π Α Ρ Α Σ Τ Α Σ Η Αστικός Κώδικας [όπως ισχύει μετά το ν. 2447/1996] ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΕΚΤΟ Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Η Σ Υ Μ Π Α Ρ Α Σ Τ Α Σ Η Άρθρο 1666 - Ποιοί υποβάλλονται σε δικαστική συμπαράσταση "Σε δικαστική συμπαράσταση υποβάλλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Άρθρο 1. Σκοπός

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Άρθρο 1. Σκοπός ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Άρθρο 1 Σκοπός 1. Σκοπός του νόμου είναι η καταπολέμηση ιδιαίτερα σοβαρών εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας, που μπορούν να διασαλεύσουν

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση νόμου: «Δημόσιες υπαίθριες συναθροίσεις»

Πρόταση νόμου: «Δημόσιες υπαίθριες συναθροίσεις» Πρόταση νόμου: «Δημόσιες υπαίθριες συναθροίσεις» Κεφάλαιο Α Γενικές διατάξεις Άρθρο 1 Σκοπός Σκοπός του παρόντος νόμου είναι η διασφάλιση της άσκησης του δικαιώματος του συνέρχεσθαι δημοσίως και εν υπαίθρω,

Διαβάστε περισσότερα

Προς Το Δ.Σ. και τα μέλη της ΕΔΑΕ. Θέμα: «Έκδοση ιατρικών πιστοποιητικών για μη χρήση κράνους συνεπεία δερματοπάθειας».

Προς Το Δ.Σ. και τα μέλη της ΕΔΑΕ. Θέμα: «Έκδοση ιατρικών πιστοποιητικών για μη χρήση κράνους συνεπεία δερματοπάθειας». Αθήνα 12/9/2016 Προς Το Δ.Σ. και τα μέλη της ΕΔΑΕ. Θέμα: «Έκδοση ιατρικών πιστοποιητικών για μη χρήση κράνους συνεπεία δερματοπάθειας». Με την παρούσα έχω την τιμή να σας εκθέσω τα ακόλουθα: Για την lege

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση)καρδιολογικού)εργαστηρίου:) κίνδυνοι)και)νομικά)προβλήματα)

Οργάνωση)καρδιολογικού)εργαστηρίου:) κίνδυνοι)και)νομικά)προβλήματα) ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΠΡΑΞΗΣ ΤΩΝ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΩΝ Οργάνωση)καρδιολογικού)εργαστηρίου:) κίνδυνοι)και)νομικά)προβλήματα) Κοµπορόζος Χριστόφορος Καρδιολόγος, Πλωτάρχης (ΥΙ) επιµελητής καρδιολογικής κλινικής

Διαβάστε περισσότερα

Δικαστική συμπαράσταση. Ποιοι υποβάλλονται σε δικαστική συμπαράσταση:

Δικαστική συμπαράσταση. Ποιοι υποβάλλονται σε δικαστική συμπαράσταση: Δικαστική συμπαράσταση (Άρθρο 1666) Ποιοι υποβάλλονται σε δικαστική συμπαράσταση: Σε δικαστική συμπαράσταση υποβάλλεται ο ενήλικος όταν λόγω ψυχικής ή διανοητικής διαταραχής ή λόγω σωματικής αναπηρίας

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, ΑΠ: Γ/ΕΞ/4279/

Αθήνα, ΑΠ: Γ/ΕΞ/4279/ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 20-06-2011 ΑΠ: Γ/ΕΞ/4279/20-06-2011 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Ταχ. /νση: ΚΗΦΙΣΙΑΣ 1-3 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 210-6475600 FAX: 210-6475628 Α Π Ο Φ Α Σ Η 84/2011

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Εγκλεισμός σε σωφρονιστικό κατάστημα ατόμων που νοσηλεύονται σε. ψυχιατρικά καταστήματα κατά τη διαδικασία του ακούσιου εγκλεισμού.

Θέμα: Εγκλεισμός σε σωφρονιστικό κατάστημα ατόμων που νοσηλεύονται σε. ψυχιατρικά καταστήματα κατά τη διαδικασία του ακούσιου εγκλεισμού. 16 Νοεμβρίου 2009 Αριθμ. Πρωτ. 21006/08/1 Χειριστές: Φωτεινή Παντελίδου Υπουργείο Δικαιοσύνης Υπ όψιν Γενικού Γραμματέα Μεσογείων 96 115 27 Αθήνα Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης Υπ όψιν Γενικού

Διαβάστε περισσότερα

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 2: Κράτος Δικαίου 2

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 2: Κράτος Δικαίου 2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 2: Κράτος Δικαίου 2 Λίνα Παπαδοπούλου, Αν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Σχολής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ. Σύσταση Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας στα σώματα ασφαλείας και τους υπαλλήλους των καταστημάτων κράτησης

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ. Σύσταση Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας στα σώματα ασφαλείας και τους υπαλλήλους των καταστημάτων κράτησης ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ Σύσταση Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας στα σώματα ασφαλείας και τους υπαλλήλους των καταστημάτων κράτησης Άρθρο 1 Το άρθρο 1 του ν. 3938/2011 αντικαθίσταται ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

Δίκτυο Υπηρεσιών Πληροφόρησης & Συμβουλευτικής Εργαζομένων

Δίκτυο Υπηρεσιών Πληροφόρησης & Συμβουλευτικής Εργαζομένων Δίκτυο Υπηρεσιών Πληροφόρησης & Συμβουλευτικής Εργαζομένων Ιούλιος 2017 Η ευθύνη του εργοδότη κατά το Ν. 551/1915 Η ευθύνη του εργοδότη κατά τη νομοθεσία του ΙΚΑ-ΕΤΑΜ ΙΝΕ - ΓΣΕΕ www.inegsee.gr info@inegsee.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΟΓΙΚΗ ΔΟΜΗ Καθαρότητα στη σκέψη Σαφήνεια στην έκφραση Η μία σκέψη να εισάγει την άλλη Η προηγούμενη σκέψη να τεκμηριώνει την επόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

Δίκαιο Μ.Μ.Ε. Μάθημα 13: H προστασία των προσωπικών δεδομένων και ιδίως στο διαδίκτυο. Επικ. Καθηγητής Παναγιώτης Μαντζούφας Τμήμα Νομικής Α.Π.Θ.

Δίκαιο Μ.Μ.Ε. Μάθημα 13: H προστασία των προσωπικών δεδομένων και ιδίως στο διαδίκτυο. Επικ. Καθηγητής Παναγιώτης Μαντζούφας Τμήμα Νομικής Α.Π.Θ. Δίκαιο Μ.Μ.Ε. Μάθημα 13: H προστασία των προσωπικών δεδομένων και ιδίως στο διαδίκτυο Επικ. Καθηγητής Παναγιώτης Μαντζούφας Τμήμα Νομικής Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ο διαγωνισμός της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης προϋποθέτει, ως γνωστόν, συνδυασμό συνδυαστικής γνώσης της εξεταστέας ύλης και θεμάτων πολιτικής και οικονομικής επικαιρότητας. Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 15/ 2011

Α Π Ο Φ Α Σ Η 15/ 2011 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 15-03-2011 ΑΠ: Γ/ΕΞ/1805/15-03-2011 Ταχ. /νση: ΚΗΦΙΣΙΑΣ 1-3 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 210-6475600 FAX: 210-6475628 Α Π Ο Φ Α Σ Η 15/ 2011

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, Μ.Δ.Ε., Υπ. Δ.Ν ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΔΟΚΙΜΩΝ ΣΗΜΑΙΟΦΟΡΩΝ ΛΙΜΕΝΙΚΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α) Πηγες Διοικητικου Δικαιου Ως πηγή διοικητικού

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η Ο ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΑΙΓΑΙΟΥ

Α Π Ο Φ Α Σ Η Ο ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΑΙΓΑΙΟΥ Α.Δ.Α.: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΙΓΑΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ Δ/ΝΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Δ/ΝΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ Πειραιάς, 19.07.2017 Αρ. Πρωτ.: 42675 Ταχ. Δ/νση: Ακτή Μιαούλη & Μ. Μπότσαρη

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΕΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ Το ισχύον νομοθετικό καθεστώς ν.4321 με τροπ. με ν.4337/2015

ΧΡΕΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ Το ισχύον νομοθετικό καθεστώς ν.4321 με τροπ. με ν.4337/2015 ΧΡΕΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ Το ισχύον νομοθετικό καθεστώς ν.4321 με τροπ. με ν.4337/2015 «1. Όποιος δεν καταβάλλει τα βεβαιωμένα στη Φορολογική Διοίκηση χρέη προς το Δημόσιο, τα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, τις

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 70/2013

Α Π Ο Φ Α Σ Η 70/2013 ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 06-06-2013 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/3726/06-06-2013 Α Π Ο Φ Α Σ Η 70/2013 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακά Θέματα. Συμβάσεις ορισμένου χρόνου

Εργασιακά Θέματα. Συμβάσεις ορισμένου χρόνου Εργασιακά Θέματα Συμβάσεις ορισμένου χρόνου Μάρτιος 2017 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Ορισμός... 3 2. Είδη συμβάσεων ορισμένου χρόνου.. 3 3. Συμβάσεις ορισμένου και αορίστου χρόνου 4 4. Διαδοχικές συμβάσεις ορισμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΤ. : Το με αριθ / έγγραφο του Γραφείου Νομικού Συμβούλου Ι.Κ.Α. Ε.Τ.Α.Μ.

ΣΧΕΤ. : Το με αριθ / έγγραφο του Γραφείου Νομικού Συμβούλου Ι.Κ.Α. Ε.Τ.Α.Μ. «Άσκηση ενδίκων μέσων» ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΕΣΟΔΩΝ Γενικό Έγγραφο: Ε40/338/27-10-06 ΣΧΕΤ. : Το με αριθ. 15176/19-10-06 έγγραφο του Γραφείου Νομικού Συμβούλου Ι.Κ.Α. Ε.Τ.Α.Μ. Σας διαβιβάζουμε το ανωτέρω

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα και δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα και δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα και δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/3073-4/ Α Π Ο Φ Α Σ Η 92 /2014

Αθήνα, Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/3073-4/ Α Π Ο Φ Α Σ Η 92 /2014 1 ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 30-07-2014 2014 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/3073-4/30-07- Α Π Ο Φ Α Σ Η 92 /2014 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ

ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ 30 Ιανουαρίου 2003 Αριθµ. Πρωτ. 19020.2/01 Ειδ. Επιστήµονας: Ευτ. Φυτράκης 210-72.89.708 Κύριο Χρήστο Νικολουτσόπουλο Πρόεδρο Ένωσης Ελλήνων Εργατολόγων Αβέρωφ 11 104

Διαβάστε περισσότερα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα Θέμα: Θρησκευτική Ελευθερία Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα αναφορικά με το περιεχόμενο του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.»

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» Από τη δευτεροβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση με την επωνυμία «ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» τέθηκαν υπόψη μου το εξής περιστατικά: Οκτώ (8) από τα είκοσι ένα (21) μέλη του Δ.Σ., το

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4229, 5/2/2010

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4229, 5/2/2010 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΒΛΕΠΕΙ ΓΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΟΥ ΕΥΛΟΓΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΑΣΤΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΩΝ --------------------- Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. 2. Ερμηνεία. ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 48/2012

Α Π Ο Φ Α Σ Η 48/2012 Αθήνα, 25-04-2012 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/2996/25-04-2012 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Α Π Ο Φ Α Σ Η 48/2012 (Τµήµα) Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση Τµήµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΟ ΑΠΟΡΡΗΤΟ (άρθρο 371 ΠΚ παρ. 1)

ΙΑΤΡΙΚΟ ΑΠΟΡΡΗΤΟ (άρθρο 371 ΠΚ παρ. 1) 1 ΙΑΤΡΙΚΟ ΑΠΟΡΡΗΤΟ (άρθρο 371 ΠΚ παρ. 1) 1.Πολύ συχνά άγονται ενώπιον των δικαστηρίων υποθέσεις, κυρίως οικογενειακής υφής, στις οποίες ένα εκ των εµπλεκοµένων µερών, παρουσιάζει σοβαρά προβλήµατα υγείας,

Διαβάστε περισσότερα

Γραφεiο Προστασίας Δικαιωμάτων Ληπτών /ριων Υπηρεσιών Υγείας Γ.Ν. ΠΕΙΡΑΙΑ «ΤΖΑΝΕΙΟ»

Γραφεiο Προστασίας Δικαιωμάτων Ληπτών /ριων Υπηρεσιών Υγείας Γ.Ν. ΠΕΙΡΑΙΑ «ΤΖΑΝΕΙΟ» Γραφεiο Προστασίας Δικαιωμάτων Ληπτών /ριων Υπηρεσιών Υγείας Γ.Ν. ΠΕΙΡΑΙΑ «ΤΖΑΝΕΙΟ» ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ : ΜΑΡΙΑ ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟΥ ΠΕ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΚΟΥΤΣΑΒΔΗΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ ΠΕ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΟΙΚ. ΚΟΥΖΟΥΠΗ ΗΛΙΑΝΑ ΠΕ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΑΡΑΙΤΗΣΗΣ ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΑΣΥΛΟΥ ΜΕ ΣΚΟΠΟ ΤΗ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟΥ ΝΟΜΟΥ 3386/2005

Θέμα: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΑΡΑΙΤΗΣΗΣ ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΑΣΥΛΟΥ ΜΕ ΣΚΟΠΟ ΤΗ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟΥ ΝΟΜΟΥ 3386/2005 Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου Θέμα: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΑΡΑΙΤΗΣΗΣ ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΑΣΥΛΟΥ ΜΕ ΣΚΟΠΟ ΤΗ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟΥ ΝΟΜΟΥ 3386/2005 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικοί

Διαβάστε περισσότερα

Γραφεiο Προστασίας Δικαιωμάτων Ληπτών /ριων Υπηρεσιών Υγείας Γ.Ν. ΠΕΙΡΑΙΑ «ΤΖΑΝΕΙΟ»

Γραφεiο Προστασίας Δικαιωμάτων Ληπτών /ριων Υπηρεσιών Υγείας Γ.Ν. ΠΕΙΡΑΙΑ «ΤΖΑΝΕΙΟ» Γραφεiο Προστασίας Δικαιωμάτων Ληπτών /ριων Υπηρεσιών Υγείας Γ.Ν. ΠΕΙΡΑΙΑ «ΤΖΑΝΕΙΟ» ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ : ΠΡΟΙΣΤΑΜΕΝΟΣ ΜΑΡΙΑ ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟΥ ΠΕ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΚΟΥΤΣΑΒΔΗΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ ΠΕ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΟΙΚ. ΚΟΥΖΟΥΠΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Προϋποθέσεις αντικατάστασης Δικηγόρου διορισθέντα στα πλαίσια της παροχής δωρεάν νομικής βοήθειας.

ΘΕΜΑ: Προϋποθέσεις αντικατάστασης Δικηγόρου διορισθέντα στα πλαίσια της παροχής δωρεάν νομικής βοήθειας. ΘΕΜΑ: Προϋποθέσεις αντικατάστασης Δικηγόρου διορισθέντα στα πλαίσια της παροχής δωρεάν νομικής βοήθειας. Σας γνωστοποιούμε την εισήγηση του Γενικού Γραμματέα του Δικηγορικού Συλλόγου Καβάλας, Αθανασίου

Διαβάστε περισσότερα

18(Ι)/2014 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΕ ΔΙΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ. Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως:

18(Ι)/2014 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΕ ΔΙΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ. Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως: Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4430, 21.2.2014 Ν. 18(Ι)/2014 18(Ι)/2014 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΕ ΔΙΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Προοίμιο. Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ: L. 280, 26.10.2010,

Διαβάστε περισσότερα