ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΗΡΙΑ: η εκπαίδευση των γονέων των αναπήρων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΗΡΙΑ: η εκπαίδευση των γονέων των αναπήρων"

Transcript

1 ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΗΡΙΑ: η εκπαίδευση των γονέων των αναπήρων ήµου Γιολάντα, ρ. Ειδικής Παιδαγωγικής Εκπαιδευτικός ΠΕ60, ΚΕ...Υ. ΑΘΗΝΩΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Το παρόν άρθρο παρουσιάζει την εφαρµογή ενός προγράµµατος σεξουαλικής εκπαίδευσης, το οποίο απευθύνεται στις ιδιαίτερες ανάγκες εκπαίδευσης των γονέων των αναπήρων. Η συγκεκριµένη εκπαιδευτική παρέµβαση σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε, προκειµένου να υποστηρίξει τη διαχείριση της σεξουαλικότητας των αναπήρων από τους γονείς. Αναλύονται οι παράγοντες που δυσχεραίνουν την παροχή σεξουαλικής εκπαίδευσης και ενηµερότητας από τους γονείς προς τους ανάπηρους, καθώς και παρουσιάζονται οι αρχές των προγραµµάτων που εκπαιδεύουν τους γονείς των αναπήρων. Ακολούθως, παρουσιάζεται η θεωρητική προσέγγιση, η µεθοδολογία και η αξιολόγηση του εφαρµοσµένου προγράµµατος. Η αποτελεσµατικότητα της παρέµβασης αξιολογήθηκε από τους ίδιους τους γονείς και δείχνει ότι το εφαρµοσµένο πρόγραµµα διευκολύνει την προσέγγιση και διαπραγµάτευση της σεξουαλικότητας των αναπήρων. Λέξεις κλειδιά: ανάπηροι, γονείς αναπήρων, χειραφετική σεξουαλική παιδαγωγική 1. Εισαγωγή Η σεξουαλικότητα (sexuality) και η σεξουαλική εκπαίδευση (sexual education) των αναπήρων στους οποίους αποδίδεται η ετικέτα «άτοµα µε νοητική υστέρηση» προσδιορίζεται τις τελευταίες δεκαετίες ως θεµελιώδες ανθρώπινο δικαίωµα, το οποίο συνιστά πράξη προώθησης του αυτοκαθορισµού και της ποιότητας ζωής (Kempton & Kahn, 1991 Shuttleworth, 2007a Wade, 2002). Ωστόσο, η σεξουαλική ενεργοποίηση των αναπήρων εξακολουθεί να αποτελεί µία περιοχή αυξηµένης κοινωνικής ανασφάλειας, καθώς σχετίζεται µε απαγορευτικές κοινωνικές στάσεις και µε µακρόχρονιες συστηµικές παραδόσεις και πρακτικές που αποσκοπούν στην καταστολή και επιτήρηση της σεξουαλικότητας (Milligan & Neufeldt, 2001). Τα όρια που αντιµετωπίζουν οι ανάπηροι κατά τις προσπάθειες συγκρότησης της σεξουαλικής τους ταυτότητας εµπεριέχουν ιδιαίτερες µορφές διακρίσεων και περιορισµών που δυσχεραίνουν την πρόσβαση στη σεξουαλική έκφραση (sexual expression), καθώς και καθορίζουν τα επιτρεπτά πλαίσια της σεξουαλικής αυτενέργειας (sexual agency) (Held, 1992 Shuttleworth, 2003). Οι ανάπηροι στο σύγχρονο δυτικό πολιτισµό εντάσσονται σε πολιτισµικά και κοινωνικά συµφραζόµενα που κατηγοριοποιούν τη σεξουαλικότητά τους ως υποδεέστερη σε σχέση µε την ηγε- µονική ανδρισµική (Shuttleworth, 2003, 2007b Wilkerson, 2002). ISSN

2 Οι ιστορικές, επιστηµονικές και ιδεολογικές περιθωριοποιήσεις και αποσιωπήσεις ως προς την αναπηρία και τη σεξουαλικότητα κατασκευάζουν τις κυρίαρχες πολιτισµικές και κοινωνικές αντιλήψεις, µορφοποιούν τις κοινωνικές ιδεολογίες που επιδρούν στις στάσεις και αξίες των ειδικών της αναπηρίας, των επαγγελµατιών και των γονέων και διαµορφώνουν τις επίσηµες πολιτικές των υπηρεσιών που απευθύνονται στους ανάπηρους, καθώς και τα δοµικά και οργανωτικά τους όρια (Oliver, 1996 Rhodes, 1993 Shakespeare et al., 1996). Η κοινωνική αποδοχή των αναπήρων ως έµφυλων και σεξουαλικών υποκειµένων συναρτάται µε κοινωνικές µακροδοµές, δηλαδή, µε τις επίσηµες πολιτικές που ακολουθούνται και επηρεάζουν τους ανάπηρους και µε πρωτοβουλίες στην εκπαίδευση, όπως π.χ. την ανάπτυξη προγραµµάτων σπουδών, την εκπαιδευτική µεθοδολογία και την εκπαίδευση αναπήρων, γονέων και προσωπικού, ενώ οι µικροδοµές συναρτώνται µε τη στάση των οικογενειών και των επαγγελµατιών που παρέχουν φροντίδα και µε τη στάση της κοινότητας ως προς τη σεξουαλικότητα των αναπήρων (Fine & McClelland, 2006 Ludlow, 1991). Η σεξουαλικότητα των αναπήρων στα µικροπεριβάλλοντα εξαρτάται και διαµορφώνεται από τις στάσεις, αναπαραστάσεις, αξίες, πεποιθήσεις και αντιλήψεις του οικογενειακού συστήµατος, οι οποίες καθορίζουν το εύρος των σεξουαλικών εµπειριών και αλληλεπιδράσεων, καθώς και τη σεξουαλική αυτενέργεια των αναπήρων στην καθηµερινότητα (Hallstein et al., 1996 Stavros, 1991). Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να παρουσιάσει την εφαρµογή ενός προγράµµατος σεξουαλικής εκπαίδευσης, το οποίο απευθύνεται στις ιδιαίτερες ανάγκες εκπαίδευσης των γονέων των αναπήρων. Το πρόγραµµα σχεδιάστηκε, προκειµένου να υποβοηθήσει τη διαπραγ- µάτευση, διαχείριση και υποστήριξη της σεξουαλικότητας των αναπήρων από τους γονείς. Αναλύονται οι παράγοντες που δυσχεραίνουν την παροχή σεξουαλικής εκπαίδευσης από τους γονείς προς τους ανάπηρους, καθώς και οι βασικές αρχές των προγραµµάτων που απευθύνονται στους γονείς. Ακολούθως, παρουσιάζεται το θεωρητικό πλαίσιο, η µεθοδολογία και η αξιολόγηση του εφαρµοσµένου προγράµµατος ως προς την αποτελεσµατικότητά του Γονείς και σεξουαλικότητα αναπήρων Η κατανόηση του τρόπου µε τον οποίο διαχειρίζεται η σεξουαλικότητα των αναπήρων στα κοινωνικά συστήµατα απαιτεί τη γνώση των κοινωνικών στάσεων και αντιλήψεων για τα δικαιώµατα των αναπήρων στα θέµατα της σεξουαλικότητας (Marten, 2006 Rhodes, 1993). Οι παραδοσιακές κοινωνικές αναπαραστάσεις ως προς τη σεξουαλικότητα των αναπήρων, καθώς και οι πρακτικές που απορρέουν από αυτές εµπεριέχουν το στίγµα της αναπηρίας, το οποίο ISSN

3 επικυρώνει επιπρόσθετα στιγµατισµένη σεξουαλικότητα που αξιολογείται στα κοινωνικά συστήµατα µέσω αυστηρών ηθικών κριτηρίων (Fine & McClelland, 2006 Ortland, 2008). Η επισκόπηση της διεθνούς ερευνητικής βιβλιογραφίας για τις κοινωνικές στάσεις ως προς τη σεξουαλικότητα των αναπήρων δείχνει, ότι υφίσταται αποδοχή ποικίλων σεξουαλικών συµπεριφορών στο γενικό πληθυσµό, αλλά η αποδοχή µειώνεται ως προς τις συµπεριφορές των αναπήρων, καθώς οι ανάπηροι δεν κατανοούνται ως υπεύθυνα, ικανά και επαρκή σεξουαλικά υποκείµενα (Karellou, 2003 Katz et al., 2000 Oliver et al., 2002 Scotti et al., 1996 Swango-Wilson, 2008 Υool et al., 2003 Wolfe, 1997). Κάποιες έρευνες, όπως π.χ. αυτή της Wolfe (1997) δείχνουν διαφοροποιήσεις στην κοινωνική αποδοχή των σεξουαλικών δραστηριοτήτων των αναπήρων, η οποία σχετίζεται µε το νοητικό επίπεδο ή µε το φύλο, ενώ οι Christian et al. (2001) δείχνουν ότι οι περιοριστικές κοινωνικές στάσεις και αξίες παρεµποδίζουν τη σεξουαλική αυτενέργεια των αναπήρων. Οι γονείς των αναπήρων υπόκεινται στην επίδραση των κοινωνικών στάσεων (Cooper & Guillebaud, 1999) και εµφανίζουν στάσεις, οι οποίες δείχνουν σηµαντικές διαφοροποιήσεις ανάµεσα σε κατανόηση των σεξουαλικών αναγκών των αναπήρων και αποδοκιµασία, απόρριψη και καταπίεση αυτών των αναγκών (Craft, 1994 Hill, 2003). Ωστόσο, φαίνεται ότι οι γονείς, οι οποίοι κατανοούν τις σεξουαλικές ανάγκες των αναπήρων ενθαρρύνουν και υποστηρίζουν ελάχιστα την έκφρασή τους. Οι Cuskelly & Bryde (2004) συγκρίνουν τις στάσεις του προσωπικού ενός πλαισίου παροχής υπηρεσιών προς τους ανάπηρους, των γονέων και της κοινότητας ως προς τη σεξουαλικότητα ενήλικων αναπήρων και βρίσκουν ότι οι συντηρητικότερες στάσεις ανιχνεύονται στην οµάδα των γονέων. Οι µελέτες των Aunos & Feldman (2000), Lesseliers & Van Hove (2002), Löfgren-Märtenson (2004), Plaute et al. (2002) και Walcott (1997) δείχνουν ότι οι γονείς διατηρούν συχνότερα συντηρητικές/αρνητικές και αµφιθυµικές στάσεις για τη σεξουαλικότητα των αναπήρων. Αρνούνται την παροχή σεξουαλικής εκπαίδευσης και ενηµερότητας (sexual awaraness) στους ανάπηρους και τηρούν αρνητική, απαξιωτική και αποπροσανατολιστική συµπεριφορά απέναντι στη σεξουαλική αφύπνιση και ενεργοποίηση των αναπήρων. Τα θέµατα που απασχολούν τους γονείς είναι ο αυνανισµός, ο οποίος θεωρείται από την πλειοψηφία των γονέων ως η µοναδική αποδεκτή µορφή ενήλικης σεξουαλικότητας, η πιθανή σεξουαλική εκµετάλλευση και η οµοφυλοφιλία, ενώ η αλληλεπίδραση µέσω αποδεκτών κοινωνικών προτύπων σεξουαλικής έκφρασης, η εγκυµοσύνη και η προσβολή από σεξουαλικώς µεταδιδόµενα νοσήµατα ή από τον ιό HIV ανησυχεί σε σηµαντικό βαθµό (Cooper & Guillebaud, 1999 Rhodes, 1993). Στην ελληνική πραγµατικότητα ο Νιτσόπουλος (1992) µελετά τις στάσεις γονέων ως προς τη σεξουαλικότητα των αναπήρων και δείχνει σηµαντικά ISSN

4 συντηρητικές τάσεις, καθώς και ότι η παροχή σεξουαλικής ενηµερότητας από τους γονείς συναρτάται µε το φύλο των αναπήρων. Οι συνηθέστερες στρατηγικές των γονέων, προκειµένου να αντιµετωπίσουν τις σεξουαλικές αφυπνίσεις και ανησυχίες των αναπήρων είναι η αποτροπή και η αφεστίαση της προσοχής, η προστασία, η ετερονοµία, η εξάρτηση, η αρνητική ενίσχυση προς την κατεύθυνση της αποφυγής των σεξουαλικών συµπεριφορών, καθώς και η µετάθεση της εκπλήρωσης των σεξουαλικών αναγκών στο µέλλον (Ballan, 2001 ήµου, 2008 Lesseliers & Van Hove, 2002). Η παροχή σεξουαλικής εκπαίδευσης αντιµετωπίζεται από τους γονείς µε δυσφορία, επιφύλαξη και άρνηση, ενώ αντίθετα, οι ανάπηροι επιζητούν τη σεξουαλική ενηµέρωση από τους γονείς (Cooper & Guillebaud, 1999). Τα θέµατα της σεξουαλικότητας αποσταθεροποιούν τους γονείς, οι οποίοι προτιµούν να µεταβιβάζουν την ευθύνη στους επαγγελµατίες ιδιαίτερα κατά την εφηβεία (Hallstein et al., 1996). Η Ludlow (1991) υπογραµµίζει το γεγονός ότι οι περιοριστικές στάσεις των γονέων ως προς τη σεξουαλικότητα αυξάνουν τη σεξουαλική ευαλωτότητα των αναπήρων. Τα θέµατα της σεξουαλικότητας των αναπήρων ανησυχούν και αναστατώνουν τους γονείς, καθώς αποτελούν επιπρόσθετη πηγή άγχους, η οποία είναι σε θέση να αναστείλει την ευθύνη της διαχείρισής τους. Ο Speck (1996: 17) υπογραµµίζει το γεγονός ότι οι γονείς των αναπήρων διακατέχονται από «φόβο, άγνοια και συνήθεια». Ο φόβος απορρέει από την ελλιπή γνώση µίας συνθήκης, η οποία είναι άγνωστη ως προς τη διαχείρισή της από την πλειοψηφία των γονέων. Η άγνοια µεγεθύνεται από την απουσία διαθέσιµων πληροφοριών, οδηγιών, πηγών, κατευθύνσεων και εµπειριών, η οποία αποσταθεροποιεί τους γονείς κατά τη διαχείριση. Η συνήθεια αποτελεί παράγοντα που αποτρέπει την ανάδυση της σεξουαλικής ενεργοποίησης των αναπήρων, καθώς διαταράσσει το ρυθµό της καθηµερινότητας στο οικογενειακό σύστηµα. Επιπρόσθετα, ο Speck (1996) υπογραµµίζει το γεγονός ότι η σεξουαλικότητα των αναπήρων παρεµποδίζεται από την κοινωνική αποσιώπηση του θέµατος, η οποία λειτουργεί ως συνθήκη εκτεταµένης κοινωνικής συναίνεσης, στην οποία υπόκεινται και οι γονείς. Οι Couchoud & Neumann (1996) καταδεικνύουν ότι οι γονείς παρεµποδίζουν τη σεξουαλική ενεργοποίηση, καθώς συχνά δεν αναγνωρίζουν τους ανάπηρους ως έµφυλα υποκεί- µενα. Αποτελούν ανασταλτικό παράγοντα για ποικίλες δραστηριότητες των αναπήρων, οι οποίες σχετίζονται µε κοινωνικοποιητικές ευκαιρίες στα θέµατα της σεξουαλικότητας, όπως κοινωνική συνεύρεση αναπήρων, συµµετοχή σε κοινωνικές δραστηριότητες, ανταλλαγή επισκέψεων, κτλ. (Badelt, 1996) Η σεξουαλική εκπαίδευση των γονέων ISSN

5 Σύµφωνα µε τη Schuhrke (2008), η παροχή σεξουαλικής εκπαίδευσης στους ανάπηρους από τους γονείς εµφανίζει υψηλή κοινωνική συναίνεση. Οι γονείς αποτελούν εκπαιδευτές των αναπήρων και κατανοούνται ως «άµεσοι διαµεσολαβητές πληροφοριών» (Couchoud & Neumann, 1996: 251), καθώς είναι σε θέση να επιτρέψουν ή να αποτρέψουν διαδικασίες που σχετίζονται µε τη σεξουαλικότητα. Ωστόσο, οι γονείς ως συνήγοροι των αναπήρων κατά την παροχή κατάλληλης σεξουαλικής εκπαίδευσης συχνά αποτυγχάνουν (Ballan, 2001 McCabe, 1993). Οι βιβλιογραφικές αναφορές καταδεικνύουν ότι η εκπαίδευση των αναπήρων στα θέ- µατα της σεξουαλικότητας αποδίδει µακροπρόθεσµα µόνον όταν συµπεριλαµβάνεται το ευρύτερο οικογενειακό σύστηµα στις διαδικασίες εκπαίδευσης (Couchoud & Neumann, 1996 Katz, 2008). Επιπρόσθετα, η συµπερίληψη του οικογενειακού συστήµατος είναι σε θέση να αποδυναµώσει τις κοινωνικές προκαταλήψεις και απαγορεύσεις σε σχέση µε τη σεξουαλικότητα των αναπήρων (Katz, 2008). Οι Hingsburger et al. (2002) και Plaute et al. (2002) διαπιστώνουν ότι τα προγράµµατα σεξουαλικής εκπαίδευσης των αναπήρων απαιτούν περιεκτικές και ολιστικές προσεγγίσεις, οι οποίες οφείλουν να συµπεριλαµβάνουν το σχεδιασµό µακροπρόθεσµων παρεµβάσεων και αλλαγών στα περιβάλλοντα και τα συστήµατα. Τα εφαρµοσµένα προγράµµατα σεξουαλικής εκπαίδευσης που απευθύνονται στους ανάπηρους περιλαµβάνουν προσπάθειες επεξεργασίας και εφαρµογής παιδαγωγικών προσεγγίσεων και αρχών που απευθύνονται στις ιδιαίτερες ανάγκες τους (Blanchett and Wolfe, 2000 Hoyler-Hermann, 1996). Στην υπάρχουσα βιβλιογραφία έχει αναπτυχθεί σηµαντική προβλη- µατική σε σχέση µε τις προσεγγίσεις των προγραµµάτων, τα περιεχόµενα, τη µεθοδολογία, τις εκπαιδευτικές πηγές και τα υλικά και την αποτελεσµατικότητά τους (Hingsburger & Tough, 2002 McCabe, 1993). Η αναγκαιότητα εκπαίδευσης των γονέων στα θέµατα της σεξουαλικότητας των αναπήρων αναγνωρίστηκε αρχικά από τα πλαίσια παροχής υπηρεσιών προς τους ανάπηρους και έγιναν προσπάθειες εισαγωγής προγραµµάτων και συµβουλευτικής, προκειµένου οι οικείοι και το προσωπικό να αποκτήσουν επαρκείς και κατάλληλες δεξιότητες για την υποστήριξη και εκπαίδευση των αναπήρων στα κοινωνικά υποσυστήµατα (Couchoud & Neumann, 1996 Hallstein et al Kreinin, 2001). Η εµπειρία από την εφαρµογή των συγκεκριµένων προγραµ- µάτων έδειξε ότι η κατάλληλη εκπαίδευση, υποστήριξη και καθοδήγηση των γονέων διευκολύνει την ανταπόκρισή τους στις ανάγκες των αναπήρων (Ballan, 2001). Μία άλλη κατηγορία προγραµµάτων σχεδιάστηκε από επίσηµους φορείς και οργανισµούς και επιχειρεί ολιστική προσέγγιση, η οποία προϋποθέτει τη συµµετοχή των γονέων και των εκπαιδευτών στα προγράµµατα σεξουαλικής εκπαίδευσης των αναπήρων (Gossel, 1996), όπως π.χ. το πρόγραµµα «Special Love Talks» στην Αυστρία (Cizek & Kapella, 1998). Τα ολιστικά προγράµµατα επι- ISSN

6 διώκουν την εκπαίδευση του οικογενειακού και εκπαιδευτικού συστήµατος, τη συνεργασία µεταξύ των συστηµάτων και στοχεύουν κυρίως στην αλλαγή της στάσης του περιβάλλοντος απέναντι στη σεξουαλικότητα των αναπήρων (Wolfe, 1997). Η σεξουαλική εκπαίδευση των αναπήρων δεν παρέχεται αποκοµµένη από τις κυρίαρχες πολιτισµικές και κοινωνικές αξίες ως προς την αναπηρία, οι οποίες επιδρούν σε αυτές των γονέων και των εκπαιδευτών (Wolfe, 1997). Οι προσωπικές στάσεις, νόρµες και αξίες των µικροσυστηµάτων για τη σεξουαλικότητα διατηρούν ισχυρό αντίκτυπο στον αυτοπροσδιορισµό των αναπήρων επί των θεµάτων της σεξουαλικότητας (Christian et al., 2001). Οι προσωπικές αξίες για τη σεξουαλικότητα των αναπήρων είναι καθοριστικής σηµασίας και προϋποθέτουν την διερεύνηση των προσωπικών συναισθηµάτων και αξιών για τη σεξουαλικότητα, καθώς και την εξέταση δεδοµένων από την προσωπική σεξουαλική βιογραφία (Kreinin, 2001 Specht, 2008 Ward et al., 2001 Wolfe, 1997). 2. Το εφαρµοσµένο πρόγραµµα 2.1. Θεωρητικό πλαίσιο Θεωρητική κατεύθυνση του προγράµµατος αποτελεί η χειραφετική σεξουαλική παιδαγωγική (emanzipatorische sexualpädagogik), η οποία βασίζεται στην έννοια της χειραφέτησης (emanzipation) του κοινωνικού υποκειµένου µέσω της αµφισβήτησης των κοινωνικών δοµών εξουσίας στην παιδαγωγική σκέψη και πράξη (Valtl, 1997). Σύµφωνα µε τους Adorno & Horkheimer (1947/2000), χειραφέτηση συνιστά η αµφισβήτηση και κριτική θεώρηση των κυρίαρχων κοινωνικών, πολιτισµικών και ιδεολογικών δοµών εξουσίας από το κοινωνικό υποκείµενο χωρίς συγχρόνως να τις αντανακλά, και ενδεχοµένως να διατηρεί ως απώτερο σκοπό την αλλαγή αυτών των δοµών. Η σεξουαλική χειραφετική παιδαγωγική απορρέει από την παράδοση της κριτικής σκέψης και αποσκοπεί στην αυξανόµενη ανάληψη κοινωνικής ευθύνης του υποκειµένου και στην απελευθέρωσή του από βιογραφικούς και κοινωνικούς καταναγκασµούς (Sielert, 2004: 38). Η σεξουαλικότητα εννοιολογείται ως µία κοινωνικά και ιστορικά κατασκευασµένη κατηγορία και συνιστά ένα σύνθετο πολιτισµικό και ιστορικο-κοινωνικό φαινόµενο (Weeks, 2003). Κατά τον Φουκώ (1978/1982), η παραδοσιακή εκπαίδευση στα θέµατα της σεξουαλικότητας νοµιµοποιήθηκε στο παρελθόν από τις άρχουσες τάξεις και τους ιδεολογικούς τους φορείς ως µέσο κοινωνικού και εξουσιαστικού ελέγχου. Η παραδοσιακή σεξουαλική παιδαγωγική ολοκληρώθηκε ως εφαρµοσµένη ηθική θεωρία (Sielert, 2004: 29). Η χειραφετική σεξουαλική παιδαγωγική διαφοροποιείται από την «παραδοσιακή», καθώς διατηρεί πολιτικό και ιδεολογικό λόγο και τάσσεται στην πλευρά του υποκειµένου διαφυλάττοντας το από την ISSN

7 κοινωνική εργαλειοποίησή του. Επιπρόσθετα, κατανοείται και «είναι χειραφετική πολιτική εκπαίδευση» (Kentler, 1967, όπως αναφέρεται στο: Valtl, 1997: 49). Ο Valtl (1997) καταγράφει τις βασικές αρχές της χειραφετικής σεξουαλικής παιδαγωγικής: α) Τοποθετείται µε πολιτικό λόγο και πράξη στο κοινωνικό πεδίο. Τάσσεται εναντίον κάθε µορφής σεξουαλικών διακρίσεων που αφορούν σε κοινωνικές µειονότητες και υπερασπίζεται τα σεξουαλικά δικαιώµατα των έµφυλων υποκειµένων, β) Βασίζεται στην αυτονοµία των υποκειµένων. Προωθεί την ιδεολογική κριτική και την ανάλυση των κοινωνικών φαινοµένων, ώστε να αποκαλύπτονται οι περιορισµοί και οι προσπάθειες χειραγώγησης. Ενθαρρύνει τα υποκείµενα σε αναζήτηση προσωπικού εθολογικού προσανατολισµού κατά τη σύναψη των σεξουαλικών σχέσεων και συγκρούεται µε όλες τις προσεγγίσεις, οι οποίες καθορίζουν «κανονικότητες» στις σεξουαλικές συµπεριφορές, γ) Υπερασπίζεται τη σεξουαλικότητα από τις προσπάθειες παρέµβασης της «παραδοσιακής» παιδαγωγικής. Προσφέρει τη δυνατότητα για σεξουαλική αυτοδιάθεση και τη διαφυλάσσει από παρεµβάσεις που την περιορίζουν, δ) Προσανατολίζεται προς την κατεύθυνση της ανατροπής των προκαταλήψεων, στερεοτύπων και απαγορεύσεων. Αναλύει και ελέγχει τις σχέσεις εξουσίας ανάµεσα στα φύλα και καταπολεµά τη σεξουαλική βία στις έµφυλες σχέσεις, και ε) ιατηρεί µία ρεαλιστική αξιολόγηση της σεξουαλικότητας. Η σεξουαλικότητα δεν µπορεί να υπερεκτιµηθεί στο δυτικό πολιτισµικό πλαίσιο, καθώς οι οικονοµικές συνθήκες εξακολουθούν να είναι καθοριστικές. Η θεωρητική κατεύθυνση του προγράµµατος βασίζεται σε πολιτικές και παιδαγωγικές επιλογές, οι οποίες προϋποθέτουν τη διαφάνεια των ιδεολογικών του θέσεων. Το πρόγραµµα δεν περιορίζεται απλώς στην παροχή ενός πλαισίου πληροφοριών, γνώσεων, αντιλήψεων, πρακτικών, κτλ. οι οποίες µεταβιβάζονται στους συµµετέχοντες, αλλά η εκπαίδευση αποτελεί ένα δυναµικό πεδίο διαχείρισης και ένα σύνολο από διαρκώς υπό διαπραγµάτευση αναδυό- µενα θέµατα, τα οποία δεν κατανοούνται ως στατικά ή ολοκληρωµένα που διαφυλάσσονται από αµφισβήτηση και κριτική θεώρηση (Sielert & Valtl, 2000). Επίσης, το εφαρµοσµένο πρόγραµµα της χειραφετικής σεξουαλικής εκπαίδευσης δεν περιορίζεται σε µια παιδαγωγική ρητορική, η οποία αποβλέπει στην απλή προσαρµογή σε ένα ήδη υπάρχον κοινωνικό σύστηµα έµφυλων σχέσεων και σε συµπεριφορές οι οποίες είναι προκαθορισµένες, αλλά προτείνει εργαλεία δράσης (Timmermanns et al., 2004). Τα νοήµατα τα οποία διαπραγµατεύονται κατά την εκπαίδευση είναι σε θέση να µετασχηµατιστούν σε πράξη και σε ενεργητική στάση των συµµετεχόντων µέσω της ανάληψης της προσωπικής ευθύνης Σκοποί, στόχοι, περιεχόµενα ISSN

8 Γενικός σκοπός του εφαρµοσµένου προγράµµατος είναι η εκπαίδευση των συµµετεχόντων στα θέµατα της σεξουαλικότητας, ώστε να ενισχύεται η δράση τους για συνειδητές και κοινωνικά υπεύθυνες συµπεριφορές κατά την αποδοχή των αναπήρων ως έµφυλων υποκειµένων και κατά την απόδοση δικαιωµάτων σεξουαλικού αυτοπροσδιορισµού. Επίσης, το πρόγραµµα επιχειρεί τη συγκρότηση ενός κριτικού λόγου για τη σεξουαλικότητα και προσπαθεί να υποστηρίξει µία παιδαγωγική, η οποία στηρίζεται στην ενίσχυση και ενθάρρυνση των µηχανισµών ριζοσπαστικής κριτικής και αντίστασης που οι παραδοσιακές εκπαιδευτικές διαδικασίες προσπαθούν να αποδυναµώσουν (Sielert, 2004). Το προτεινόµενο χειραφετικό πρόγραµµα σεξουαλικής εκπαίδευσης διατηρεί ως κεντρικό στόχο την ενίσχυση εκείνων των ικανοτήτων και δεξιοτήτων των συµµετεχόντων µέσω των οποίων θα είναι σε θέση να συγκεκριµενοποιούν, να κατανοούν και να διαχειρίζονται τα θέµατα της σεξουαλικότητας των αναπήρων. Ειδικότερα, αποσκοπεί στην επαναδιατύπωση των κυρίαρχων αντιλήψεων για τη σεξουαλικότητα των αναπήρων και στο µετασχηµατισµό των παγιωµένων σχηµάτων που τα συγκείµενα της αναπηρίας κατασκευάζουν. Προτείνεται η επεξεργασία των κυρίαρχων αντιλήψεων και αξιών ως προς τη σεξουαλικότητα µέσω συνειδητοποίησης, στοχασµού, κριτικής προσέγγισης και επαναδιαπραγµάτευσης, ενώ επιχειρείται αλλαγή των περιοριστικών, συµµορφωτικών πεποιθήσεων και αξιών για τα θέµατα της σεξουαλικότητας προς µία κατεύθυνση αναστοχαστικής διαδικασίας αντιλήψεων και πρακτικών (Bosch, 2004 Sielert & Valtl, 2000). Το πρόγραµµα σκοπεύει στην ενίσχυση των χειραφετητικών διεργασιών µε τις οποίες οι συµµετέχοντες γίνονται ικανοί να ελέγχουν τα κοινωνικά δεδοµένα ως προς την αναπηρία και να επεµβαίνουν σε αυτά. Ουσιαστική επιδίωξη του προγράµµατος αποτελεί η νοητική χειραφέτηση των συµµετεχόντων, η οποία αναφέρεται στην αυτονοµία της σκέψης και η κοινωνική χειραφέτησή τους, η οποία αναφέρεται στην αυτονοµία της πράξης (Valtl, 1997). Τα περιεχόµενα του προγράµµατος διαµορφώνονται σε τρία επίπεδα διδακτικών προσεγγίσεων, όπως αναφέρεται στους Sielert & Valtl (2000): α) το µακροδιδακτικό επίπεδο, το οποίο σχετίζεται µε τις χειραφετικές θεωρίες για τη σεξουαλικότητα και την αναπηρία, β) το µεσοδιδακτικό επίπεδο, το οποίο σχετίζεται µε τον αναστοχασµό των θεµάτων και σκοπών των επιµέρους ενοτήτων του προγράµµατος, και γ) το µικροδιδακτικό επίπεδο, το οποίο αναφέρεται στην επίτευξη των στόχων και στις ανάγκες των συµµετεχόντων. Από την επισκόπηση της σχετικής µε το θέµα βιβλιογραφίας (Bosch & Suykerbuyk, 2006 Hopf, 2002 Schmidt, 2005 Sielert, 1991, 2005 Sielert & Valtl, 2000 Timmermanns & Tuider, 2008), καθώς και από την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών αναγκών των συµµετεχόντων στο πρόγραµµα συµπεριλήφθηκαν οι εξής θεµατικές ενότητες: α) Η σεξουαλικότητα (έν- ISSN

9 νοια, υποκειµενικές πεποιθήσεις και σηµασίες), β) Η σεξουαλικότητα σε άλλες ιστορικές περίοδους (ιστορική, κοινωνική και πολιτισµική προσέγγιση), γ) Φύλο και σεξουαλικότητα (έµφυλες ταυτότητες, στερεότυπα των φύλων, προκαταλήψεις), δ) Σύγχρονα πρότυπα οικογένειας (µορφές, στερεοτυπικά πρότυπα), ε) Σεξουαλικές ταυτότητες (ετεροφυλοφιλία, οµοφυλοφιλία, καταπολέµηση των διακρίσεων), στ) Σεξουαλικότητα και βία (σεξουαλική εκµετάλλευση, πορνεία), ζ) Σεξουαλικότητα και ΜΜΕ (σεξισµός, διαφήµιση, πορνογραφία), η) Η αναπηρία (έννοια και προσεγγίσεις), θ) Αναπηρία και σεξουαλικότητα (κοινωνικές στάσεις και όρια), ι) Αναπηρία και σεξουαλική συµπεριφορά (κοινωνικό και πολιτισµικό πλαίσιο), και κ) Αναπηρία και σεξουαλική παιδαγωγική και συµβουλευτική (αρχές και κατευθύνσεις) Μέθοδος και τεχνικές Η µέθοδος η οποία ακολουθήθηκε κατά την εφαρµογή του προγράµµατος υπήρξε αντίστοιχη µε τις απαιτήσεις του περιεχοµένου (Sielert & Valtl, 2000). ηλαδή, µία µέθοδος, η οποία προωθεί και επιτρέπει την ανάπτυξη εκείνων των νοητικών διεργασιών και στρατηγικών δράσης µέσω των οποίων οι συµµετέχοντες θα είναι σε θέση να διατυπώνουν ένα διαφορετικό λόγο για τη σεξουαλικότητα (Timmermanns et al., 2004). Ως παιδαγωγική πρόταση το χειραφετικό πρόγραµµα σεξουαλικής εκπαίδευσης επιτελεί τη λειτουργία µίας σκόπιµης και κριτικής ενεργοποίησης της παιδαγωγικής σχέσης. Η βιωµατική µέθοδος προτείνει τη µάθηση, η οποία απορρέει από την επεξεργασία των προσωπικών βιωµάτων και εµπειριών σε κοινωνικές καταστάσεις, καθώς και την επεξεργασία σε υψηλότερους βαθµούς αναπλαισίωσης, δηλαδή, γενικευµένης γνώσης που υποστηρίζει την κατανόηση ευρύτερων θεµάτων της σεξουαλικότητας (Timmermanns & Tuider, 2008). Μέσω της βιωµατικής µεθόδου κατανοείται η σύνδεση µε τις πολλαπλές όψεις και σχέσεις ανάµεσα στα γεγονότα και τις καταστάσεις, διαµορφώνονται κριτήρια µε τα οποία ελέγχονται οι προσωπικές προκαταλήψεις, καθώς και ανασκευάζονται τα κοινωνικά στερεότυπα για τη σεξουαλικότητα, τα οποία προκύπτουν από τις κυρίαρχες κοινωνικές παραδοχές και αντιλήψεις (Nespor, 2008). Η βιωµατική µέθοδος επιτρέπει την κατανόηση της έννοιας «σεξουαλικότητα» κατά τρόπο που να στηρίζεται σε επεξεργασµένες κοινωνικές αξίες και διατηρεί µία «ολική» προσέγγιση, δηλαδή, επιχειρεί να επικοινωνήσει τα προς επεξεργασία πολιτισµικά και κοινωνικά νοήµατα µε τη συνολική προσωπικότητα των συµµετεχόντων (Nespor, 2008). Τα προβλήµατα τα οποία τίθενται στους συµµετέχοντες κατά την επεξεργασία των ενοτήτων του προγράµµατος µε τη µορφή παρεµβατικών ασκήσεων ευαισθητοποίησης δεν αποβλέπουν µόνο στην κατάκτηση κοινωνικών νοηµάτων, αλλά επίσης εκπαιδεύουν στην κατάλληλη δράση/πράξη, προσδιορίζουν δηλαδή τη συµπεριφορά του υποκειµένου (Sielert, 2004). ISSN

10 Ο συντονιστής αναλαµβάνει να διαµεσολαβεί στις συνεδρίες κατά τρόπο που διευκολύνει και ενισχύει την ανακάλυψη και την κριτική σκέψη των συµµετεχόντων, ενώ οι εισαγό- µενες θεµατικές ενότητες γίνονται αντικείµενο κριτικής επεξεργασίας και προβληµατισµού από τους συµµετέχοντες που επιδιώκεται να καταστούν ικανοί να συνεργάζονται και να προβάλλουν τη δική τους αντίληψη σχετικά µε την πορεία επεξεργασίας ενός θέµατος µέσω των δοµηµένων υποενοτήτων (Sielert & Valtl, 2000). Οι συµµετέχοντες δεν κατανοούνται ως παθητικοί αποδέκτες πολιτισµικών προϊόντων, αλλά ως ήδη ενεργοί κοινωνικοί δρώντες. Συµµετέχουν ενεργά στην παραγωγή γνώσης µε την ικανότητά τους να ορίζουν καταστάσεις, να τις αναλύουν και να αναπτύσσουν στρατηγικές αντιµετώπισής τους (Sielert & Valtl, 2000). Ο προβληµατισµός, η υποβολή ερωτήσεων, η διατύπωση αµφιβολιών και η αντιπαράθεση απόψεων από τους συµµετέχοντες συνιστά την έναρξη µίας αυθεντικής ενέργειας απόκτησης γνώσης, καθώς και την έναρξη µίας ενέργειας για την ανατροπή του «υπερκαθορισµού» από τις κυρίαρχες κοινωνικές αναπαραστάσεις και αντιλήψεις (Sielert, 2004). Η εισαγωγή στο πρόγραµµα έγινε µε τεχνικές, οι οποίες διευκόλυναν τη σταδιακή εξοικείωση και γνωριµία των συµµετεχόντων, όπως: δηµιουργία οµάδας, ασκήσεις γνωριµίας και εµπιστοσύνης, σύνταξη του συµβολαίου της οµάδας και αναπλαισίωση από το συντονιστή (Nespor, 2008). Οι θεµατικές ενότητες και υποενότητες του εφαρµοσµένου προγράµµατος διαπραγµατεύτηκαν κυρίως µε τις εξής τεχνικές: α) δηµιουργία υποοµάδων, β) επεξεργασία των ασκήσεων ευαισθητοποίησης στις υποοµάδες, γ) ερωτηµατολόγια και γραπτή επεξεργασία των απόψεων, δ) επεξεργασία του παραγώµενου υλικού στην ολοµέλεια, ε) συζήτηση και σχολιασµός κειµένων και οπτικοακουστικού υλικού, και στ) καταιγισµός ιδεών (Timmermanns & Tuider, 2008). Επίσης, τηρήθηκαν από το συντονιστή πρωτόκολλα του παραγόµενου υλικού από τους συµµετέχοντες, καθώς και ηµερολόγιο/αρχείο. 3. Μεθοδολογία του προγράµµατος 3.1. Συµµετέχοντες Το πρόγραµµα εφαρµόστηκε σε εργαστήριο ειδικής επαγγελµατικής εκπαίδευσης και κατάρτισης (ΕΕΕΕΚ) για έφηβους και µετέφηβους ανάπηρους της ευρύτερης εκπαιδευτικής περιφέρειας των Αθηνών. Οι συµµετέχοντες στο πρόγραµµα είναι 15 γονείς και κηδεµόνες αναπήρων, οι οποίοι αναφέρονται στο εκπαιδευτικό πλαίσιο των αναπήρων. Τα δηµογραφικά δεδο- µένα των συµµετεχόντων κατανέµονται ως εξής: Ως προς το φύλο συµµετέχουν 1 (7%) άνδρας και 14 (93%) γυναίκες. Ως προς την ηλικία 7 (46%) γονείς ανήκουν στην ηλικιακή οµάδα των ISSN

11 35-45, 7 (46%) στην οµάδα και 1 (7%) στην οµάδα ετών. Ως προς την οικογενειακή κατάσταση 13 (86%) είναι έγγαµοι, 1 (7%) σε διάσταση και 1 (7%) διαζευγµένος/η. Ως προς το κοινωνικοµορφωτικό επίπεδο 7 (47%) είναι απόφοιτοι δηµοτικού, 2 (13%) απόφοιτοι γυµνασίου, 5 (33%) απόφοιτοι λυκείου/τεχνικής σχολής και 1 (7%) απόφοιτος ΑΕΙ. Ως προς την επαγγελµατική απασχόληση 3 (20%) εργάζονται στο δηµόσιο τοµέα, 4 (27%) στον ιδιωτικό τοµέα και 8 (53%) ασχολούνται µε οικιακά. Επίσης, οι συµµετέχοντες έχουν υπό την κηδεµονία τους 15 ανάπηρους (12 έφηβους και 3 έφηβες), ηλικίας από 14 έως 28 ετών. Το πρόγραµµα διήρκεσε 6 µήνες από τον Ιανουάριο έως τον Ιούνιο του Υλοποιήθηκε σε 16 συνεδρίες, διάρκειας 3 ωρών η κάθε µία Μέσα συλλογής δεδοµένων Η αξιολόγηση της αποτελεσµατικότητας του προγράµµατος έγινε µε ερωτηµατολόγιο, το οποίο περιέλαβε τα δηµογραφικά δεδοµένα των γονέων (φύλο, ηλικία, οικογενειακή κατάσταση, κοινωνικοµορφωτικό επίπεδο, επαγγελµατική απασχόληση, φύλο ανάπηρου κηδεµονευόµενου και ηλικία του), καθώς και έξι (6) ανοιχτές ερωτήσεις (βλέπε παράρτηµα) Ανάλυση δεδοµένων Η ανάλυση των δεδοµένων έγινε µε ποιοτική µέθοδο, προκειµένου να αποσπαστούν τα υποκει- µενικά νοήµατα των συµµετεχόντων στην έρευνα. Για τη συγκριτική τους ανάλυση και τη συναγωγή συµπερασµάτων, εφαρµόστηκε η µέθοδος της ανάλυσης περιεχοµένου, η οποία αντιστοιχεί στην ποσοτικοποίηση των απαντήσεων στα ερωτηµατολόγια που περιέχουν ανοιχτού τύπου ερωτήσεις και επιτρέπει συγχρόνως τη συστηµατική τους διερεύνηση (Κυριαζή, 2002: ) ιαδικασία συλλογής δεδοµένων Το ερωτηµατολόγιο επιδόθηκε στους συµµετέχοντες πριν την έναρξη του προγράµµατος ατο- µικά και συµπληρώθηκε κατά τη διάρκεια µίας συνεδρίας. Το ίδιο ερωτηµατολόγιο επιδόθηκε µετά την ολοκλήρωση του προγράµµατος και συµπληρώθηκε σε µία συνεδρία. Επεξηγήθηκε η αναγκαιότητα συµπλήρωσης του ερωτηµατολογίου, καθώς και ζητήθηκε η προφορική άδεια όλων των συµµετεχόντων για τη δηµοσίευση των αποτελεσµάτων Ευρήµατα Α) Αρχική αξιολόγηση ISSN

12 Η επεξεργασία των ερωτηµατολογίων (Ε) της αρχικής αξιολόγησης δείχνει ότι οι γονείς κατά πλειοψηφία δυσκολεύονται σηµαντικά να διαχειριστούν τα θέµατα της σεξουαλικότητας των αναπήρων. Αναλυτικότερα, 4 (26,6%) γονείς αναφέρουν ότι διακατέχονται από φόβο και άγχος κατά την ανάδυση του θέµατος στο οικογενειακό σύστηµα, ενώ 5 (33,3%) γονείς δεν διαχειρίζονται µε κανέναν τρόπο το θέµα. Η ελλιπής διαχείριση αποδίδεται από τους ίδιους τους γονείς στις ελλιπείς γνώσεις τους και στην έλλειψη κατευθύνσεων για τη διαπραγµάτευσή του. Οι γονείς αναφέρουν: «εν µπορώ ακόµη, διστάζω πολύ, πώς να τα πω;» (Ε7) «Ναι, [έχουµε συζητήσει] αλλά δυσκολεύοµαι πολύ να απαν- τήσω σε ερωτήσεις που αφορούν το σεξ» (Ε12) «Το αποφεύγω γιατί δεν ξέρω πώς να του το πω» (Ε13). 5 (33,3%) γονείς αναφέρουν ότι συζητούν «κάποια» θέµατα ωστόσο, η πρωτοβουλία απορρέει από τους ανάπηρους, οι οποίοι φαίνεται να διακινούν και να επιζητούν την επικοινωνία, αλλά οι γονείς αδυνατούν να την παρέχουν: «Τις περισσότερες φορές µε ρωτά εκείνος [ανάπηρος]» (Ε15). Μόνον 3 (20%) γονείς αναφέρουν ότι συζητούν µε τους ανάπηρους για τη σεξουαλικότητα ωστόσο, µε αποσπασµατικό και ελλειµµατικό τρόπο. Η ποσότητα και ποιότητα αυτής της ελλιπούς ενηµέρωσης διαφοροποιείται ανάµεσα στο ανάπηρο και στο µη ανάπηρο µέλος της οικογένειας, δηλαδή, οι πληροφορίες και η ενηµέρωση που παρέχονται στο ανάπηρο µέλος είναι σηµαντικά περιορισµένες, ελλιπείς και ανεπαρκείς. Στα ερωτηµατολόγια Ε2, Ε3, Ε8, Ε10, Ε12 καταγράφεται µε σαφήνεια ο προσωπικός φόβος διαχείρισης του θέµατος, ο οποίος παράγει την απουσία διαχείρισης. Τα θέµατα της σεξουαλικότητας στα οποία αναφέρονται οι γονείς διαφοροποιούνται σύµφωνα µε το φύλο του ανάπηρου. Στους ανάπηρους έφηβους παρέχονται κάποια στοιχεία για τη σεξουαλική αλληλεπίδραση και τον αυνανισµό, ενώ στις ανάπηρες έφηβες αναφέρονται θέµατα, τα οποία σχετίζονται µε το σώµα, την περίοδο και τη σεξουαλική βία. 1 (6,6%) γονέας αναφέρει τη χρήση εκτεταµένων λεκτικών απαγορεύσεων και αποτροπών από πλευράς του προς τον ανάπηρο έφηβο. Οι δυσκολίες που αντιµετωπίζουν οι γονείς κατά την παροχή σεξουαλικής ενηµερότητας αφορούν κυρίως τον κατάλληλο τρόπο παροχής πληροφοριών και τη µορφή που θα πρέπει να έχουν οι απαντήσεις. Όλοι οι γονείς (100%) αναφέρονται στη σεξουαλική εκπαίδευση των αναπήρων ως συνθήκη σηµαντικά φοβογόνο και αγχογόνο: «Όσο µεγαλώνει τόσο πιο πολύ φοβάµα» (Ε5) «εν ξέρω αν οι απαντήσεις που δίνω είναι ο σωστός τρόπος για να καταλάβει» (Ε11) [φοβάµαι] «Τα πάντα» (Ε15). ISSN

13 Οι απαντήσεις των γονέων για πλευρές της σεξουαλικότητας που δεν θα ήθελαν να βιώσει ο/η ανάπηρος/η εµφανίζουν σηµαντικά ευρήµατα. 3 (20%) γονείς δεν κατανοούν την ερώτηση, 1 (6,6%) αναφέρει το φόβο από πιθανή ανεξέλεγκτη σεξουαλική συµπεριφορά, 1 (6,6%) το φόβο πιθανών ακατάλληλων συµπεριφορών, 1 (6,6%) την πιθανότητα του γάµου και 1 (6,6%) την πιθανότητα άσκησης σεξουαλικής βίας προς την ανάπηρη. Τα θέµατα στα οποία όλοι (100%) οι γονείς αναµένουν να εκπαιδευτούν στο εφαρµοσµένο πρόγραµµα αφορούν κυρίως γνωστικές δεξιότητες που σχετίζονται µε την κατάλληλη διαχείριση. 2 (13,3%) γονείς καταγράφουν επιπλέον τη συναισθηµατική και κοινωνική διαχείριση της σεξουαλικότητας. Οι γονείς αναφέρουν: «Σχεδόν τα πάντα» (Ε5) «Όταν κοιτάζει πράγµατα στην καθηµερινότητα (τηλεόραση, εικόνες, σκηνές δρόµου µε αγαπησιάρικο περιεχόµενο) πώς το εξηγείς» (Ε6) «Την επαφή µε το άλλο φύλο και πώς να την εξηγήσω» (Ε8). «Όλα όσα έχουν να κάνουν µε τη σεξουαλικότητα» (Ε9) Οι προσδοκίες σχεδόν όλων των γονέων από το πρόγραµµα αφορούν κυρίως την εκπαίδευσή τους στη γνωστική διαπραγµάτευση και διαχείριση της σεξουαλικότητας των αναπήρων. 1 (6,6%) γονέας ζητά «βοήθεια» από το πρόγραµµα και 2 (13,3%) επιζητούν την άρση των φόβων τους. Οι γονείς αναφέρουν: «Να ενηµερωθώ πώς να χειριστώ το όλο θέµα» (Ε8) «Να µάθω πράγµατα, να απαντάω στις ερωτήσεις της κόρης µου και να µην φοβάµαι» (Ε12) «Να διώξω τον πολύ µεγάλο φόβο µου γι' αυτήν την άγνωστη και πονεµένη ιστορία» (Ε13) «Να µπορέσω να µάθω τρόπους και πληροφορίες, ώστε µετά το τέλος του προγράµµατος να µπορέσω να του απαντάω πιο ανοιχτά στις ερωτήσεις του και να τον βοηθήσω να µπορεί να έχει όσο το δυνατόν µία πιο οµαλή σεξουαλική ζωή» (Ε15) Β) Τελική αξιολόγηση Η επεξεργασία των ερωτηµατολογίων της τελικής αξιολόγησης δείχνει ότι οι γονείς διαφοροποιούνται κατά τις προσπάθειες διαχείρισης της σεξουαλικότητας των αναπήρων προς µία θετική κατεύθυνση. 11 (73,3%) γονείς αναφέρουν ότι προσεγγίζουν µε σχετική ασφάλεια τις αναφορές των αναπήρων στα θέµατα της σεξουαλικότητας. Οι συγκεκριµένοι γονείς κάνουν πράξη τις αποκτηµένες γνώσεις από την εκπαίδευσή τους στο πρόγραµµα µε εξατοµικευµένο τρόπο και ανάλογα µε την εκάστοτε συνθήκη στην οποία αναδύεται το θέµα. Επίσης, οι γονείς κάνουν αναφορές για τα µη ανάπηρα µέλη της οικογένειας, τα οποία επίσης ευνοήθηκαν από την εκπαίδευση των γονέων. Οι γονείς αναφέρουν: «Με την κόρη µου πολύ γενικά [συζητούσα]. Τη θεωρούσα πολύ µικρή. Τώρα όµως κατάλαβα ότι µάλλον είναι αργά. Μπορώ να πω κάποια πράγµατα. Με το γιο όσο µπορεί µία µητέρα. Πέφτει το βάρος στο µπαµπά» (Ε2) ISSN

14 «Με τον δικό µας τρόπο τα πάντα. Με την κόρη µου λύθηκαν φόβοι και κάποιοι κόµποι που κουβαλούσα καιρό» (Ε4) «Ναι, τώρα προσπαθώ πιο πολύ και µου είναι πιο εύκολο» (Ε9) «Ναι τώρα πια συζητώ περισσότερο» (Ε10) «Ναι το συζητάµε και µου είναι πιο εύκολο» (Ε11) «Συζητάω όταν εκείνος θέσει κάποιο ερώτηµα» (Ε14). 4 (26,6%) γονείς εξακολουθούν να αντιµετωπίζουν δυσκολίες κατά την ανάδυση του θέµατος και εµφανίζονται διστακτικοί: [συζητώ] «Πολύ λίγο» (Ε6) «Πολύ-πολύ λίγο» (Ε7) «Ναι, µε δυσκολία κάποιες φορές» (Ε8) «Κάποιες φορές, ναι» (Ε15). Τα θέµατα τα οποία συζήτησαν οι γονείς µε τους/τις ανάπηρες κατά τη διάρκεια του προγράµ- µατος εµφανίζονται σηµαντικά εµπλουτισµένα σε σχέση µε τις αρχικές απαντήσεις. Αναφέρουν ως θέµατα τις σχέσεις µε το άλλο φύλο, την κοινωνική συµπεριφορά κατά την αλληλεπίδραση µε το άλλο φύλο, τις µορφές σεξουαλικής αλληλεπίδρασης, τον αυνανισµό, τις διαφορές στα φύλα, τη διαδικασία της σύλληψης, τις διαφορές ανάµεσα στο δίπολο αγάπη/σεξ, την οµοφυλοφιλία, τις προστατευτικές δεξιότητες σε σχέση µε πιθανή σεξουαλική παραβίαση και εκµετάλλευση. Οι γονείς αναφέρουν: «Τη σχέση την ετεροφυλόφιλη σε ερωτήσεις πάντα για τις διαφορές των άλλων τύπων σχέσεων (οµοφυλοφιλία, παιδεραστία)» (Ε5) «Τώρα ξεκίνησα θέλει δουλειά» (Ε8) «Σε ότι µε ρωτά συζητώ άνετα για το σεξ, τις σχέσεις» (Ε9) «Συνήθως αυτά που έχουµε συζητήσει στην οµάδα» (Ε10) «Έχουµε µιλήσει για τη συµπεριφορά τους, τα αισθήµατά τους και για τους κινδύνους» (Ε14) «Αν µπορεί να έχει σχέσεις, αν µπορεί να κάνει οικογένεια» (Ε15). Οι δυσκολίες διαχείρισης των θεµάτων της σεξουαλικότητας από τους γονείς υπήρξαν χρόνιες, ωστόσο, µετά την εκπαίδευση 7 (46,6%) γονείς αναφέρουν σηµαντικές διαφοροποιήσεις κατά τις λεκτικές τους παρεµβάσεις, καθώς και εσωτερικές αλλαγές που αφορούν στην κατάκτηση εσωτερικής ασφάλειας, αυτοπεποίθησης και βεβαιότητας. 8 (53,3%) γονείς εξακολουθούν να αντιµετωπίζουν δυσκολίες, οι οποίες αφορούν σε προσωπικές εσωτερικές δυσκολίες και εντοπίζονται κυρίως στα θέµατα της σεξουαλικής αλληλεπίδρασης. Οι γονείς οι οποίοι επωφελήθηκαν από την εκπαίδευση αναφέρουν: «Με δυσκόλευε στο να ανοίξω τη συζήτηση χωρίς κάποιο κίνητρο. Τώρα όµως όχι» (Ε1) «Τώρα καταλαβαίνω ότι η άγνοια είναι χειρότερη» (Ε2) «Τώρα πιστεύω ότι είναι θέµα ποιότητας ζωής και θα αναπτύξω ότι θέµα µού θέσουν τα παιδιά µου» (Ε12) ISSN

15 Ενώ οι γονείς οι οποίοι να δυσκολεύονται αναφέρουν: «υσκολεύοµαι πολύ να του εξηγήσω για το θέµα αυτό» (Ε6) «Το πώς θα τα πω. Τι θα του πω και αν τα καταλάβει» (Ε8). Οι απαντήσεις των γονέων για πλευρές της σεξουαλικότητας που δεν θα ήθελαν να βιώσει ο/η ανάπηρος/η εµφανίζουν σηµαντικές διαφοροποιήσεις σε σχέση µε τις αρχικές τοποθετήσεις. Οι γονείς επικεντρώνονται και εστιάζουν µε ακρίβεια στην ερώτηση, αναφέροντας ότι δεν αποδέχονται κυρίως τη σεξουαλική βία. 1 (6,6%) γονέας αναφέρει ότι δεν θα επιθυµούσε τη σεξουαλική αλληλεπίδραση διότι «είναι πολύ νωρίς» (Ε11) και 1 (6,6%) γονέας αναφέρεται στον «κατάλληλο τρόπο» της πρώτης συνουσίας του ανάπηρου (Ε14). Οι γονείς αξιολογούν τις ενότητες και τα περιεχόµενα του προγράµµατος ως επαρκή (7 <46,6%> γονείς), ενώ αναφέρουν ότι θα επιθυµούσαν ενηµέρωση για την «υγεία» (Ε5), την ανάγκη κατευθυντικών απαντήσεων (Ε6, Ε8) και οδηγίες για την έναρξη της σεξουαλικής ζωής (Ε11). Οι γονείς εµφανίζουν στις απαντήσεις τους την επιβεβαίωση των αρχικών τους προσδοκιών για το πρόγραµµα, καθώς και την υποστήριξή τους κατά τη διαχείριση της σεξουαλικότητας των αναπήρων. 9 (60%) γονείς αναφέρονται θετικά για την εκπαίδευσή τους: «Ότι αντιλαµβάνοµαι περισσότερο το θέµα σεξουαλικότητα» (Ε4) «Το βουνό που έβλεπα στην αρχή τώρα το αντιλαµβάνοµαι σαν λόφο» (Ε5) «εν περίµενα αυτό που αποκόµισα, µακάρι να ήταν περισσότερο» (Ε7) «Να µάθω, να ανακουφισθώ, όπως και έγινε» (Ε9) «Πήρα πάρα πολλά» (Ε10) «Μου έλυσε απορίες, αυτό ακριβώς που περίµενα» (Ε15). 2 (13,3%) γονείς αναφέρονται στην αναγκαιότητα εκπαίδευσης όλου του συστήµατος (ανάπηροι και εκπαιδευτικοί) και 4 (26,6%) γονείς αναφέρονται στην ανάγκη για συγκεκριµένες λεκτικές κατευθύνσεις και οδηγίες («πώς πρέπει να απαντάω») κατά τη διαπραγµάτευση της σεξουαλικότητας των αναπήρων. 4. Συζήτηση Η αξιολόγηση του προγράµµατος καταδεικνύει ότι η σεξουαλικότητα των αναπήρων κατανοείται από το οικογενειακό σύστηµα ως σηµαντικό ζήτηµα, το οποίο ωστόσο, διατηρεί αυξη- µένες και ιδιαίτερες δυσκολίες κατά την προσπάθεια διαχείρισής του. Η αρχική αξιολόγηση δείχνει ότι οι γονείς διακατέχονται και κατακλύζονται από φοβογόνα συναισθήµατα για τα θέ- µατα της σεξουαλικότητας, αλλά επιχειρούν να διαχειριστούν τις προσωπικές ανασφάλειες και ανησυχίες, καθώς θέτουν αίτηµα για την υπέρβασή τους. Όλοι οι γονείς διέθεταν ετοιµότητα ISSN

16 για την εκπαίδευσή τους στο πρόγραµµα και αυθεντική πρόθεση να υποστηρίξουν τη σεξουαλική αυτονοµία των αναπήρων. Οι αυξηµένες προσωπικές δυσκολίες των γονέων κατασκευάστηκαν από την κοινωνική και εκπαιδευτική αποσιώπηση των θεµάτων της σεξουαλικότητας των αναπήρων και την έλλειψη υποστήριξης του οικογενειακού συστήµατος µέσω δοµηµένης εκπαιδευτικής παρέµβασης, η οποία να ενισχύει χειραφετικές διεργασίες. Οι δυσκολίες και οι φόβοι των γονέων αποτυπώνονται ως απουσία διαχείρισης της σεξουαλικότητας στο οικογενειακό σύστηµα, καθώς η βασική διαχείριση της σεξουαλικής ενεργοποίησης των αναπήρων από τους γονείς αναπαράγει και αντανακλά την κυρίαρχη κοινωνική, και επιτελείται κυρίως µε τη µορφή της εκτεταµένης αποσιώπησης και κάποιες φορές µε τη µορφή λεκτικού ελέγχου και επιτήρησης. Η σεξουαλικότητα των αναπήρων εµφανίζεται ως µη αναδυόµενη, καθώς το οικογενειακό σύστηµα αντιλαµβάνεται την ύπαρξή της, αλλά δεν είναι σε θέση να την υποστηρίξει µέσω στάσεων, πεποιθήσεων και πρακτικών δηλαδή, µέσω αυτόνοµης προσωπικής τοποθέτησης και πράξης. Υπό αυτή την προοπτική οι γονείς αποτελούν καθοριστικό παράγοντα που µορφοποιεί τη σεξουαλική αλληλεπίδραση των αναπήρων. Πριν την εκπαίδευση στο πρόγραµµα οι γονείς παρείχαν κάποια στοιχεία σεξουαλικής ενηµερότητας στους/στις ανάπηρους/ες, χωρίς ωστόσο, να υφίσταται συνέχεια και συνέπεια. Τα θέµατα τα οποία διαπραγµατεύονταν οι γονείς διατηρούσαν χαρακτηριστικά που βρισκόταν σε συνάρτηση µε το φύλο του/της αναπήρου δηλαδή, θέµατα που αφορούσαν τη συνουσία για τα αγόρια και κάποιες δεξιότητες προφύλαξης από σεξουαλικές παραβιάσεις για τα κορίτσια. Επίσης, φαίνεται ότι οι γονείς υπερκαθορίζονται από τις ισχύουσες κοινωνικές αντιλήψεις για την αναπηρία και τη σεξουαλικότητα, καθώς η σεξουαλική ενηµερότητα και εκπαίδευση των µη ανάπηρων µελών της οικογένειας εµφανίζεται επαρκέστερη. Η τελική αξιολόγηση δείχνει ότι η εκπαίδευση των γονέων επέτρεψε την αποδοχή και κατανόηση των ιδιαίτερων αναγκών των αναπήρων, καθώς αυξήθηκε η σεξουαλική ενηµερότητα προς αυτούς. Οι γονείς κατέκτησαν αυτονοµία σκέψης και πράξης, η οποία επέτρεψε την ανάδυση της επικοινωνίας στο οικογενειακό σύστηµα σε σχέση µε τα θέµατα της σεξουαλικότητας, καθώς αποδοµήθηκαν οι κοινωνικές παραδοχές και οι διχοτοµίες που κατατάσσουν τη σεξουαλικότητα ως «ιδιωτικό ή προσωπικό ζήτηµα». Η αποτελεσµατική σεξουαλική ενηµερότητα και εκπαίδευση των αναπήρων από τους γονείς κατανοείται ως µέσο για τη σεξουαλική τους αυτενέργεια. Οι αρχικοί στόχοι του προγράµµατος επιτεύχθηκαν, καθώς η σεξουαλικότητα θεµατοποιήθηκε στο οικογενειακό σύστηµα και αποδοµήθηκαν εντός του οι περιορισµοί που κατασκευάστηκαν από τις ισχύουσες κοινωνικές και εκπαιδευτικές πρακτικές και την επίδραση των ISSN

17 απαγορευτικών στάσεων και αναπαραστάσεων. Το πρόγραµµα επέτρεψε την απόκτηση εργαλείων δράσης µέσω της άσκησης στις διαδικασίες, στις τεχνικές και στις µεθόδους µε τις οποίες κατακτάται η γνώση και µέσω των νοητικών διεργασιών των γονέων, οι οποίοι διατύπωσαν ένα διαφορετικό λόγο για τη σεξουαλικότητα των αναπήρων που απέρρεε από την προσωπική εκδοχή για τις ανάγκες, την κοινωνική συµπεριφορά και τα κοινωνικά πρότυπα. Η στάση των γονέων που κατακτήθηκε από την εκπαίδευση στο πρόγραµµα εµπεριέχει την ανάληψη της κοινωνικής ευθύνης και την ενεργητική διεύρυνση και τοποθέτηση επί των θεµάτων της σεξουαλικότητας των αναπήρων. Οι γονείς συγκρότησαν τις γνώσεις, τους λόγους και τις σχέσεις για τη σεξουαλικότητα ως ενεργητικά υποκείµενα, καθώς και κατέκτησαν την ικανότητα να ελέγχουν τις κοινωνικές καταστάσεις και να επεµβαίνουν σε αυτές. Οι γονείς ανέπτυξαν εκείνες τις ικανότητες µε τις οποίες είναι σε θέση να συγκεκριµενοποιούν, να κατανοούν και να αντιµετωπίζουν θεωρητικά και πρακτικά τα θέµατα της σεξουαλικότητας των αναπήρων. Επίσης, επιτεύχθηκε η επεξεργασία σε υψηλότερους βαθµούς αναπλαισίωσης δηλαδή, γενικευµένης γνώσης που υποστηρίζει την κατανόηση ευρύτερων θεµάτων της σεξουαλικότητας ως ένα δυναµικό πεδίο κοινωνικών σχέσεων. Ωστόσο, σε κάποιους γονείς αναδύθηκαν ιδιαίτερες ανάγκες κατευθυντικής εκπαίδευσης και εξατοµικευµένης συµβουλευτικής. Τέλος, αναδείχθηκε η αναγκαιότητα εκπαίδευσης στα θέµατα της σεξουαλικότητας όλου του εκπαιδευτικού πλαισίου µε συµπερίληψη των εκπαιδευτών και των αναπήρων. 5. Συµπεράσµατα Η χειραφετική σεξουαλική εκπαίδευση µεγιστοποίησε τη δυναµική µε την οποία τα συλλογικά υποκείµενα [γονείς] είναι σε θέση να υπερβούν τους κοινωνικούς προσδιορισµούς που περιορίζουν και υπονοµεύουν τη σεξουαλική αυτονοµία των αναπήρων. Το πρόγραµµα της χειραφετικής σεξουαλικής εκπαίδευσης επέτρεψε τη συνένωση των δυϊσµών που προκύπτουν από τα µικρο- και µακρο-περιβάλλοντα, καθώς ανέδειξε τον τρόπο µέσω του οποίου αλληλεπιδρούν η ατοµική συνειδητοποίηση µε τα κοινωνικά δεδοµένα και τις καταστάσεις. Ευχαριστίες Το εφαρµοσµένο πρόγραµµα υλοποιήθηκε µε τη υποστήριξη και πλαισίωση της προϊστάµενης εκπαιδευτικής αρχής. Ιδιαίτερα, όµως οφείλεται στους εκπαιδευόµενους που αποδέχθηκαν µε συνέπεια την πρόσκληση για τη συµµετοχή τους στο πρόγραµµα και κατέθεσαν τις προσωπικές τους απόψεις στο ερωτηµατολόγιο. Επίσης, οφείλεται στη συνεργασία των εµπλεκοµένων εκπαιδευτικών που συµµετείχαν στο πρόγραµµα. ISSN

18 Βιβλιογραφικές παραποµπές Adorno, Τ., Horkheimer, Μ. (2000). Dialektik der Aufklärung. Stuttgart: Fischer Tachenbuch Verlag. Aunos, M., Feldman, M. A. (2002). Attitudes towards Sexuality, Sterilization and Parenting Rights of Persons with Intellectual Disabilities. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 15, Badelt, I. (1996). Selbsterfarungsgruppen geistigbehinderter Erwachener. In: Walter, J. (Hrsg.). Sexualität und geistige Behinderung (s ). Heidelberg: Edition Schindele im Universitätsverlag C. Winter. Ballan, M. (2001). Parents as sexuality educators for their children with developmental disabilities. SIECUS, 29(3), Blanchett, W., Wolfe, P. (2002). A Review of Sexuality Education Curricula: Meeting the Sexuality Education Needs of Individuals with Moderate and Severe Intellectual Disabilities. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities 27(1), Bosch, E. (2004). Sexualität und Beziehungen bei Menschen mit einer geistigen Behinderung. Tübingen: dgvt Verlag. Bosch, E., Suykerbuyk, E. (2006). Aufklärung Die Kunst der Vermittlung. Weinheim und München: Juventa Verlag. Christian, L., Stinson, J., Dotson, L. (2001). Staff values regarding the sexual expression of women with developmental disabilities. Sexuality and Disability, 19(4), Cizek, Β., Kapella, Ο. (1998). Love Talks. Ein präventives Modell der Sexualerziehung in Österreich. BZgA Forum, 3, 3. Cooper, E., Guillebaud, J. (1999). Sexuality and Disability. Oxon: Radcliffe Medical Press Ltd. Couchoud, H., Neumann, U. (1996). Von der Schwierigkeit, den Mittelweg zu finden. Sexualadragogische Bildungsarbeit mit geistigbehinderten Erwachenen, deren Eltern und ehrenamtlichen MitarbeiterInnen. Walter, J. (Hrsg.). Sexualität und geistige Behinderung (s ). Heidelberg: Edition Schindele im Universitätsverlag C. Winter. Craft, A. (eds.) (1994). Sexuality and Learning Disabilities. London: Routledge. Cuskelly, M., Bryde, R. (2004). Attitudes towards the sexuality of adults with an intellectual disability: parents, support staff, and a community sample. Journal of Intellectual and Developmental Disability, 29(3), ήµου, Γ. (2008). Η σεξουαλικότητα των ατόµων µε νοητική αναπηρία στην ελληνική πραγµατικότητα. ιδακτορική διατριβή. Παιδαγωγικό Τµήµα ηµοτικής Εκπαίδευσης. Πανεπιστήµιο Αθηνών. Αθήνα. ISSN

19 Fine. Μ., McClelland, S. (2006). Sexuality Education and Desire: Still Missing after All These Years. Harvard Educational Review, 76(3), Gossel, E. (1996). Mitarbeiterfortbildungen: Notwendigkeit, Ziele, Konzeption. In: Walter, J. (Hrsg.). Sexualität und geistige Behinderung (s ). Heidelberg: Edition Schindele im Universitätsverlag C. Winter. Hallstein, M., Kemmerer, I., Winkler, P. (1996). Sexualberatung für behinderte Menschen, ihre Angehörigen und BetreuerrInnen. In: Walter, J. (Hrsg.). Sexualität und geistige Behinderung (s ). Heidelberg: Edition Schindele im Universitätsverlag C. Winter. Held, K. R. (1992). Ethical aspects of sexuality of persons with mental retardation. Sexuality and Disability, 10, Hill, M. (2003). Parental Attitutes Towards Sexuality and Personal Safety Education for Their Child with a Denelopmental Disability. Thesis: Master of Science in Genetic Counseling. University of California. Irvine. Hingsburger, D., Tough, S. (2002). Healthy Sexuality: Attitudes, Systems, and Policies. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities 27(1), Hopf, A. (2002). Sexualerziehung. Neuwied, Kriftel: Hermann Luchterhand Verlag. Hoyler-Hermann, A. (1996). Überlegungen zur Sexualpädagogik bei geistigbehinderten Erwachsenen. In: Walter, J. (Hrsg.). Sexualität und geistige Behinderung (s ). Heidelberg: Edition Schindele im Universitätsverlag C. Winter. Karellou, I. (2003a). Laypeople s Attitudes Towards the Sexuality of People with Learning Disabilities in Greece. Sexuality and Disability, 21(1), Katz, S., Shemesh, T., Bizman, A. (2000). Attitudes of university students towards the sexuality of persons with mental retardation and persons with paraplegia. British Journal of Developmetal Disorders, 27, Katz, G. (2008). Sexuality in subjects with intellectual disability: an educational intervention proposal for parents and counselors in developing countries. Salud Publica de Mexico, 50, Kempton, W., Kahn, E. (1991). Sexuality and people with intellectual disabilities: A historical perspective. Special issue: Sexuality and developmental disability. Sexuality and Disability, 9(2), Kreinin, T. (2001). Sexuality education for the disabled is priority at home and school. SIECUS, 29(3), 4. ISSN

20 Κυριαζή, Ν. (2002). Η Κοινωνιολογική Έρευνα: Κριτική επισκόπηση των µεθόδων και των πρακτικών. Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνικά Γράµµατα. Lesseliers, J., Van Hove, G. (2002). Barriers to the Develpment of Intimate Relationships and the Expression of Sexuality Among People With Developmental Disabilities: Their Perceptions. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 27(1), Löfgren-Märtenson, L. (2004). May I? About Sexuality and Love in the New Generation with Intellectual Disabilities. Sexuality and Disability, 22(3), Ludlow, B. L. (1991). Contemporary issues in sexuality and mental retardation. Advances in Mental Retardation and Developmental Disabilities, 4, Marten, K. (2006). Sex Life and Sexuality of Individuals with Developmental Disabilities: A Critical Review of the Literature. Master of Science Degree in Family Studies and Human Development. University of Wisconsin-Stout. Wisconsin. McCabe, M. (1993). Sex education Programs for People with Mental Retardation. Mental Retardation, 31(6), Milligan, M., Neufeldt, A. (2001). The Myth of Asexuality: A Survey of Social and Empirical Evidence. Sexuality and Disability, 19(2), Νιτσόπουλος, Μ. (1992). Η σεξουαλικότητα ατόµων µε ειδικές ανάγκες: Εκατό (100) περιπτώσεις πνευµατικά καθυστερηµένων παιδιών. Επειδή η διαφορά είναι δικαίωµα, 44-45, Nespor, M. (2008). Methoden und Arbeitsformen der Sexualpädagogik. In: Schmidt, R-B., Sielert, U. (Hrg.). Handbuch Sexualpädagogik und sexuelle Bildung (s ). Weinheim und München: Juventa Verlag. Oliver, M. (1996). The politics of Disablement. London: Macmillan Press Ltd. Oliver, M. N., Anthony, A., Leimkuhl, T. T., Skillman, G. D. (2002). Attitudes Toward Acceptable Socio-Sexual Behaviors for Persons with Mental Retardation: Implications for Normalization and Community Integration. Education and Training in Mental Retardation and Developmental Disabilities 37(2), Ortland, B. (2008). Behinderung und Sexualität. Grundlagen einer behinderungsspezifischen Sexualpädagogik. Stuttgart: W. Kohlhammer. Rhodes, R. (1993). Mental Retardation and Sexual Expression: An Historical Perspective. In: Mackelprang, R., Valentine, D. (ed.). Sexuality and Disabilities. A Guide for Human Service Practitioners (p. 1-22). Binghamton: Haworth Press. Schmidt, G. (2005). Der neue Der Die Das. Über die Modernisierung des Sexuellen. Gießen: Psychosozial Verlag. ISSN

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 2010 2 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΝΙΑΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΚΟΠΟΣ Το διδακτορικό πρόγραμμα στην Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση αποσκοπεί στην εμβάθυνση και κριτική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Νικολέττα Ιωάννου Λειτουργός Γραφείου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Νικολέττα Ιωάννου Λειτουργός Γραφείου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Νικολέττα Ιωάννου Λειτουργός Γραφείου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού 2 ο Π α γ κ ύ π ρ ι ο Σ υ ν έ δ ρ ι ο, 29 Ν ο ε μ β ρ ί ο υ 2 0 1 4, Λ ε μ ε σ ό ς Βασικά ερωτήματα

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, οργάνωση και αποτελεσματικότητα Ανδρέας Γεωργούδης, Λειτουργός Π.Ι. Λεμεσός Ιούνιος 2015

Προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, οργάνωση και αποτελεσματικότητα Ανδρέας Γεωργούδης, Λειτουργός Π.Ι. Λεμεσός Ιούνιος 2015 ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, οργάνωση και αποτελεσματικότητα Ανδρέας Γεωργούδης, Λειτουργός Π.Ι. Λεμεσός Ιούνιος 2015 1 Εκπαίδευση ενηλίκων 2

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ γα μέλη Προσωπικών Δικτύων

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ γα μέλη Προσωπικών Δικτύων ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ γα μέλη Προσωπικών Δικτύων Αγαπητά μέλη του BITSE, Όλοι μας έχουμε άτυπα προσωπικά δίκτυα στη ζωή μας. Έχουμε ανθρώπους στους οποίους βασιζόμαστε, εμπιστευόμαστε, καθώς και ανθρώπους

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις Λοΐζος Σοφός Οι 5 φάσεις του διδακτικού μετασχηματισμού 1. Εμπειρική σύλληψη ενός σεναρίου μιντιακής δράσης και χαρτογράφηση της

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Στρατηγικού Σχεδίου για τη βελτίωση της Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα Παιδεία Οδικής Ασφάλειας

Ανάπτυξη Στρατηγικού Σχεδίου για τη βελτίωση της Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα Παιδεία Οδικής Ασφάλειας Εσπερίδα «Προτάσεις για τη βελτίωση της οδικής ασφάλειας στην Ελλάδα» Ρόδος, 22 Μαρτίου 2012 Ανάπτυξη Στρατηγικού Σχεδίου για τη βελτίωση της Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα Παιδεία Οδικής Ασφάλειας Γ. Κανελλαΐδης,

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400 Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400.01 Δύο ημέρες 16 ώρες Επιλογή Στελεχών: Ξεχωρίζοντας τους Καλύτερους Με την ολοκλήρωση του σεμιναρίου οι συμμετέχοντες θα έχουν σχηματίσει ολοκληρωμένη αντίληψη όλων

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Κατσιούλα Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος ΣΕΠ, ΚΕΣΥΠ Κιλκίς Σιάνου Χατζηκαμάρη Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός,

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ «ΜΕΝΤΟΡΑΣ» ΕΠΙΠΕΔΟ 5, ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ EQF

ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ «ΜΕΝΤΟΡΑΣ» ΕΠΙΠΕΔΟ 5, ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ EQF ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ «ΜΕΝΤΟΡΑΣ» ΕΠΙΠΕΔΟ 5, ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ EQF Πρόγραμμα LLP LDV TOI 12 AT 0015 Συντονιστής προγράμματος: Schulungszentrum Fhnsdrf Εταίροι: University f Gthenburg Municipality f Tjörns

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ ΔΕΠΠΣ ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών ΔΕΠΠΣ Φ.Ε.Κ., 303/13-03-03, τεύχος Β Φ.Ε.Κ., 304/13-03-03, τεύχος Β Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην σύνταξη των ΔΕΠΠΣ Γενικότερες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

4. Σηµειώ -στε. 8 Μάθηση ως διαδικασία και όχι µόνον ως περιεχόµενο ή αποτέλεσµα 9 Διαθεµατική ολική προσέγγιση της διδασκαλίας και µάθησης

4. Σηµειώ -στε. 8 Μάθηση ως διαδικασία και όχι µόνον ως περιεχόµενο ή αποτέλεσµα 9 Διαθεµατική ολική προσέγγιση της διδασκαλίας και µάθησης ΑΣΚΗΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΧΕΔΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Με βάση τα παρακάτω παιδαγωγικά κριτήρια αξιολογήστε το µαθησιακό περιβάλλον µίας διδακτικής παρέµβασης σηµειώνοντας την ύπαρξή τους είτε µε εισαγωγή σχολίου πάνω στα

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία.

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Οικογενειακή Αγωγή Ι Σχολική Χρονιά: 2007 2008 Καθηγήτρια Οικιακής

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ Στο παρόν παρατίθενται μερικές χρήσιμες πληροφορίες για τον λαμβάνοντα την συνέντευξη, οι οποίες, όμως δεν είναι επαρκείς από μόνες τους! Αν ο λαμβάνων την συνέντευξη κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση. Womens Business Gerasimos Tzamarelos, PhD 27 November 2014 Έννοιες Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης²

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Οικοτροφείο ΕΠΑΚΜΟΣ, Εταιρία Συστημικής Θεραπείας και Παρέμβασης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΑΞΙΟΛΟΓΗΤΗ Α. Σ

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΑΞΙΟΛΟΓΗΤΗ Α. Σ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΑΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΧΕΠΑ, ΑΠΘ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΕ ΤΗ ΛΗΞΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ. Συντάκτριες - ηµιουργοί: Αγγέλου ήµητρα Ζορµπά Βασιλική

ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ. Συντάκτριες - ηµιουργοί: Αγγέλου ήµητρα Ζορµπά Βασιλική ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ Συντάκτριες - ηµιουργοί: Αγγέλου ήµητρα Ζορµπά Βασιλική ΙΣΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ ΒΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΡΟΛΟΙ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΙΖΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ. ΕΝΤΥΠΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΚΑΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ (Σχέδια Μαθήµατος, Εκπαιδευτικά Σενάρια)

ΜΕΙΖΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ. ΕΝΤΥΠΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΚΑΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ (Σχέδια Μαθήµατος, Εκπαιδευτικά Σενάρια) ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «Μείζον Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών στις 8 Π.Σ., 3 Π.Σ.Εξ., 2 Π.Σ.Εισ.» Με συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε. Κ. Τ.) ΜΕΙΖΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Λαδιάς Αναστάσιος, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής Β Αθήνας Μπέλλου Ιωάννα, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Άτομα με Νοητική Αναπηρία: αποκλεισμός και αντιμετώπιση από την ευρύτερη κοινότητα. Ελένη Δημητρίου

Άτομα με Νοητική Αναπηρία: αποκλεισμός και αντιμετώπιση από την ευρύτερη κοινότητα. Ελένη Δημητρίου Άτομα με Νοητική Αναπηρία: αποκλεισμός και αντιμετώπιση από την ευρύτερη κοινότητα Ελένη Δημητρίου Άτομα με Νοητική Αναπηρία: ποιοι είναι Αναπηρία: οποιαδήποτε μορφή ανεπάρκειας ή μειονεξίας η οποία προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Δημητρίου Γεώργιος. Αναφορά Απασχολησιμότητας. Απρίλιος, 2013. Αναφορά Απασχολησιμότητας Δημητρίου Γεώργιος Απρίλιος, 2013 Σελίδα 1 / 7

Δημητρίου Γεώργιος. Αναφορά Απασχολησιμότητας. Απρίλιος, 2013. Αναφορά Απασχολησιμότητας Δημητρίου Γεώργιος Απρίλιος, 2013 Σελίδα 1 / 7 Δημητρίου Γεώργιος Απρίλιος, 2013 Αναφορά Απασχολησιμότητας Αναφορά Απασχολησιμότητας Δημητρίου Γεώργιος Απρίλιος, 2013 Σελίδα 1 / 7 Περιεχόμενα Εισαγωγή... 3 Προφίλ Απασχολησιμότητας... 3 Πώς να διαβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα ΥΠΑΙΘΠΑ / ΙΕΠ ΕΡΓΟ : Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου της σχολικής μονάδας: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης (ΑΕΕ) Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα Ιανουάριος

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου 1 1. Η αναγκαιότητα για Έρευνα Δράσης και οι επιστημολογικές της καταβολές 2. Οι στόχοι, η μεθοδολογία και τα χαρακτηριστικά της Έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου Ημερίδες Επιμόρφωσης/Ενημέρωσης για τα επιλεγέντα Στελέχη Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ στα πλαίσια του Έργου με τίτλο: «Παραγωγή βοηθητικού εκπαιδευτικού υλικού για την εισαγωγή θεμάτων σχετικά με τα φύλα στην

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Εισηγητές: Μάριος Στυλιανίδης, ΕΔΕ Ανδρέας Θεοδωρίδης, Διευθυντής Σχολείου Ανδρέας Κυθραιώτης, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ Σ ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΧΟΙ ΕΠΑΡΚΟΥΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΣΤΟΧΟΙ ΕΠΑΡΚΟΥΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΘΕΜΑ: ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Νίκος ρίτσας, Υπεύθυνος Συστηµάτων ιαχείρισης Ποιότητας ΠΛΕΓΜΑ Α.Ε., Κατερίνα Κατελάνου, Σύµβουλος Ποιότητας ΠΛΕΓΜΑ Α.Ε, Κατερίνα

Διαβάστε περισσότερα

CERTIFICATE IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Certificate από τον Association for Coaching

CERTIFICATE IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Certificate από τον Association for Coaching CERTIFICATE IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Certificate από τον Association for Coaching Certificate in Coaching AC Accredited διεθνής αναγνώριση Ανάλυση προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Νέες μέθοδοι-ορολογία. Μετά την. επικοινωνιακή προσέγγιση: η παιδαγωγική των κειμενικών ειδών. Κειμενικά είδη για διδακτική χρήση.

Νέες μέθοδοι-ορολογία. Μετά την. επικοινωνιακή προσέγγιση: η παιδαγωγική των κειμενικών ειδών. Κειμενικά είδη για διδακτική χρήση. Νέες μέθοδοι-ορολογία. Μετά την επικοινωνιακή προσέγγιση: η παιδαγωγική των κειμενικών ειδών. Κειμενικά είδη για διδακτική χρήση. Γραμματισμός: έννοια-παιδαγωγικές συνέπειες Σήμερα, στην αναπτυγμένη τεχνολογικά

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ» Μάθημα 1 «Μία πρώτη γνωριμία με την εκπαιδευτική έρευνα»

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ» Μάθημα 1 «Μία πρώτη γνωριμία με την εκπαιδευτική έρευνα» «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ» Μάθημα 1 «Μία πρώτη γνωριμία με την εκπαιδευτική έρευνα» Τα θέματά μας Γιατί «μεθοδολογία εκπαιδευτικής έρευνας» για εσάς; Ποιους τομείς είναι δυνατόν

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΙΚΤΥΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ & ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΚΕΘΕΑ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ» ίκτυο Υπηρεσιών Πρόληψης & Έγκαιρης Παρέµβασης ΚΕΘΕΑ. Κυρίτση Ι.

«Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΙΚΤΥΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ & ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΚΕΘΕΑ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ» ίκτυο Υπηρεσιών Πρόληψης & Έγκαιρης Παρέµβασης ΚΕΘΕΑ. Κυρίτση Ι. «Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΙΚΤΥΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ & ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΚΕΘΕΑ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΙΚΤΥΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ» ίκτυο Υπηρεσιών Πρόληψης & Έγκαιρης Παρέµβασης ΚΕΘΕΑ Αισώπου Β., Αλαµπάνου Ε., Κυρίτση Ι., Τσιώτρα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1250 Διδάσκων Βασίλης Πανταζής, pantazisv@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο, 2 ο Μονάδες ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος υπό έμφαση για τη σχολική χρονιά 2015-2016

Στόχος υπό έμφαση για τη σχολική χρονιά 2015-2016 Στόχος υπό έμφαση για τη σχολική χρονιά 2015-2016 «Ευαισθητοποίηση των μαθητών κατά του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας και προώθηση της ισότητας και του σεβασμού, στο πλαίσιο της εκστρατείας κατά της

Διαβάστε περισσότερα

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Εισαγωγή Η αλλαγή του κλίματος αποτελεί στις μέρες μας ένα αδιαμφισβήτητο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Ο ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Ο ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΟΥΣ ΣΧΟΛΙΚΟΥΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΡΟΔΟΥ Το mentoring στο πρόγραμμα Πρακτικής Άσκησης ένα χρόνο μετά: Αποτίμηση

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΠΡΟΣΒΑΣΙΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ

ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΠΡΟΣΒΑΣΙΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΠΡΟΣΒΑΣΙΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ Η πρόσβαση στην πληροφορία αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα κάθε μαθητή, με ή χωρίς αναπηρίες και/ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Σε μία κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος ομιλίας: «Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ... Δ/ΝΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ... ΓΡΑΦΕΙΟ... ΔΗΜΟΣ / ΠΕΡΙΟΧΗ ΣΧΟΛΕΙΟΥ...

ΣΧΕΔΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ... Δ/ΝΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ... ΓΡΑΦΕΙΟ... ΔΗΜΟΣ / ΠΕΡΙΟΧΗ ΣΧΟΛΕΙΟΥ... ΣΧΕΔΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Ημερομηνία... Σχ. Έτος:.... Αριθ. Πρωτ.... ΣΧΟΛΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ... Δ/ΝΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ... ΓΡΑΦΕΙΟ.... ΤΗΛ... ΔΗΜΟΣ / ΠΕΡΙΟΧΗ ΣΧΟΛΕΙΟΥ..........

Διαβάστε περισσότερα

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Κων/νος νος Κλουβάτος Σύμβουλος 3 η ς Περιφέρειας Δημ. Εκπ/σης Ν. Κυκλάδων Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Μορφές αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΙΑΛΟΓΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙ ΕΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Ι. ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04)

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04) «Επιµόρφωση εκπαιδευτικών στη χρήση και αξιοποίηση των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διδακτική διαδικασία» (Γ ΚΠΣ, ΕΠΕΑΕΚ, Μέτρο 2.1, Ενέργεια 2.1.1, Κατηγορία Πράξεων 2.1.1 θ) Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών για

Διαβάστε περισσότερα

«Η Γενιά Χ και οι στάσεις της απέναντι στην αξιολόγηση της εργασίας»

«Η Γενιά Χ και οι στάσεις της απέναντι στην αξιολόγηση της εργασίας» «Η Γενιά Χ και οι στάσεις της απέναντι στην αξιολόγηση της εργασίας» Ονοματεπώνυμο: Παππάς Ορέστης-Σταύρος Σειρά: 9 Επιβλέπουσα Καθηγήτρια : Ο. Κυριακίδου Δεκέμβριος 2013 η Υπόθεσ Η1 Η2 Η3 Η4 Η5 Περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Παναγάκος Ιωάννης Σχολικός Σύμβουλος Δημοτικής Εκπαίδευσης Βασικοί Στόχοι ενός Προγράμματος Σπουδών Ένα πρόγραμμα σπουδών επιδιώκει να επιτύχει δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΡΙΖΩ ΤΟΝ ΥΓΡΟΒΙΟΤΟΠΟ ΤΗΣ ΑΛΥΚΗΣ ΤΗΣ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟΥ-ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ

ΓΝΩΡΙΖΩ ΤΟΝ ΥΓΡΟΒΙΟΤΟΠΟ ΤΗΣ ΑΛΥΚΗΣ ΤΗΣ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟΥ-ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ΓΝΩΡΙΖΩ ΤΟΝ ΥΓΡΟΒΙΟΤΟΠΟ ΤΗΣ ΑΛΥΚΗΣ ΤΗΣ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟΥ-ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ Έφη Δαρείου Εκπαιδευτικός, Πολιτικός Μηχανικός, Μηχανικός Περιβάλλοντος, Ειδίκευση

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

Γενική Αιρεσιμότητα 3. Σχεδιασμός Εκπαιδευτικής παρέμβασης

Γενική Αιρεσιμότητα 3. Σχεδιασμός Εκπαιδευτικής παρέμβασης Γενική Αιρεσιμότητα 3 ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΕΣΠΑ 2014-2020 Σχεδιασμός Εκπαιδευτικής παρέμβασης Το κείµενο αυτό αποτελεί το σχεδιασµό εκπαιδευτικής παρέµβασης, η οποία θα επιτρέψει τη δηµιουργία µιας κοινής αντίληψης

Διαβάστε περισσότερα

Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού

Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού Σάββατο, 28 Μαρτίου 2015 Λύκειο Λατσιών Αλέξανδρος Ταμπάκης Εκπαιδευτής Ε.Κ. Εισαγωγή 1. Χαρακτηριστικά ενήλικων εκπαιδευομένων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Οι τρεις διαστάσεις της μάθησης Αλέξης Κόκκος Ο Knud Illeris, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μάθησης σήμερα, στο κείμενό του «Μια

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr 1 4/30/2014 Σχολικές κοινότητες μάθησης εστιάζουν στην προσωπικότητα του μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Φλώρινα, Ιούνιος 2012 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ Κ. ΣΑΡΡΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΒΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΔΡΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗΣ ΓΔ Στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΔΑΣΟΣ

Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΔΑΣΟΣ 3 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ-ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 205 Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΔΑΣΟΣ (Ένα παραμύθι από μεγάλα παιδιά) Παπαλουκά Κων/να Εκπαιδευτικός Β θμιας Εκπαίδευσης Νηπιοβρεφοκόμος Τσαγκουρνού Ελισάβετ Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών Περιφερειακή Ενότητα Νομού Τρικάλων Δ/ΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΜΕΡΙΜΝΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Θεσμοί της Αυτοδιοίκησης και της κεντρικής Κυβέρνησης φιλικοί στο παιδί Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

Απαιτούμενη υλικοτεχνική υποδομή: εργαστήριο πληροφορικής, διαδραστικός πίνακας Μέσα: ιστολόγιο http://www.teensafenet.wordpress.

Απαιτούμενη υλικοτεχνική υποδομή: εργαστήριο πληροφορικής, διαδραστικός πίνακας Μέσα: ιστολόγιο http://www.teensafenet.wordpress. ΣΤΑΔΙΟ I : Προετοιμασία-Εισαγωγή-Διερεύνηση (διάρκεια: 2 διδακτικές ώρες) Απαιτούμενη υλικοτεχνική υποδομή: εργαστήριο πληροφορικής, διαδραστικός πίνακας Μέσα: ιστολόγιο http://wwwteensafenetwordpresscom

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΤΥΠΟ 1

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΤΥΠΟ 1 1 ΥΕΨ(Δημ) 1 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΤΥΠΟ 1 Nέα Διαδικασία Παρέμβασης στο Σχολείο για Χειρισμό Παιδιού με Πιθανές Μαθησιακές, Συναισθηματικές ή άλλες Δυσκολίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ 2015 Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Η ΚΛΙΜΑΚΑ είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

Δίπλωμα στην ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ (Diploma of Social Entrepreneurship)

Δίπλωμα στην ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ (Diploma of Social Entrepreneurship) Δίπλωμα στην ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ (Diploma of Social Entrepreneurship) Οι αιτήσεις ξεκίνησαν (1ος κύκλος εγγραφών μέχρι 20 Ιουνίου 2015) Έναρξη μαθημάτων: 29 Σεπτεμβρίου 2015 Επιστημονικές υπεύθυνες:

Διαβάστε περισσότερα

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας.

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας. Diversity Διαφορετικότητα Ο σεβασμός στην διαφορετικότητα του άλλου καθώς και η έμπρακτή αποδοχή της, συμβάλει στην δημιουργία κοινωνιών οι οποίες χαρακτηρίζονται από ιδέες ισότητας, αλληλοσεβασμού και

Διαβάστε περισσότερα

«Το σχολείο και η οικογένεια: δημιουργώντας γέφυρες επικοινωνίας και συνεργασίας»

«Το σχολείο και η οικογένεια: δημιουργώντας γέφυρες επικοινωνίας και συνεργασίας» Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο «Το σχολείο και η οικογένεια: δημιουργώντας γέφυρες επικοινωνίας και

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα