Αναπαραστάσεις της γυναίκας ηρωίδας και όρια στην παιδική ζωγραφική

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αναπαραστάσεις της γυναίκας ηρωίδας και όρια στην παιδική ζωγραφική"

Transcript

1 Αναπαραστάσεις της γυναίκας ηρωίδας και όρια στην παιδική ζωγραφική Ιφιγένεια Βαμβακίδου, Επίκουρη Καθηγήτρια, ΠΤΝ, ΠΔΜ Νεκταρία Δασκαλάκη, Νηπιαγωγός, Υποψήφια δρ ΠΤΔΕ, ΠΔΜ Παρασκευή Γκόλια, Δασκάλα, δρ ΠΤΔΕ, ΠΔΜ Στέλλα Κασίδου, Δασκάλα, Υποψήφια δρ ΠΤΔΕ, ΠΔΜ Μαρία Κεραμυδά, Νηπιαγωγός, Υποψήφια δρ ΠΤΝ, ΠΔΜ Σόνια Παναγιωτίδου, Νηπιαγωγός, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια ΠΤΝ, ΠΔΜ Λίνα Βαλσαμίδου, Δημοσιογράφος, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια ΠΤΝ, ΠΔΜ Περίληψη Το παιδικό σχέδιο αφηγείται κάθε φορά μια ιστορία με εικόνες-σύμβολα και η εικονογραφημένη απόδοση αντικειμένων ή και προσώπων συναρτάται με τον τίτλο-θέμα. Σ αυτή τη διάσταση το παιδικό σχέδιο μπορεί να αξιοποιηθεί από/ και για το παιδί, το διδάσκοντα και τον ερευνητή ως υλικό πληροφόρησης για την κοινωνικοποίησή του και για τα στερεότυπα που έχει αποδεχτεί ή όχι. Οι Kress & Leeuwen υποστηρίζουν ότι τα «παιδιά εξαρτώνται περισσότερο από την κατασκευή μεταφορών, ενώ οι ενήλικοι δεσμεύονται περισσότερο από υπάρχουσες μεταφορές στην κουλτούρα». Το ερώτημα που προκύπτει στη σημειωτική ανάλυση είναι εάν και σε ποιο βαθμό το αφηγηματικό στοιχείο της εικαστικής γραφής εξαρτάται ή και αναπαράγει τα στοιχεία της κουλτούρας των ενηλίκων, καθώς το παιδικό ιχνογράφημα ως σημείο αποτελεί ένα καθαυτό αντικείμενο, το οποίο δεν μεταφέρει σημασίες, αλλά τις παράγει. Στο πλαίσιο αυτό επιχειρούμε να διερευνήσουμε την αναφορική λειτουργία, τους κώδικες, τη σχηματική λειτουργία, την κατεύθυνση, το κοινωνικό πλαίσιο των σημείων και τα ιστορικά συμφραζόμενα. Σε πανελλήνιο δείγμα 400 παιδικών ιχνογραφημάτων (από νήπια) με θεματική τη γυναίκα ηρωίδα αναζητούμε τις καταδηλώσεις και συνδηλώσεις, όσον αφορά στα σημαίνοντα που επιλέγονται για την εικονογράφηση της ηρωίδας στο πεδίο της ιστορίας. Στη μελέτη εντοπίζονται α) τα «όρια» ανάμεσα στις ιστορικές εποχές και στο σημαινόμενο του ηρωικού, β) τα όρια ανάμεσα στο συγχρονικό και στο σημαινόμενο του κοινωνικού πρότυπου. Εισαγωγικά Αυτό που δείχνει επικαλείται αυτό που αποσιωπάται John Berger Η παραγωγή ιχνογραφημάτων από τα παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας (Κακίση-Παναγοπούλου, 1994; Fineberg, 1998, σ. 38; Gombrich, 1961) χωρίς να εξαντλείται στο πεδίο της καλλιτεχνικής δραστηριότητας ως μέσου αυτοέκφρασης και στο πεδίο της συναισθηματικής ανάπτυξης του παιδιού, συνιστά πλούσιο υλικό με γνωστικό περιεχόμενο. Έτσι μπορούμε να εντοπίσουμε τη δημιουργικότητα και τις δυνάμεις της έξυπνης παρατήρησης, καθώς γνωρίζουμε ότι «στα παιδιά υπάρχει δημιουργικότητα, αλλά όχι τέχνη» (Molok, 1998, σ. 55). Σήμερα πολύπλευρες αναλύσεις της τέχνης βασίζονται στην ισότιμη ανάπτυξη τεσσάρων βασικών τομέων διδασκαλίας (παραγωγή, κριτική, ιστορία της τέχνης και αισθητική) με στόχο τη συνάρτηση της εκφραστικής λειτουργίας της τέχνης με την καλλιέργεια των νοητικών δεξιοτήτων (Vamvakidou, Golia και Zigouri, 2003, σσ ). Η δημιουργικότητα ορίζεται «ως δεξιότητα παραγωγής ενός καινούριου στοιχείου, για το 1

2 υποκείμενο παραγωγής» (Schirrmacher, 1998; Fineberg, 1998; Gaitskell, Hurwitz και Day, 1975; Jovanovich, 1982) και αυτός ο προσδιορισμός υποστηρίζει την ανάλυση που επιδιώκουμε. Ακολουθούμε επίσης τον ορισμό της Τέχνης ως μυθοπλασίας, ανώτερης ή/και κατώτερης από την πραγματικότητα στη διαδικασία της οποίας το υποκείμενο επιλέγει, οργανώνει, συνθέτει και δίνει νόημα στα πράγματα που αντλεί από την πραγματικότητα. Με τους όρους αυτούς οδηγούμαστε στο ζήτημα της πρόσληψης και της αντιληπτικότητας, κατά την οποία το παιδί αναπαράγει την πραγματικότητα καθώς ζωγραφίζει ακολουθώντας τη νοητική πορεία ώστε να «παρατηρεί, να συγκρατεί, να ανακαλεί, να αναδομεί, να αναπλάθει, να αναπαριστάνει» (Χοντολίδου,1999). Η νοητική και σχεδιαστική εικονοποίηση αποτελούν μέρος αυτού που ο Vygotsky (1986) ονομάζει ταξίδια γραφής και σ αυτή τη διάσταση της εικαστικής γραφής παρατηρούμε ότι «το οράν» διδάσκεται, γιατί υπάρχουν κανόνες όρασης, ένα σύστημα πρόσληψης 1 των εικόνων, υπάρχει η πραγματικότητα όπως τη βιώνουμε, αλλά παράλληλα όπως την ερμηνεύουμε μέσα στην πολιτισμική κοινότητα που ανήκουμε (Vallier, 1998, σ. 202). Ο σύγχρονος προβληματισμός για την τέχνη (Παπαντωνίου και Ράδου, 2000, σσ ; Gaitskell και Hurwitz, 1975, σσ ; Βιγγόπουλος, 1982, σσ. 6-19)στηρίζει στο χώρο της προσχολικής και σχολικής Αγωγής τις θεωρίες για την «πρόσληψη και την αντιληπτικότητα» ως αλληλεξάρτηση του υποκειμένου με το αντικείμενο, ως διαδικασία αντίληψης, η οποία καταρχήν περιγράφει-καταδηλώνει μέσω της όρασης. Το ενδιαφέρον της έρευνάς μας επικεντρώνεται στην υπόθεση εργασίας ότι το παιδί της προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας μπορεί να διαχωρίσει την πραγματικότητα από τη ζωγραφική ή/και από την ηλεκτρονική αναπαράστασή της μέσα από τη χρήση των συμβόλων, τα οποία χρησιμοποιεί στη δική του γραφή, αλλά/και αναγνωρίζει στα έργα των άλλων. Αναρωτιόμαστε ωστόσο εάν το συναισθηματικό και νοητικό του σύστημα είναι αρκετά αναπτυγμένο (Gardner, 1982) για να συγκινείται από τη συμβολική μορφή και από τη σημασία της. Η ζωγραφική των παιδιών παρουσιάζει ποικιλία όπως και αυτή των ενηλίκων, αλλά οι διαφορές στο εσωτερικό μιας παιδικής ομάδας εντοπίζονται στη σχεδιαστική ικανότητα και στις επιδράσεις του περιβάλλοντος. Η ανάλυση των σταδίων εξέλιξης του παιδικού σχεδίου που ακολουθεί, στηρίζεται ιδιαίτερα στις έρευνες των Luquet και Bernston. Σύμφωνα με αυτούς τους ερευνητές το παιδικό ιχνογράφημα περνάει από τέσσερα εξελικτικά στάδια: α) του μουντζουρογραφήματος, β) του αποτυχημένου ρεαλισμού, γ) του διανοητικού ρεαλισμού και δ) του οπτικού ρεαλισμού. Το στάδιο του μουντζουρογραφήματος κατά την γραφολόγο και ψυχολόγο M. Bernson παρουσιάζει τρία υποστάδια: α) το ψυχοκινητικό-φυτικό (18-20 μήνες), β) το φανταστικόαναπαραστατικό (2-3 έτη) και γ) το ανακοινωτικό-επικοινωνιακό (3-4 έτη). Στα πρώτα «μουντζουρώματα» (καθαρά κινησιακή δραστηριότητα), το σχέδιο του παιδιού αποτελείται από ένα συνονθύλευμα γραμμών χωρίς νόημα και χωρίς εικονιστική επένδυση. Είναι η εποχή της δράσης για τη δράση. Με το πέρασμα του παιδιού από το μουντζουρογράφημα χωρίς αναπαραστατική σημασία στο πρώτο σκόπιμο -θολό έστω- ιχνογράφημα, τελειώνει το πρώτο στάδιο εξέλιξης της γραφικής του έκφρασης και εισέρχεται στο δεύτερο αυτό στάδιο. Στο στάδιο αυτό το παιδί θα ήθελε να είναι ρεαλιστής, αλλά δεν το πετυχαίνει. Έχοντας ανακαλύψει την ταυτότητα μορφής-αντικειμένου, προσπαθεί να αναπαράγει τη μορφή. Προοδευτικά αποκτά την ικανότητα να συγκρίνει κάθε λεπτομέρεια που προσθέτει με λεπτομέρειες που έχει κιόλας ιχνογραφήσει, να ελέγχει τις μεταξύ τους σχέσεις και να βελτιώνει συνεχώς το ιχνογράφημά του. Η πορεία αυτή, που συχνά χαρακτηρίζεται από 1 Κατά τη σχεδιαστική δημιουργία το παιδί κινείται, αφήνει με το χέρι ίχνη, κατασκευάζει φόρμες, απολαμβάνει την αντίληψη-γνώση του εξωτερικού κόσμου και της εσωτερικής όρασης. Μ αυτόν τον τρόπο δέχεται την πραγματικότητα ως μοντέλο. 2

3 στασιμότητες και πισωγυρίσματα θα οδηγήσει τελικά στο πέρασμα από το στάδιο του αποτυχημένου ρεαλισμού στο στάδιο του διανοητικού ρεαλισμού. Το στάδιο αυτό διαρκεί από τα 6 έως τα 9 έτη περίπου. Κατά το στάδιο αυτό το παιδί ιχνογραφεί τις λεπτομέρειες και προσέχει τις μεταξύ τους σχέσεις όχι φωτογραφικά, όπως κάνει ο μεγάλος, αλλά διανοητικά. Καταφεύγει γι αυτό σε δύο μεθόδους: την επιπέδωση ή περιστροφική προβολή (τα αντικείμενα δεν απεικονίζονται προοπτικά, αλλά προβάλλονται στο ίδιο επίπεδο γύρω από έναν άξονα ή ένα σημείο, λ.χ. τα δέντρα από τις δύο πλευρές του δρόμου) και τη διαφάνεια, που οφείλεται στο γεγονός ότι το παιδί αναμιγνύει διαφορετικές οπτικές γωνίες. Το στάδιο του οπτικού ρεαλισμού αρχίζει από τα 9 έτη περίπου και ολοκληρώνεται γύρω στα 12. Είναι αποτέλεσμα της διανοητικής ωρίμανσης του παιδιού και ιδιαίτερα της παραστατικής του λειτουργίας. Έχουμε το τέλος του παιδικού σχεδίου που σφραγίζεται από την ανακάλυψη της προοπτικής και την υποταγή στους νόμους της. Σ αυτό τα στάδιο το παιδί προοδευτικά υποτάσσει το σχέδιό του στην ενότητα της οπτικής γωνίας. Πριν ανακαλύψει την προοπτική, καταφεύγει στη «σκόπευση», δηλ. τη σύνδεση αντικειμένων με μια διακεκομμένη γραμμή, που το ένα σχεδιάζεται στη συνέχεια του άλλου, συνήθως πιο μικρό. Το παιδί ιχνογραφεί πια τα πράγματα όπως τα βλέπει εξωτερικά. Τα στοιχεία της ζωγραφικής ως σημείο, γραμμή, τόνος και χρώμα (Καντίνσκι, 1980) συγκροτούν ένα εικαστικό πεδίο για αισθητική, ψυχολογική, ψυχιατρική, κοινωνιολογική ανάλυση 2 σε συνάρτηση με τη ψυχολογία της παρατήρησης, τη μελέτη της κινητικότητας, την ψυχολογία της φόρμας. Ωστόσο το παιδικό σχέδιο αφηγείται κάθε φορά μια ιστορία με εικόνες-σύμβολα και η εικονογραφημένη απόδοση των αντικειμένων συναντάται με τις λέξεις των αντικειμένων ώστε η απόδοση της εικόνας για το αντικείμενο, την εθνική ηρωίδα όπως ζητήσαμε στην έρευνα, να συγκροτεί συγχρόνως ένα μήνυμα. Σ αυτή τη διάσταση το παιδικό σχέδιο μπορεί να αξιοποιηθεί από/για το παιδί και από/για το διδάσκοντα/τον ερευνητή ως υλικό πληροφόρησης για την κοινωνικοποίησή του, και για τα πολιτισμικά στερεότυπα που έχει αποδεχτεί ή όχι. Το παιδιά αναπτύσσονται μέσα στο σύγχρονο πολιτισμό, στο βερμπαλισμό της εικόνας και δεν αναπαράγουν απλώς φόρμες 3, αλλά αποτυπώνουν αυτό που βλέπουν για να επικοινωνήσουν και παράλληλα παράγουν γνώση μέσα από αυτή την εμπειρία της παρατήρησης και της σχεδίασης (Κακίση, σσ ). Το παιδικό σχέδιο λοιπόν ως πολιτισμικό προϊόν, ως μαρτυρία αλήθειας ή ψεύδους (Eco, 1989, σ. 26) φανερώνει την εξάρτηση ή όχι των παιδιών από το περιβάλλον, από το μορφωτικό υλικό το οποίο προσλαμβάνουν καθημερινά. Μεθοδολογικά Η σημειωτική ως μέθοδος ανάλυσης προσδιορίζει μια σημειακή συνάρτηση και την τυπολογία των τρόπων παραγωγής σημείων. Εφαρμόζεται σε οτιδήποτε μπορεί να εκληφθεί ως σημασιακό υποκατάσταστο κάποιου άλλου πράγματος. Σ αυτή τη διάσταση ο Eco (1989, σ. 26) την ορίζει «ως μελέτη αυτού που μπορεί να χρησιμοποιηθεί με σκοπό το ψεύδος», ενώ ο Barthes (1979, σ. 40) τονίζει ότι χρειάζεται «να είναι ο τζόκερ της σημερινής γνώσης, όπως είναι το ίδιο το σημείο για τον κάθε λόγο». Η διεύρυνσή της τα τελευταία χρόνια (Kristeva, 1969) ανέδειξε το ενδιαφέρον για τις εικαστικές τέχνες ως εργαλείο ανάλυσης, ως σημειωτική της εικονογράφησης (Sonesson, 1989). Μια από τις δυσκολίες που ανακύπτουν στην προσπάθεια για μια σημειωτική ανάλυση της ζωγραφικής εντοπίζεται στους κώδικες, γιατί είναι και αισθητικοί και συναισθηματικοί. Ο αισθητικός κώδικας σε κάθε εποχή, αλλά και σε κάθε ηλικία διαμορφώνεται με βάση την 2 Η γλώσσα των εικόνων φανερώνει τη νοητική και ψυχολογική εξέλιξη του παιδιού, αλλά εμείς επικεντρώνουμε σε μια πολιτισμική-σημειωτική ανάλυση. 3 Τα παιδιά δεν ενδιαφέρονται για φόρμες όπως οι καλλιτέχνες, αλλά αποτυπώνουν αυτό που βλέπουν με τον τρόπο που το αντιλαμβάνονται και τα υλικά που διαθέτουν 3

4 ιδεολογία της εποχής, της κουλτούρας, της αγωγής και της εκπαίδευσης. Η ζωγραφική και τα ΜΜΕ ως συσσώρευση νοήματος και ως επικοινωνιακό μέσο δίνουν στην οπτική επικοινωνία πολλαπλές δυνατότητες λόγω των αισθητικών κωδίκων (Llorens, 1979) και της απόκλισης που παρουσιάζεται ανάμεσα στον αισθητικό κώδικα πομπού και δέκτη. Τη σχέση του αισθητικού κώδικα με τους λογικούς κώδικες αναζητούμε στο δίπολο κουλτούρα/τεχνικός πολιτισμός (Braudel, 2002, σσ ). Η παιδική ζωγραφική ως σημείο (Thwaites, Lloyd και Mules, 1994) αποτελεί ένα καθαυτό αντικείμενο, το οποίο παράγει σημασίες και μπορούμε έτσι να αναζητήσουμε: α)την αναφορική λειτουργία, β) τους κώδικες, γ) τη σχηματική λειτουργία, δ) την κατεύθυνση, ε) το κοινωνικό πλαίσιο των σημείων, τα συμφραζόμενα. Η εικόνα που αναπαράγεται από τα παιδιά ως μη λεκτική επικοινωνία λειτουργεί διαφορετικά από τη γλώσσα και μας δίνει τη δυνατότητα για ελεύθερη ανάγνωση. Παρά το γεγονός ότι είναι κωδικοποιημένη δεν επιβάλλεται στο δέκτη άμεσα, αλλά οργανώνει τα μηνύματα πολυσημικά. Σ αυτή τη διάσταση η σημειωτική αναζητά τους κώδικες, τις σχέσεις αναλογίας με το πραγματικό, το αντιληπτικό επίπεδο και το πολιτισμικό (Kress και Leeuwen, 1996). Για την περιγραφή και την ανάλυση προτείνεται το μοντέλο των Kress και Leeuwen (1996), όσον αφορά στην ανάγνωση της οπτικής επικοινωνίας. Για τη σημειωτική ανάλυση χρησιμοποιούμε τη συμπαραδήλωση και τη θεωρία του βλέμματος. Η εμφανέστερη τυπολογία βασίζεται στο ποιος κοιτάζει, οπότε διακρίνουμε: το βλέμμα του θεατή, το εσωαφηγηματικό βλέμμα, το άμεσο ή εξω-διηγηματικό βλέμμα προς το θεατή (Chandler, 1998). Στην έρευνα που εκπονούμε μας ενδιαφέρει το ζήτημα του βλέμματος, γιατί συνδέεται με την ταύτιση. Το παιδί/πομπός του ιχνογραφήματος και της αναπαράστασης που επιλέγει μπορεί να ταυτίζεται με αυτό που ιχνογραφεί, καθώς μπορεί να τοποθετεί τον εαυτό του μέσα στο υλικό της αναπαράστασης. Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης υποστηρίζει ότι η ταύτιση είναι αποτέλεσμα παρατήρησης και μίμησης (Cole και Cole, 2001, σσ ). Τα παιδιά, δηλαδή, παρατηρούν τις διαφορετικές συμπεριφορές αντρών και γυναικών, καθώς και ποιες από αυτές τις συμπεριφορές θεωρούνται αποδεκτές και τις μιμούνται. Ωστόσο η μίμηση μέσω της παρατήρησης δεν γίνεται αυτόματα, αλλά επηρεάζεται από πέντε παράγοντες: α) τη διαθεσιμότητα, δηλαδή το κατά πόσο μια συμπεριφορά είναι διαθέσιμη προς παρατήρηση στο περιβάλλον του παιδιού, β) την προσοχή, αφού για την αναπαραγωγή μιας συμπεριφοράς δεν αρκεί μόνο η παρατήρηση, αλλά και η επικέντρωση της προσοχής στα επιμέρους χαρακτηριστικά της, γ) τη μνήμη, διότι η παρατήρηση γίνεται αποτελεσματική όταν η συμπεριφορά μπορεί να απομνημονευθεί, δ) τη διεργασία κινητικής αναπαραγωγής, καθώς τα παιδιά συνήθως δεν αναπαράγουν πολύ σύνθετες συμπεριφορές και ε)το κίνητρο, γιατί τα παιδιά συχνά μιμούνται συμπεριφορές, που παρατηρούν ότι ενισχύονται και ανταμείβονται από τους ενήλικες. Σημειώνουμε ότι η μίμηση είναι συχνά ασυνείδητη, με την έννοια ότι το παιδί δεν αποφασίζει σκόπιμα να αντιγράψει ένα συγκεκριμένο πρότυπο. Όταν η μίμηση γίνεται σε μεγάλη κλίμακα και συνδέεται συγκεκριμένα με κάποιον από τους ρόλους του παιδιού στη ζωή (π.χ. με την «αρσενικότητα» ή με τη «θηλυκότητα»), τότε το πρότυπο γίνεται πρότυπο ρόλου. Τα πρώτα πρότυπα ρόλου είναι συνήθως οι γονείς, αλλά καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σημασία τα αδέλφια, οι φίλοι, οι δάσκαλοι, ή/και γνωστοί ήρωες, αθλητές και καλλιτέχνες (Fontana, 1996, σ. 368). Η έμφυλη κοινωνικοποίηση των παιδιών από πολύ μικρή ηλικία διαφοροποιείται ανάλογα με τις προσδοκίες της οικογένειας και του περιβάλλοντος: μηχανισμούς μάθησης, αφομοίωσης και εσωτερίκευσης των έμφυλων διαφορών αποτελούν η παρατήρηση, η μίμηση και η αντιγραφή ζωντανών και συμβολικών προτύπων, καθώς επίσης και το σύστημα αμοιβών, ποινών, αλλά και η γενίκευση (Bandura, 1977). Το ζητούμενο στην έρευνα που εκπονούμε είναι η πρόκληση από τις εκπαιδευτικούς για την 4

5 ανάπτυξη και την ενσωμάτωση δεξιοτήτων, διαχείρισης ιστορικών πληροφοριών στο περιβάλλον της σχολικής τάξης, αλλά κυρίως της κριτικής ανάγνωσης των ιχνογραφημάτων που παράγουν τα παιδιά από εμάς τις εκπαιδευτικούς/ερευνήτριες (Κορδάκη και Χούστης, 2001, σσ ). Ως αναπαράσταση ορίζουμε αυτό που έχει να κάνει με μια ανάκληση, κάτι που έχει περάσει, στην περίπτωσή μας μια πρότερη ιστορική πληροφορία ή και γνώση. Το δείγμα Ζητήσαμε από παιδιά νηπιαγωγείου και ΣΤ τάξης δημοτικού να ζωγραφίσουν μια εθνική ηρωίδα. Η έρευνα διεξήχθη το σχολικό έτος Το δείγμα συγκεντρώθηκε από τις εξής περιοχές: Θεσσαλονίκη, Καστοριά, Ημαθία, Κοζάνη, Γρεβενά, Φλώρινα, Σέρρες, Πέλλα, Κιλκίς, Καβάλα, Λάρισα, Πιερία, Λακωνία από αστικές, ημιαστικές και αγροτικές περιοχές. Δεδομένου ότι η διαμόρφωση του γραφικού συστήματος του παιδιού είναι παράλληλη με τη ψυχοκινητική του εξέλιξη, έπρεπε να υιοθετήσουμε μια μέθοδο μελέτης προοδευτική και εξελικτική, που να λαμβάνει υπόψη ότι το παιδί βρίσκεται σε συνεχή μεταλλαγή. Όλα όσα αφορούν στο παιδί - οι εμπειρίες, τα αισθήματα, η ανάπτυξή του - επενεργούν στην εξέλιξη των σημείων της πλαστικής γλώσσας. Αυτή η εξέλιξη ακολουθεί τη σειρά σταδίων στη διάρκεια των οποίων παρατηρούμε παλινδρομήσεις. Στα 350 ιχνογραφήματα που συγκεντρώσαμε (310 από μαθητές της ΣΤ τάξης Δημοτικού και 40 από παιδιά του Νηπιαγωγείου) διακρίνουμε και τα τρία σημειωτικά πεδία: το συντακτικό, το σημαντικό και το πραγματιστικό. Η συντακτική ανάλυση παρέχει στοιχεία για τη μορφή, το χρώμα και τη σύνθεση, ενώ η σημαντική ανάλυση για τα σημασιολογικά πλέγματα. Στο πραγματιστικό πεδίο τα παιδιά δεν αγνοούν τα συμφραζόμενα των ρόλων των ηρωίδων, όπως διαφαίνεται στη χρήση των συνδηλώσεων και των κωδίκων. Στη θεωρία του συμβολισμού υποστηρίζεται ότι στα παιδικά σχέδια αναδεικνύεται η σύγχυση ανάμεσα στο σύμβολο και στην πραγματικότητα και για το λόγο αυτό είναι σύντομα και λακωνικά, όπως και τα όνειρα (Freud, 1994). Η σημειωτική αρχή της μη σύμπτωσης του συμβολικού με το πραγματικό οδηγεί σε μια συγκριτική και ερωτηματική στάση απέναντι στην παιδική ζωγραφική στο βαθμό που σχηματίζονται μορφές και σύμβολα, τα οποία διεκδικούν νόημα φυσικό και αυτονόητο. Η συμβολοποίηση επιτυγχάνεται με ασύνειδους μηχανισμούς και η επίδραση του ίδιου του αναπαριστάμενου αντικειμένου στη γραφική απόδοσή τους είναι εμφανής, γιατί «η εικόνα δεν αναπαριστά απλώς το πραγματικό, αλλά το μεταμορφώνει εντοπίζοντας ορισμένες πλευρές του πραγματικού». Η εικόνα που αναπαράγεται από τα παιδιά αναπαριστά με τρόπο συνθετικό και ως μη λεκτική επικοινωνία λειτουργεί διαφορετικά από τη γλώσσα καθώς μας δίνει τη δυνατότητα για ελεύθερη ανάγνωση. Παρά το γεγονός ότι είναι κωδικοποιημένη δεν επιβάλλεται στο δέκτη άμεσα, αλλά οργανώνει τα μηνύματα πολυσημικά. Σ αυτή τη διάσταση η σημειωτική αναζητά τους κώδικες, τις σχέσεις αναλογίας με το πραγματικό, το αντιληπτικό επίπεδο και το πολιτισμικό (Barthes, 1983). Τα παιδιά συνδυάζουν τα οπτικά δεδομένα με τη γνώση που έχουν για τους εθνικούς προσδιορισμούς έθνος, ηρωίδα. Η διαδικασία, η οποία ακολουθείται είναι η πορεία από το οικείο στο μη οικείο σε συνάρτηση με την προβολή των βιωμάτων και για το λόγο αυτό τα παιδιά βλέπουν και αναπαριστάνουν διαφορετικές ηρωίδες και στην περίπτωση των ίδιων οι αναπαραστάσεις τους πολλές φορές διαφέρουν. Τα παιδιά δέχονται την εικόνα που παρήγαγαν (από μνήμη, από γνώση) ως ένα διαφωτιστικό ισοδύναμο του μοντέλου και κατανοούν τη φύση της μεταγραφής (Arnheim, 1966 και Arnheim, 1970), την οποία απολαμβάνουν και εξασκούν ως γνωστική διαδικασία. Από τα στοιχεία του δείγματος διαφαίνεται ότι τα στοιχειώδη γνωρίσματα όσο και η 5

6 αναγνωρισμένη ταυτότητα της λειτουργίας δεν είναι αποτέλεσμα της εντύπωσης του εικονισμού, αλλά είναι συστατική πράξη, βίωση της εμπειρίας των παιδιών ως Ελλήνων που μετέχουν σε εθνικές γιορτές και ακούν για Έλληνες ήρωες και ηρωίδες στα ΜΜΕ, από το οικογενειακό τους περιβάλλον. Ο χώρος σημασιοδοτείται ποιοτικά από το χώρο ως αντικείμενο, ως αναπαράσταση, ως χώρο-δράση, ως πολυδύναμη υλική πραγματικότητα και στο πεδίο αυτό οι αλληλεπιδράσεις στο χώρο εμπεριέχουν ένα προσανατολισμό αγωγής. Το υποκείμενο, αλλά και το κοινωνικό περιβάλλον ορίζουν την οργάνωση και τη χρήση του σχολικού χώρου και για τους λόγους αυτούς ο προβληματισμός μας επικεντρώνεται στη σημερινή πραγματικότητα του ελληνικού σχολείου και στο μονολειτουργικό, μονοπολιτισμικό μοντέλο που ακολουθείται για τη δόμηση του εκπαιδευτικού περιβάλλοντος. Θεωρούμε ότι η εκπαιδευτική αξία της ζωγραφικής και όποιας άλλης δημιουργικής δραστηριότητας στην προσχολική και πρώτη σχολική ηλικία δεν είναι να ανταγωνιστεί τα ΜΜΕ και την αισθητική, την οποία αναπαράγουν, αλλά μέσα από την παρατήρησή τους να υποβάλει μια κριτική εξέταση στους αναπαραστατικούς μηχανισμούς. Ζητούμε «να επανακτήσουμε τις αισθήσεις, να μάθουμε να βλέπουμε περισσότερο, να ακούμε, να νιώθουμε», γιατί «το να μαθαίνουμε να βλέπουμε και να περιγράφουμε είναι η ουσιαστική διαδικασία για την ανάπτυξη» (Williams, 1994, σσ ) τόσο για τα παιδιά, από τα οποία ζητούμε την εικονογραφική και εικαστική παρατήρηση και περιγραφή, αλλά και από τους δασκάλους, γονείς και παιδαγωγούς, οι οποίοι χρειάζεται να αντλούν υλικό από την παιδική ζωγραφική, ως προϊόν της κουλτούρας, την οποία παράγουμε και διδάσκουμε. Συντακτική ανάλυση Στα παιδικά ιχνογραφήματα, κυριαρχεί το ανθρωποκεντρικό μοντέλο, καθώς σε όλα εικονίζονται αναπαραστάσεις μορφών. Η ατέλεια στο σχήμα εξαρτάται από την σχεδιαστική δεξιότητα, σύμφωνα με τα στάδια εξέλιξης του παιδιού (Κακίση-Παναγοπούλου, 2001). Μορφές / Σχήμα / Μέγεθος Όσον αφορά στο σχήμα τα περισσότερα παιδιά βάζουν σε γραφικό κώδικα, σε ανθρώπινες μορφές τον τύπο της ηρωίδας επιλέγοντας α) λιτές μορφές και β) με όγκο σε μια τυπολογία σχημάτων που αποδίδει την ανθρώπινη μορφή. Στην πλειονότητά τους αποδίδουν τη ηρωίδα με όγκο. Αναφορικά στο ύψος, η ηρωίδα εμφανίζεται ψηλή και ογκώδης σε αρκετά ιχνογραφήματα. Το ενδιαφέρον σ αυτή την περίπτωση είναι να εντοπίσουμε τους πομπούς των έργων: τα κορίτσια που ζωγράφισαν την ηρωίδα εύσωμη ή ψηλή, τα αγόρια που ζωγράφισαν την ηρωίδα εύσωμη ή ψηλή ή και τα δύο μαζί. Στο σύνολο των έργων παρατηρείται ο εικονισμός με στοιχείο την ομοιότητα του ανθρώπινου (Eco, 1989). Συγκεκριμένα, ιχνογραφούνται 327 ολόσωμες μορφές, 105 βαμμένες με όγκο. Έμφαση δίνεται στα άκρα και στα πρόσωπα. Οι μουντζούρες είναι ελάχιστες, αναδεικνύοντας τη σχεδιαστική φάση στην οποία βρίσκονται τα παιδιά (προνήπια, νήπια και ΣΤ Δημοτικού). Στο πεδίο αυτό τα παιδιά επιτυγχάνουν να αποδώσουν με ευκρίνεια την εθνική ηρωίδα 279 περιπτώσεις. Στα πλαίσια της προοδευτικής σχεδιαστικής εξέλιξης, καθώς από το 4 ο έτος της ηλικίας και ύστερα το παιδί αρχίζει να αναζητεί την αναπαράσταση συγκεκριμένων μορφών και γενικά αρχίζει να διαφαίνεται μια καλύτερη απόδοση της μορφής, των αντικειμένων και των ανθρώπων. Στο πεδίο αυτό τα παιδιά επιτυγχάνουν να αποδώσουν με ευκρίνεια την εθνική ηρωίδα. Οι σιωπηρές, συμπαραδηλωτικές ιδεολογικές κατευθύνσεις στην οπτική αφήγηση των παιδιών για την εθνική ηρωίδα μέσα από συγκεκριμένες επιλογές εικόνας φαίνεται ότι προέρχονται άμεσα από το σχολικό περιβάλλον. Το ζήτημα για την ύπαρξη καθαρής καταδήλωσης ή απλώς της κυρίαρχης συμπαραδήλωσης (Thwaites, Davis και Mules, 1994) μπορεί να μεταφραστεί σε όρους εικονικής αντικειμενικότητας και ιδεολογικής φόρτισης τόσο στο περιεχόμενο όσο και στο ύφος των παιδικών έργων. 6

7 Σενάριο Στις περισσότερες συνθέσεις των ιχνογραφημάτων παρουσιάζεται η Μπουμπουλίνα και η Μαντώ Μαυρογένους, εικόνες ηρωίδων δηλαδή που περιέχονται στο εγχειρίδιο της αντίστοιχης τάξης. Συγκεντρωτικά, οι ηρωίδες που απεικονίζονται είναι οι εξής: Μπουμπουλίνα, Μαντώ Μαυρογένους, Σουλιώτισσα, Θεοδώρα, Ελευθερία, Ελλάδα, Ευανθία Καΐρη, Ευγενία Ντελακρουά, Δόξα, Μπότσαρη, Μυρτώ, Υπολοχαγός Νατάσα, Κολοκοτρώνα (!), Αθηνά, Αφροδίτη, Δέσποινα Βανδή, Βιρσηίδα, Βούλα Πατουλίδου, Έλενα Παπαρίζου, Ζήνα, Λίτσα Πατέρα, Σούπερ Νίτσα για την ΣΤ τάξη. Για το νηπιαγωγείο: Μπουμπουλίνα, Μαντώ Μαυρογένους, Σουλιώτισσα, Υπολοχαγός Νατάσσα, η γυναίκα της Πίνδου, ηρωίδα του 1940, ηρωίδα του 1821, αλλά και Άρτεμη, αθλήτρια, Ζήνα και Γαβριέλα, Κοκκινοσκουφίτσα, Χιονάτη, νεράιδα, μάγισσα, Κάντυ, Ποκαχόντας, καλόγρια, πριγκίπισσα, Πίπη, Μαίρη Πόπινς, Άριελ η γοργόνα, κοριτσάκι με τα σπίρτα, Παπαρίζου, η μαμά μου, η αδελφή μου. Στα νήπια, παρόλο που αρκετά ιχνογραφήματα απεικονίζουν ιστορικά πρόσωπα, διαπιστώνουμε απεικονίσεις περισσότερο από παραμύθια και τηλεοπτικές ηρωίδες κινουμένων σχεδίων, αλλά και πρόσωπα από το οικογενειακό περιβάλλον, ενώ στα μεγαλύτερα παιδιά απουσιάζουν τέτοιες αναφορές. Πίνακας 1: Ποσοστιαία κατανομή των αναφορών κατά σχολική βαθμίδα Ηρωίδα Αναφορές Νηπιαγωγείο ΣΤ τάξη Σύνολο Αρχαία Βυζαντινή Ιστορικό πρόσωπο Σύγχρονο πρόσωπο Νεότερη Κόμικ/παραμύθι Οικογένεια Αθλητισμός Καλλιτεχνικός χώρος Σύνολο Στο υλικό εμφανίζονται σταθερές επαναλήψεις όσον αφορά στη σχεδίαση των μορφών, πχ. η Μπουμπουλίνα σχεδόν σε όλες τις απεικονίσεις εμφανίζεται σε θέση πλάγια με σηκωμένο ψηλά το δεξί χέρι δείχνοντας στο χώρο, σχεδιασμός που προκύπτει προφανώς από την εικονογράφηση των σχολικών εγχειριδίων και από προσωπικό βίωμα (σχολική γιορτή, εικονογράφηση σχολείου, ή από τα βιβλία, κ.ά.). Επίσης, η αναγκαία ταύτιση με το φύλο, όπως προκύπτει σ αυτή την ηλικία εμφανίζεται στα σχέδια των κοριτσιών που σχεδιαστικά δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα στη γυναίκα, ενώ τα αγόρια όχι. Έτσι στα ιχνογραφήματα των κοριτσιών δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην ενδυμασία και στην κώμη των ηρωίδων, στον περιβάλλοντα χώρο, στα χρώματα και τις λεπτομέρειες. Συνολικά στο δείγμα των παιδιών (350 έργα) το φύλο ως σημαίνον εμφανίζεται σε 308 ιχνογραφήματα. Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης υποστηρίζει ότι η ταύτιση είναι αποτέλεσμα παρατήρησης και μίμησης (Cole και Cole, 2001, σσ ). Όσον αφορά στον τρόπο με τον οποίο αγόρια και κορίτσια σχεδιάζουν άτομα του ίδιου ή του άλλου φύλου, ο Θ. Μπέλλας (2000, σ. 67) αναφέρει ότι τα παιδιά από τεσσάρων έως επτά ετών τείνουν να ζωγραφίζουν πιο μεγάλο το πρόσωπο εκείνο που έχει το ίδιο φύλο με το δικό τους. Επισημαίνει, ωστόσο ότι τα συμπεράσματα αυτά έχουν συγκεντρωθεί από έρευνες που αφορούσαν στην ιχνογράφηση του αντίστοιχου γονιού και όχι ενός οποιουδήποτε ανθρώπου. 7

8 Χώρος Όσον αφορά στη χρήση του χώρου ως εσωτερικού/εξωτερικού, φυσικού/αστικού στη σκηνοθέτηση του παιδικού ιχνογραφήματος για την εθνική ηρωίδα οι επιλογές του εξωτερικού χώρου εμφανίζεται 40 φορές. Σε 259 ιχνογραφήματα οι μορφές τοποθετούνται στο κέντρο της σελίδας. Η αξία της πληροφορίας αυτής στη σημασία της παιδικής σύνθεσης, σύμφωνα με τη γραμματική του οπτικού σχεδίου στο επίπεδο της κειμενικής μεταλειτουργίας επικεντρώνεται στο «δεδομένο-σταθερό» γνωστικό υλικό, το οποίο παρουσιάζεται στο αριστερό τμήμα του σχεδίου, στο δεξί τμήμα το «νέο», ενώ στο κέντρο τονίζεται ο πυρήνας της πληροφορίας (Kress και Leeuvwen, 1996). Το μοντέλο αυτό μας οδηγεί στον τύπο της ανάλυσης με κριτήριο το «κέντρο και το περιθώριο» και την οριζόντια και κάθετη δομή της εικόνας, όπως παρατηρείται στην παιδική ζωγραφική και στη βυζαντινή τέχνη (Arnheim, 1974). Κίνηση/Θέση/Κατεύθυνση Οι μορφές στην πλειονότητά τους παρουσιάζονται σε στάση, ενώ σε κίνηση εικονίζονται 64 φορές. Δίνεται έμφαση στη δράση και στην απόδοση σεναρίων από τα παιδιά στη ζωγραφική τους. Ο ανθρώπινος συμβολισμός, η επανάληψη της ανθρώπινης φιγούρας σε άλλη στάση προσδιορίζεται στη «γραμματική της εικόνας» ως απαίτηση προς αναγνώριση εάν είναι σε μετωπική στάση ή ως προσφορά εάν είναι σε πλάγια στάση (Kress και Leeuvwen, 1996, σσ ). Στο δείγμα μας οι μορφές αποδίδονται μετωπιαία 345 φορές και συγκροτούν μια απαίτηση προς αναγνώριση και 5 μόνο φορές σε πλάγια κατεύθυνση ως προσφορά προς το θεατή. Τα λεκτικά σημαίνοντα, όπου συμπαρατίθενται ως υπογραφή ή/και ως λέξεις/λεζάντες επιτονίζουν την εικόνα του υποκειμένου, που παράγει την εικόνα 4. Η φύση, τα όπλα και τα πολεμικά πλοία χρησιμοποιούνται από τα παιδιά ως αντικείμενα συνδήλωσης. Η σχέση των παιδιών με τη φύση και τα αγροτικά συμφραζόμενα παρουσιάζεται ελλιπής στο δείγμα, αλλά μάλλον οφείλεται στο μικρό ποσοστό ιχνογραφημάτων που προέρχονται από χωριά, καθώς οι μικρές επαρχιακές πόλεις στις οποίες πραγματώθηκε η έρευνα έχουν αστικοποιηθεί πλέον. Υπογραφή Η τοποθέτηση υπογραφής ή/και άλλου σημαίνοντος στο άνω μέρος του σχεδίου παρουσιάζει το «ιδεώδες» της σύνθεσης, ενώ στο κάτω μέρος δίνονται τα πραγματικά εξειδικευμένα στοιχεία της σύνθεσης (Arnheim, 1974). Στο πεδίο αυτό μόνο 3 παιδιά έχουν υπογράψει τα σχέδια, ενώ τα περισσότερα (347 έργα) είναι ανυπόγραφα. Χρώμα Το σημαίνον/χρώμα που κυριαρχεί στα παιδικά ιχνογραφήματα είναι το πολύχρωμο με κυρίαρχο το πράσινο, το μπλε, το κίτρινο και το κόκκινο. Στα μονόχρωμα έργα χρησιμοποιούνται τα ίδια χρώματα. Τις υποκατηγορίες στα χρώματα ταξινομούμε σε θερμά και ψυχρά χρώματα, καθώς και ως απουσία του χρώματος, σύμφωνα με την ταξινόμηση του Καντίνσκυ. Στις μέρες μας στα παιδιά προσφέρεται μια ποικιλία χρωμάτων και υλικών τόσο από το σχολείο όσο και από την οικογένεια, με τα οποία τα παιδιά μπορούν να εκφραστούν δημιουργικά. Το χρώμα είναι ένα στοιχείο που ελκύει τα παιδιά: σύμφωνα με ψυχολογικές έρευνες η επιλογή των χρωμάτων απεικονίζει τη συναισθηματική κατάσταση και θεωρείται δυναμικό στοιχείο που μπορεί να λειτουργήσει σε δύο επίπεδα, σε στατικές και κινούμενες εικόνες (Σιβροπούλου, 2003, σσ ): στο γνωσιολογικό επίπεδο το χρώμα μεταδίδει πληροφορίες α) με καθαρά περιγραφικούς όρους, όπως όταν 4 Παρόμοια στοιχεία παρατηρούνται στην αιγυπτιακή και στην κινέζικη ζωγραφική. Ο Θεόφιλος, επίσης, στα περισσότερα έργα του ενισχύει την εικόνα με λεκτικά στοιχεία. 8

9 τα φύλα αλλάζουν χρώμα και β) με συμβολικούς όρους, όπως πχ. στην περίπτωση σημαιών. Στο συγκινησιακό επίπεδο το χρώμα λειτουργεί βάσει ψυχολογικών συνδέσεων και προκαλεί διαθέσεις και συναισθήματα. Σημαντική ανάλυση Μα δεν έγιναν ακόμη ίσες οι γυναίκες; Οι φεμινίστριες καταγγέλλουν την οικονομική ανισότητα: με τα στοιχεία της UNESCO οι γυναίκες επιτελούν τα δύο τρίτα της συνολικής εργασίας στον πλανήτη, λαμβάνουν το 1/10 των συνολικών μισθών και κατέχουν το 1/100 της συνολικής ακίνητης περιουσίας (Κόκκινος κ. ά., 2002, σ. 215). Οι νεότερες διδακτικές θεωρίες εκλαμβάνουν τη διδακτική πράξη ως μια επικοινωνιακή διεργασία μεταξύ υποκειμένων που αλληλεπιδρούν μέσα από διδακτικές καταστάσεις επίλυσης προβλημάτων. Οι προϋπάρχουσες γνώσεις ανασκευάζονται / ανακατασκευάζονται μέσα από τη γνωστική σύγκρουση, το στοχασμό, τη γνωστική αναδιοργάνωση, ενώ η κοινωνική αλληλεπίδραση προσφέρει ευκαιρίες μάθησης. Οι μορφές, τα μέσα, οι σκοποί της διδασκαλίας επανεξετάζονται χάρη στην εκρηκτική ανάπτυξη της Νέας Τεχνολογίας και στη δυναμική εισαγωγή της εικόνας. Το θεωρητικό πλαίσιο της επικοινωνιακής διάστασης της εκπαιδευτικής πράξης συγκροτείται αξιοποιώντας θέσεις και πορίσματα της Κυβερνητικής, της Ψυχολογίας, του Κονστρουκτιβισμού και της Σημειωτικής. Όσον αφορά στο θέμα που ζητήθηκε να ιχνογραφηθεί από τα παιδιά - την ηρωίδα-γυναίκα - αυτό ορίζεται από τις ερευνήτριες ως άσκηση οπτικής αφήγησης της ιστορίας. Αναζητούμε τις προσλήψεις της ιστορικής πληροφορίας από τα παιδιά με άξονα το φύλο. Ο Ricoeur (1990, σσ ) αντιπαραθέτει τους όρους «αφηγηματική λειτουργία και ιστορικότητα» αναφέροντας ότι στο επίπεδο της αναφοράς η αφήγηση διακρίνεται σε δύο ριζικά διαφορετικούς τύπους: στην αληθινή ή εμπειρική αφήγηση, δηλαδή την ιστορία, και τη μυθοπλαστική αφήγηση. Αυτοί οι δύο τύποι αφήγησης φαίνονται να μην έχουν κοινά σημεία αναφοράς:«η μυθοπλαστική αφήγηση βασίζεται σε γεγονότα και χαρακτήρες φανταστικούς, ενώ η Ιστορία έχει αληθινά σημεία αναφοράς, που αναφέρονται στο παρελθόν και τεκμηριώνονται από πηγές». Στην παραγωγή της μυθοπλασίας σημαντικό ρόλο έχουν οι εικόνες, οι οποίες χρησιμεύουν στο πεδίο της ιστοριογραφίας, αλλά και της διδακτικής ως «ιστορικά τεκμήρια» και συμβάλλουν για την επιβεβαίωση μιας πληροφορίας, ή αποτελούν «ιστορική μαρτυρία» από μόνες τους. Στο παιδικό ιχνογράφημα με θέμα την ηρωίδα γυναίκα εντοπίζονται στοιχεία μυθοπλασίας, που προέρχονται τόσο από την τυπική, αλλά και την άτυπη εκπαίδευση στο πεδίο των στερεοτυπικών αναπαραστάσεων. Τα σημαινόμενα ορίζονται ως σημασίες για τα ιστορικά πρόσωπα, όπως προβάλλονται στα παιδικά ιχνογραφήματα σε επιμέρους κατηγορίες/αναπαραστάσεις. Συγκεκριμένα παρατηρούμε ότι η γυναίκα/ηρωίδα αναπαρίσταται από τα παιδιά το ίδιο συρρικνωμένη, όπως δίνεται στα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας (Ακτύπης, Βελαλίδης, Καΐλα, Κατσουλάκος, Παπαγρηγορίου και Χωρεάνθης, 1997) 5 και στις σχολικές γιορτές τόσο θεματικά, αλλά και χρονολογικά: εντοπίζονται 5 Στην Στ τάξη του Δημοτικού Σχολείου στο μάθημα για «Τα Νεότερα Χρόνια» στην ενότητα για την «Εξάπλωση της Επανάστασης» (ενότητα 19, σ. 97) παρατηρείται καταρχήν η πλούσια παράθεση εικονιστικών και γραπτών πηγών που συνοδεύουν την κεντρική ιστορική αφήγηση: ένας χάρτης για την έναρξη και εξάπλωση της επανάστασης-με έμφαση στα τοπωνύμια της νότιας Ελλάδας-, δύο πορτρέτα και δύο ολόσωμες εικόνες των Πατριάρχη Γρηγορίου Ε, αρχιεπισκόπου Κυπριανού, των αγωνιστριών Μαντώ Μαυρογένους και της Μπουμπουλίνας, ένα ολόσωμο γλυπτό του Εμ. Παπά και από τα γραπτά κείμενα, αποσπάσματα από το Ιστορικό Θέατρο, τη Δημοτική Ποίηση, το Λόγο του Κολοκοτρώνη, ανέκδοτες επιστολές του 1821 και απόσπασμα από το έργο του ιστορικού Απ. Βακαλόπουλου για τις Πηγές της Ιστορίας της Μακεδονίας. 9

10 ιστορικά πρόσωπα στο σύνολο της μυθολογίας, της αρχαιότητας, του Βυζαντίου και της νεότερης ιστορίας, που διδάσκονται στο δημοτικό σχολείο. Σημειώνουμε ότι η επιλογή και η παρουσίαση των ιστορικών εικόνων στο αντίστοιχο σχολικό εγχειρίδιο για την νεότερη ελληνική ιστορία αφορά στην αναπαράσταση αγωνιστών/στριών του 1821 με κυρίαρχο κριτήριο τη λόγια απόδοσή τους, από έργα Ακαδημαϊκών και Φιλελλήνων καλλιτεχνών, χωρίς να προσδιορίζεται το όνομα του καλλιτέχνη και η χρονολόγηση της φιλοτέχνησης, στοιχεία απαραίτητα για τον διδάσκοντα ώστε να χρησιμοποιήσει την εικόνα ως μαρτυρία-πηγή στο μάθημα της Ιστορίας και όχι ως διακοσμητικό στοιχείο (Βώρος, 1990, σσ και ; Ρηγόπουλος, 1988, σσ ; Βαμβακίδου, 2000). Για τους λόγους αυτούς η εικόνα-μαρτυρία καθώς επίσης και η γραπτή πηγή παραμένουν σε διακοσμητικό επίπεδο στο σχολικό εγχειρίδιο (Καψάλης και Χαραλάμπους, 1993; Μπονίδης, Αντωνίου και Μπουραντάς, 2002, σσ ) και παρόμοια αντιμετωπίζονται από τους μαθητές και τον διδάσκοντα. Η επιλογή του ιστορικού πορτρέτου της Μ. Μαυρογένους και της ολόσωμης αναπαράστασης της Μπουμπουλίνας γίνεται χωρίς εικαστική τεκμηρίωση και ταυτοποίηση, χωρίς στοιχεία δηλαδή για τον καλλιτέχνη, τη χώρα προέλευσης και τη χρονιά φιλοτέχνησης. Τα έργα αυτά, σε ακαδημαϊκή φιλελληνική τεχνοτροπία, αποδίδουν τις γυναίκες απομονωμένες από τη συλλογική δράση με τον πρόσθετο γλωσσικό, αξιολογικό προσδιορισμό τους ως «αρχόντισσες». Παράλληλα ως γραπτή-πηγή προτείνεται ένα δημοτικό τραγούδι (σ. 101), το οποίο προστίθεται στο ιστορικό υλικό ως δευτερογενής πηγή με τίτλο η «Δόμνα Βισβίζη, η Θρακιώτισσα» 6. Είναι φανερό ότι τα παιδιά της Στ τάξης αναπαράγουν αυτές τις ιστορικές εικόνες των σχολικών εγχειριδίων, αλλά και των ενοτήτων που δίνουν έμφαση οι εκπαιδευτικοί (Μπουμπουλίνα, Μαντώ Μαυρογένους, Σουλιώτισσα, Θεοδώρα, Ελευθερία, Ελλάδα, Ευανθία Καΐρη, Ευγενία Ντελακρουά, Δόξα, Μπότσαρη, Μυρτώ, Κολοκοτρώνα). Η πλειοψηφία των άλλων σχολικών ομάδων παρόμοια αντιγράφει τις αφίσες/πορτρέτα που διακοσμούν τα σχολεία. Οι αρχές οπτικής οργάνωσης της αίθουσας (Γερμανός, 2000, σσ ) έχουν παραμείνει ίδιες καθώς γίνονται με βάση τις κυρίαρχες αντιλήψεις για την εκπαίδευση κάθε περιόδου. Για παράδειγμα τα χρώματα που επιλέγονται από τις/τους εκπαιδευτικούς με κυρίαρχα τα εθνικά και λειτουργικά κριτήρια είναι το γαλάζιο χρώμα, το πράσινο-ξεκούραστο, το καφέ-γκρίζο- ως ουδέτερα, αλλά και η απουσία χρωμάτων με την κυριαρχία του λευκού. Η επιλογή εθνικών ή/και καταπραϋντικών χρωμάτων τεκμηριώνει επίσης την ορθολογιστική αντιμετώπιση της οπτικής οργάνωσης, η οποία χρησιμοποιεί περισσότερο κριτήρια συγγενή με εκείνα της ιδεολογικής και διαμορφωτικής κατεύθυνσης παρά της μορφωτικής. Η θεματολογία της διακόσμησης σε μια σχολική αίθουσα ήταν ή/και είναι ιστορικά τυποποιημένη χωροταξικά και θεματικά ως εξής: κατά πρόσωπον των μαθητριών η διακόσμηση της αίθουσας είναι αφιερωμένη στη θρησκεία απέναντι από τη θρησκευτική εικόνα υπήρχε εικόνα της πολιτικής εξουσίας σήμερα ο συσχετισμός αυτός της θρησκευτικής και κοσμικής εξουσίας παρεχώρησε τη θέση σε πιο εκλεπτυσμένες μορφές ιδεολογικής γλώσσας με κύρια μοντέλα αυτό της θρησκευτικής εικόνας και του γεωγραφικού-πολιτικού χάρτη της Ελλάδας στα δύο άκρα της αίθουσας, αλλά και με ποικίλες εικαστικές παρεμβάσεις και χειροτεχνίες των παιδιών, ανάλογα την πολιτική στάση που επιλέγει η εκπαιδευτικός. Σήμερα οι κύριες θεματικές που εντοπίζονται στη διακόσμηση της σχολικής αίθουσας 6 Παρουσιάζεται έτσι μια γυναίκα αγωνίστρια, η οποία δεν αναφέρεται στην ιστορική αφήγηση (σ. 19), ούτε αναπαρίσταται σε εικόνα, ενώ στο χάρτη της ενότητας επίσης δεν καταγράφονται τα τοπωνύμια της Θράκης ώστε οι μαθητές να γνωρίσουν την προέλευση της αγωνίστριας. 10

11 αφορούν α) στις θρησκευτικές εικονογραφήσεις με κυρίαρχη αυτή του Ιησού, της Θεομήτορος και των τριών Ιεραρχών, β) στο έθνος και στην πατρίδα με κυρίαρχες τις ιστορικές, ακαδημαϊκές, φιλελληνικές εικονογραφήσεις- προσωπογραφίες ηγετών της επανάστασης και συνθέσεις πολεμικών γεγονότων (Βαμβακίδου, 2003), γ) στη χώρα-ελλάδα με αναφορές στη γεωγραφία και σε τουριστικά τοπία, ενώ έχουν πέσει σε αχρηστία οι διδακτικές επιγραφές χωρίς ωστόσο να αντικατασταθούν επιβεβαιώνοντας το κενό της αισθητικής και ηθικής αξίας στην ελληνική εκπαίδευση. Η σχέση της διακόσμησης με τα μαθήματα περιορίζεται κυρίως στα γνωστικά αντικείμενα της ιστορίας και της γεωγραφίας και πρόσφατα στις αφίσες για την Ολυμπιάδα χωρίς ωστόσο να δίνεται συγκεκριμένη κατεύθυνση και οδηγίες για τη γνωστική αξία τους. Στο σύνολο του δείγματος ερευνητικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η απουσία θρησκευτικής εικόνας από το δείγμα με εξαίρεση μια απεικόνιση καλόγριας παρά το γεγονός ότι το μάθημα και οι δράσεις της ιστορίας εμπλέκονται με θρησκευτικά πρόσωπα και γεγονότα. Ωστόσο και στο πεδίο αυτό οι γυναίκες αποκλείονται από οποιαδήποτε συμβολή στην ιστορία της Εκκλησίας και των Θρησκειών. Οι σημειωτιστές εστιάζονται στο ζήτημα του για ποιο λόγο χρησιμοποιήθηκε ένα ειδικό σημαίνον μάλλον παρά ένα άλλο σε μια συγκεκριμένη περίπτωση: σ αυτό που συχνά αναφέρουν ως «απουσίες». Ο John Fiske ισχυρίζεται ότι σε οποιοδήποτε κείμενο «η σημασία αυτού που επιλέγεται καθορίζεται από τη σημασία αυτού που δε χρησιμοποιήθηκε» (Fiske 1982, σ. 62). Έχουμε δημοφιλείς εκφράσεις που αφορούν δύο είδη απουσιών: αναφερόμαστε σ αυτό που «γίνεται χωρίς να λέγεται» κι αυτό που «λάμπει δια της απουσίας του». Αυτό που «γίνεται χωρίς να λέγεται» αντανακλά εκείνο που υποτίθεται ότι λαμβάνεται ως «προφανές» ( Fairclough 1995, 106ff). Όσον αφορά στο δεύτερο είδος της απουσίας, ένα πράγμα που παρουσιάζεται μπορεί να εμπαίξει τις συμβατικές προσδοκίες, κάνοντας το συμβατικό αντικείμενο «να λάμπει δια της απουσίας του» και το απροσδόκητο «μια δήλωση». Από την άλλη πλευρά ο ήρωας ορίζεται ως άνθρωπος υπέρμετρα γενναίος, που αψηφά οποιονδήποτε κίνδυνο προκειμένου να εκπληρώσει το χρέος του ή να υπηρετήσει την ιδεολογία του. Οι «αρχηγοί» του κόσμου προσπαθούν να μας πείσουν ότι συχνά ο πόλεμος είναι απαραίτητος. Η Ελλάδα, μας είπαν, είναι μια χώρα που έχει να επιδείξει πλήθος ηρώων. Τα ίδια βέβαια διδάχτηκαν για τους δικούς τους ήρωες οι μαθητές στα σχολεία της Ρωσία, Αλβανίας, Τουρκίας, κ.α. Καθεμία από τις τοπικές κοινωνίες έχει τους δικούς της ήρωες. Ωστόσο συνήθως οι ηρωίδες αποσιωπούνται, αλλά η Ιστορία πέρα από τη χρονολόγηση των γεγονότων, των πολέμων, τη γενεαλογική-κληρονομική διάσταση της εξουσίας μπορεί να παρουσιαστεί ως πορεία κοινωνικών ομάδων, η οποία δεν είναι γραμμική και από την οποία διαφαίνεται ότι η ίδια η ιστορική πορεία δεν είναι πάντα πρόοδος για όλες τις κοινωνικές ομάδες, ούτε μίμηση ενός σταθερού προτύπου, αλλά ενέχει αντιφάσεις χωρίς να αποσιωπά τις διαστάσεις της ετερότητας. Τα περισσότερα κείμενα (texts) που διαβάζουμε και βλέπουμε αφορούν στην πλειοψηφία τους στο εθνικό, γραμματικό φυσικό γένος του ήρωα/άνδρα/πολεμιστή. Αρκετά κορίτσια φαίνεται ότι μαθαίνουν από τα ΜΜΕ και αναπαριστούν τις Δέσποινα Βανδή, Βρισηίδα, Βούλα Πατουλίδου, Έλενα Παπαρίζου, Λίτσα Πατέρα σαν ηρωίδες γυναίκες στο σημαινόμενο του δημοφιλούς/επώνυμου και στο πεδίο του σύγχρονου και σε δύο μόνο περιπτώσεις, Σούπερ Νίτσα και Ζήνα, αποδίδεται η ιστορική και κοινωνική δράση των γυναικών σε πολεμική ταυτότητα υπέρ του συνόλου (ΣΤ τάξη). Στο νηπιαγωγείο επιλέγουν τα λιγοστά γυναικεία ιστορικά στερεότυπα, αλλά και τα μυθολογικά πρότυπα (Μπουμπουλίνα, Μαντώ Μαυρογένους, Σουλιώτισσα, η γυναίκα της Πίνδου, ηρωίδα του 1940, ηρωίδα του 1821, αλλά και Άρτεμη, αθλήτρια), αλλά κυρίως αναπαριστούν τις τηλεοπτικές ηρωίδες (Υπολοχαγός Νατάσα, Ζήνα και Γαβριέλα, Κοκκινοσκουφί- 11

12 τσα, Χιονάτη, νεράιδα, μάγισσα, Κάντυ, Ποκαχόντας, καλόγρια, πριγκίπισσα, Πίπη, Μαίρη Πόπινς, Άριελ η γοργόνα, κοριτσάκι με τα σπίρτα, Παπαρίζου). Εντοπίζονται επίσης τα σύγχρονα καλλιτεχνικά και αθλητικά πρότυπα των επώνυμων και πλουσίων στο πεδίο κυρίως της μαζικής κουλτούρας των ΜΜΕ, αλλά και τα πρότυπα των κλασικών παραμυθιών. Σήμερα οι ήρωες των εθνικών κρατών, των σχολικών εγχειριδίων, αλλά και των τηλεοπτικών παιδικών σειρών φαίνεται να εμπλέκονται με τους ήρωες των άλλων. Φαίνεται ότι οι πλέον οικουμενικοί ήρωες είναι τα κινηματογραφικά και τηλεοπτικά πρόσωπα, αυτά που έχουν κατασκευαστεί από χαρτί και σελιλόιντ, εκείνες οι ανώδυνες παρουσίες που μάχονται ανιδιοτελώς για το συλλογικό καλό σε εύπεπτα αναγνώσματα, κόμικς και χολιγουντιανές υπερπαραγωγές. Η κουλτούρα των ΜΜΕ, που έχει πλέον εισβάλλει στην καθημερινότητα και αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της κοινωνικής ζωής συγκροτεί ένα σημαντικό μέρος του πολιτισμικού περιβάλλοντος, τόσο των ενηλίκων όσο και των παιδιών. Τα ΜΜΕ ως ενεργός ιδεολογικός μηχανισμός παραγωγής στερεοτύπων και προτύπων λειτουργούν στο πεδίο της αναπαράστασης, που είναι κομβικό στη δημιουργία της υποκειμενικότητας. Έχει αποδειχθεί ότι τα παιδιά και οι έφηβοι/ες περνούν περισσότερο χρόνο μπροστά στην τηλεόραση απ όσο περνούν μέσα στις σχολικές αίθουσες, παρακολουθώντας «ένα παράλληλο σχολείο που δεν μοιάζει με το σχολείο» (Κορωναίου, 1992; Κορωναίου, 1994, σσ ). Στη συνέχεια εντοπίζονται στο δείγμα που μελετούμε οι κυρίαρχοι κώδικες, δηλαδή το πλαίσιο επικοινωνίας μέσα στο οποίο τα σημαίνοντα και τα σημαινόμενα συναρτώνται. Ο έμφυλος κώδικας εντοπίζεται κυρίως στα έργα, όπου διακρίνεται η ταύτιση των παιδιών με ρόλους θηλυκής ταυτότητας και δίνεται έμφαση στους οικογενειακούς ρόλους (Millett, 1985, σσ ) των γυναικών (Κοκκινοσκουφίτσα, Χιονάτη, Μαίρη Πόπινς, Άριελ η γοργόνα, κοριτσάκι με τα σπίρτα πριγκίπισσα, Πίπη). Ο ενδυματολογικός/σωματικός, όπου προβάλλονται η ενδυμασία και τα χαρακτηριστικά του σώματος. Όλα τα παιδιά επιλέγουν την κώμη και το φόρεμα για να δηλώσουν το φύλο της γυναίκας. Ο ιστορικός κώδικας, όπου τα ιστορικά πρόσωπα και η δράση τους προβάλλονται σε ιστορικό θεματικά και χρονολογικά πλαίσιο. Ο τηλεοπτικός κώδικας, όπου τα πρόσωπα της επικαιρότητας και η δράση τους προβάλλονται σε πλαίσιο ψυχαγωγίας/διασκέδασης επωνύμων προσώπων, αλλά και πρωταγωνιστών κλασικών σειρών/παραμυθιών και παιδικών κινηματογραφικών έργων με ηρωίδες ηθικά κυρία έμφυλα πρότυπα. Παρατηρούμε την περιορισμένη θεματικά και χρονολογικά αναπαράσταση της γυναίκας ηρωίδας στα παιδικά ιχνογραφήματα και αναδεικνύεται έτσι η συρρίκνωση της ιστορικής αγωγής και ιστορικής κουλτούρας σε στερεότυπα σχήματα μονοεθνοκεντρικής/γεγονοτικής ιστοριογραφίας, από όπου αποκλείεται το πλήθος των γυναικών που έδρασε πολεμικά, πολιτικά, κοινωνικά και οικογενειακά. Ωστόσο μετά τους αγώνες του 19 ου αιώνα η θέση της γυναίκας και ο αποκλεισμός της από το δημόσιο βίο αμφισβητούνται ώστε να επαναπροσδιοριστεί ο ρόλος της ως ενεργού ιστορικού υποκειμένου (Βαρίκα, 1987). Οι εργασίες γυναικών κοινωνιολόγων σε παράλληλη συνάντηση με τα γυναικεία κινήματα του 60, την ιστορική ανθρωπολογία, την ιστορία της οικογένειας, την ιστορική δημογραφία δημιούργησαν τις κατάλληλες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της ιστορίας των γυναικών (Αβδελά και Ψαρά, 1997, σσ ). Η έκδοση της πεντάτομης Ιστορίας των Γυναικών στη Δύση που πραγματοποιήθηκε από το αποτελεί μια σημαντική ιστοριογραφική προσφορά, αλλά παραμένει μια γαλλική εκδοχή της ιστορίας του φύλου (Duby και Perrot, 1995). Σήμερα η πρόκληση που απευθύνεται προς τη γενική ιστορία είναι η αποδοχή ότι οι σχέσεις 12

13 ανάμεσα στα φύλα είναι εξίσου σημαντικές με όλες τις άλλες ανθρώπινες σχέσεις και συμβάλλουν στη διαμόρφωση όλων των ανθρώπινων σχέσεων και αντιστρόφως. Η διαπλοκή της τάξης με το φύλο και τη φυλή, αλλά και η διάσπαση του ενιαίου υποκειμένου της δυτικής γυναίκας θέτουν το ζήτημα των ορίων ανάμεσα στο φύλο και τις άλλες κοινωνικοπολιτισμικές κατηγορίες (φυλή, εθνότητα).κατανοούμε πλέον ότι όλες οι γυναίκες δεν έχουν το ίδιο φύλο, ότι χρειάζεται μια νέα ιστορία των αντρών, η αναγραφή ειδικών θεματικών όπως η πολιτική, ο αθλητισμός και ο στρατός που θεωρούντο άφυλο υλικό, ενώ παράλληλα ανιχνεύεται η έμφυλη διάσταση στην ιστορική συγκρότηση του έθνους, του κράτους και της ιδιότητας του πολίτη ((Αβδελά και Ψαρά, 1997). Εφαρμογή του μοντέλου στο ιχνογράφημα Το παιδικό ιχνογράφημα αρ. 345 έγινε από κορίτσι ΣΤ τάξης στην περιοχή της Σίνδου και αφορά στη Μαντώ Μαυρογένους. Το θέμα ιχνογραφείται σε όλη την επιφάνεια και η ηρωίδα αποδίδεται στο αριστερό μέρος της επιφάνειας ως δεδομένο, σταθερό γνωστικό υλικό για τα παιδιά. Η συμπαραδήλωση είναι εκφραστική, συνεπάγεται υποκειμενική παρά αντικειμενική εμπειρία και είναι κυρίως ο τρόπος με τον οποίο ο κωδικοποιός μεταδίδει τα συναισθήματα, ή τη γνώμη του, για το θέμα του μηνύματος (Fiske και Hartley, 1992, σσ ). Οι συμπαραδηλώσεις «δεν προέρχονται από το ίδιο το σημείο, αλλά από τον τρόπο που η κοινωνία χρησιμοποιεί και αξιολογεί τόσο το σημαίνον όσο και το σημαινόμενο» (Fiske και Hartley, 1992, σ. 43). Στο παιδικό ιχνογράφημα αρ. 382, η ηρωίδα είναι ψηλή και επιβλητική. Ενδυματολογικά παρατηρούμε ότι η επιλογή των υποδειγμάτων είναι το λευκό με γαλάζιο φόρεμα, κόκκινα παπούτσια και φέσι στα μαλλιά. Έμφαση δίνεται στα έντονα χαρακτηριστικά του προσώπου και σε λεπτομέρειες, όπως τα σκουλαρίκια και οι λεπτομέρειες στο φόρεμα. Η κώμη της γυναίκας ξεχωρίζει σχεδιαστικά και χρωματικά όσον αφορά στον όγκο και στο χρώμα (μακριά, μαύρη). Ενδιαφέρον παρουσιάζει το σενάριο που προτείνεται: η εθνική ηρωίδα φέρεται να κρατεί την ελληνική σημαία και έχει στη ζώνη της όπλα. Απουσιάζει η υπογραφή από το σχέδιο. Παρατηρούμε ότι το άτομο έχει φυσική στάση, στην οποία συμπαραδηλώνεται η κίνηση/δράση μέσα στο περιβάλλον του (παιδικό ιχνογράφημα αρ. 282). Στη δράση αυτή, παρά το γεγονός ότι παρουσιάζεται μετωπικά συνδηλώνεται η κίνηση προς ή από κάπου, καθώς δίνεται έμφαση στα άνω και κάτω άκρα της μορφής. Επίσης, εντοπίζουμε την ελαφρά κλίση της κεφαλής της γυναίκας, ενώ και στο πρόσωπό της καταδηλώνεται μια ενοχλημένη διάθεση. Σε συμπαραδηλωτικό επίπεδο η ενδυμασία φαίνεται ανεπίσημη της εποχής στην οποία τοποθετείται χρονικά. Στο έργο επιλέγονται τα ψυχρά χρώματα με κυρίαρχα το μπλε/γαλάζιο και το μαύρο: το μπλε θεωρείται από τα πιο δημοφιλή χρώματα και συνδέεται με τον ουρανό (Kandinsky, 1981, 105) και τη θάλασσα. Οι απαλές αποχρώσεις του συνδέονται με την ηρεμία. Οι σκούρες αποχρώσεις του όμως, προκαλούν συχνά άσχημα συναισθήματα. Η εικόνα 7 που παρουσιάζουμε στο σύνολο της τόσο σχεδιαστικά (αρμονία μορφών/γραμμών), αλλά και χρωματικά (βαφή μέσα στα περιγράμματα) ανταποκρίνεται στο ιχνογραφικό στάδιο των παιδιών που μελετούμε (παιδικό ιχνογράφημα αρ. 197). Στο παιδικό ιχνογράφημα που αναλύουμε εντοπίζουμε το εσω-αφηγηματικό βλέμμα, καθώς ιχνογραφείται το σενάριο/δράση και το άμεσο ή εξω-διηγηματικό βλέμμα, το οποίο εντοπίζεται στις στατικές/μετωπικές αναπαραστάσεις. Ο χώρος στο ιχνογράφημα είναι εξωτερικός, χωρίς κάποια στοιχεία, ενώ η συνδηλούμενη πλοκή/δράση δίνεται συνοπτικά (παιδικό ιχνογράφημα αρ. 282 & 178). 7 Οι εικόνες είναι το μέσο για την οπτική αναπαράσταση. Με τον όρο εικόνα ως «icon» εννοείται η πιστή απεικόνιση ή σχηματική αναπαράσταση της πραγματικότητας, όλα τα είδη ζωγραφικής, φωτογραφίας, τα σχέδια, τα σκίτσα, τα φίλμς, οι βιντεοκασέτες, ακόμη και τα σχέδια που παράγονται από υπολογιστές. 13

14 Μαντώ Μαυρογένους Παιδικό ιχνογράφημα αρ. 345 Μαντώ Μαυρογένους Παιδικό ιχνογράφημα αρ. 382 Μπουμπουλίνα Παιδικό ιχνογράφημα αρ. 128 Μπουμπουλίνα Παιδικό ιχνογράφημα αρ. 282 Μπουμπουλίνα Παιδικό ιχνογράφημα αρ. 197 Παιδικό ιχνογράφημα αρ

15 Βιβλιογραφία Arnheim, Rudolf (1966) Towards a psychology of Art. London: Faber and Faber. Arnheim, Rudolf (1970). Visual thinking. London: Faber & Faber. Arnheim, Rudolf (1974). Art and visual perception. Berkley & L.A.: University of California Press. Bandura, Albert (1977). Social Learning Theory. Engelwood Cliffs, NJ: Prentice Hall. Barthes, Roland (1979). Μυθολογίες-Μάθημα / Μτφρ. Καίτη Χατζηδήμου Κ. και Ιουλιέττα Ράλλη Ι. Αθήνα: Κέδρος. Barthes, Roland (1983). Εικόνα-μουσική-κείμενο / Μτφρ. Μιχάλης Γρηγορίου. Αθήνα: Πλέθρον. Braudel, Fernard (2002). Η Γραμματική των Πολιτισμών/ Μτφρ. Άρης Αλεξάκης. Αθήνα: ΜΙΕΤ. Chandler, Daniel (1998). Σημειώσεις για το βλέμμα: (ημερομηνία προσπέλασης: 5/5/08). Cole, Michael & Cole, Sheila (2001). Η ανάπτυξη των παιδιών / Μτφρ. Μαρία Σόλμαν. Τόμος Β. Αθήνα: Τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός. Duby, Georges και Perrot, Michelle (επιμ.) (1995). Γυναίκες και Ιστορία / Μτφρ. Κατερίνα Καρλαύτη. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Eco, Uberto (1989). Θεωρία Σημειωτικής / Μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Αθήνα: Γνώση. Fairclough, Νorman (1995). Critical discourse analysis: the critical study of language. London: Longman. Fineberg, Jonathan (επιμ.) (1998). Child Art, Essays on childhood, primitivism and modernism. Princeton: Princeton University Press. Fiske, John (1982): Introduction to Communication Studies. London: Routledge.( Fiske, John και Hartley, John (1992). Η γλώσσα της τηλεόρασης / Μτφρ. Ράνια Αστρινάκη. Αθήνα: Επικοινωνία και Κουλτούρα. Fontana, David (1996). Ψυχολογία για Εκπαιδευτικούς / Μτφρ. Μαρίνα Λώµη Αθήνα: Σαββάλας. Freud, Sigmunt (1994). Η ερμηνεία των ονείρων / Μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου Αθήνα: Επίκουρος. Gaitskell, Charles, Hurwitz Albert και Michael Day (1982). Children and their Art. New York: Harcourt Brace Gardner, Howard (1982). Developmental Psychology. Boston : Little Brown. Gombrich, Ernst (1961). Art and Illusion. N. York: Bollingen Series. Jovanovich, Harcourt, Brace (1982). Developmental Psychology. Boston: Little Brown. Kandinsky W. (1981). ό.π., 105. Kandinsky, Wassily (1981). Σημείο, Γραμμή, Επίπεδο / Μτφρ. Έφη Μαλάκη Σταθάκη. Αθήνα: Δωδώνη. Kress, Gunther & Leeuwen, Van (1996). Reading Images. The Grammar of Visual design. London & N.Y.: Routledge. Kristeva, Julia (1969). Recherches pour une semanalyse. Paris: Seuil. Llorens, Tomas (1979). Notes for a definition of aesthetic Semiosis. The Hague: Mouton. Millett, Kate (1985). Sexual politics. London: Virago. Molok, Yuri (1998) Discovering Child Art: Essays on Childhood, Primitivism, and Modernism. Princeton: Princeton University Press. Ricoeur Paul (1990). Η Αφηγηματική Λειτουργία / Μτφρ. Ερρίκος Μαρτινόπουλος. Αθήνα: Καρδαμίτσα, Schirrmacher, Robert (1998). Τέχνη και Δημιουργική Ανάπτυξη των Παιδιών / Μτφρ. Ταλίν 15

16 Γαζεριάν. Αθήνα: Ίων. Sonesson, Göran (1989). Pictorial concepts. Lund: Aris/ Lund Univ. Press. Thwaites Tony, Lloyd Davis, Warwick Mules (1994). Tools for cultural studies. Australia: Macmillan Education. Vallier, Dora (1998). Miro and children s drawings. Στο John Fineberg (επιμ.). Discovering Child Art. New Jersey: Princeton University Press, σ Vamvakidou, Ifigenia, Golia, Paraskevi, Zigouri, Elena. (2003). Recording Children s Perception of Television through their paintings: International Journal of Learning/10. Vygotsky, Lev (1986). Thought and language. Mass: M.I.T. Press. Williams, Raymond (1994). Κουλτούρα και Ιστορία / Μτφρ. Βενετία Αποστολίδου. Αθήνα: Γνώση. Αβδελά, Έφη και Ψαρά, Άντα (επιμ.) Σιωπηρές Ιστορίες. Γυναίκες και Φύλο στην Ιστορική Αφήγηση. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Ακτύπης, Διονύσιος, Βελαλίδης, Αριστείδης, Καΐλα, Μαρία, Κατσουλάκος, Θεόδωρος, Παπαγρηγορίου, Γιάννης και Χωρεάνθης, Κώστας (1997). Στα νεότερα χρόνια. Αθήνα: ΟΕΔΒ, αναθεωρημένη έκδοση. Βαμβακίδου Ιφιγένεια (2003). Θράκες, Ιστορική καταγραφή και ιστορική ανάγνωση των εικαστικών μαρτυριών για τη συμμετοχή τους στον αγώνα του Θεσσαλονίκη: Αντώνης Σταμούλης. Βαμβακίδου, Ιφιγένεια (2000) Θράκες, εικαστικές μαρτυρίες για τη συμμετοχή του στον Αγώνα του 1821, Συμβολή στην τοπική ιστορία και στην εικονογραφία του Αγώνα. Θεσσαλονίκη: Ηρόδοτος. Βαμβακίδου, Ιφιγένεια και Μπέσσας, Τάκης (2004). Οι οπτικές τέχνες στην πρώτη σχολική ηλικία, μεθοδολογία και διδακτικές προτάσεις. Μακεδνόν, 12. Βαμβακίδου, Ιφιγένεια, Γκόλια, Παρασκευή, Ζυγούρη, Έλενα. (2005). Τα νήπια ζωγραφίζουν την τηλεόραση: σημειωτική ανάλυση του παιδικού σχεδίου ως τυχαίου δείγματος. Στο Ουρανία Κωνσταντινίδου - Σέμογλου (επιμ.). Εικόνα και παιδί. Θεσσαλονίκη: cannot not design publications. Βαρίκα, Eλένη (1987). Η εξέγερση των κυριών: η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα /Αθήνα: Κατάρτι. Βιγγόπουλος, Ηλίας (1982). Η Τέχνη στο Νηπιαγωγείο και στο Δημοτικό Σχολείο. Δίπτυχο, 1. Βώρος, Φανούρης (1990) Η ανάγνωση της εικόνας στη διαδικασία της διδασκαλίας της ιστορίας. Εκπαιδευτικά Γερμανός, Δημήτρης (2000). Οι τοίχοι της γνώσης. Σχολικός χώρος και εκπαίδευση. Αθήνα: Gutenberg. Γλύκατζη - Αρβελέρ, Ελένη (1996). Η Ιστορία και η Ιστοριογραφία ως βασικά μαθήματα πολιτισμού. Αθήνα: Ίδρυμα Γουλανδρή, 12. Κακίση-Παναγοπούλου, Λουίζα (1994). Και όμως ζωγραφίζουν. Η ζωγραφική των παιδιών και ο κόσμος τους. Αθήνα: Δελφοί Καψάλης, Αχιλλέας και Χαραλάμπους, Δημήτρης (1993). Σχολικά εγχειρίδια θεσμικής εξέλιξης και σύγχρονου προβληματισμού. Θεσσαλονίκη. Κόκκινος, Γιώργος (2002). Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου. Αθήνα: ΟΕΔΒ Κορδάκη, Μαρία και Χούστης, Ηλίας (2001). Διερεύνηση των επιμορφωτικών αναγκών εκπαιδευτικών της Α θμιας και Β θμιας εκπαίδευσης στη χρήση των ΤΠΕ και σχεδιασμός ενός περιβάλλοντος επιμόρφωσης με τη βοήθεια του Διαδικτύου. Στο Πρακτικά Συνεδρίου (Ρέθυμνο) «Νέες Τεχνολογίες στην Εκπαίδευση και στην Εκπαίδευση από απόσταση», σσ Κορωναίου, Α. (1992). Νέοι και Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας: Κοινωνιολογική Προσέγγιση των Πολιτιστικών Πρακτικών του Ελεύθερου Χρόνου των Νέων ετών. Αθήνα: 16

17 Οδυσσέας. Κορωναίου, Α. (1994). Τηλεόραση: Εργαλείο γνώσης ή επικίνδυνο ναρκωτικό; Στο Πρακτικά Ευρωπαϊκού Συνεδρίου Εκπαίδευση και Ισότητα Ευκαιριών (Αθήνα, 7-9 Απριλίου 1994). Αθήνα: Υπουργείο Προεδρίας της Κυβέρνησης, Γενική Γραμματεία Ισότητας, Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας, ( ). Κοσσυβάκη, Φωτεινή (1997). Κριτική Επικοινωνιακή Διδασκαλία. Κριτική προσέγγιση της Διδακτικής Πράξης. Αθήνα: Gutenberg. Μπέλλας, Θρασύβουλος (2000). Το ιχνογράφημα ως μέσο διαγνωστικό της προσωπικότητας. Αθήνα: Ηράκλειτος. Μπονίδης, Κυριάκος, (2002). Ο εθνικός εαυτός και ο εθνικός άλλος στην εικονογράφηση των σχολικών εγχειριδίων του γλωσσικού μαθήματος. Μακεδνόν, 10, Παπαντωνίου, Φωτεινή και Ράδου, Ευγενία (2000). Εισαγωγή της σύγχρονης τέχνης στο Νηπιαγωγείο, Μακεδνόν, 7, Ρηγόπουλος, Γιώργος (1988). Η διδασκαλία των εικαστικών έργων στα πλαίσια του μαθήματος της Ιστορίας του Γυμνασίου και του Λυκείου: Σεμινάριο, 9. Σιβροπούλου, Ρένα (2003). Ταξίδι στον κόσμο των εικονογραφημένων μικρών ιστοριών. Αθήνα: Μεταίχμιο. Χοντολίδου, Ελένη (1999). Οι μαθητές ως νοηματοδότες γεγονότων εγγραμματοσύνης: γραπτές εντυπώσεις από μία έκθεση φωτογραφίας και από μία έκθεση ζωγραφικής». Στο Κωνσταντίνος Χάρης, Νικόλαος Πετρουλάκης και Στυλιανός Νικόδημος (1999). Πρακτικά του 1ου Πανελληνίου Συνεδρίου (Ναύπακτος 1998) Ελληνική Παιδαγωγική και εκπαιδευτική έρευνα. Αθήνα: Ατραπός. Ιφιγένεια Βαμβακίδου, Επίκουρη Καθηγήτρια, ΠΤΝ, ΠΔΜ Νεκταρία Δασκαλάκη, Νηπιαγωγός, Υποψήφια δρ ΠΤΔΕ, ΠΔΜ Παρασκευή Γκόλια, Δασκάλα, δρ ΠΤΔΕ, ΠΔΜ Στέλλα Κασίδου, Δασκάλα, Υποψήφια δρ ΠΤΔΕ, ΠΔΜ Μαρία Κεραμυδά, Νηπιαγωγός, Υποψήφια δρ ΠΤΝ, ΠΔΜ Σόνια Παναγιωτίδου, Νηπιαγωγός, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια ΠΤΝ, ΠΔΜ Λίνα Βαλσαμίδου, Δημοσιογράφος, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια ΠΤΝ, ΠΔΜ 17

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές κάρτες

Επαγγελματικές κάρτες Επαγγελματικές κάρτες Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Θεματική: Τα επαγγέλματα των γονιών της τάξης μας ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild"

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: Winterbild Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild" Καλλιτεχνική ζωγραφική με τις νερομπογιές Κ12 Με την Pelikan η ζωγραφική γίνεται μια μοναδική εμπειρία: Αυτός είναι και ο λόγος για

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι.

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. Ν.Α.Π. Θεατρικής Αγωγής Ορολογία: «Θεατρική Αγωγή αποτελεί η παιδαγωγική και κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Λεξικός δανεισμός και ειδικά λεξιλόγια Πρόταση για διαθεματική διδασκαλία

Λεξικός δανεισμός και ειδικά λεξιλόγια Πρόταση για διαθεματική διδασκαλία Λεξικός δανεισμός και ειδικά λεξιλόγια Πρόταση για διαθεματική διδασκαλία ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγικό μέρος 2. Ειδικά λεξιλόγια και λεξικός δανεισμός 2.1.Διδακτικές προτάσεις 3. Παράδειγμα διδακτικής εφαρμογής

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΦΛΩΡΙΝΑ 2014 1 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ : «ΣΕΡΓΙΑΝΙ ΣΤΟΥΣ ΡΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ» ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΣ : ΠΟΥΓΑΡΙ ΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 3-6 ΧΡΟΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 3-6 ΧΡΟΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 3-6 ΧΡΟΝΩΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ, 2010 Λοΐζου, Ε. κ Παπαδημήτρη-Καχριμάνη, Χ. 1 ΔΟΜΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ 1

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µικρές τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο καιρός» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών εννοιολογικής χαρτογράφησης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Γκαραγκάνη Αγγελική, kikigarag@gmail.com Φούκα Παρασκευή pfouka@sch.gr. 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη»

Γκαραγκάνη Αγγελική, kikigarag@gmail.com Φούκα Παρασκευή pfouka@sch.gr. 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη» 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη» Κεφάλαιο: Μινωϊκός πολιτισµός (Ιστορία Γ ηµοτικού) Ενότητες: Το ανάκτορο της Κνωσού Καθηµερινή ζωή των Μινωϊτών Η τέχνη των Μινωϊτών 2. Εµπλεκόµενες

Διαβάστε περισσότερα

ιδακτικό Σενάριο για το Νηπιαγωγείο Μέσα Συγκοινωνίας και Μεταφοράς «Ταξίδι ταξιδάκι µου»

ιδακτικό Σενάριο για το Νηπιαγωγείο Μέσα Συγκοινωνίας και Μεταφοράς «Ταξίδι ταξιδάκι µου» ΚΣΕ ΚΕΚ ΕΥΡΩΪ ΕΑ ΚΑΡ ΙΤΣΑΣ ιδακτικό Σενάριο για το Νηπιαγωγείο Μέσα Συγκοινωνίας και Μεταφοράς «Ταξίδι ταξιδάκι µου» ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 1 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Τα µέσα συγκοινωνίας και µεταφοράς» (Προσχολική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντοπούλου Χριστιάνα, 2009, Κοινωνιολογία της «Καθημερινότητας»: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Καθημερινής Ζωής, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήσης.

Κωνσταντοπούλου Χριστιάνα, 2009, Κοινωνιολογία της «Καθημερινότητας»: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Καθημερινής Ζωής, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήσης. Κωνσταντοπούλου Χριστιάνα, 2009, Κοινωνιολογία της «Καθημερινότητας»: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Καθημερινής Ζωής, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήσης. Το βιβλίο της Καθηγήτριας Κοινωνιολογίας, Χριστιάνας Κωνσταντοπούλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΣΑΠΗΣ Επιμέλεια 7 o Διήμερο Διαλόγου για τη Διδασκαλία των Μαθηματικών 15 & 16 Μαρτίου 2008 Ομάδα Έρευνας της Μαθηματικής Εκπαίδευσης ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ i ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Συντονισμός χεριού-ματιού Βοηθούν στην ανάπτυξη των κινητικών δεξιοτήτων του παιδιού. Παίζω με τους κύβους

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Θέμα/τίτλος: Το δωμάτιο μου Βαθμίδα: 2 Διάρκεια: 11 Χ 80 Τάξεις: Δ και Ε Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές/μαθήτριες εκφράζουν συναισθήματα, διερευνούν και προβληματίζονται για

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή:

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή: ΕΥΤΕΡΑ * Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό, είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να αναπτύσσονται,

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Διδακτική της Πληροφορικής

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Διδακτική της Πληροφορικής ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Διδακτική της Πληροφορικής Η Πληροφορική ως αντικείμενο και ως εργαλείο μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα.

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα. Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν δημιουργικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο Μέγας Αλέξανδρος και τις εκστρατείες του» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΡΜΟΣ. 2. Στοιχεία Οπτικής - Θεωρία Χρώματος - Φωτομετρία (3) (3) 3. Εισαγωγή στην Ανθρωπολογία της Τέχνης 3 4. Αισθητική Ι 3

ΚΟΡΜΟΣ. 2. Στοιχεία Οπτικής - Θεωρία Χρώματος - Φωτομετρία (3) (3) 3. Εισαγωγή στην Ανθρωπολογία της Τέχνης 3 4. Αισθητική Ι 3 ΚΟΡΜΟΣ Α Εξάμηνο /Φροντιστήριο 1. Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης Ι 2. Στοιχεία Οπτικής - Χρώματος - Φωτομετρία. Εισαγωγή στην Ανθρωπολογία της Τέχνης 4. Αισθητική Ι 5. Ζωγραφικής Ι 6. Γλυπτικής Ι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT MANAGEMENT ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΣΩΣΤΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΕΚΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΟΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT 1.ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Στη συνέχεια επιχειρήσαμε μία ιστορική αναδρομή της επικοινωνίας ξεκινώντας από τα πρώτα της στάδια όπως η κραυγή και φτάνοντας στην

Στη συνέχεια επιχειρήσαμε μία ιστορική αναδρομή της επικοινωνίας ξεκινώντας από τα πρώτα της στάδια όπως η κραυγή και φτάνοντας στην ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ: Σε μία κοινωνία που κατακλύζεται από πληροφορίες, το παιδί, ανεξαρτήτου ηλικίας, είναι αδύνατο να μείνει ανεπηρέαστο. Καθημερινά γίνεται αποδέκτης πολυπληθών και πολυποίκιλων μηνυμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού.

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. 1.ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Συγγραφέας: Μποζονέλου Κωνσταντίνα 1.1.Τίτλος διδακτικού σεναρίου Οι τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ & ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ "ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ & ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ" ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Κοζάνη, 2015 Πίνακας περιεχομένων 1) ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΕΡΓΑΣΙΩΝ....

Διαβάστε περισσότερα

Master s Degree. www.unic.ac.cy. Μεταπτυχιακό στις Επιστήμες Αγωγής (Εξ Αποστάσεως)

Master s Degree. www.unic.ac.cy. Μεταπτυχιακό στις Επιστήμες Αγωγής (Εξ Αποστάσεως) Master s Degree www.unic.ac.cy Μεταπτυχιακό στις Επιστήμες Αγωγής (Εξ Αποστάσεως) «Σε αυτό το ταξίδι για την ανακάλυψη της γνώσης μας εντυπωσίασε ιδιαίτερα η οργάνωση και το φιλικό κλίμα του Πανεπιστημίου.»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΑΘΗΝΑ ΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ ΧΩΡΟΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Το πολύτεχνο είναι ένα καλλιτεχνικό εργαστήριο που προσφέρει εκπαιδευτικά και καλλιτεχνικά προγράμματα σε μαθητές ηλικίας 2 έως 9 ετών τα οποία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

Όμιλος Παραμύθι και Αφήγηση. Βασιλική Αντωνογιάννη Δασκάλα. Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας. bantonog@yahoo.gr

Όμιλος Παραμύθι και Αφήγηση. Βασιλική Αντωνογιάννη Δασκάλα. Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας. bantonog@yahoo.gr Όμιλος Παραμύθι και Αφήγηση Βασιλική Αντωνογιάννη Δασκάλα Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας bantonog@yahoo.gr Εισαγωγή Τίτλος: «Παραμύθι και Αφήγηση» Υλοποίηση: στο πλαίσιο του νέου θεσμού

Διαβάστε περισσότερα

WEB DESIGN Ο σχεδιασμός στο Web Design

WEB DESIGN Ο σχεδιασμός στο Web Design WEB DESIGN Ο σχεδιασμός στο Web Design ΠΑΤΣΙΑΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Web Design Είναι ο σχεδιασμός και η δημιουργία δικτυακών τόπων. Περιλαμβάνει : την αρχιτεκτονική πληροφοριών, τη διεπαφή χρήστη και την πλοήγηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Διαφοροποιημένη διδασκαλία: Τι, Πώς, Γιατί

Διαφοροποιημένη διδασκαλία: Τι, Πώς, Γιατί Διαφοροποιημένη διδασκαλία: Τι, Πώς, Γιατί Επιμέλεια: Μαρία Λαζαρίδου Σχολική Σύμβουλος 14 ης Περιφέρειας Π.Ε. Θεσσαλονίκης 3 Μαρτίου 2015-13 ο Δημ. Σχολείο Σταυρούπολης Ενεργός συμμετοχή Καλλιέργεια των

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση των λογοτύπων για την εκµάθηση της γραφής και της ανάγνωσης από παιδιά προσχολικής ηλικίας. ιευκολύνσεις και περιορισµοί 1

Η χρήση των λογοτύπων για την εκµάθηση της γραφής και της ανάγνωσης από παιδιά προσχολικής ηλικίας. ιευκολύνσεις και περιορισµοί 1 Η χρήση των λογοτύπων για την εκµάθηση της γραφής και της ανάγνωσης από παιδιά προσχολικής ηλικίας. ιευκολύνσεις και περιορισµοί 1 Οπτικός γραµµατισµός Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας εκτίθενται συνεχώς

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήρια "ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ" www.prooptikh.com 1. Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο

Φροντιστήρια ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ www.prooptikh.com 1. Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Φροντιστήρια "ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ" www.prooptikh.com 1 Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Η εξεταστέα ύλη του Γυμνασίου είναι τα 3/5 της ύλης που διδάχθηκε, με την προϋπόθεση ότι η

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα. Γ Λυκείου. Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες»

Νεοελληνική Γλώσσα. Γ Λυκείου. Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες» Π.3.2.1 Εκπαιδευτικά σενάρια και μαθησιακές δραστηριότητες, σύμφωνα με συγκεκριμένες προδιαγραφές, που αντιστοιχούν σε 30 διδακτικές ώρες ανά τάξη Νεοελληνική Γλώσσα Γ Λυκείου Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες»

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικό Σημείωμα. Η είσοδος στο νηπιαγωγείο είναι ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της ζωής

Εισαγωγικό Σημείωμα. Η είσοδος στο νηπιαγωγείο είναι ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της ζωής Εισαγωγικό Σημείωμα Αγαπητοί γονείς, Η είσοδος στο νηπιαγωγείο είναι ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της ζωής κάθε παιδιού. Οι στέρεες βάσεις και τα θεμέλια της μάθησης και της ολόπλευρης ανάπτυξής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ Οι Δ/τές ως προωθητές αλλαγών με κέντρο τη μάθηση Χαράσσουν τις κατευθύνσεις Σχεδιάσουν την εφαρμογή στη σχολική πραγματικότητα Αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου»

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΜΠΙΛΙΟΥΡΗ ΑΡΓΥΡΗ 2011 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ «ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΕΝΟΣ ΑΓΓΕΙΟΥ» ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Η παρούσα εργασία αποτελεί το θεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία

EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία Χαράλαμπος Βρασίδας www.cardet.org www.unic.ac.cy 2004-2006 CARDET 1 Απόψεις Γιατί οι ορισμοί ενός κλάδου είναι σημαντικοί; Πώς θα ορίζατε τον όρο «Τεχνολογία»; Πώς θα ορίζατε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου»

ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου» ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου» 6/Θ ΔΗΜ. ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΙΤΡΟΥΣ ΠΙΕΡΙΑΣ Μαρία Υφαντή (ΠΕ 11) Δαμιανός Τσιλφόγλου (ΠΕ 20) Θέμα: Μύθοι Αισώπου και διδαχές του Τάξη

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου - 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18497 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/14 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΑΓΡΟΓΙΑΝΝΗ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α. ΘΕΜΑ: Η ραγδαία εξάπλωση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και οι αναδιαρθρώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Μαυρογένη Ελένη επιβλέπουσα καθηγήτρια: Ζακοπούλου Βικτωρία

Μαυρογένη Ελένη επιβλέπουσα καθηγήτρια: Ζακοπούλου Βικτωρία «Μετάφραση και προσαρμογή του Goodenough-Harris. Drawing Test (Harris, 1963) στα ελληνικά. Πιλοτική χορήγηση σε τριάντα περιπτώσεις παιδιών προσχολικής ηλικίας». Μαυρογένη Ελένη επιβλέπουσα καθηγήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΔΙΠΛΩΜΑ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ» Διάρκεια σπουδών: Τέσσερα (4) εξάμηνα ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ-ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Ακαδημαϊκό έτος 2015-2016 Το Παιδαγωγικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΑ που εξασφαλίστηκαν από την ΕΠ 05/08 για τη Δημοτική Εκπαίδευση: 5600 σε 347 σχολεία. 350 (school site license) σε 347 σχολεία

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΑ που εξασφαλίστηκαν από την ΕΠ 05/08 για τη Δημοτική Εκπαίδευση: 5600 σε 347 σχολεία. 350 (school site license) σε 347 σχολεία ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΑ που εξασφαλίστηκαν από την ΕΠ 05/08 για τη Δημοτική : Κωδικός Μάθημα Λογισμικό Δ01Α Δ01Β Δ01Γ Τίτλος: Η Σπίθα, ο Κεραυνός και η αποκάλυψη της αλήθειας: Περιγραφή: Λογισμικό Εμπέδωσηςεξάσκησης

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 10 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ

ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ ΕΝΤΥΠΟ Α ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Ιώ Παπαδηµητρίου 757 Σηµείωση: Θα πρέπει εδώ να σηµειωθεί ότι στην προσχολική αγωγή δε συνηθίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Όταν κοιτάς από ψηλά Σχήµα-Ανάγλυφο της Γης

Όταν κοιτάς από ψηλά Σχήµα-Ανάγλυφο της Γης ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Η γη από το διάστηµα» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών εννοιολογικής χαρτογράφησης.

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε

Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε 18251/18351/20220 [Η (παρα)πληροφόρηση στο Διαδίκτυο] 18234/18275/20215 [Ο εθισμός στην τηλεόραση]

Διαβάστε περισσότερα

Προσέλευση μαθητών, ελεύθερες δραστηριότητες. Τα παιδιά απασχολούνται με οικοδομικό υλικό (τουβλάκια, κ.λπ.), πλαστελίνη, παζλ, ζωγραφική κ.ά.

Προσέλευση μαθητών, ελεύθερες δραστηριότητες. Τα παιδιά απασχολούνται με οικοδομικό υλικό (τουβλάκια, κ.λπ.), πλαστελίνη, παζλ, ζωγραφική κ.ά. Τα παιδιά απασχολούνται με οικοδομικό υλικό (τουβλάκια, κ.λπ.), πλαστελίνη, παζλ, ζωγραφική κ.ά. Τουαλέτα, υγιεινή, πρωινό. Πρωινή προσευχή, ημερολόγιο, αναφορά στο θέμα εβδομάδας. Πρόκειται για τη θεματική

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού»

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού» 1 ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Για την ενηµέρωση των υποψηφίων συγγραφέων εγχειριδίων Γλώσσας και Μαθηµατικών, κοινοποιούµε απάντηση σε σχετικό ερωτηµατολόγιο που µας είχαν υποβάλει

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ 1 of 18 4/16/2015 4:11 PM ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Το ερωτηματολόγιο αυτό έχει διάφορες ενότητες για τα ψηφιακά παιχνίδια που παίζονται σε συσκευές κινητής τεχνολογίας και ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση.

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος Γενικός Γραμματέας Μέσων Ενημέρωσης Κυρίες και κύριοι, Το 1970, ο μέσος όρος των αναλφάβητων σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Όμιλος Γλώσσας : «Παιχνίδια γλώσσας και δημιουργική γραφή» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Όμιλος Γλώσσας : «Παιχνίδια γλώσσας και δημιουργική γραφή» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Όμιλος Γλώσσας : «Παιχνίδια γλώσσας και δημιουργική γραφή» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Η δημιουργική γραφή στο δημοτικό σχολείο είναι μια προσπάθεια να ξυπνήσουμε στο παιδί τα συναισθήματα και τις σκέψεις του,

Διαβάστε περισσότερα

Έναρξη του Συνεδρίου Eλένη Χοντολίδου. ΕΝΟΤΗΤΑ Ι: Γλώσσα, λογοτεχνία & ιστορία στη σχολική εκπαίδευση Συντονισμός: Αντωνία Παπαδάκη & Άννα Ρογδάκη

Έναρξη του Συνεδρίου Eλένη Χοντολίδου. ΕΝΟΤΗΤΑ Ι: Γλώσσα, λογοτεχνία & ιστορία στη σχολική εκπαίδευση Συντονισμός: Αντωνία Παπαδάκη & Άννα Ρογδάκη Παρασκευή 14 Οκτωβρίου 2011 15.00-15.30 Εγγραφές 15.30-16.00 Χαιρετισμοί από τον Πρύτανη του Α.Π.Θ. Καθηγητή κο Γιάννη Μυλόπουλο από τον Κοσμήτορα της Φιλοσοφικής Σχολής Καθηγητή κο Μιλτιάδη Παπανικολάου

Διαβάστε περισσότερα

Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας

Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΦΑΣΗ Β (2013-2014) Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας Ενότητα που αφορά στη διδασκαλία (βάσει του σχολικού γλωσσικού εγχειριδίου):

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Κατσιούλα Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος ΣΕΠ, ΚΕΣΥΠ Κιλκίς Σιάνου Χατζηκαμάρη Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός,

Διαβάστε περισσότερα

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή Ζωντανά βιβλία, της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου, MSc, µε ιστορίες που µάς δίνουν το έναυσµα να τις βιώσουµε, δραµατοποιήσουµε, συζητήσουµε, διαβάσουµε, ώστε να µάθουµε και

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση του επαγγέλματος της Νηπιαγωγού και του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών ΠΔΜ

Παρουσίαση του επαγγέλματος της Νηπιαγωγού και του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών ΠΔΜ Φλώρινα, Ιούνιος 2012 Παρουσίαση του επαγγέλματος της Νηπιαγωγού και του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών ΠΔΜ Ιφιγένεια Βαμβακίδου Αν. Καθηγήτρια ΠΤΝ ΠΔΜ Υπεύθυνη Συντονίστρια ΠΤΝ ΠΔΜ 1 Το ΠΤΝ του ΠΔΜ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ» Ακαδημαϊκό έτος 2015-2016. www.psych.uoa.gr

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ» Ακαδημαϊκό έτος 2015-2016. www.psych.uoa.gr Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ» Ακαδημαϊκό έτος 201-2016 www.psych.uoa.gr Πληροφορίες για το ΠΜΣ όπως αυτές αναφέρονται στο σχετικό ΦΕΚ ίδρυσής του και στην Προκήρυξη υποβολής υποψηφιοτήτων:

Διαβάστε περισσότερα