ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ Επίδραση του υποκειμένου στις υδατικές σχέσεις της ποικιλίας αμπέλου Ξινόμαυρο ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΣΑΡΗΓΙΑΝΝΙΔΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΓΕΩΠΟΝΟΣ-ΟΙΝΟΛΟΓΟΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΣ ΠΟΤΩΝ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΖΙΩΖΙΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008

2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ Επίδραση του υποκειμένου στις υδατικές σχέσεις της ποικιλίας αμπέλου Ξινόμαυρο ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΣΑΡΗΓΙΑΝΝΙΔΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΓΕΩΠΟΝΟΣ-ΟΙΝΟΛΟΓΟΣ& ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΣ ΠΟΤΩΝ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΖΙΩΖΙΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: ΣΟΥΦΛΕΡΟΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑΤΩΔΩΝ ΠΟΤΩΝ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ ΖΙΩΖΙΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ: ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

3 3

4 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά: Την κ α Ζιώζιου Ελευθερία, Επίκουρη καθηγήτρια Αμπελουργίας του τμήματος Οπωροκηπευτικών και Αμπέλου της Γεωπονικής Σχολής του Α.Π.Θ, η οποία ως επιβλέπουσα καθηγήτρια προσέφερε πολύτιμη βοήθεια τόσο κατά τη διεξαγωγή του πειράματος όσο και κατά τη συγγραφή της διατριβής. Τον κ ο Νικολάου Νικόλαο, καθηγητή Αμπελουργίας του τμήματος Οπωροκηπευτικών και Αμπέλου της Γεωπονικής Σχολής του Α.Π.Θ, για τις πολύτιμες επισημάνσεις του κατά τη συγγραφή της διατριβής. Τον κ ο Κουντουρά Στέφανο, λέκτορα του τμήματος Οπωροκηπευτικών και Αμπέλου της Γεωπονικής Σχολής του Α.Π.Θ, για τη βοήθεια του καθ όλη τη διάρκεια της διεξαγωγής του πειράματος, της στατιστικής επεξεργασίας, αλλά και της συγγραφής της διατριβής. Για τις πολύτιμες γνώσεις που μου προσέφεραν κατά τη διάρκεια του μεταπτυχιακού προγράμματος Οινολογίας Αμπελουργίας θα ήθελα να ευχαριστήσω: Τον κ ο Σουφλερό Ευάγγελο, Καθηγητή οινολογίας στο τμήμα Επιστήμης και Τενχολιγίας Τροφίμων της Γεωπονικής Σχολής του Α.Π.Θ, Τον κ ο Σταύρακα Δημήτριο Ομότιμο Καθηγητή της Γεωπονικής Σχολής του Α.Π.Θ Τη κ α Πολυχρονιάδου - Αληχανίδου Άννα Καθηγήτρια του τμήματος Χημείας και Βιοχημείας Τροφίμων της Γεωπονικής Σχολής του Α.Π.Θ Τέλος θα ήθελα να ευχαριστήσω την οικογένειά μου και ειδικότερα τα παιδιά μου Ιωάννη και Ιάσων για τη δύναμη που μου προσφέρουν. 4

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ... 4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αμπέλι και νερό Το νερό στο έδαφος Ανάγκες της αμπέλου σε νερό Κίνηση του νερού από τις ρίζες προς τα φύλλα Υδατική καταπόνηση Φυσιολογία υδατικής καταπόνησης Μηχανισμοί αντοχής στην υδατική καταπόνηση Φυσιολογικοί παράμετροι που σχετίζονται με την υδατική καταπόνηση Υδατικό δυναμικό Υδραυλική αγωγιμότητα ξύλου Ανταλλαγές αερίων Αποτελέσματα υδατικής καταπόνησης στη άμπελο ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ Αμπελώνας Φυτικό υλικό Έδαφος- κλίμα Πειραματικό σχέδιο Μετρούμενες παράμετροι Παράμετροι φυσιολογίας Υδατικού δυναμικού Ανοδικό ρεύμα - σύστημα Granier Στοματική αγωγιμότητα Φωτοσύνθεση Προσδιορισμός Ισότοπων του άνθρακα Παράμετροι αύξησης και ανάπτυξης Φυλλική επιφάνεια Βάρος ξύλου κλαδέματος Μετρήσεις παραγωγής Χημική ανάλυση σταφυλιών Στατιστική επεξεργασία ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ-ΣΥΖΗΤΗΣΗ Φυσιολογικές παράμετροι Υδατικό δυναμικό Στοματική αγωγιμότητα Ανταλλαγή αερίων Ανοδικό ρεύμα Διάκριση ισοτόπων Δ Αύξηση και παραγωγή Χημικά χαρακτηριστικά της ράγας ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Ελληνική Ξενόγλωσση

6 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ξηρασία είναι πολύ σημαντικός περιοριστικός παράγοντας για τη γεωργία. Εκτιμάται ότι το πρόβλημα της επάρκειας του νερού στη γεωργία θα εντείνεται στο μέλλον, τόσο λόγω του ενδεχόμενου περιορισμού των βροχοπτώσεων, όσο και εξ αιτίας της αύξησης των θερμοκρασιών (Jones et al., 2005). Το αμπέλι στην Ελλάδα παραδοσιακά καλλιεργούνταν σε περιοχές με περιορισμένες δυνατότητες σε τροφοδοσία νερού. Σήμερα όμως λόγω της αλλαγής των συστημάτων καλλιέργειας, κάτω από ορισμένες συνθήκες δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες του σε νερό. Οι υδατικές ανάγκες των πρέμνων μεταβάλλονται στα διάφορα στάδια ανάπτυξής τους και η κάλυψή τους σε νερό είναι καθοριστικής σημασίας για την ποιότητα των παραγόμενων προϊόντων. Έχει βρεθεί ότι η ήπια υδατική καταπόνηση στο αμπέλι είναι σημαντική για την παραγωγή υψηλής ποιότητας προϊόντος (Southey και Archer, 1988) ενώ μια έντονη υδατική καταπόνηση έχει δυσμενείς επιπτώσεις τόσο στην ανάπτυξη του φυτού όσο και στην ποιότητα των προϊόντων με δεδομένο ότι προκαλεί μείωση της φωτοσυνθετικής δραστηριότητας. Έτσι, λοιπόν, για την παραγωγή αμπελοοινικών προϊόντων υψηλής ποιότητας και την επιτυχή εκμετάλλευση του αμπελώνα η διαχείριση του νερού αποτελεί βασική παράμετρο ελέγχου. Το υποκείμενο είναι μια παράμετρος καλλιέργειας που επηρεάζει τις υδατικές σχέσεις της εμβολιαζόμενης ποικιλίας. Αυτό κάνει ενδιαφέρουσα τη μελέτη των υδατικών σχέσεων συνδυασμών εμβολίων-υποκειμένων με στόχο τη χρήση κατάλληλων υποκειμένων για την αντιμετώπιση συνθηκών περιορισμένης διαθεσιμότητας υγρασίας. 6

7 1. Αμπέλι και νερό 1.1. Το νερό στο έδαφος Το νερό που φτάνει στο έδαφος με τη βροχή ή με τα ποτίσματα μπορεί να απορρέει επιφανειακά, να εξατμίζεται ή να διηθείται προς βαθύτερα στρώματα, με αποτέλεσμα να είναι αδύνατο να αξιοποιηθεί από τα φυτά. Το νερό που συγκρατείται στο έδαφος είναι αυτό που είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί από τα φυτά. Η περιεκτικότητα του εδάφους σε νερό και η ταχύτητα με την οποία κινείται το νερό μέσα σε αυτό εξαρτάται από τη δομή και τη μηχανική σύσταση του εδάφους. Η υδατοχωρητικότητα ενός εδάφους είναι η περιεκτικότητά του σε νερό μετά από τον κορεσμό του, αφού απομακρυνθεί το νερό βαρύτητας. Η υδατοχωρητικότητα είναι μεγάλη για αργιλώδη εδάφη στα οποία περιέχονται μεγάλες ποσότητες χούμου και πολύ μικρότερη για τα αμμώδη εδάφη (Τσέκος, 2003). Όταν το έδαφος βρίσκεται στην κατάσταση της υδατοχωρητικότητας, το νερό που περιέχει συγκρατείται με μικρές δυνάμεις και δεν προβάλλεται μεγάλη αντίσταση κατά την πρόσληψη του από τα φυτά. Όσο όμως η περιεκτικότητα του εδάφους σε νερό μειώνεται, μειώνεται και η υδραυλική αγωγιμότητα του εδάφους και το νερό που είναι διαθέσιμο για τα φυτά περιορίζεται (Κεραμίδας, 2004). Το διαθέσιμο νερό για τα φυτά αντιστοιχεί στις τιμές της υδατοχωρητικότητας του εδάφους, όταν από αυτό αφαιρεθεί η ποσότητα του νερού που συγκρατείται στο σημείο μόνιμης μάρανσης. Αν και περισσότερο νερό συγκρατείται στα αργιλώδη εδάφη και λιγότερο στα αμμώδη, το νερό στα αργιλώδη εδάφη είναι εντονότερα δεσμευμένο γιατί η αντίσταση του εδάφους στην κίνηση του νερού είναι αντιστρόφως ανάλογη με την ακτίνα των διάκενων μεταξύ των σωματιδίων του εδάφους (Κεραμίδας, 2004). 7

8 1.2. Ανάγκες της αμπέλου σε νερό Το φυτό θεωρητικά μπορεί να αξιοποιήσει την ποσότητα της εδαφικής υγρασίας που αντιστοιχεί στο διαθέσιμο νερό στην πραγματικότητα, όμως, αξιοποιεί ένα ποσοστό της παραπάνω ποσότητας που αντιστοιχεί στα ωφέλιμα αποθέματα νερού (Nικολάου,1999). Το ποσό του ωφέλιμου νερού είναι μεταξύ 30% και 75% του διαθέσιμου, ανάλογα με το ριζικό σύστημα του υποκειμένου, τις κλιματικές και εδαφικές παραμέτρους. Το αμπέλι ως καλλιέργεια, όπως έχει ήδη αναφερθεί, δεν είναι ιδιαίτερα απαιτητικό σε νερό. Το όριο για την καλλιέργεια είναι 350mm βροχής (Nικολάου,1999). Η κατανάλωση νερού από τα φυτά, όπως έχει μετρηθεί, φαίνεται να κυμαίνεται από L/φυτό το έτος, όταν αυτά είναι μικρής ζωηρότητας ( g κληματίδες/φυτό), μέχρι L/φυτό το έτος όταν είναι μεγάλης ζωηρότητας (1000 g κληματίδες/φυτό). Τελικά, υπολογίζεται ότι για μια παραγωγή kg/στρ. απαιτούνται 250mm νερού (Nικολάου,1999) ή 4,4mm νερού για την παραγωγή ενός εκατόλιτρου οίνου (Σταύρακας, 1998). Οι παραπάνω μετρήσεις είναι ενδεικτικές και αφορούν τις συγκεκριμένες συνθήκες διεξαγωγής των πειραμάτων από τα οποία ελήφθησαν. 8

9 1.3. Κίνηση του νερού από τις ρίζες προς τα φύλλα Η πυκνότητα ξηρής ουσίας ρίζας αμπέλου κυμαίνεται από g/m 3 εδάφους ανάλογα με το υποκείμενο, το φαινομενικό ειδικό βάρος του εδάφους και την υγρασία (Southey και Archer, 1988). Η πυκνότητα ρίζας της αμπέλου αυξάνεται με την ηλικία των φυτών για να φθάσει σε μια σταθερή τιμή κατά το 5 ο έως 10 ο έτος. Στην άμπελο η αύξηση ρίζας και βλαστού είναι ισορροπημένη και η αναλογία μάζας ρίζα /βλαστός κυμαίνεται μεταξύ 0,4-0,6, ανεξαρτήτως από την πυκνότητα φύτευσης (Archer και Strauss, 1985). Τα φυτά απορροφούν πολύ μεγάλες ποσότητες νερού από το έδαφος. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του νερού μέσω του μηχανισμού της διαπνοής, περνά από το φυτό και διαπνέεται προς την ατμόσφαιρα. Η απορρόφηση νερού από το έδαφος, η κίνησή του μέσα στο φυτό και η διαφυγή του προς την ατμόσφαιρα είναι μια σειρά διαδικασιών που σχετίζονται πολύ στενά μεταξύ τους. Το νερό ξεκινά την πορεία του από το έδαφος, εισέρχεται στη ρίζα, διασχίζει κυτταρικά τοιχώματα, μεμβράνες, κύτταρα και μεταφέρεται μέσω των αγγείων του ξύλου στα φύλλα. Από εκεί διαμέσου των στοματίων διαπνέεται προς την ατμόσφαιρα. Η κίνησή του σε όλη αυτή την πορεία πραγματοποιείται με διαφορετικούς μηχανισμούς ανάλογα με τα εμπόδια που συναντά. Το νερό πλησιάζει τη ριζόσφαιρα κινούμενο με τη διαδικασία της μαζικής ροής. Η μαζική ροή είναι αποτέλεσμα της διαφοράς πίεσης που δημιουργείται στο εδαφικό διάλυμα, καθώς τα φυτά μετακινούν το νερό προς τα σημεία χαμηλότερου υδατικού δυναμικού. Στη συνέχεια το νερό έρχεται σε επαφή με τα ριζικά τριχίδια και εισχωρεί στο φυτό. Η είσοδος του νερού στο φυτό από τα ριζικά τριχίδια μπορεί να γίνει μέσω του αποπλαστικού ρεύματος (διαμέσου των κυτταρικών τοιχωμάτων, τα οποία διαδέχονται το ένα το άλλο χωρίς διακοπή) είτε του συμπλαστικού (διαμέσου της κυτταρικής μεμβράνης). Ακόμα μπορεί να ακολουθήσει μια διαδρομή που περνά κατά ένα μέρος από το συμπλάστη και κατά το άλλο από τα κυτταρικά τοιχώματα. 9

10 Η αγωγιμότητα των φυτών είναι αποτέλεσμα της ανατομίας του ξύλου τους και του συνδυασμού των τριών διαφορετικών διαδρομών που ακολουθεί το νερό για να εισέλθει μέσα στη ρίζα (Roubelakis-Angelakis, 2001). Από τη ρίζα και μέχρι τα φύλλα το νερό κινείται αποκλειστικά μέσα από τα αγγεία του ξύλου. Καθώς τα φύλλα διαπνέουν, δημιουργείται μια διαφορά δυναμικού μεταξύ των κυττάρων του μεσοφύλλου. Αυτή η διαφορά δυναμικού οδηγεί σε έξοδο νερού από τα αγγεία του ξύλου. Καθώς τα αγγεία του ξύλου χάνουν ποσότητα νερού το δυναμικό τους ελαττώνεται και έτσι αναπτύσσονται δυνάμεις άντλησης νερού. Η τάση στα αγγεία του ξύλου των φύλλων μεταδίδεται μέχρι τις ρίζες. Σε αυτή τη διαδικασία μεγάλο ρόλο παίζει η διατήρηση της συνέχειας στις στήλες νερού στα αγγεία του ξύλου. Ο ρυθμός απορρόφησης του νερού εξαρτάται από το ρυθμό διαπνοής αλλά και από το ρυθμό με τον οποίο μπορεί το νερό να μετακινηθεί από το έδαφος προς τη ριζόσφαιρα. Για να υπάρχει κίνηση νερού από το έδαφος προς την ατμόσφαιρα διαμέσου του φυτού πρέπει το υδατικό δυναμικό εδάφους να είναι μεγαλύτερο από το υδατικό δυναμικό ρίζας, το οποίο να είναι μεγαλύτερο από το υδατικό δυναμικό φύλλων και αυτό τέλος να είναι μεγαλύτερο από το υδατικό δυναμικό ατμόσφαιρας. Το υδατικό δυναμικό του εδάφους μειώνεται χωρίς διακυμάνσεις ενώ το υδατικό δυναμικό των φύλλων παρουσιάζει ημερονύκτιες διακυμάνσεις. Κατά τη διάρκεια της μέρας τα στομάτια ανοίγουν και χάνουν νερό σε ποσότητες που υπερβαίνουν την ικανότητα αντικατάστασης μέσω του αγωγού συστήματος και έτσι το υδατικό δυναμικό των φύλλων μειώνεται. Αποτέλεσμα αυτών είναι η διαφορά δυναμικού μεταξύ φύλλων και εδάφους να μεγαλώνει κατά την ημέρα και να αυξάνεται η ταχύτητα άντλησης νερού από το έδαφος. Η αγωγιμότητα των αγγείων του ξύλου στο αμπέλι σε σχέση με άλλα είδη, είναι μεγάλη λόγω του μεγάλου μεγέθους τους. Αυτό έχει ως συνέπεια να παρατηρείται μια μικρή μείωση του υδατικού δυναμικού των μίσχων ακόμα και τις μεσημεριανές ώρες που το υδατικό δυναμικό του βλαστού είναι χαμηλότερο. Πιθανόν και η ευαισθησία της αμπέλου στην εμβολή να σχετίζεται με αυτή την ανατομική κατασκευή της (Roubelakis-Angelakis,2001). 10

11 2. Υδατική καταπόνηση 2.1. Φυσιολογία υδατικής καταπόνησης Καταπόνηση για ένα φυτό θεωρείται οποιαδήποτε κατάσταση του περιβάλλοντος η οποία είναι εν δυνάμει επιβλαβής για το φυτό. Η καταπόνηση έχει ως αποτέλεσμα την αντίδραση του φυτού σε αυτή (Μανέτας, 2003). Η αντίδραση αυτή ονομάζεται βιολογική διαταραχή. Τέλος, ως βλάβη χαρακτηρίζεται το αποτέλεσμα της καταπόνησης όταν αυτή είναι τόσο έντονη ώστε το φυτό να μην μπορεί να την αντιμετωπίσει. H βλάβη χαρακτηρίζεται ως ελαστική όταν η διαταραχθείσα λειτουργία του φυτού επανέρχεται και πλαστική όταν δεν επανέρχεται. Ακόμα μια καταπόνηση μπορεί να είναι δυσοίωνη για το φυτό, μπορεί όμως να είναι και θετική όταν πρόκειται για μια ήπια καταπόνηση, που είναι δυνατό να ενεργοποιήσει το μεταβολισμό και να αυξήσει τη φυσιολογική δραστηριότητα του φυτού (Μανέτας, 2003). Η υδατική καταπόνηση ανήκει στις αβιοτικές καταπονήσεις που μπορεί να υποστεί ένα φυτό. Μπορεί να είναι αποτέλεσμα αφυδάτωσης εξ αιτίας της έλλειψης νερού και της περιορισμένης διαθεσιμότητάς του και ταυτόχρονης έντονης απώλειας υγρασίας λόγω αυξημένης εξατμισοδιαπνοής. Επίσης, η υδατική καταπόνηση μπορεί να είναι αποτέλεσμα υψηλής αλατότητας του εδάφους (Paranychianakis et al.,2004). Τα φυτά έχουν τη δυνατότητα να προσαρμόζονται μέχρι ένα σημείο στις αβιοτικές καταπονήσεις και αυτό δείχνει ότι οι φυτικοί οργανισμοί είναι ικανοί να προσλάβουν περιβαλλοντικά σήματα και στη συνέχεια να πραγματοποιούνται κάποιες μεταβολές στους μηχανισμούς που σχετίζονται με την προσαρμογή τους στις νέες συνθήκες. 11

12 Κατά κάποιο τρόπο μπορεί να θεωρηθεί ότι η υδατική καταπόνηση όπως και οι άλλες περιβαλλοντολογικές καταπονήσεις λειτουργούν σαν μεταφορείς σημάτων που ευαισθητοποιούν διακόπτες, οι οποίοι είναι σε θέση να τροποποιούν το φαινότυπο κατά τρόπο αντιστρεπτό η όχι. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία μεταφοράς των μηνυμάτων παίζουν ουσίες ορμονικής ή άλλης φύσης. Το βιομόριο το οποίο σχετίζεται με την υδατική καταπόνηση στο αμπέλι είναι το αμπσισικό οξύ. Οι διάφορες αντιδράσεις που ακολουθούν μια καταπόνηση για να εγκλιματισθεί το φυτό μπορούν να εκφραστούν από ένα θεωρητικό μοντέλο το οποίο περιγράφει τη διαδικασία αλλαγών στο ορμονικό σύστημα. Το θεωρητικό μοντέλο περιλαμβάνει τέσσερις φάσεις: την αναγνώριση του σήματος τη μεταφορά του σήματος την ενίσχυση του σήματος και την έκφρασή του σαν ένα δίκτυο βιοχημικών και μοριακών διαδικασιών (Μανέτας, 2003). Οι παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται η αντίδραση του φυτού στην υδατική καταπόνηση σχετίζονται με τη διάρκεια και τη συχνότητα έκθεσης στη καταπόνηση, με το στάδιο ανάπτυξης του φυτού ιστού, την ύπαρξη και άλλων καταπονήσεων που επιβαρύνουν το φυτό και τέλος με τις γενετικές διαφορές μεταξύ των φυτών (Τσέκος, 2003). 12

13 2.2. Μηχανισμοί αντοχής στην υδατική καταπόνηση Τα φυτά όταν υποστούν μια καταπόνηση όπως η υδατική, αναπτύσσουν μηχανισμούς με σκοπό την αποφυγή ή την ανοχή σε αυτή. Σε συνθήκες έλλειψης υγρασίας, η ικανότητα προσαρμογής ή ακόμα και η επιβίωση εξαρτάται από την ικανότητα άντλησης νερού από το έδαφος, από την αποδοτικότητα χρήσης νερού (WUE είναι η ποσότητα νερού που απαιτείται για την παραγωγή μιας μονάδας φυτικού υλικού) και τέλος από την ικανότητα εγκλιματισμού. Υπάρχουν δύο γενικές μέθοδοι αντιμετώπισης της έλλειψης νερού (Μανέτας, 2003). Η μία είναι η ανοχή: σε αυτή την περίπτωση η αντίδραση του φυτού είναι να διατηρεί σε υψηλά επίπεδα τις φυσιολογικές λειτουργίες του. Τα φυτά αυτής της κατηγορίας δίνουν προτεραιότητα στην εύρεση νερού και την αποτελεσματικότερη άντλησή του από το περιβάλλον και χαρακτηρίζονται από: χαμηλά δυναμικά νερού στη ρίζα ώστε να αντλείται το νερό που υπάρχει στο έδαφος με αποτελεσματικότερο τρόπο αυξημένη αναλογία υπόγειου προς υπέργειου τμήματος αυξημένη αγωγιμότητα στη μεταφορά νερού (μικρότερες αντιστάσεις) Η άλλη μέθοδος αντιμετώπισης της έλλειψης νερού είναι η αποφυγή, διαδικασία κατά την οποία το φυτό προσαρμόζει τις φυσιολογικές του λειτουργίες στις συνθήκες υδατικής καταπόνησης με μηχανισμούς που μειώνουν τη διαπνοή και εξοικονομούν νερό. Οι μηχανισμοί αυτοί σχετίζονται με τον έλεγχο της κίνησης των στοματίων. Η αντίδραση αυτή αποβλέπει στην τροποποίηση των φυσιολογικών μηχανισμών του φυτού με στόχο τον περιορισμό της αύξησης τη μείωση των αναγκών σε νερό. Τα φυτά επιτυγχάνουν την οικονομία νερού περιορίζοντας τις διαπνευστικές απώλειες ενώ η φωτοσύνθεση διατηρείται και η τιμή της WUE είναι υψηλή. 13

14 Τα φυτά μπορούν να χωριστούν σε δύο ομάδες φυτών ως προς την προσαρμοστικότητά τους στην έλλειψη νερού τα ισοϋδρικά και τα ανισοϋδρικά. Φυτά τα οποία μπορούν να αντιμετωπίσουν μεγάλες διακυμάνσεις του οσμωτικού δυναμικού χωρίς βλάβες χαρακτηρίζονται ως ανισοϋδρικά ενώ εκείνα τα οποία ανέχονται μικρές μόνο τροποποιήσεις του δυναμικού αυτού ως ισοϋδρικά περιορίζοντας τη διαπνοή μέσω του στοματικού μηχανισμού. Το αμπέλι είναι κατά βάση ισοϋδρικό είδος αν και υπάρχουν ποικιλίες που ακολουθούν μια συμπεριφορά που τείνει να παρουσιάζει χαρακτηριστικά ανισοϋδρικής. Αυτή η τροποποίηση πιθανόν οφείλεται στη μεγάλη ετερογένεια που υπάρχει στο αμπέλι ως προς την καταγωγή των ποικιλιών του (Schultz, 2003). 14

15 2.3. Φυσιολογικοί παράμετροι που σχετίζονται με την υδατική καταπόνηση Υδατικό δυναμικό Το υδατικό δυναμικό εκφράζει την ελεύθερη ενέργεια του νερού ή την ικανότητα παραγωγής έργου και συμβολίζεται με Ψ. Το υδατικό δυναμικό ενός κυττάρου στο φυτό, είναι μια σύνθετη παράμετρος που μπορεί να αναλυθεί σε άθροισμα των τριών επί μέρους δυναμικών: Ψw=Ψs+Ψp+Ψg Το δυναμικό σπαργής (Ψp) εκφράζει την επίδραση της πίεσης σπαργής πάνω στο υδατικό δυναμικό ενώ το δυναμικό βαρύτητας (Ψg) την επίδραση της βαρύτητας. Το οσμωτικό δυναμικό (Ψs) αποτελεί το δυναμικό διαλυμένων ουσιών. Η τιμή του Ψs εξαρτάται από τη συγκέντρωση των διαλυμένων ουσιών. Η αυξημένη συγκέντρωση ουσιών δίνει περισσότερο αρνητικό Ψs. Το οσμωτικό δυναμικό είναι η παράμετρος εκείνη του υδατικού δυναμικού που επηρεάζει την πρόσληψη νερού. Σε συνθήκες έλλειψης νερού για να διατηρηθεί η σπαργή πρέπει το μειωθεί το οσμωτικό δυναμικό και για να γίνει αυτό χρειάζεται να αυξηθεί η συγκέντρωση των διαλυτών ουσιών στο κύτταρο. Αυτό μπορεί να πραγματοποιηθεί είτε με πραγματική αύξηση της συγκέντρωσης του διαλυτών ουσιών προσλαμβάνοντας ιόντα είτε έμμεσα με αφυδάτωση και να προκύψει μια παθητική αύξηση της συγκέντρωσης. Το υδατικό δυναμικό αποτελεί μέτρο της αξιολόγησης πιθανής υδατικής καταπόνησης του φυτού και αποτελεί μέτρο εκτίμησης της υδατικής κατάστασης των φυτών (Kramer,1983). Σε πολλές μελέτες των τελευταίων χρόνων για την εκτίμηση της υδατικής κατάστασης καλλιεργειών, όπως το αμπέλι, οι ροδακινιές, οι αμυγδαλιές, χρησιμοποιούνται οι τιμές του υδατικού δυναμικού βλαστού (Stem Water Potential). Βασικό πλεονέκτημα αυτής της μέτρησης είναι ότι οι τιμές του υδατικού δυναμικού βλαστού είναι περισσότερο αξιόπιστοι δείκτες ήπιων υδατικών καταπονήσεων (Chone et al.,2001). 15

16 Υδραυλική αγωγιμότητα ξύλου Στο αμπέλι η ρύθμιση στην ανάπτυξη των αγγείων του ξύλου μπορεί να συμβάλλει στην αντίστασή του στη ξηρασία (Lovisolo et al., 2000). Η ευαισθησία των αγγείων στην εμβολή συνδέεται με το μέγεθος και τη δομή τους (Schultz, 2003). Ποικιλίες με μεγάλα αγγεία είναι περισσότερο ευαίσθητες στις εμβολές από φυσαλίδες αέρα που διακόπτουν τη συνέχεια της υδατικής στήλης και φαίνεται να δέχονται άμεσα το ερέθισμα για κλείσιμο των στοματίων σε συνθήκες υδατικού στρες. Ποικιλίες όπως η Syrah που έχει μικρότερα αγγεία, παρουσιάζουν μια καθυστέρηση στην ενεργοποίηση του μηχανισμού κλεισίματος των στοματίων και εμφανίζουν μια λιγότερο τυπική ισοϋδρική συμπεριφορά. Η μείωση της υδραυλικής αγωγιμότητας των βλαστών είναι αποτέλεσμα δύο διαφορετικών μηχανισμών, ο πρώτος αφορά τη μείωση της διαμέτρου των αγγείων του ξύλου και ο δεύτερος τη διακοπή της συνέχειας της στήλης του νερού ως αποτέλεσμα του φαινόμενου της εμβολής Ανταλλαγές αερίων Τα φυτά της αμπέλου όταν υποβάλλονται σε υδατική καταπόνηση παρουσιάζουν μείωση της στοματικής αγωγιμότητας και της φωτοσύνθεσης (Jones et al., 1992). Τα στομάτια ρυθμίζουν τόσο το ποσό των υδρατμών που θα διαφύγουν από το φυτό προς την ατμόσφαιρα αλλά και το CO 2 που θα εισχωρήσει προς τα κύτταρα όπου πραγματοποιείται η φωτοσύνθεση. Τα στομάτια, σε επάρκεια νερού παραμένουν ανοιχτά εξασφαλίζοντας τη φωτοσύνθεση, ενώ όταν επικρατούν συνθήκες υδατικής καταπόνησης κλείνουν για να περιορίσουν τις απώλειες σε νερό. Το κλείσιμο των στοματίων έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της φωτοσύνθεσης κυρίως λόγω του περιορισμού του CO 2 στο μεσόφυλλο. 16

17 Η μείωση της στοματικής αγωγιμότητας λόγω έλλειψης νερού προκαλεί συνήθως μεγαλύτερη μείωση στη διαπνοή παρά στη φωτοσύνθεσης με αποτέλεσμα να αυξάνεται η αποδοτικότητα χρήσης νερού (WUE), (Turner, 1974). Η εκτίμηση της WUE δίνεται από το λόγο της φωτοσύνθεσης προς τη στοματική αγωγιμότητα (A/ gs). Η στοματική αγωγιμότητα επομένως καθορίζει την WUE. Επιπλέον, ο έντονος περιορισμός του νερού εντός των κυττάρων περιορίζει τις φωτοχημικές αντιδράσεις οδηγώντας σε μη αντιστρεπτή βλάβη. Η διάκριση των ισοτόπων άνθρακα μπορεί επίσης να δώσει πληροφορίες για την υδατική οικονομία. Στην ατμόσφαιρα, ο C βρίσκεται με τη μορφή τριών ισοτόπων, του 12 C του 13 C και τέλος του 14 C. Η αναλογία των ισοτόπων είναι 98,9% 12 C και του 13 C 1,1% ενώ το 14 C απαντάται σε τόσο μικρή συγκέντρωση (10-10 %) που θεωρείται ότι δεν έχει καμία φυσιολογική σημασία. Κατά τη διάρκεια της φωτοσύνθεσης κατά προτίμηση ενσωματώνεται από το φυτό ο 12 C. Η διάκριση αυτή οφείλεται στη διαφορά μάζας που παρουσιάζουν τα δύο ισότοπα (το 13 C είναι βαρύτερο) και σχετίζεται με τη δραστηριότητα του ενζύμου που είναι υπεύθυνο για την ενσωμάτωση CO 2 σε ένα οργανικό μόριο (διφωσφορική ριβουλόζη Rubisco. Σε συνθήκες υδατικής καταπόνησης μειώνεται η διάκριση των δύο ισοτόπων του άνθρακα με αποτέλεσμα να τροποποιείται η αναλογία τους στο μεσόφυλλο σε σχέση με την αντίστοιχη της ατμόσφαιρας, σε πολύ μικρές απόλυτες τιμές αλλά σημαντικές στατιστικά (Farquhar et al.,1980) H διάκριση των ισοτόπων του άνθρακα (Δ) είναι ένα μέτρο της αναλογίας C 13 /C 12 στους ιστούς των φυτών σε σχέση με την αναλογία τους στον αέρα. Η τιμή του Δ μπορεί να εκτιμηθεί στα σάκχαρα ή στο τρυγικό οξύ αλλά και στα φύλλα. Σε συνθήκες υδατικής καταπόνησης αυξάνεται η αναλογία 13 C/ 12 C και η τιμή του Δ μειώνεται. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι η Δ είναι αθροιστικό μέτρο εκτίμησης της υδατικής κατάστασης του φυτού, δίνει δηλαδή πληροφορίες συνολικά για την περίοδο ανάπτυξης του ιστού στον οποίο θα μετρηθεί. 17

18 2.4. Αποτελέσματα υδατικής καταπόνησης στη άμπελο Στις περιπτώσεις που το διαθέσιμο νερό του εδάφους είναι περιορισμένο, είτε λόγω ξηρασίας είτε λόγω αυξημένης αλατότητας, χρειάζεται περισσότερη ενέργεια ώστε να το αντλήσει το φυτό από το έδαφος. Εάν το νερό είναι πολύ περιορισμένο, η ενέργεια η οποία απαιτείται για την άντλησή του, ξεπερνά το υδατικό δυναμικό του φυτού, οπότε εμφανίζονται τα συμπτώματα υδατικής καταπόνησης. Σε συνθήκες υψηλής θερμοκρασίας, χαμηλής σχετικής υγρασίας και δυνατών ανέμων, οι ανάγκες εξατμισοδιαπνοής αυξάνουν (ΕΤc: η ένταση με την οποία το νερό, εφόσον είναι άμεσα διαθέσιμο, απομακρύνεται από τις εδαφικές και φυτικές επιφάνειες). Οι παραπάνω ατμοσφαιρικές συνθήκες μοιάζουν με αυτές που επικρατούν συχνά στους αμπελώνες της Μεσογείου (Patakas και Noitsakis, 1997) και αυτό καθιστά το πρόβλημα του διαθέσιμου νερού αρκετά σημαντικό για τη γεωργική παραγωγή. Οι αντιδράσεις ενός φυτού σε συνθήκες έλλειψης νερού κλιμακώνονται ανάλογα με τη σοβαρότητά τους. Η αντίδραση της αμπέλου περιλαμβάνει μείωση της στοματικής αγωγιμότητας και της φωτοσύνθεσης, αυξημένη πυκνότητα ριζών και μείωση της φυλλικής επιφάνειας (Smart και Coombe, 1983). Η υδατική καταπόνηση επηρεάζει επίσης και την κατανομή των προϊόντων της φωτοσύνθεσης στα διάφορα όργανα του φυτού (Patakas et al.,2005). Σε συνθήκες επάρκειας νερού, τα προϊόντα κατευθύνονται κατά προτεραιότητα στην αυξανόμενη βλάστηση ενώ μετά τη διακοπή της αύξησης οι ράγες αποτελούν το βασικό προορισμό. 18

19 Η έλλειψη νερού οδηγεί σε απώλεια της σπαργής εντός του κυττάρου. Η μείωση της κυτταρικής σπαργής συνδέεται κυρίως με τη μείωση της κυτταρικής μεγένθυσης (Boyer,1985). Το υδατικό έλλειμμα προκαλεί επίσης μείωση του ρυθμού κυτταροδιαίρεσης (Terry et al.,1971). Σε συνθήκες έντονης και παρατεταμένης έλλειψης υγρασίας προκαλείται, εκτός από μείωση του ρυθμού διαίρεσης και αύξησης των κυττάρων, απώλεια της υπάρχουσας φυλλικής επιφάνειας. Η απώλεια ξεκινά από τα φύλλα της βάσης, τα οποία λόγω ηλικίας έχουν λιγότερο κυτόπλασμα και χαμηλότερο οσμωτικό δυναμικό. Οι Schultz και Matthews (1988) αναφέρουν ότι σε τιμές υδατικού δυναμικού φύλου -1.3 MPa αρχίζει να εμφανίζεται ο περιορισμός της φυλλικής επιφάνειας που φτάνει μέχρι 65%. Ο περιορισμός του νερού επηρεάζει πολύ περισσότερο τη βλαστική αύξηση της αμπέλου από ότι την αναπαραγωγή. Από μετρήσεις της αύξησης του μήκους των βλαστών βρέθηκε ότι η επιμήκυνσή τους σταματά όταν οι τιμές του υδατικού δυναμικού βλαστού φτάσουν τα 0,7MPa έως 0,8MPa (Κανάκης και Σταυρακάκης, 2006). Αντίθετα η παραγωγή του φυτού μπορεί να παραμείνει αμετάβλητη ακόμη και σε μείωση του διαθέσιμου νερού μέχρι 50% (Nuzzo et al.,2006, Williams 1996). Η επίδραση της υδατικής καταπόνησης στην αναπαραγωγική ανάπτυξη της αμπέλου διαφοροποιείται ανάλογα με το στάδιο ανάπτυξης της ράγας (Σταύρακας,1998). Συγκεκριμένα, κατά την 1 η φάση αύξησης ράγας, η αύξηση είναι αποτέλεσμα κυρίως κυτταροδιαιρέσεων και προς το τέλος κυτταρικής μεγένθυσης. Σ αυτή τη φάση, το μέγεθος της ράγας είναι περισσότερο ευαίσθητο στην έλλειψη υγρασίας απ ότι στα επόμενα στάδια. Κατά τη φάση του περκασμού, η ράγα αρχίζει να συγκεντρώνει μεγάλες ποσότητες σακχάρων, λειτουργώντας ως πόλος έλξης νερού που προκαλεί ταχεία διόγκωσή της. Μετά την έναρξη της ωρίμανσης, η επιβολή μέτριου υδατικού στρες βραχείας διάρκειας δεν επηρεάζει το βάρος της ράγας (Matthews και Anderson, 1989). 19

20 Σε συνθήκες περιορισμένης υγρασίας, η αναλογία φλοιού/χυμό αυξάνεται με αποτέλεσμα να αυξάνεται και το ποσοστό εκχύλισης ανθοκυανών και φαινολικών ουσιών στο γλεύκος (Nuzzo et al., 2006). Τα χαρακτηριστικά του γλεύκους, όπως το ph, οι βαθμοί Brix και η ογκομετρούμενη οξύτητα είναι παράμετροι που σε άλλες μελέτες φαίνεται να επηρεάζονται από τον περιορισμό του νερού (Ginestar et al.,1998, Kounduras et al.,1999) ενώ σε άλλες όχι (Sivilioti et al.,2005). Σε συνθήκες έντονης έλλειψης εδαφικής υγρασίας μετά το στάδιο του περκασμού οι φαινολικές ουσίες και οι ανθοκυάνες ήταν λιγότερες στα σταφύλια που αναπτύχθηκαν κάτω από συνθήκες ξηρασίας αλλά εκφρασμένες στο βάρος της ράγας ήταν περισσότερες (Ginestar et al., 1998b, Matthews et al.,1989). Η επίδραση της υδατικής καταπόνησης στη σύνθεση της ράγας οφείλεται στη μεταβολή του μεγέθους της ράγας (τροποποίηση αναλογίας φλοιού/σάρκας) στη μεταβολή της κατανομής των φωτοσυνθετικών προϊόντων, στην τροποποίηση του μικροκλίματος (με τη μείωση της ζωηρότητας και της φυλλικής επιφάνειας) και τέλος με αύξηση της WUE. Σε μετρήσεις με την ποικιλία Merlot σε τρία επίπεδα παροχής νερού 80%, 30% και 15% της υδατοϊκανότητας βρέθηκε πως η συγκέντρωση και η εκχυλισιμότητα φαινολικών ενώσεων, ήταν μεγαλύτερη στην εντονότερη υδατική καταπόνηση (Sivilioti et al.,2005). Όταν η έλλειψη υγρασίας εμφανίζεται μετά από την έναρξη ωρίμανσης επηρεάζει λιγότερο την παραγωγή Η μέτρια υδατική καταπόνηση κατά το στάδιο του περκασμού δίνει οίνους με καλλίτερα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά (Κανάκης & Σταυρακάκης,2006). 20

21 3 Ρόλος του υποκειμένου αμπέλου στην υδατική οικονομία της εμβολιαζόμενης ποικιλίας Μεταξύ των υποκειμένων της αμπέλου έχει βρεθεί ότι υπάρχουν διαφορές στην αντίδρασή τους σε συνθήκες υδατικής καταπόνησης (Padgett-Johnson, 2003). Η κατανόηση του ρόλου του υποκειμένου στην υδατική οικονομία της ποικιλίας είναι χρήσιμη για την επιλογή του κατάλληλου υποκειμένου ανάλογα με τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Οι Ezzahouani και Williams (1995) έδειξαν πως το υποκείμενο επηρέασε τόσο τη βλαστική ανάπτυξη (εκφρασμένη σε βάρος ξύλου κλαδέματος) των εμβολίων όσο και το βάρος παραγωγής, σε συνθήκες ξηρασίας. Έχουν βρεθεί διαφορές στο ρυθμό ανταλλαγής αερίων μεταξύ εμβολιασμένων και μη εμβολιασμένων φυτών αμπέλου σε συνθήκες υδατικής καταπόνησης: αυτόριζα φυτά της ποικιλίας Carignan παρουσίαζαν σημαντικά μεγαλύτερες τιμές στοματικής αγωγιμότητας σε συνθήκες υδατικής καταπόνησης, σε σχέση με φυτά που ήταν εμβολιασμένα στο Vitis riparia αλλά και με τα αυτόριζα φυτά Vitis riparia (Padgett-Johnson et al.,2000). Σε μελέτη της ποικιλίας Syrah που περιλάμβανε αυτόριζα αλλά και εμβολιασμένα σε 420Α, Κ51-40, Ramsey, 140 Ruggeri, Schawarzmann, SO 4 και Teleki 5C, βρέθηκε ότι σε συνθήκες υδατικής καταπόνησης υπήρχαν υποκείμενα που προκάλεσαν μεγαλύτερη μείωση της στοματικής αγωγιμότητας (Soar et al. 2006),τα εμβολιασμένα σε Κ51-40, 140 Ruggeri, και SO 4 είχαν μικρότερη απογευματινή στοματική αγωγιμότητα. 21

22 Σε ότι αφορά την επίδραση του υποκειμένου στην αύξηση και ανάπτυξη της αμπέλου σε μελέτη της οινοποιήσιμης ποικιλίας Syrah που περιλάμβανε αυτόριζα αλλά και εμβολιασμένα σε 420Α, Κ51-40, Ramsey, 140 Ruggeri, Schawarzmann, SO4 και Teleki 5C βρέθηκε ότι η Syrah σε Ramsey, 420Α, και Teleki 5C είχε μεγαλύτερη παραγωγή (kg σταφυλιών /πρέμνο) σε σχέση με τα υπόλοιπα, σε συνθήκες υδατικού στρες (Soar et al. 2006). Στο ίδιο πείραμα η ανάπτυξη της φυλλικής επιφάνειας (m 2 /πρέμνο) την πρώτη χρονιά κατά την οποία η τροφοδοσία νερού ήταν υψηλή (1,3ML/ha) παρουσίαζε διαφορές μεταξύ των υποκειμένων. Τη δεύτερη χρονιά που το υδατικό στρες ήταν εντονότερο (0,4ML/ha) δεν υπήρχαν διαφορές μεταξύ τους. 22

23 ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ο σκοπός της εργασίας είναι να αξιολογηθεί ο ρόλος του υποκειμένου και συγκεκριμένα του 1103P και του 3309C στις υδατικές σχέσεις της ερυθρής οινοποιήσιμης ποικιλίας Ξινόμαυρο σε συνθήκες υδατικής καταπόνησης στον αγρό. 23

24 ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ 1. Αμπελώνας 1.1. Φυτικό υλικό Το πείραμα πραγματοποιήθηκε στη ζώνη ΟΠΑΠ Νάουσας κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2005, σε αμπελώνα ο οποίος βρίσκεται στην περιοχή Στράντζας. Το φυτικό υλικό που χρησιμοποιήθηκε ήταν η οινοποιήσιμη ποικιλία Ξινόμαυρο εμβολιασμένη στα υποκείμενα 3309 Couderc και 1103 Paulsen. Το Ξινόμαυρο, είναι μια έγχρωμη ποικιλία της δυτικής και κεντρικής Μακεδονίας. Είναι ζωηρή και παραγωγική ποικιλία, η οποία σε εδάφη ασβεστώδη, βαθιά και στεγνά δίνει καλής ποιότητας προϊόντα. Έχει αναφερθεί ότι παρουσιάζει φαινόμενα ασυμφωνίας με το 3309C, η οποία όμως δεν έχει μελετηθεί επαρκώς. Η ποικιλία παρουσιάζει ευαισθησία σε ωΐδιο και περονόσπορο αλλά και στο βοτρύτη όταν ο καιρός ευνοεί την ανάπτυξή του. Η ποικιλία δίνει εκλεκτούς οίνους παλαίωσης μόνη της ή με συνοινοποίηση με άλλες ποικιλίες Κρασάτο, Σταυρωτό, Merlot, Syrah (Σταύρακας Δ, 1998). Το 1103 Paulsen είναι υβρίδιο το οποίο προήλθε από διασταύρωση των ποικιλιών Berlandieri ressguier Ν ο 2 με το Rupestris du Lot. Θεωρείται υποκείμενο κατάλληλο για φτωχά, ξηρά εδάφη. Η αντοχή του στο CaCO 3 είναι υψηλή (40% ολικό, 20% ενεργό). Επίσης θεωρείται ανθεκτικό στα άλατα, στους νηματώδεις καθώς και στη ριζόβια φυλλοξήρα. Παρουσιάζει αυξημένη αντοχή στην έλλειψη μαγνησίου ενώ η αντοχή του στην έλλειψη καλίου είναι μειωμένη. Έχει αυξημένη ζωηρότητα και βαθύ ριζικό σύστημα. Η παραγωγή με αυτό το υποκείμενο οψιμίζει. Προτείνεται για φτωχά, ξηρά και ελαφρώς ασβεστούχα εδάφη αλλά προσαρμόζεται καλά στα μέσης σύστασης. Δεν συνιστάται για ποικιλίες που ανθορροούν ή για πλούσια αρδευόμενα εδάφη διότι είναι πολύ ζωηρό (Σταύρακας Δ, 1998). 24

25 Το υποκείμενο 3309 Couderc προήλθε από διασταύρωση των ποικιλιών Riparia tomenteux με το Rupestris Martin. Είναι υποκείμενο ζωηρό που προσαρμόζεται σε μέσης γονιμότητας εδάφη. Χαρακτηρίζεται ως υποκείμενο μέσης χαμηλής αντοχής στη ξηρασία, ενώ προσαρμόζεται σε εδάφη με περιεκτικότητα σε NaCl μικρότερη του 0,3. Η ανθεκτικότητά του στο CaCO 3 είναι μέτρια (22-20% ολικό, 11% ενεργό). Το υποκείμενο αυτό προσδίδει πρωιμότητα. Αν και αρχικά χρησιμοποιήθηκε αρκετά στην περιοχή της Μακεδονίας, στη συνέχεια λόγω προβλημάτων που παρουσίασε με την ποικιλία Ξινόμαυρο εγκαταλείφθηκε (Βλάχος, 1986). Ο αμπελώνας ήταν διαμορφωμένος σε αμφίπλευρο γραμμωτό σχήμα με πρέμνα φυτεμένα σε απόσταση 1,3m X 2,5m. Οι βραχίωνες έφεραν συνολικά 8-10 κεφαλές των 2 οφθαλμών, σε απόσταση cm μεταξύ τους. Το πρώτο ζεύγος σύρματος του συστήματος υποστύλωσης βρισκόταν σε απόσταση 0,5 μέτρα από το έδαφος. Το δεύτερο ζεύγος συρμάτων βρίσκεται σε ύψος 1 μέτρο και το τρίτο ζεύγος σε ύψος 1,5 μέτρου. 1.2 Έδαφος- κλίμα Το έδαφος του αμπελώνα ήταν βαθύ αργιλώδες με περιεκτικότητα σε άργιλο 30%. Το κλίμα της περιοχής μπορεί να χαρακτηρισθεί σαν τυπικό μεσογειακό με ζεστά καλοκαίρια και πολλές ώρες ηλιοφάνειας. Το όρος Βέρμιο στα ΒΔ της Νάουσας προστατεύει τους αμπελώνες από τους πολύ ψυχρούς ανέμους και τους όψιμους παγετούς. 25

26 2. Πειραματικό σχέδιο Στα πλαίσια του πειράματος αυτού ο ρόλος του υποκειμένου μελετήθηκε σε ένα πλήρως τυχαιοποιημένο πειραματικό σχέδιο με 15 επαναλήψεις του ενός φυτού για κάθε υποκείμενο κατά μήκος μιας γραμμής φύτευσης. Για να εκτιμηθεί η επίδραση του κάθε υποκειμένου στις υδατικές σχέσεις του Ξινόμαυρου, σε συνθήκες υδατικού στρες, η εδαφική υγρασία διατηρήθηκε αρχικά κοντά στην υδατοχωρητικότητα και στη συνέχεια από τα τέλη Ιουνίου διακόπηκαν οι αρδεύσεις για να δημιουργηθούν συνθήκες υδατικής καταπόνησης. 26

27 3. Μετρούμενες παράμετροι 3.1. Παράμετροι φυσιολογίας Υδατικού δυναμικού Η υδατική κατάσταση των πρέμνων εκτιμήθηκε με τη μέτρηση του υδατικού δυναμικού βλαστού (Ψs). Το Ψs μετρήθηκε με τη μέθοδο του θαλάμου πίεσης Scholander όπως αυτή περιγράφεται από τους Chone et al. (2001). Οι τιμές του υδατικού δυναμικού μετρούνταν σε ΜPa. Η μέθοδος του θαλάμου πίεσης στηρίζεται στην εφαρμογή πίεσης στο μίσχο μέχρι αυτή να γίνει ίση ή μεγαλύτερη από την πίεση του υδατικού δυναμικού του φύλλου. Ένας μεταλλικός θάλαμος ο οποίος είναι πλήρως στεγανοποιημένος, με καπάκι το οποίο ανοίγει και έτσι επιτρέπει να τοποθετηθεί μέσα το φύλλο. Στο καπάκι υπάρχει μικρή οπή από την οποία εξέρχεται ο μίσχος για να επιτρέπει έτσι την παρατήρηση του σημείου εξισορρόπησης της πίεσης. Ο θάλαμος συνδέεται με φιάλη αζώτου με τη βοήθεια του οποίου αυξάνεται η πίεση στο εσωτερικό του και ένα μανόμετρο για την καταγραφή της πίεσης. Το Ψs, μετρήθηκε σε μη διαπνέοντα φύλλα, ακέραια, σε καλή κατάσταση υγείας, τα οποία βρίσκονταν σε ώριμη ηλικία. Τα φύλλα κλείνονταν σε μαύρη, αδιαφανή, πλαστική σακούλα και στη συνέχεια καλύπτονταν με φύλλο αλουμινόχαρτου όπου παρέμεναν περίπου 1,5 ώρα. Οι μετρήσεις πραγματοποιήθηκαν σε τέσσερις πλήρως ηλιόλουστες( PAR>1000) ημέρες σε διάφορες χρονικές στιγμές μέσα στο χρονικό διάστημα από τη διακοπή της άρδευσης 27

28 και μέχρι τη συγκομιδή. Συγκεκριμένα πραγματοποιήθηκαν κατά τις ημερομηνίες και τα στάδια κατά Lorenz και Eichhorn (1995): 26 Ιουλίου 2005 / κλείσιμο σταφυλής (E-L 33) 7 Αυγούστου 2005 / περκασμός (E-L 35) 25 Αυγούστου 2005 / έναρξη ωρίμανσης 15 Σεπτεμβρίου 2005 / πλήρης ωρίμανση - τρυγητός (E-L 38) Κάθε ημέρα μέτρησης πραγματοποιούνταν 6 μετρήσεις οι οποίες γίνονταν περίπου τις παρακάτω ώρες: 1 η 9:30, 2 η 11:15, 3 η 13:00, 4 η 14:45, 5 η 16:30, και 6 η 18:15. 28

29 Ανοδικό ρεύμα - σύστημα Granier Η εκτίμηση της διαπνοής έγινε με τη μέτρηση του ανοδικού ρεύματος (sap flow) που πραγματοποιήθηκε με τη χρήση του συστήματος Granier. Τα τελευταία χρόνια οι μετρήσεις του ανοδικού ρεύματος έχουν επεκταθεί δεδομένου ότι είναι συνεχείς μετρήσεις και δεν επηρεάζουν τα φυτά (Braun και Schmid, 1999). Σε ένα πρέμνο εμβολιασμένο σε 1103Ρ και σε ένα σε 3309C τα οποία βρίσκονταν δίπλα δίπλα τοποθετήθηκε, ένα σύστημα ηλεκτροδίων Granier (Thermal dissipation Probes, Dynamax, Inc., Houston, TX 77099). Δύο κυλινδρικά ηλεκτρόδια μήκους 15 χιλ. και πάχους 2 χιλ. τοποθετήθηκαν κάθετα στον κορμό του πρέμνου σε 15 εκατ. απόσταση μεταξύ τους. Το επάνω ηλεκτρόδιο θερμαίνονταν και η διαφορά θερμοκρασίας των δυο ηλεκτροδίων μετρούνταν και καταγράφονταν σε ηλεκτρονικό σύστημα αποθήκευσης δεδομένων (DL2e Data Logger, Delta-T Devices Ltd, Cambtiadge, UK). Οι μετρήσεις ΔT, πραγματοποιούνταν κάθε 15 λεπτά και αποθηκεύονταν από το σύστημα. Για τον υπολογισμό μετρήθηκε η μέγιστη και η ελάχιστη διάμετρο του κορμού σε 10 σημεία για κάθε υποκείμενο ώστε να υπολογιστεί το μέγεθος των αγγείων του ξύλου από την εξίσωση (Braun και Smith, 1999b) : Α(mm 2 )= ,4dmin(mm) + 25,1dmax(mm) Στη συνέχεια οι τιμές ΔΤ οι τιμές Α για κάθε υποκείμενο με τη βοήθεια λογισμικού (DL2 Program Editor version Ls2Win 1.0. Delta-T Devices Ltd 2000) έδωσαν τις τιμές του ανοδικού ρεύματος σε g/hour. Οι τιμές διαιρούνταν με την τιμή της φυλλικής 29

30 επιφάνειας για να δώσει τις τιμές του ανοδικού ρεύματος σε g/m 2 για κάθε ώρα. Παράλληλα υπολογίστηκε το έλλειμμα πίεσης υδρατμών της ατμόσφαιρας (VPD) από τη θερμοκρασία του αέρα και τη σχετική υγρασία. VPD=Σχετική υγρασία* (1- (es=0,1767*t-1,2399 )KPa Τα δεδομένα αυτά καταγράφονταν συνεχώς με τη βοήθεια ενός ηλεκτρονικού αυτόματου συστήματος μέτρησης της θερμοκρασίας και της σχετικής του υγρασίας με ηλεκτρονικό καταγραφέα (HOBO H8Onset Compute Corpotation,MA, USA) Στοματική αγωγιμότητα Παράλληλα με την μέτρηση του υδατικού δυναμικού βλαστού, σε τρεις ημέρες κατά την περίοδο των μετρήσεων (7/8/05, 25/8/05, 15/9/05) μετρήθηκε η στοματική αγωγιμότητα (gs) και η θερμοκρασία φύλλου (Tl). Η μετρήσεις έγιναν με πορόμετρο (Porometer AP4 Delta-T Devices) σε φύλλα που βρίσκονταν κοντά στη συσκευή μέτρησης ανοδικού ρεύματος. Τα φύλλα που επιλέχθηκαν ήταν πλήρως ανεπτυγμένα, μεταξύ 6 ου και 12 ου γονάτου από τη βάση, και βρίσκονταν στην εξωτερική πλήρως φωτιζόμενη πλευρά. Οι μετρήσεις γίνονταν τις ίδιες χρονικές στιγμές με τις μετρήσεις του Ψs. 30

31 Φωτοσύνθεση Επίσης σε δύο ημέρες κατά την περίοδο ωρίμανσης μετρήθηκε ο καθαρός ρυθμός φωτοσύνθεσης (Α) και η στοματική αγωγιμότητα (gs) και από την τιμή αυτών υπολογίστηκε ακόμα η αποτελεσματικότητα χρήσης νερού (WUE) ως ο λόγος (A/gs). Οι μετρήσεις πραγματοποιήθηκαν στις 25 Αυγούστου και στις 31 Αυγούστου και σε τρεις χρονικές στιγμές κάθε ημέρας: 10:00 13:00 και 16:00. Οι μετρήσεις έγιναν σε 6 ακέραια φύλλα για κάθε υποκείμενο, τα οποία επιλέγονταν όπως στις μετρήσεις της ανταλλαγής αερίων. Οι μετρήσεις γίνονταν με φορητό όργανο ανταλλαγής αερίων (Li-Cor Inc., NE, USA). Το όργανο παράλληλα μετρούσε τη θερμοκρασία των φύλλων (Τl), και τη στοματική αγωγιμότητα (gs). 31

32 3.1.5 Προσδιορισμός Ισότοπων του άνθρακα Η διάκριση ισoτόπων (Δ) μεταξύ των ισοτόπων C μετρήθηκε ως συγκεντρωτικός δείκτης της υδατικής καταπόνησης για όλη την περίοδο. Επιλέχθηκαν κατά τον τρυγητό 6 ακέραια και υγιή φύλλα για κάθε υποκείμενο ηλικίας τουλάχιστον 90 ημερών. Ο προσδιορισμός της διάκρισης των ισοτόπων Δ ακολούθησε την εξής διαδικασία. Τα φύλλα μετά από ξήρανση στους 72 0 C για δύο ημέρες, κονιορτοποιήθηκαν και πραγματοποιήθηκε μέτρηση της Δ με φασματοφωτόμετρο μαζών που ήταν συνδεδεμένο με ένα αναλυτή (CF-IRMS, Europa Tracer Mass, Crewe, UK). Ο προσδιορισμός έγινε στο Scottish Crop Research Institute. Η αναλογία των ισοτόπων υπολογίζεται από τον παρακάτω τύπο: δ 13 C =[(R samle - R standard )/ R standard ] *1000 R samle - η αναλογία 13 C/ 12 Cστον ιστό R standard η αναλογία 13 C/ 12 Cστον αέρα Τελικά το Δ υπολογίζεται από τον τύπο: Δ( )=(δa-δp)/(1+ δp/1000) δa είναι το δ 13 C του αέρα και δp είναι το δ 13 C του αλεσμένου φύλλου. 32

33 3.2. Παράμετροι αύξησης και ανάπτυξης Φυλλική επιφάνεια Προσδιορίστηκε η φυλλική επιφάνειας των πρέμνων, με την βοήθεια μιας μη καταστρεπτικής μεθόδου (Lopes και Pinto, 2000). Η μέθοδος στηρίζεται στην μέτρηση των εξής παραμέτρων: Α) Μέτρηση κύριας φυλλικής επιφάνειας, Στο μεγαλύτερου μήκους κύριο βλαστό του πρέμνου μετρήθηκε: Μήκος κύριου βλαστού Αριθμός φύλλων κύριου βλαστού Επιφάνεια μεγαλύτερου φύλλου (εκτιμήθηκε με το άθροισμα των μηκών Ν1+ Ν2) Επιφάνεια μικρότερου φύλλου(εκτιμήθηκε με το άθροισμα των μηκών Ν1+ Ν2). Για τον υπολογισμό της δευτερεύουσας φυλλικής επιφάνειας πραγματοποιήθηκαν οι ίδιες μετρήσεις επιλέγοντας το μεγαλύτερο σε μήκος ταχυφυή βλαστό. Οι μετρήσεις έγιναν σε τρία πρέμνα για κάθε ένα από τα δύο υποκείμενα Βάρος ξύλου κλαδέματος Μετά το τέλος της βλαστικής περιόδου 2005, κλαδεύτηκαν τα πρέμνα και προσδιορίσθηκε το βάρος ξύλου κλαδέματος / πρέμνο. 33

34 3.2.3 Μετρήσεις παραγωγής Η παραγωγή και για τα δύο υποκείμενα συγκομίσθηκε στο στάδιο της βιομηχανικής ωρίμανσης του προϊόντος, στις 20 Σεπτεμβρίου Καταγράφηκαν ο αριθμός και το βάρος των σταφυλιών που συγκομίσθηκαν από κάθε πρέμνο και για τα δύο υποκείμενα. Σε δέκα διαφορετικά πρέμνα από κάθε υποκείμενο πραγματοποιήθηκαν οι παρακάτω μετρήσεις: Αριθμός σταφυλιών/ πρέμνο Συνολικό βάρος σταφυλιών/ πρέμνο Από αυτές τις μετρήσεις υπολογίσθηκαν το μέσο βάρος σταφυλής, ο μέσος αριθμός σταφυλιών ανά πρέμνο, το μέσο βάρος παραγωγής ανά πρέμνο. Σε τρία δείγματα ανά πρέμνο μετρήθηκαν: ο αριθμός ραγών ανά σταφυλή και το συνολικό βάρος 200 ραγών από το οποίο υπολογίστηκε το μέσο βάρος ράγας Χημική ανάλυση σταφυλιών Στα δείγματα όπου πραγματοποιήθηκε η μέτρηση του βάρους ράγας έγιναν οι παρακάτω μετρήσεις μετά από πίεση για εξαγωγή του γλεύκους: Βαθμοί Brix γλεύκους με σακχαροδιαθλασίμετρο χειρός. Ολική οξύτητα γλεύκους Προσδιορισμός φαινολικών ουσιών Τρία δείγματα 200 ραγών για κάθε υποκείμενο αποθηκεύτηκαν στους 20 ο C και το δείγμα αυτό χρησιμοποιήθηκε για να γίνει ο προσδιορισμός φαινολικών ουσιών. Συνοπτικά η διαδικασία μέτρησης είναι η εξής: 200 ράγες ζυγίστηκαν και πολτοποιήθηκαν στο blender για 2 λεπτά 50 ml πολτού αναμείχθηκαν με 50 ml διάλυμα HCl pη=1 (προσδιορισμό ολικών ανθοκυανών Α ολ ) (Glories και Augustin, 1993). 50 ml πολτού αναμείχθηκαν με 50ml διάλυμα τρυγικού οξέος pη=3,2 (προσδιορισμός εκχυλίσιμων ανθοκυανών Α εκ ). Το μείγμα 34

35 παρέμεινε για 4 ώρες σε θερμοκρασία 25 ο C περίπου. Ακολούθησε φιλτράρισμα, και στο διαυγές εκχύλισμα έγινε ο προσδιορισμός των ανθοκυανών ολικών ανθοκυανών (Α ολ ) και εκχυλίσιμων (Α εκ ) σύμφωνα με την μέθοδο Ribereau-Gayon και Stonestreet (1965). Η μέθοδος προσδορισμού των ολικών και εκχυλίσιμων ανθοκυανών είναι η παρακάτω: Σε 1ml οίνου (διαυγές εκχύλισμα) προστίθεται 1ml αλκοολικού διαλύματος υδροχλωρικού οξέος 0,1% (v/v ως προς το πυκνό υδροχλωρικό οξύ) και 20 ml υδατικού διαλύματος υδροχλωρικού οξέος 2% (v/v ως προς το πυκνό υδροχλωρικό οξύ). Από το διάλυμα τοποθετούνται 10 ml σε ένα δοκιμαστικό σωλήνα Α και 10ml σε ένα δοκιμαστικό σωλήνα Β. Στον Α δοκιμαστικό σωλήνα προσθέτονται 4ml απεσταγμένο νερό και στο Β 4ml διαλύματος NaHSO 3 15% w/v. Μετά από 20 min μετράται η απορρόφηση των δειγμάτων στα 520 nm με χρήση κυψελίδας χαλαζία 10mm. Η ποσότητα των ανθοκυανών δίνεται από την σχέση : Α ολ (mg/lt) = (d ολa -d ολb ) 885,3 Ομοίως Α εκ (mg/lt) = (dεκ A -dεκ B ) 885,3 d A -η απορρόφηση του αποχρωματισμένου δείγματος d B -η απορρόφηση του δείγματος στο οποίο προστέθηκε νερό Επιπλέον υπολογίστηκε ο δείκτης εκχυλισματικότητας (ΕΑ) που δίνεται από τη σχέση: EΑ%=( Α ολ Α εκ )/Α ολ 100 Επίσης έγινε ο προσδιορισμός του δείκτη φαινολικών ουσιών σύμφωνα με τη μέθοδο που περιγράφεται από τον Ribereau- Gayon, (1970): 1 ml γλεύκους τοποθετήθηκε σε ογκομετρική φιάλη, αραιώθηκε μέχρι τα 100 ml με απιονισμένο νερό και μετρήθηκε η οπτική πυκνότητα του στα 280nm σε κυψελίδα χαλαζία πάχους 10 mm. 4. Στατιστική επεξεργασία Για τη στατιστική επεξεργασία χρησιμοποιήθηκε το λογισμικό SPSS Η σύγκριση των μέσων όρων έγινε με το κριτήριο Duncan για επίπεδο σημαντικότητας P=

36 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ-ΣΥΖΗΤΗΣΗ 1. Φυσιολογικές παράμετροι Στον πίνακα 1 παρουσιάζεται η στατιστική ανάλυση της επίδρασης της ημερομηνίας μέτρησης, στο υδατικό δυναμικό βλαστού (Ψs), στη στοματική αγωγιμότητα (gs) και στη θερμοκρασία φύλλου της ποικιλίας Ξινόμαυρο, εμβολιασμένης σε 1103P. Πίνακας 1: Επίδραση της ημερομηνίας μέτρησης στο υδατικό δυναμικό βλαστού (Ψs), στη στοματική αγωγιμότητα (gs) και τη θερμοκρασία φύλλου (Tl), της ποικιλίας Ξινόμαυρο εμβολιασμένης στο 1103P (n=36). Ημερ/νια μέτρ. 26/7/05-0,75d Ψs(MPa) gs(mmolm -2 s -1 ) Tl( 0 C) 7/8/05-0,93c 524a 31,236b 25/8/05-1,10b 192b 32,011c 15/9/05-1,28a 254b 28,639a * Μέσοι όροι που ακολουθούνται από διαφορετικό γράμμα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. 36

37 Στον πίνακα 2 παρουσιάζεται η στατιστική ανάλυση της επίδρασης της ημερομηνίας μέτρησης στο (Ψs), στη gs και τη Τl, της ποικιλίας Ξινόμαυρο, εμβολιασμένης στο 3309C. Πίνακας 2: Επίδραση της ημερομηνίας μέτρησης στο υδατικό δυναμικό βλαστού (Ψs), στη στοματική αγωγιμότητα (gs), και τη θερμοκρασία φύλου (Tl), της ποικιλίας Ξινόμαυρο εμβολιασμένης στο 3309C (n=36). Ημερ/νία μέτρ. 26/7/05-0,77d Ψs(MPa) gs(mmolm -2 s -1 ) Tl( 0 C) 7/8/05-1,04c 573a 31,01b 25/8/05-1,12b 277b 31,04b 15/9/05-1,40a 142c 28,68a * Μέσοι όροι που ακολουθούνται από διαφορετικό γράμμα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. Από τους πίνακες 1 και 2 συμπεραίνεται πως τόσο το Ψs όσο και η gs παρουσίασαν σταθερή πτώση μέσα στην εποχή γεγονός που δείχνει την αύξηση της υδατικής καταπόνησης μέσα στην εποχή, μετά τη διακοπή των αρδεύσεων και στα δύο υποκείμενα. Τιμές του Ψs < (-1,1 με -1,2 MPa) δείχνουν σύμφωνα με τους Van Leeuwen et al. (2008) έντονη υδατική καταπόνηση ενώ τιμές Ψs <- 0,9 δείχνουν έναρξη υδατικής καταπόνησης. Τα παραπάνω είναι σε συμφωνία με τις τιμές gs οι οποίες είναι μικρότερες από 200 mmolm -2 s -1 (Cifre et al., 2005). 37

38 1.1. Υδατικό δυναμικό Στο σχήμα 1 εμφανίζεται η πορεία του Ψs και για τα δύο υποκείμενα τις τέσσερις ημερομηνίες που πραγματοποιήθηκαν μετρήσεις. Από τη στατιστική επεξεργασία φάνηκε ότι στις 26/7/05 υπήρχε σημαντική διαφορά στις τιμές του Ψs μεταξύ των δύο υποκειμένων στις 16:30 με τα φυτά σε 3309C να παρουσιάζουν αρνητικότερες τιμές Ψs. Στη μέτρηση που έγινε στις 7/8/05, το Ψs του 3309C ήταν σημαντικά χαμηλότερο στις 11:15, 14:45, 16:30, ενώ στις 15/9/05 σημαντικά χαμηλότερη τιμή Ψs παρουσίασε το 3309C στις 14:45. Παρατηρούμε ότι κατά τις μεσημεριανές ώρες υπάρχει σαφής τάση του 3309C να εμφανίζει χαμηλότερο υδατικό δυναμικό. 38

39 -0,40-0,60 Ψs (MPa) -0,80-1,00-1,20 a -1,40-1,60-0,40-0,60 Ψs (MPa) -0,80-1,00-1,20-1,40 a b b a -1,60-0,40-0,60 Ψs (MPa) -0,80-1,00-1,20-1,40-1,60 Ψs (MPa) -0,40-0,60-0,80-1,00-1,20-1,40-1, ΩΡΑ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ ΣΧΗΜΑ 1: Επίδραση του υποκειμένου στην ημερήσια μεταβολή του υδατικού δυναμικό βλαστού (Ψs, MPa) της ποικιλίας Ξινόμαυρο σε 4 ημερομηνίες κατά την περίοδο μέτρησης Σημεία με διαφορετικό γράμμα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. 39

40 1.2. Στοματική αγωγιμότητα Στο σχήμα 2 δίνεται η πορεία της στοματικής αγωγιμότητας (gs) για τις τρεις ημέρες που πραγματοποιήθηκαν μετρήσεις. Στις 7/8/05 οι μετρήσεις της gs παρουσίαζαν στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο επεμβάσεων στις 14:45, με το 3309 C να εμφανίζει μεγαλύτερη gs. Στο διάγραμμα της 25/8/05, παρατηρείται πως το 3309 C διατήρησε σταθερά σε μεγαλύτερα επίπεδα την gs, για όλη τη διάρκεια του μεσημεριού (14:45, 16:30, 18:15). Στις 15/9/05 δεν παρατηρήθηκαν διαφορές της gs μεταξύ των υποκειμένων. Φαίνεται πως και στα δύο υποκείμενα η πορεία της gs για μια τυπικά ζεστή ημέρα, ήταν ίδια μέχρι το μεσημέρι, όταν οι συνθήκες υδατικού στρες ήταν εντονότερες, οπότε και η συμπεριφορά των δύο υποκειμένων τροποποιούνταν. Τα φυτά Ξινόμαυρου σε 3309C, διατηρούσαν τη gs σε υψηλότερα επίπεδα, από αυτά των φυτών σε 1103Ρ, κατά τις μεσημεριανές ώρες της μέγιστης εξατμισοδιαπνοής. 40

41 gs (mmol m -2 s -1 ) a b gs (mm m -2 s -1 ) a b a b a b gs (mm m -2 s -1 ) ΩΡΑ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ 1103 P 3309 C ΣΧΗΜΑ 2: Επίδραση του υποκειμένου στην ημερήσια μεταβολή της στοματικής αγωγιμότητας (gs, mmol m -2 s -1 ) της ποικιλίας Ξινόμαυρο σε 3 ημερομηνίες κατά την περίοδο μέτρησης Τιμές με διαφορετικό γράμμα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. 41

42 Στο σχήμα 3 παρουσιάζεται η σχέση μεταξύ Ψs και gs για τα δύο υποκείμενα. Η συσχέτιση ήταν σημαντική και για τα δύο υποκείμενα και περιγράφεται από μια εκθετική καμπύλη που δείχνει ότι αρχικά η μείωση του Ψs προκαλεί μεγάλη μείωση στο gs ενώ στη συνέχεια ο ρυθμός μείωσης του gs μειώνεται. Αυτή είναι μια συμπεριφορά που συνδέεται με τον ισοϋδρικό χαρακτήρα της αμπέλου R 2 = 0,7196 R 2 = 0, gs (mmol m -2 s -1 ) 200-1,60-1,50-1,40-1,30-1,20-1,10-1,00-0,90-0,80-0,70-0,60 Ψs (MPa) P 3309C ΣΧΗΜΑ 3: Μεταβολή της στοματικής αγωγιμότητα ( gs mmol m -2 s -1 ) με το υδατικό δυναμικό (Ψs, MPa) της ποικιλίας Ξινόμαυρο εμβολιασμένης στα υποκείμενα 1103P και 3309C κατά την περίοδο μέτρησης 2005 (n=18). 42

43 1.3. Ανταλλαγή αερίων Στο σχήμα 4 και 5 παρουσιάζονται οι τιμές της στοματικής αγωγιμότητας (gs) και της φωτοσύνθεσης (Α) όπως μετρήθηκαν στις 25/8/05 και 31/8/05 με συσκευή μέτρησης φωτοσύνθεσης, καθώς και η αποτελεσματικότητα χρήσης νερού (WUE) η οποία υπολογίσθηκε ως Α/ gs. Και τις δύο μέρες των μετρήσεων παρατηρήθηκε πως τόσο η gs όσο και η Α ήταν σημαντικά υψηλότερες μετά το μεσημέρι για τα φυτά σε υποκείμενο 3309C. Αυτή η παρατήρηση είναι σύμφωνη τόσο με τα αποτελέσματα των μετρήσεων του θαλάμου πίεσης (χαμηλότερο Ψs για τα φυτά με υποκείμενο 3309C κατά τις μεσημεριανές ώρες) όσο και με τα αποτελέσματα του πορόμετρου κατά τα οποίες η gs για τα φυτά με υποκείμενο 3309C ήταν υψηλότερη. Η αποτελεσματικότητα χρήσης νερού ήταν υψηλότερη για τα φυτά με υποκείμενο το 1103P νωρίς το μεσημέρι στις 25/8/05 και αργά το μεσημέρι στις 31/8/05. Η υψηλότερη αποτελεσματικότητα χρήσης νερού για το 1103P συνδέεται με τη μεγαλύτερη μείωση της gs στα φυτά με αυτό το υποκείμενο. 43

44 gs (mmol m -2 s -1 ) a a b b A (μmol CO 2 mol -1 air) a b 6 WUE ( μmol CO 2 mol -1 H 2 O) a b ΩΡΑ 1103P 3309C ΣΧΗΜΑ 4: Επίδραση του υποκειμένου στην ημερήσια μεταβολή της στοματικής αγωγιμότητας (gs,mmol m -2 s -1 ), της φωτοσύνθεση (Α, μmol CO 2 mοl -1 air) και της αποτελεσματικότητας χρήσης νερού (WUE, μmol CO 2 mol -1 H 2 O) της ποικιλίας Ξινόμαυρο, εμβολιασμένης στα υποκείμενα 1103P και 3309C, στις 25/8/05. Τιμές με διαφορετικό γράμμα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. 44

45 500 gs (mmol m- 2 s -1 ) a b ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ Α (μmol m -2 s -1 ) a b WUE ( μmol CO 2 mol -1 H 2 O) ΩΡΑ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ 1103P 3309C ΣΧΗΜΑ 5: Επίδραση του υποκειμένου στην ημερήσια μεταβολή της στοματικής αγωγιμότητας (gs, mmol m -2 s -1 ), της φωτοσύνθεση (Α, μmol CO 2 mοl -1 air) και της αποτελεσματικότητας χρήσης νερού (WUE, μmol CO 2 mol -1 H 2 O) της ποικιλίας Ξινόμαυρο, εμβολιασμένης στα υποκείμενα 1103P και 3309C, στις 31/8/05. Τιμές με διαφορετικό γράμμα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. 45

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η Σεκόγια (Sequoia) «Redwood» είναι το ψηλότερο δέντρο στο κόσμο και βρίσκεται στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ 130 μέτρα ύψος

Διαβάστε περισσότερα

Η υγρασία του εδάφους επηρεάζει τους οικολογικούς παράγοντες:

Η υγρασία του εδάφους επηρεάζει τους οικολογικούς παράγοντες: Η υγρασία του εδάφους επηρεάζει τους οικολογικούς παράγοντες: Θερμοκρασία αερισμό, δραστηριότητα των μικροοργανισμών, πρόσληψη των θρεπτικών στοιχείων συγκέντρωση των τοξικών ουσιών. Η έλλειψη υγρασίας

Διαβάστε περισσότερα

H ΔΕΚΑΕΤΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΑΜΠΕΛΩΝΑ ΣΕ ΥΠΟΣΤΥΛΩΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ

H ΔΕΚΑΕΤΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΑΜΠΕΛΩΝΑ ΣΕ ΥΠΟΣΤΥΛΩΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ H ΔΕΚΑΕΤΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΑΜΠΕΛΩΝΑ ΣΕ ΥΠΟΣΤΥΛΩΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ «Τα πάντα ρει» Το νέο βρίσκεται σε πάλη με το παλιό (Ηράκλειτος) Η παράδοση ως ηθική κατηγορία, αντίθετη με την παράδοση ως συσσωρευμένη γνώση

Διαβάστε περισσότερα

Εξάτμιση και Διαπνοή

Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση, Διαπνοή Πραγματική και δυνητική εξατμισοδιαπνοή Μέθοδοι εκτίμησης της εξάτμισης από υδάτινες επιφάνειες Μέθοδοι εκτίμησης της δυνητικής και πραγματικής εξατμισοδιαπνοής (ΕΤ)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΟΙΝΟΠΕΔΙΟΥ (TERROIR) ΣΤΗ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ. ΠΡΩΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ.

ΜΕΛΕΤΗ ΟΙΝΟΠΕΔΙΟΥ (TERROIR) ΣΤΗ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ. ΠΡΩΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ. ΜΕΛΕΤΗ ΟΙΝΟΠΕΔΙΟΥ (TERROIR) ΣΤΗ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ. ΠΡΩΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ. ΡΟΥΣΣΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝ, Dr ΤΑΒΕΡΝΑΡΑΚΗ ΝΙΚΗ 1. 1 ΑΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ, ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ, ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Με τον ορισμό terroir αναφέρονταν,

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή του Καλίου στην ανάπτυξη των φυτών

Η συμβολή του Καλίου στην ανάπτυξη των φυτών Η συμβολή του Καλίου στην ανάπτυξη των φυτών 1. Τα φυτά δεσμεύουν την ηλιακή ενέργεια E H 2 O CO 2 χλωροφύλλη σάκχαρα Ηηλιακήενέργεια μετατρέπεται σε χημική ενέργεια μέσω της φωτοσύνθεσης. Αν και όλα τα

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

Α. Πατάκας Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Σχολή Διαχείρισης Φυσικών Πόρων και Επιχειρήσεων, Εργ. Φυτικής Παραγωγής, Γ. Σεφέρη 2, 30100 Αγρίνιο

Α. Πατάκας Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Σχολή Διαχείρισης Φυσικών Πόρων και Επιχειρήσεων, Εργ. Φυτικής Παραγωγής, Γ. Σεφέρη 2, 30100 Αγρίνιο ΑΡΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΧΡΗΣΗΣ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΑΜΠΕΛΩΝΑ Α. Πατάκας Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Σχολή Διαχείρισης Φυσικών Πόρων και Επιχειρήσεων, Εργ. Φυτικής Παραγωγής, Γ. Σεφέρη 2, 3000 Αγρίνιο Περίληψη Στη Μεσογειακή ζώνη

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

Σχέσεις εδάφους νερού Σχέσεις μάζας όγκου των συστατικών του εδάφους Εδαφική ή υγρασία, τρόποι έκφρασης

Σχέσεις εδάφους νερού Σχέσεις μάζας όγκου των συστατικών του εδάφους Εδαφική ή υγρασία, τρόποι έκφρασης Γεωργική Υδραυλική Αρδεύσεις Σ. Αλεξανδρής Περιγραφή Μαθήματος Σχέσεις εδάφους νερού Σχέσεις μάζας όγκου των συστατικών του εδάφους Εδαφική ή υγρασία, τρόποι έκφρασης Χαρακτηριστική Χ ή καμπύλη υγρασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΡΥΓΟΥ 2013. Εσοδεία 2013 : Και του χρόνου, τα ίδια!

ΔΕΛΤΙΟ ΤΡΥΓΟΥ 2013. Εσοδεία 2013 : Και του χρόνου, τα ίδια! ΔΕΛΤΙΟ ΤΡΥΓΟΥ 2013 Εσοδεία 2013 : Και του χρόνου, τα ίδια! Εξαιρετική χρονιά από κάθε άποψη η φετινή. Όλοι οι παράγοντες ήταν στο ραντεβού και μάλιστα από νωρίς αφού η χρονιά υπήρξε η πιο πρώιμη των τελευταίων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ο ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΕΔΑΦΟΥΣ 1. Κυριότερες ιδιότητες της αργίλου 2. Ποια είναι τα ποιο κοινά ορυκτά της αργίλου. Ποιο θεωρείτε σημαντικότερο. 3. Κατατάξτε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 2... 3... ΜΟΝΑΔΕΣ:

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 2... 3... ΜΟΝΑΔΕΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:..... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 1.. 2..... 3..... ΜΟΝΑΔΕΣ: ΜΕΡΟΣ Α Κυτταρική ανάπτυξη και διάχυση ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ Διάχυση: Με τον όρο διάχυση, γενικά, χαρακτηρίζουμε την τάση

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΜΠΕΛΟΛΟΓΙΑΣ «ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΥΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΥΟ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΥΛΩΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΕΜΝΩΝ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικά παραδοσιακά τρόφιμα : Oίνος OΡΘΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΟΙΝΩΝ

Τοπικά παραδοσιακά τρόφιμα : Oίνος OΡΘΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΟΙΝΩΝ Τοπικά παραδοσιακά τρόφιμα : Oίνος OΡΘΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΟΙΝΩΝ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΤΣΕΡΙΔΗΣ Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής του Ανθρώπου Τοπικά Παραδοσιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΕΙΕΡΓΕΙΩΝ

ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΕΙΕΡΓΕΙΩΝ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΕΙΕΡΓΕΙΩΝ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΣΕ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΕΔΑΦΩΝ Web: http://www.ismc.gr/ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργία νέων οινοποιήσιμων ποικιλιών αμπέλου με τη μέθοδο του υβριδισμού στο Ινστιτούτο Αμπέλου Αθηνών

Δημιουργία νέων οινοποιήσιμων ποικιλιών αμπέλου με τη μέθοδο του υβριδισμού στο Ινστιτούτο Αμπέλου Αθηνών ΕΡΕΥΝΑ - ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ Δημιουργία νέων οινοποιήσιμων ποικιλιών αμπέλου με τη μέθοδο του υβριδισμού στο Ινστιτούτο Αμπέλου Αθηνών Ποικιλίες για παραγωγή ερυθρών οίνων Δρ Παντελής Ζαμανίδης, Αναπληρωτής Ερευνητής,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΣΤΑΦΥΛΙΩΝ

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΣΤΑΦΥΛΙΩΝ K E O Σ Ο Ε ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΑΜΠΕΛΟΟΙΝΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Λ. ΡΙΑΝΚΟΥΡ 73, 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: (210) 6923102 6923291 6928224 FAX: (210) 6981182 e-mail : keosoe@otenet.gr ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2004 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή διαλυμάτων ορισμένης περιεκτικότητας και συγκέντρωσης, καθώς επίσης και παρασκευή διαλυμάτων συγκεκριμένης συγκέντρωσης από διαλύματα μεγαλύτερης συγκέντρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ HYDROSENSE ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2012

Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ HYDROSENSE ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΑΡΔΕΥΣΗ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ ΒΑΜΒΑΚΟΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ HYDROSENSE Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ HYDROSENSE ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΗΤΡΑ» ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Ο αλκοολικός τίτλος % vol είναι % v/v. Η αλκοόλη, % vol, μετράται στους 20 o C. Γίνεται διόρθωση της αλκοόλης όταν η θερμοκρασία είναι διαφορετική

Ο αλκοολικός τίτλος % vol είναι % v/v. Η αλκοόλη, % vol, μετράται στους 20 o C. Γίνεται διόρθωση της αλκοόλης όταν η θερμοκρασία είναι διαφορετική ΟΙΝΟΣ ΑΛΚΟΟΛΗ Με απόσταξη 200 ml οίνου συλλέγονται 133-150 ml αποστάγματος. Για την εξουδετέρωση της οξύτητας του οίνου, για να μη ληφθούν στο απόσταγμα πτητικά οξέα (οξικό, ανθρακικό και θειώδες), στα

Διαβάστε περισσότερα

(biodiesel) (bioethanol) 1895 Rudolf Diesel

(biodiesel) (bioethanol) 1895 Rudolf Diesel Το γλυκό σόργοως ενεργειακή καλλιέργεια για την παραγωγή βιο-αιθανόλης ρ.κ. ήµας Αναπληρωτής Καθηγητής Τµήµα Φυτικής Παραγωγής, Α.Τ.Ε.Ι. Θεσσαλονίκης Ηµερίδα: «Παραγωγή Βιοαιθανόλης από Γλυκό Σόργο» Βιο-καύσιµα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΕ ΝΕΡΟ ΓΕΝΙΚΑ Με το πείραμα αυτό μπορούμε να προσδιορίσουμε δύο βασικές παραμέτρους που χαρακτηρίζουν ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Χημεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργία νέων οινοποιήσιμων ποικιλιών αμπέλου με τη μέθοδο του υβριδισμού στο Ινστιτούτο Αμπέλου Αθηνών

Δημιουργία νέων οινοποιήσιμων ποικιλιών αμπέλου με τη μέθοδο του υβριδισμού στο Ινστιτούτο Αμπέλου Αθηνών Δημιουργία νέων οινοποιήσιμων ποικιλιών αμπέλου με τη μέθοδο του υβριδισμού στο Ινστιτούτο Αμπέλου Αθηνών Ποικιλίες για παραγωγή λευκών οίνων Δρ Ζαμανίδης Παντελής, Αναπληρωτής Ερευνητής, Honorary professor

Διαβάστε περισσότερα

Φυτεµένα δώµατα & ενεργειακή συµπεριφορά κτιρίων

Φυτεµένα δώµατα & ενεργειακή συµπεριφορά κτιρίων Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Τµήµα Πολιτικών Μηχανικών Εργαστήριο Οικοδοµικής και Φυσικής των Κτιρίων lbcp.civil.auth.gr Φυτεµένα δώµατα & ενεργειακή συµπεριφορά κτιρίων Θ.Γ.Θεοδοσίου, επ.καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

2). i = n i - n i - n i (2) 9-2

2). i = n i - n i - n i (2) 9-2 ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΗ ΤΑΣΗ ΙΑΛΥΜΑΤΩΝ Έννοιες που πρέπει να γνωρίζετε: Εξίσωση Gbbs-Duhem, χηµικό δυναµικό συστατικού διαλύµατος Θέµα ασκήσεως: Μελέτη της εξάρτησης της επιφανειακής τάσης διαλυµάτων από την συγκέντρωση,

Διαβάστε περισσότερα

( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ).

( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ). Χηµεία Α Λυκείου Φωτεινή Ζαχαριάδου 1 από 12 ( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ). α) Ένα µείγµα είναι πάντοτε

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΟΙΚΙΛΙΑΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΜΠΕΛΩΝΩΝ ΒΟΡ. ΕΛΛΑΔΑΣ» Χαιρετώ με τη σειρά μου τους παρευρισκόμενους συνέδρους.

«ΠΟΙΚΙΛΙΑΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΜΠΕΛΩΝΩΝ ΒΟΡ. ΕΛΛΑΔΑΣ» Χαιρετώ με τη σειρά μου τους παρευρισκόμενους συνέδρους. «ΠΟΙΚΙΛΙΑΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΜΠΕΛΩΝΩΝ ΒΟΡ. ΕΛΛΑΔΑΣ» ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: Κα Χ. ΣΠΙΝΘΗΡΟΠΟΥΛΟΥ ΓΕΩΠΟΝΟΣ - ΕΙΔΙΚΟΣ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ Κυρίες και κύριοι, Χαιρετώ με τη σειρά μου τους παρευρισκόμενους συνέδρους. Από την

Διαβάστε περισσότερα

Οινοποιία Δαρεμά Βιολογικοί αμπελώνες

Οινοποιία Δαρεμά Βιολογικοί αμπελώνες Οινοποιία Δαρεμά Βιολογικοί αμπελώνες Ιστορικό Η Οινοποιία Δαρεμά αποτελεί τη φυσική συνέχεια μιας οικογενειακής παράδοσης γενεών στο Μαρκόπουλο Μεσογαίας Αττικής που ξεκινά πριν από πολλές δεκαετίες.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΑΘΑΡΩΝ ΟΥΣΙΩΝ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΑΘΑΡΩΝ ΟΥΣΙΩΝ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΑΘΑΡΩΝ ΟΥΣΙΩΝ. 2.1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΚΑΘΑΡΗΣ ΟΥΣΙΑΣ. Μια ουσία της οποίας η χημική σύσταση παραμένει σταθερή σε όλη της την έκταση ονομάζεται καθαρή ουσία. Δεν είναι υποχρεωτικό να

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Φαινολικό & αρωματικό δυναμικό των οίνων της ποικιλίας ξινόμαυρο. Περίληψη

Θέμα: Φαινολικό & αρωματικό δυναμικό των οίνων της ποικιλίας ξινόμαυρο. Περίληψη φαινολικό και αρωματικό δυναμικό των οίνων της ποικιλίας ξινόμαυρο Μαρία Κυραλέου Yποψήφια Διδάκτωρ Οινολογίας Tμήμα Eπιστήμης και Τεχνολογίας Τροφίμων Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών τηλ. 215294719 mkyrleou@u.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΓΕΙΑ ΣΤΑΓΔΗΝ ΑΡΔΕΥΣΗ

ΥΠΟΓΕΙΑ ΣΤΑΓΔΗΝ ΑΡΔΕΥΣΗ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΓΕΙΑ ΣΤΑΓΔΗΝ ΑΡΔΕΥΣΗ ΜΠΑΤΣΟΥΚΑΠΑΡΑΣΚΕΥΗ- ΜΑΡΙΑ ΞΑΝΘΗ 2010 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το νερό είναι ζωτικής σημασίας για το μέλλον της ανθρωπότητας.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΔΙΚΤΥΟΚΗΠΙΩΝ. Πως επιλέγουμε και σχεδιάζουμε το σωστό τύπο δικτυοκηπίου

ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΔΙΚΤΥΟΚΗΠΙΩΝ. Πως επιλέγουμε και σχεδιάζουμε το σωστό τύπο δικτυοκηπίου ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΔΙΚΤΥΟΚΗΠΙΩΝ Πως επιλέγουμε και σχεδιάζουμε το σωστό τύπο δικτυοκηπίου Παρουσίαση Προτεραιότητες Συλλογή δεδομένων Σχεδιασμός Προκειμένου να σχεδιαστεί ένα δικτυοκήπιο πρέπει πρώτα να αναλύσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ Νερό και Φυτικό Κύτταρο ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ. Γεωπόνος ΝΕΡΟ ΚΑΙ ΦΥΤΙΚΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Η σημασία του νερού για τα φυτά Το νερό, που συμμετέχει με το μεγαλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης.

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. (α) Να ονομάσετε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα Θέρμανσης θερμοκηπίων. Εργαστήριο Γεωργικών Κατασκευών και Ελέγχου Περιβάλλοντος Ν. Κατσούλας, Κ. Κίττας

Συστήματα Θέρμανσης θερμοκηπίων. Εργαστήριο Γεωργικών Κατασκευών και Ελέγχου Περιβάλλοντος Ν. Κατσούλας, Κ. Κίττας Συστήματα Θέρμανσης θερμοκηπίων Εργαστήριο Γεωργικών Κατασκευών και Ελέγχου Περιβάλλοντος Ν. Κατσούλας, Κ. Κίττας Θέρμανση Μη θερμαινόμενα Ελαφρώς θερμαινόμενα Πλήρως θερμαινόμενα θερμοκήπια Συστήματα

Διαβάστε περισσότερα

TΡΥΓΟΣ 2008 περίοδος από τον περκασμό μέχρι τον τρύγο του Ξινόμαυρου στη Νάουσα συρρικνώθηκε σε λιγότερο από 40 μέρες αυξημένη διαλογή στο αμπέλι

TΡΥΓΟΣ 2008 περίοδος από τον περκασμό μέχρι τον τρύγο του Ξινόμαυρου στη Νάουσα συρρικνώθηκε σε λιγότερο από 40 μέρες αυξημένη διαλογή στο αμπέλι TΡΥΓΟΣ 2008 Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος, επισυνάπτουμε ένα αναλυτικό Δελτίο Τρύγου. Κάθε χρονιά είναι διαφορετική, αυτή είναι και η μαγεία του κρασιού με το οποίο επιλέξαμε να ασχοληθούμε. Γι αυτό

Διαβάστε περισσότερα

The art of nature Σεµινάριο Σεµινάριο Η τέχνη της αµπελουργίας και της οινοποίησης Ταξίδι στους αµπελώνες και τα κρασιά της Ελλάδας και του κόσµου Το σεµινάριο αποτελείται από 16 µαθήµατα για την αµπελουργία-οινολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Στόχοι - Να αναγνωρίζετε τα όργανα µε τα οποία τα φυτά µεταφέρουν το νερό από τις ρίζες στα υπόλοιπα µέρη του φυτού.. - Να διαπιστώσετε την άνοδο του νερού και των διαλυµένων ουσιών

Διαβάστε περισσότερα

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη του καλίου, γενικά Προάγει την φωτοσύνθεση Επιταχύνει την μεταφορά των προϊόντων μεταβολισμού Ενισχύει την

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικό κρασί. Ποιοτικό κρασί. Συμβουλές για την λίπανση με Κάλιο, Μαγνήσιο, Θείο και ιχνοστοιχεία. H Αυθεντία στο Κάλιο και στο Μαγνήσιο

Ποιοτικό κρασί. Ποιοτικό κρασί. Συμβουλές για την λίπανση με Κάλιο, Μαγνήσιο, Θείο και ιχνοστοιχεία. H Αυθεντία στο Κάλιο και στο Μαγνήσιο Ποιοτικό κρασί Ποιοτικό κρασί Συμβουλές για την λίπανση με Κάλιο, Μαγνήσιο, Θείο και ιχνοστοιχεία H Αυθεντία στο Κάλιο και στο Μαγνήσιο Βασικές αρχές 3 Σαν βασική αρχή, όλα τα φυτά απορροφούν τα θρεπτικά

Διαβάστε περισσότερα

Αντοχήστονπαγετόκαι Φυσιολογικέςανωµαλίεςστην καλλιέργειατηςροδιάς

Αντοχήστονπαγετόκαι Φυσιολογικέςανωµαλίεςστην καλλιέργειατηςροδιάς Αντοχήστονπαγετόκαι Φυσιολογικέςανωµαλίεςστην καλλιέργειατηςροδιάς ρ. Παυλίνα ρογούδη, Αναπληρώτρια Ερευνήτρια ιεύθυνση Αγροτικής Έρευνας Ελληνικός Γεωργικός Οργανισµός ΗΜΗΤΡΑ, Νάουσα Νάουσα, Ιστοσελίδα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΣΤΟ ΓΛEYKOΣ

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΣΤΟ ΓΛEYKOΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΣΤΟ ΓΛEYKOΣ Τα σάκχαρα είναι το σημαντικότερο συστατικό του γλεύκους, καθώς η περιεκτικότητά του σε αυτά καθορίζει τον αλκοολικό βαθμό του οίνου που θα προκύψει μετά την αλκοολική

Διαβάστε περισσότερα

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους.

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. Διαλύτης: η ουσία που βρίσκεται σε μεγαλύτερη αναλογία

Διαβάστε περισσότερα

4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι;

4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι; 4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι; Σκοπός Σκοπός αυτού του πειράματος είναι να προσδιορίσετε την ποσότητα (γραμμομοριακή συγκέντρωση) του οξικού οξέος που υπάρχει σε ένα λευκό ξίδι μέσω ογκομέτρησης με

Διαβάστε περισσότερα

2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα.

2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα. ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ 1. Διευκρινίστε τις έννοιες «καιρός» και «κλίμα» 2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα. 3. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

Ανθοκομία (Εργαστήριο)

Ανθοκομία (Εργαστήριο) Ανθοκομία (Εργαστήριο) Α. Λιόπα-Τσακαλίδη ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ 1 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 4 Πολλαπλασιασμός ανθοκομικών φυτών 2 Στα θερμοκήπια

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες µορφές ενέργειας

Ήπιες µορφές ενέργειας ΕΒ ΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ήπιες µορφές ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. ΥΣΑΡΕΣΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η λίπανση των φυτών στα θερμοκήπια

Η λίπανση των φυτών στα θερμοκήπια Η λίπανση των φυτών στα θερμοκήπια Χημικές ιδιότητες εδάφους Περιεκτικότητα σε θρεπτικά στοιχεία Ικανότητα ανταλλαγής κατιόντων Οξύτητα εδάφους (ph) Περιεκτικότητα σε θρεπτικά στοιχεία Ολική περιεκτικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Φυσιολογία-Ι. Ουροποιητικό σύστημα

Φυσιολογία-Ι. Ουροποιητικό σύστημα Φυσιολογία-Ι Ουροποιητικό σύστημα Συμπύκνωση και αραίωση των ούρων Β. Στεργίου Μιχαηλίδου Επίκουρη Καθηγήτρια Εργ. Πειραματικής Φυσιολογίας Συμπύκνωση και αραίωση των ούρων Η ποσότητα ούρων που παράγεται

Διαβάστε περισσότερα

AquaTec 1.2. Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Βασικές Αρχές Μεταφοράς Αερίων. Νίκος Καρατζάς

AquaTec 1.2. Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Βασικές Αρχές Μεταφοράς Αερίων. Νίκος Καρατζάς AquaTec 1.2 Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Βασικές Αρχές Μεταφοράς Αερίων Νίκος Καρατζάς 2 Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Προειδοποίηση: Το υλικό που παρουσιάζεται παρακάτω δεν πρέπει να θεωρηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Τα μεγάλα και σοβαρά προβλήματα της παραδοσιακής

Τα μεγάλα και σοβαρά προβλήματα της παραδοσιακής Νεότερα συστήματα καλλιέργειας της ελιάς Σταύρος Βέμμος Αναπλ. Καθηγητής, Δ/ντής Εργαστηρίου Δενδροκομίας, Γεωπονικό Πανεπ. Αθηνών Για αύξηση της απόδοσης και μείωση του κόστους παραγωγής ελαιολάδου γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΡΥΓΟΥ 2011. Υψηλής ποιότητας και τιμής τα σταφύλια το 2011

ΔΕΛΤΙΟ ΤΡΥΓΟΥ 2011. Υψηλής ποιότητας και τιμής τα σταφύλια το 2011 ΔΕΛΤΙΟ ΤΡΥΓΟΥ 2011 Υψηλής ποιότητας και τιμής τα σταφύλια το 2011 Η εσοδεία 2011 έχει πολλά ενδιαφέροντα νέα να μας διηγηθεί. Κλιματολογικά υπήρξε μία υπέροχη χρονιά αφού αρκετές βροχοπτώσεις τον χειμώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

) η οποία απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα και ένα ποσοστό σε αμμωνιακά ιόντα (NH + ). Αυτή η διαδικασία

) η οποία απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα και ένα ποσοστό σε αμμωνιακά ιόντα (NH + ). Αυτή η διαδικασία Ιδιότητες και αποτελέσματα UTEC 46 = Ο ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΟΣ ΤΥΠΟΣ ΓΙΑ ΥΨΗΛΕΣ ΑΠΟΔΟΣΕΙΣ Η Ουρία είναι ένα από τα πιο ευρέως διαδεδομένα αζωτούχα λιπάσματα, συνδυάζοντας τις υψηλές λιπαντικές μονάδες και την ευκολία

Διαβάστε περισσότερα

1 Aπώλειες θερμότητας - Μονωτικά

1 Aπώλειες θερμότητας - Μονωτικά 1 Aπώλειες θερμότητας - Μονωτικά 1.1 Εισαγωγή Όταν ένα ρευστό ρέει μέσα σ' έναν αγωγό και η θερμοκρασία του διαφέρει από τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος, τότε μεταδίδεται θερμότητα: από το ρευστό προς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ - 6 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ - 6 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ 6 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Κυριακή, 16 Μαΐου 2010 Ώρα : 10:00-12:30 Προτεινόμενες λύσεις ΘΕΜΑ 1 0 (12 μονάδες) Για τη μέτρηση της πυκνότητας ομοιογενούς πέτρας (στερεού

Διαβάστε περισσότερα

3.2 ΧΗΜΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ

3.2 ΧΗΜΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 3.2 ΧΗΜΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ 1 Λέξεις κλειδιά: Ηλεκτρολυτικά διαλύματα, ηλεκτρόλυση,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΟΝΑ ΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΑΠΟΣΚΛΗΡΥΜΕΝΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΟΝΑ ΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΑΠΟΣΚΛΗΡΥΜΕΝΟΥ ΝΕΡΟΥ ΜΟΝΑ ΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΑΠΟΣΚΛΗΡΥΜΕΝΟΥ ΝΕΡΟΥ ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑ Η σκληρότητα του νερού οφείλεται στην παρουσία διαλυµένων αλάτων ασβεστίου και µαγνησίου. Τα άλατα αυτά διαλύονται στο νερό

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα 2: Το αλμυρό νερό

Δραστηριότητα 2: Το αλμυρό νερό Παγκόσμιο πείραμα για το Διεθνές Έτος Χημείας Δραστηριότητα 2: Το αλμυρό νερό Το μεγαλύτερο ποσοστό του νερού στον πλανήτη, για την ακρίβεια το 95% είναι αλμυρό νερό, δηλ. περιέχει άλατα. Σε αυτή τη δραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης

Διαβάστε περισσότερα

Δασικά εδάφη και υδρολογικός κύκλος

Δασικά εδάφη και υδρολογικός κύκλος Η μεταφορά του νερού από την ατμόσφαιρα στην επιφάνεια της γης, η κίνησή του πάνω σ αυτή και η επιστροφή του στην ατμόσφαιρα λέγεται υδρολογικός κύκλος. το νερό πέφτει στην επιφάνεια της γης με τα ατμοσφαιρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΠΩΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΟΙ ΟΥΣΙΕΣ ΣΤΑ ΥΓΡΑ Μεταφορά τροφών και αποβολή μη χρήσιμων ουσιών: Διάχυση (π.χ. το CO 2 που παράγεται κατά τον μεταβολισμό των κυττάρων, διαχέεται από τα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

Η ανόργανη θρέψη των φυτών

Η ανόργανη θρέψη των φυτών Η ανόργανη θρέψη των φυτών Οργανικά θρεπτικά στοιχεία σάκχαρα που προέρχονται από τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης με τις επακόλουθες μετατροπές Ανόργανα θρεπτικά στοιχεία προέρχονται από το έδαφος, με τη

Διαβάστε περισσότερα

Πειραματική διαδικασία προσδιορισμού ιοντικής σύστασης ατμοσφαιρικών σωματιδίων

Πειραματική διαδικασία προσδιορισμού ιοντικής σύστασης ατμοσφαιρικών σωματιδίων ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ Τομέας Μεταλλουργίας και Τεχνολογίας Υλικών Εργαστήριο Επιστήμης και Τεχνολογίας Προστασίας του Περιβάλλοντος στη Μεταλλουργία και Τεχνολογία

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο. Εξοπλισμός. Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013

Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο. Εξοπλισμός. Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013 Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ IN VITRO ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο Εξοπλισμός Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013 ΧΩΡΟΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ Κάθε εργαστήριο θα πρέπει να διαθέτει χώρους

Διαβάστε περισσότερα

6.3 Αποτελέσματα Δοκιμαστικής Λειτουργίας, Αξιολόγηση και Προτάσεις Βελτίωσης και Έρευνας

6.3 Αποτελέσματα Δοκιμαστικής Λειτουργίας, Αξιολόγηση και Προτάσεις Βελτίωσης και Έρευνας 25SMEs2009 ΠΑΡΑΔΟΤΕΑ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ 6: ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ 6.3 Αποτελέσματα Δοκιμαστικής Λειτουργίας, Αξιολόγηση και Προτάσεις Βελτίωσης και Έρευνας Σελίδα 1 REVISION HISTORY

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Εισαγωγή στη Γεωργία Λαχανοκομία

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΜΠΕΛΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ Ι ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΜΠΕΛΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ Ι ΕΡΓΑΣΙΑ 1 ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΜΠΕΛΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ Ι ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΣΤΑ ΥΟ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΜΟΡΦΩΣΗΣ ΛΥΡΑ ΚΑΙ GDC KAI

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο Τρύγου ΚΕΟΣΟΕ 2012: Καλή συγκοµιδή για τον ελληνικό αµπελώνα αλλά µε κακούς οιωνούς στην αγορά

Δελτίο Τρύγου ΚΕΟΣΟΕ 2012: Καλή συγκοµιδή για τον ελληνικό αµπελώνα αλλά µε κακούς οιωνούς στην αγορά Δελτίο Τρύγου ΚΕΟΣΟΕ 2012: Καλή συγκοµιδή για τον ελληνικό αµπελώνα αλλά µε κακούς οιωνούς στην αγορά Η ανθοφορία και ωρίµαση των σταφυλιών κατά τους κρίσιµους µήνες εξελίχθηκε οµαλά φέτος, αν και επιτυχάνθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ Η συγκέντρωση συμβολίζεται γενικά με το σύμβολο C ή γράφοντας τον μοριακό τύπο της διαλυμένης ουσίας ανάμεσα σε αγκύλες, π.χ. [ΝΗ 3 ] ή [Η 2 SO 4 ]. Σε κάθε περίπτωση,

Διαβάστε περισσότερα

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Χημικοί Μηχανισμοί Παραγωγή εξ επαγωγής, φωτο-χημικών φαινομένων φωτο-ευαισθητοποίησης και φωτο-απομάκρυνσης.

Διαβάστε περισσότερα

1 η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΘΕΜΑ: ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ-ΠΑΡΕΛΘΟΝ,ΠΑΡΟΝ & ΜΕΛΛΟΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

1 η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΘΕΜΑ: ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ-ΠΑΡΕΛΘΟΝ,ΠΑΡΟΝ & ΜΕΛΛΟΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1 η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΘΕΜΑ: ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ-ΠΑΡΕΛΘΟΝ,ΠΑΡΟΝ & ΜΕΛΛΟΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ευαγγελοπούλου Αλεξάνδρα Κεπέογλου Τριανταφυλλιά, Φωτσεινού Αικατερίνη ΠΟΤΟΠΟΙΪΑ ΝΑΟΥΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων 1/3/2013 και 6/3/2013 Μάντζιου Μαρία χημικός ΣΤΟΧΟΙ Στο τέλος του πειράματος αυτού θα πρέπει να μπορείς:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΕΔΑΦΩΝ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ 1, 41335 ΛΑΡΙΣΑ Website: http:/www.ismc.gr ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΟΜΙΛΙΑΣ ΤΙ ΕΝΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Δημητριακά και προϊόντα Αρτοποιίας Ψωμί και Γλυκά 5

Δημητριακά και προϊόντα Αρτοποιίας Ψωμί και Γλυκά 5 31 Δημητριακά και προϊόντα Αρτοποιίας Ψωμί και Γλυκά 5 Πολύ λίγοι υδρατμοί επιλογή σωστής θερμοκρασίας Οι θερμοκρασίες ποικίλουν ανάλογα με τον τύπο του ψωμιού. Το σιταρένιο ψωμί ψήνεται σε χαμηλότερες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD. Θεωρητικό υπόβαθρο. Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2. Οξείδωση Ενέργεια. Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια

ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD. Θεωρητικό υπόβαθρο. Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2. Οξείδωση Ενέργεια. Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD Θεωρητικό υπόβαθρο Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2 Οργανικά απόβλητα και µικροργανισµοί Οξείδωση Ενέργεια Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια οξείδωση Νέα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΙΠΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΛΟΙΠΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ C 167/22 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 13.6.2013 ΛΟΙΠΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Δημοσίευση αίτησης σύμφωνα με το άρθρο 50 παράγραφος 2 στοιχείο α) του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1151/2012 του Ευρωπαϊκού

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΡΥΓΟΥ 2014. Νίκης 34, 105 57, Αθήνα, Τηλ.: 210 322.60.53, Fax: 210 323.79.43 e-mail: info@greekwinefederation.gr www.greekwinefederation.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΡΥΓΟΥ 2014. Νίκης 34, 105 57, Αθήνα, Τηλ.: 210 322.60.53, Fax: 210 323.79.43 e-mail: info@greekwinefederation.gr www.greekwinefederation. ΔΕΛΤΙΟ ΤΡΥΓΟΥ 2014 «Ήταν ίσως το πιο κουραστικό καλοκαίρι της καριέρας μου και αυτό χωρίς το αναμενόμενο αποτέλεσμα» συμπυκνώνει τα χαρακτηριστικά της εσοδείας 2014 παλιός αμπελουργός-οινοποιός από την

Διαβάστε περισσότερα

Το σκληρό νερό προκαλεί πολλά προβλήματα στις σωληνώσεις, καθώς το ανθρακικό ασβέστιο και μαγνήσιο επικάθεται στα τοιχώματα των σωλήνων και έτσι

Το σκληρό νερό προκαλεί πολλά προβλήματα στις σωληνώσεις, καθώς το ανθρακικό ασβέστιο και μαγνήσιο επικάθεται στα τοιχώματα των σωλήνων και έτσι Το σκληρό νερό προκαλεί πολλά προβλήματα στις σωληνώσεις, καθώς το ανθρακικό ασβέστιο και μαγνήσιο επικάθεται στα τοιχώματα των σωλήνων και έτσι δημιουργείται ένα στρώμα από άλατα, με αποτέλεσμα οι σωλήνες

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Χημείας και Τεχνολογίας Τροφίμων Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ. Κωνσταντίνα Τζιά

Εργαστήριο Χημείας και Τεχνολογίας Τροφίμων Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ. Κωνσταντίνα Τζιά Εργαστήριο Χημείας και Τεχνολογίας Τροφίμων Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ Κωνσταντίνα Τζιά ΠΕΡΙΛΗΨΗ Συντήρηση φρούτων ή λαχανικών με χρήση εδώδιμων μεμβρανών σε συνδυασμό με ψύξη ή/και συσκευασία ΜΑΡ Προϊόντα:

Διαβάστε περισσότερα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Σκληρότητα νερού Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Τι περιέχει το νερό της βροχής; Ποιο είναι συνήθως το ph του βρόχινου νερού; Γιατί; Τι περιέχει το νερό του εδάφους; Na +, K +, Ca 2+, Mg 2+, Cl, SO 4 2,

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση µε έγχυση του δείγµατος σε συνεχή ροή (Flow Injection Analysis, FIA)

Ανάλυση µε έγχυση του δείγµατος σε συνεχή ροή (Flow Injection Analysis, FIA) Ανάλυση µε έγχυση του δείγµατος σε συνεχή ροή (Flow Injection Analysis, FIA) H ιστορική εξέλιξη των αυτόµατων µεθόδων ανάλυσης Κλασική ανάλυση Ασυνεχής αυτόµατη ανάλυση Ανάλυση συνεχούς ροής? Τα πλεονεκτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

Fire Suppression Systems Συστήματα Πυρόσβεσης CO2 με Ηλεκτροβαλβίδα (Solenoid)

Fire Suppression Systems Συστήματα Πυρόσβεσης CO2 με Ηλεκτροβαλβίδα (Solenoid) CO 2 - FW Fire Suppression Systems Συστήματα Πυρόσβεσης CO2 με Ηλεκτροβαλβίδα (Solenoid) ΤΕΧΝΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ #DOC 2013/CO2/FWR/Rev. 1.0 ΓΕΝΙΚΗ ΑΡΧΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Το διοξείδιο του άνθρακα είναι ένα άοσμο, άχρωμο,

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΟΜΙΛΙΑΣ ΠΑΥΛΟΥ ΚΑΠΟΓΛΟΥ ΣΤΗΝ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΤΙΣ 29-30/ 3/2013 ΣΤΟ ΑΓΡΙΝΙΟ.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΟΜΙΛΙΑΣ ΠΑΥΛΟΥ ΚΑΠΟΓΛΟΥ ΣΤΗΝ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΤΙΣ 29-30/ 3/2013 ΣΤΟ ΑΓΡΙΝΙΟ. ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΟΜΙΛΙΑΣ ΠΑΥΛΟΥ ΚΑΠΟΓΛΟΥ ΣΤΗΝ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΤΙΣ 29-30/ 3/2013 ΣΤΟ ΑΓΡΙΝΙΟ. Στην αρχή της ομιλίας του ο Γεωπόνος κ. Παύλος Καπόγλου, συγγραφέας του βιβλίο «ΣΤΕΒΙΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

Ε λ Νίνιο (El Niño) ονοµάζεται το θερµό βόρειο θαλάσσιο ρεύµα που εµφανίζεται στις ακτές του Περού και του Ισηµερινού, αντικαθιστώντας το ψυχρό νότιο ρεύµα Humboldt. Με κλιµατικούς όρους αποτελει µέρος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5 Προσδιορισµός του ύψους του οραικού στρώµατος µε τη διάταξη lidar. Μπαλής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ εσµός Υδρογόνου 1) Τι ονοµάζεται δεσµός υδρογόνου; εσµός ή γέφυρα υδρογόνου : είναι µια ειδική περίπτωση διαµοριακού δεσµού διπόλου-διπόλου,

Διαβάστε περισσότερα