Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας: Προβλήματα με τα κριτήρια και τις διαδικασίες ταυτοποίησης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας: Προβλήματα με τα κριτήρια και τις διαδικασίες ταυτοποίησης"

Transcript

1 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας: Προβλήματα με τα κριτήρια και τις διαδικασίες ταυτοποίησης Δημήτριος Αναστασίου, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Περίληψη Το άρθρο αυτό εστιάζει στα κριτήρια και τις διαδικασίες που αφορούν στην ταυτοποίηση των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών - Δυσλεξίας, με βάση την πρακτική που ακολουθείται στη χώρα μας. Εξετάζεται o εννοιολογικός και λειτουργικός ορισμός των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών Δυσλεξίας και αναδεικνύονται με κριτικό τρόπο τα θεωρητικά ζητήματα και πρακτικά προβλήματα της τρέχουσας διαγνωστικής πρακτικής που σχετίζονται με τον κεντρικό ρόλο που έχει στη διαγνωστική διαδικασία η έννοια της «νοημοσύνης», η χορήγηση των τεστ νοημοσύνης (ή Ι Q τεστ) και κυρίως το βασικό κριτήριο της απόκλισης του Δείκτη Νοημοσύνης (IQ) από τη σχολική επίδοση (ασυμφωνία ικανότητας επίδοσης). Επίσης, σχολιάζονται οι εκβάσεις της ακολουθούμενης διαγνωστικής πρακτικής για την παροχή ειδικών εκπαιδευτικών υπηρεσιών στο παιδί με δυσλεξία. Λέξεις Κλειδιά: Δυσλεξία, ταυτοποίηση, ασυμφωνία ικανότητας επίδοσης Μαθησιακές Δυσκολίες: Οι σταθερές ενός πεδίου που βρίσκεται σε κίνηση Το πεδίο των (Ειδικών) Μαθησιακών Δυσκολιών (Ε.Μ.Δ.) είναι ένα σχετικά νέο επιστημονικό πεδίο με βαθιές κοινωνικές ρίζες και ταχύτατη εξάπλωση. Ως επιστημονικό πεδίο έχει συνέχεια αλλά και μία τουλάχιστον βασική τομή. Η τομή αυτή έγινε στη δεκαετία του 60, όταν στις Η.Π.Α. πρωτοδιατυπώθηκαν οι διάφοροι ορισμοί των μαθησιακών δυσκολιών, οι οποίοι εστιάζουν στην ασυμφωνία (discrepancy) μεταξύ των νοητικών ικανοτήτων (του αποκαλούμενου «νοητικού δυναμικού») ενός παιδιού και της παρατηρούμενης χαμηλής σχολικής επίδοσης που το ίδιο παιδί μπορεί να εμφανίζει. Έτσι, η παλαιά παρατήρηση της «ανεξήγητης σχολικής αποτυχίας», ενός κατά τα άλλα γνωστικά ικανού ατόμου, Εκπαίδευση & Επιστήμη 4: ( ) ISSN:

2 Δ. Αναστασίου εξέλαβε μια πιο «επιστημονική» μορφή τη δεκαετία του 60 (βλ. αναλυτικά Αναστασίου, 2005). Την τελευταία 10ετία, το πεδίο των (Ειδικών) Μαθησιακών Δυσκολιών διανύει μια ταραχώδη περίοδο. Η ταυτοποίηση 1 (identification) των Μ.Δ. είναι στο επίκεντρο της διεθνούς επιστημονικής συζήτησης. Οι φωνές της αμφισβήτησης τόσο για την ύπαρξη των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών (συμπεριλαμβανομένης και της δυσλεξίας) ως μιας ξεχωριστής διαγνωστικής κατηγορίας όσο και για την ακολουθούμενη διαγνωστική πρακτική άρχισαν να δυναμώνουν. Το αποκορύφωμα της αμφισβήτησης της ακολουθούμενης διαγνωστικής πρακτικής αποτελούν οι πρόσφατες αλλαγές στη νομοθεσία των Η.Π.Α. Οι αλλαγές αυτές, που αφορούν στη διαγνωστική πρακτική για την ταυτοποίηση των Ε.Μ.Δ., αποτελούν τμήμα του ευρύτερου νόμου που φέρει το όνομα «Βελτιωτική Νομοθετική Πράξη για την Εκπαίδευση των Ατόμων με Αναπηρίες» (Individuals with Disabilities Education Improvement Act - IDEIA). Ο IDEIA, που αποτελεί μια αναθεώρηση των προηγούμενων νόμων του 1990 ( Individuals with Disabilities Education Act IDEA) και του 1997 ( IDEA Amendments), υπογράφτηκε στις 3 Δεκεμβρίου του 2004 από τον πρόεδρο των Η.Π.Α. και οι αλλαγές στην αμερικανική νομοθεσία άρχισαν να τίθενται σε εφαρμογή από την 1 η Ιουλίου του Στον IDEIA του 2004, ο εννοιολογικός ορισμός των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών (Ε.Μ.Δ.), ο οποίος αναφέρεται στη θεωρητική σύλληψη των Ε.Μ.Δ., παραμένει σταθερός. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τον λειτουργικό ορισμό των Ε.Μ.Δ., ο οποίος αλλάζει δραματικά. Διευκρινίζεται εδώ ότι ο εννοιολογικός ορισμός παρέχει το σημασιολογικό-εννοιολογικό περιεχόμενο ενός όρου (Παρασκευόπουλος, 1993) και στη συγκεκριμένη περίπτωση στηρίζει τη θεωρητική βάση των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών. Ο λειτουργικός ορισμός των Ε.Μ.Δ. αναφέρεται στην πρακτική εφαρμογή του εννοιολογικού ορισμού (Παρασκευόπουλος, 1993) και χρησιμεύει ως ένας πρακτικός οδηγός για τον προσδιορισμό των ατομικών περιπτώσεων Ε.Μ.Δ. Επομένως, ο λειτουργικός ορισμός σχετίζεται άμεσα με τα διαγνωστικά κριτήρια και κατευθύνει τις διαδικασίες, ενέργειες και μετρήσεις που εφαρμόζονται για την ταυτοποίηση των ατομικών περιπτώσεων με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες ή δυσλεξία. 388

3 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας Ας τα πάρουμε όμως με τη σειρά. Οι θεμελιακές έννοιες, που περικλείονται στον εννοιολογικό ορισμό και συνεχίζουν να διατηρούν την ισχύ τους, αφορούν στα εξής: α) Τη φύση των Μ.Δ.: Οι μαθησιακές δυσκολίες 2 ( learning disabilities) αναφέρονται σε μια διαταραχή των υποκείμενων ψυχολογικών (γνωσιακών και μαθησιακών) διεργασιών, οι οποίες εμπλέκονται στο γραπτό λόγο. Επίσης, θεωρείται ότι είναι ενδογενείς στο άτομο. Η έρευνα, σήμερα, έχει σωρεύσει βάσιμες ενδείξεις που δείχνουν ότι η διαταραχή των ψυχολογικών - μαθησιακών διεργασιών συνδέεται με δυσλειτουργίες του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος και ειδικότερα με λεπτές εγκεφαλικές δυσλειτουργίες ή/και εγκεφαλικές μορφολογικές ανωμαλίες. Ωστόσο, από την άποψη της πρόληψης, της διάγνωσης, της πολύπλευρης αξιολόγησης ( evaluation), καθώς και της παρέμβασης αντιμετώπισης των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών, το προσφορότερο και παραγωγικότερο επίπεδο μελέτης και δράσης παραμένει το ψυχολογικό, και ακριβέστερα το γνωσιακό επίπεδο (Αναστασίου, Bradley, Danielson & Hallahan, Frith, Μαρκοβίτης, & Τζουριάδου, Παντελιάδου, Τζουριάδου, & Μπάρμπας, 2003). β) Τον προσδιορισμό «ειδική»: Ο προσδιορισμός ειδική (specific) που συνοδεύει τη δυσλεξία ή τις μαθησιακές δυσκολίες αναφέρεται στο ότι οι διαταραχές αυτές εστιάζονται σε μια στενή ζώνη γνωστικών ικανοτήτων δεξιοτήτων και δεν εκτείνεται σε όλο το εύρος της ανθρώπινης νόησης. Ακόμα, ο προσδιορισμός ειδική δεν αναφέρεται κυρίως στα σχολικά αντικείμενα π.χ. αναμένονται δυσκολίες με το μάθημα της ιστορίας, όταν υπάρχουν αναγνωστικές δυσκολίες. Τα τελευταία 30 χρόνια, η έρευνα έχει αναδείξει μία τουλάχιστον δέσμη μεταγλωσσικών ικανοτήτων / δεξιοτήτων, τη φωνολογική επεξεργασία 3 ( phonological processing), η οποία σε πολλά δυσλεκτικά παιδιά παρουσιάζει έλλειμμα ( deficit) (Αναστασίου, Πόρποδας, Rack, 1994). Τα ελλείμματα αυτά που εντοπίζονται σε μια στενή ζώνη επεξεργασίας της γλωσσικής πληροφορίας επηρεάζουν αρνητικά την ομαλή απόκτηση των βασικών σχολικών δεξιοτήτων, όπως οι αναγνωστικές και ορθογραφικές δεξιότητες. Οι όποιες υποκείμενες αδυναμίες γνωστικής επεξεργασίας των ατόμων με δυσλεξία δεν είναι γενικευμένες. έχουν μια περιορισμένη και εξειδικευμένη εστίαση, αφορούν σε έναν ειδικό νοητικό τομέα και δεν απλώνονται σε όλο 389

4 Δ. Αναστασίου το εύρος της ανθρώπινης νοητικής λειτουργίας (Bradley, Danielson & Hallahan, 2002, σ. 793). Παρόλα αυτά, οι εξειδικευμένες και περιορισμένες αυτές αδυναμίες είναι ικανές να παρεμποδίζουν την ομαλή απόκτηση των θεμελιακών σχολικών δεξιοτήτων, όπως η αναγνωστική αποκωδικοποίηση. Παράλληλα, την ίδια στιγμή στο ίδιο άτομο, πολλές άλλες γνωστικές ικανότητες αναπτύσσονται κανονικά. Τα άτομα με δυσλεξία παρουσιάζουν την εξής εικόνα: έχουν καλή αντίληψη του προφορικού λόγου, αλλά αντιμετωπίσουν μεγάλα προβλήματα στην επεξεργασία των συμβόλων της γραπτής γλώσσας, κατά την εκτέλεση έργων ανάγνωσης και γραφής. Η μερική αυτή «ανικανότητα», με αναφορά πάντοτε το αντίστοιχο αναπτυξιακό στάδιο των συνομηλίκων, εντοπίζεται σε μια πολύ ειδική περιοχή της νόησης π.χ. στη φωνολογική επεξεργασία. Μάλιστα, αυτή η υπολειπόμενη ικανότητα έρχεται σε διάσταση ή ασυμφωνία με τη λοιπή νοητική λειτουργικότητα 4 του παιδιού, η οποία κινείται σε τουλάχιστον μέσα επίπεδα. Οι γνωστικές διαφορές που ενυπάρχουν μέσα στο ίδιο το άτομο (ενδοατομικές) είναι χαρακτηριστικές των ατόμων με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες (π.χ. δυσλεξία). Το γνωστικό ενδοατομικό προφίλ των ατόμων με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες (π.χ. δυσλεξία) είναι χαρακτηριστικά διακριτό και διαφέρει από άλλα προφίλ: (i) Aτόμων που αντιμετωπίζουν γενικές μαθησιακές δυσκολίες 5. Τα άτομα αυτά με γενικές ή γενικευμένες μαθησιακές δυσκολίες παρουσιάζουν μια σχεδόν ομοιόμορφη χαμηλή εικόνα σε ένα μεγάλο εύρος γνωστικών ικανοτήτων, συμπεριλαμβανομένης της προφορικής κατανόησης. Έτσι θεωρείται ότι αυτό το χαμηλό γνωστικό προφίλ επηρεάζει αρνητικά την ομαλή κατάκτηση των σχολικών δεξιοτήτων, ιδιαίτερα των πιο απαιτητικών εξ αυτών, όπως η αναγνωστική κατανόηση, η παραγωγή του γραπτού λόγου και η επίλυση των μαθηματικών προβλημάτων. Σημειώνεται ότι οι γνωστικές ικανότητες των ατόμων με γενικές μαθησιακές δυσκολίες κυμαίνονται σε υψηλότερα επίπεδα από τα όρια νοητικής λειτουργικότητας που προσδιορίζουν τη νοητική καθυστέρηση. Εντελώς συμβατικά, το εξαγόμενο IQ των ατόμων με γενικές μαθησιακές δυσκολίες, σε ένα σταθμισμένο και ατομικά χορηγούμενο «τεστ νοημοσύνης», είναι υψηλότερο από 70 και χαμηλότερο από 80 ή (ii) Aτόμων με νοητική καθυστέρηση. Τα άτομα με νοητική καθυστέρηση παρουσιάζουν μια εξαιρετικά χαμηλή εικόνα σε ένα 390

5 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας μεγάλο εύρος γνωστικών ικανοτήτων, όπως διαπιστώνεται από σταθμισμένα IQ τεστ ( IQ<70), η οποία συνοδεύεται με μια εξίσου χαμηλή καθημερινή προσαρμοστική συμπεριφορά σε διάφορους τομείς, όπως η επικοινωνία, οι κοινωνικές και διαπροσωπικές δεξιότητες, η διαβίωση στο σπίτι, στο σχολείο και στην κοινότητα, η αυτονομία, η διαχείριση του ελεύθερου χρόνου, η εργασία, η ασφάλεια ( American Association on Mental Retardation, American Psychiatric Association, 1994). Τόσο στην περίπτωση των γενικών μαθησιακών δυσκολιών όσο και στην περίπτωση της νοητικής καθυστέρησης, τα χαμηλά ή τα εξαιρετικά χαμηλά επιτεύγματα στο γραπτό λόγο ή/και στα μαθηματικά των ατόμων αυτών θεωρείται ότι συμβαδίζουν με τη γενικότερη χαμηλή ή την εξαιρετικά χαμηλή, αντιστοίχως, νοητική λειτουργικότητά τους. γ) Τη διαφοροποίηση των ειδικών μαθησιακών δυσκολιών από άλλες διαταραχές: Οι Ε.Μ.Δ. μπορεί να συνδέονται με άλλες διαταραχές (να υπάρχει δηλαδή συν-νοσηρότητα, όπως λέγεται στην τεχνητή κλινική γλώσσα). Δεν οφείλονται όμως σε καταστάσεις, όπως η νοητική καθυστέρηση, οι σοβαρές συναισθηματικές διαταραχές, η έλλειψη ευκαιριών για μάθηση, οι αισθητηριακές διαταραχές όρασης ή ακοής ( Τζουριάδου, & Μπάρμπας, 2003). Όλες αυτές οι προαναφερόμενες καταστάσεις είναι παράγοντες που αποκλείουν την περίπτωση των Ε.Μ.Δ. δυσλεξίας. Παρόλα αυτά, θεωρείται ότι οι Ε.Μ.Δ. μπορεί να εμφανίζονται σε άτομα από διάφορες εθνικές, γλωσσικές, πολιτισμικές και εισοδηματικές ομάδες. δ) Την αναπτυξιακή διάσταση των ειδικών μαθησιακών δυσκολιών. Οι Ε.Μ.Δ. δεν είναι ένα φευγαλέο παροδικό φαινόμενο στη ζωή του ατόμου, όπως λ.χ. μια παιδική ασθένεια. Ούτε όμως και μια κατάσταση, η οποία δεν εξελίσσεται. Τα συμπτώματα ποικίλουν ως συνάρτηση του αναπτυξιακού σταδίου του ατόμου, των περιβαλλοντικών απαιτήσεων και της παρεχόμενης εκπαίδευσης (π.χ. σχολική τάξη, ποιότητα διδασκαλίας). Ειδικότερα, στην περίπτωση της δυσλεξίας, πολύ σημαντικό ρόλο παίζουν τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά μιας γραπτής γλώσσας, και ιδιαίτερα ο βαθμός διαφάνειας του γραπτού κώδικα (Αναστασίου, 1998). Η ακρίβεια με την οποία ένας γραπτός κώδικας χαρτογραφεί με συγκεκριμένα γραφήματα τα φωνήματα της προφορικής γλώσσας επηρεάζει τόσο την ένταση όσο και την έκταση των Ε.Μ.Δ. του γραπτού λόγου. Έτσι, ο «σκοτεινός» αγγλικός γραπτός 391

6 Δ. Αναστασίου κώδικας, που είναι πολύ πιο «αδιαφανής» από τον ελληνικό γραπτό κώδικα 7, είναι πιθανόν να διογκώνει την έκταση και την ένταση του φαινόμενου των Ε.Μ.Δ. στις αγγλόφωνες χώρες. Έως εδώ, για τα τέσσερα αυτά σημεία του εννοιολογικού ορισμού των (Ειδικών) Μαθησιακών Δυσκολιών, που θίχτηκαν παραπάνω, φαίνεται να υπάρχει μια γενική συμφωνία ( consensus) αν και όχι καθολική- μεταξύ των επιστημόνων του πεδίου. Είναι χαρακτηριστικό ότι από το 1968, οπότε η «Ειδική Μαθησιακή Δυσκολία» αναγνωρίστηκε από το ομοσπονδιακό κράτος των Η.Π.Α., ο εννοιολογικός ορισμός, που είναι κατοχυρωμένος σε επίσημα νομοθετικά κείμενα, έχει ελάχιστα αλλάξει. Τρέχοντα διαγνωστικά κριτήρια και διαδικασίες Οι επιστημονικές ενστάσεις, που σήμερα στις Η.Π.Α. φαίνεται πλέον να συνιστούν ένα πλειοψηφικό ρεύμα, αφορούν κυρίως στο λειτουργικό ορισμό και ειδικότερα στα διαγνωστικά κριτήρια και διαδικασίες για την ταυτοποίηση των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών. Όλα αυτά, που ίσχυαν εδώ και τριάντα χρόνια, μέσα από μια ριζική τροποποίηση, με τις πρόσφατες νομοθετικές αλλαγές, ουσιαστικά αναιρούνται. Καταρχήν πρέπει να σημειωθεί, ότι σε αντίθεση με την ισχύουσα διαγνωστική πρακτική στη χώρα μας, η οποία δεν είναι νομοθετικά κατοχυρωμένη, το Αμερικανικό Γραφείο Εκπαίδευσης (U.S. Office of Education), από το 1977 έχει δημοσιεύσει αναλυτικές οδηγίες για τις διαδικασίες, οι οποίες πρέπει να ακολουθούνται κατά την αξιολόγηση των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών. Σύμφωνα με τις οδηγίες αυτές, η σοβαρή απόκλιση μεταξύ Δείκτη Νοημοσύνης ( IQ) και επίτευξης αποτελεί ουσιαστικά ένα πρωταρχικό λειτουργικό κριτήριο για την ταυτοποίηση των Μαθησιακών Δυσκολιών. Επίσης, στους διάφορους αμερικανικούς νόμους, επαναλαμβάνεται ότι ένα παιδί δεν μπορεί να ταυτοποιηθεί ότι έχει μια Ειδική Μαθησιακή Δυσκολία εάν η απόκλιση μεταξύ της ικανότητας και της επίτευξης είναι πρωτίστως αποτέλεσμα: (1) μιας οπτικής, ακουστικής ή κινητικής αναπηρίας, (2) μιας νοητικής καθυστέρησης, (3) μιας συναισθηματικής διαταραχής, ή (4) ενός περιβαλλοντικού, πολιτιστικού, ή οικονομικού μειονεκτήματος. Τα κριτήρια αυτά, τα οποία έχουν ονομαστεί κριτήρια αποκλεισμού ( exclusionary criteria), σε γενικές γραμμές είχαν περάσει και στην αμερικανική πολιτειακή νομοθεσία (Mercer, Jordan, Allsop, & Mercer, 1996). 392

7 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας Παρομοίως, τα κριτήρια αποκλεισμού ορίζονται και σε διάφορα επιστημονικά κείμενα σε Βρετανία και Ελλάδα με τη δυσλεξία, η οποία αποτελεί την πιο αναγνωρισμένη υποκατηγορία των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών (Pumfrey, 1997). Ένας χαρακτηριστικός «λειτουργικός» ορισμός που ορίζει τα κριτήρια αποκλεισμού για τη δυσλεξία, ο οποίος αντλείται από βρετανικές πηγές, είναι ο εξής: Για να οριστεί ένα άτομο ως δυσλεκτικό πρέπει να υστερεί στην ανάγνωση και την ορθογραφία, να έχει μέση ή ανώτερη νοημοσύνη, επαρκείς ευκαιρίες για να μάθει να διαβάζει και να γράφει, να μην έχει αισθητηριακές ή σοβαρές νευρολογικές βλάβες, ούτε ακόμα ψυχιατρικά ή σοβαρά συναισθηματικά προβλήματα (Αναστασίου, Beech, Rack, Snowling, 2000). Αν και με μικρές διαφορές, οι «λειτουργικοί ορισμοί» των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών και της δυσλεξίας στηρίζονταν, μέχρι σήμερα, σε παρόμοια λογική. Σε μια τέτοια λογική στηρίχτηκε η ομοσπονδιακά (και πολιτειακά) οριζόμενη διαγνωστική πρακτική στις Η.Π.Α. για σχεδόν 30 χρόνια, από το 1977 έως το 2005, ενώ εξακολουθεί να στηρίζεται η τρέχουσα διαγνωστική πρακτική στη χώρα μας. Η διαγνωστική αυτή πρακτική εξειδικεύεται σε συγκεκριμένα λειτουργικά κριτήρια και διαδικασίες, η οποία έχει ως πυρήνα -αλλά όχι ως τέλος της- την απόκλιση μιας χαμηλής επίδοσης σε μία από τις βασικές σχολικές δεξιότητες (π.χ. ανάγνωση, ορθογραφία, αριθμητικοί υπολογισμοί) από έναν τουλάχιστον μέσο Δείκτη Νοημοσύνης ( IQ). Θεωρητικά, η απόκλιση αυτή περιγράφει τη διαφορά μεταξύ της «δυναμικότητας για σχολική επιτυχία», που υποτίθεται ότι αντιπροσωπεύει το IQ, και της τρέχουσας σχολικής απόδοσης του μαθητή. Εφόσον διαπιστωθεί μια τέτοια σοβαρή απόκλιση, αυτή δεν ισοδυναμεί με ταυτοποίηση των Ε.Μ.Δ., αλλά διαπιστώνει μόνο μια σημαντική σχολική «υποεπίδοση» (underachievement), και έτσι γίνεται το πρώτο, μα όχι έσχατο, βήμα προς την ταυτοποίηση ενός παιδιού με Ε.Μ.Δ. Ας τα πάρουμε όμως με τη σειρά. Με τη χρήση ενός ΙQ τεστ και το περίφημο κριτήριο της ασυμφωνίας ικανότητας επίτευξης (ability achievement discrepancy) επιχειρείται να διασφαλιστούν δύο πράγματα: α) Να αποκλειστεί η περίπτωση της νοητικής καθυστέρησης, η οποία εξ ορισμού θεωρείται ότι μπορεί να δικαιολογεί μια εξαιρετικά χαμηλή σχολική επίδοση. 393

8 Δ. Αναστασίου β) Να τεκμηριωθεί η αντίληψη της απροσδόκητης σχολικής αποτυχίας. Για τους γονείς, τους οικείους του παιδιού, συχνά και για τις νηπιαγωγούς, οι ειδικές δυσκολίες στην ανάγνωση και την ορθογραφία έχουν το χαρακτήρα μιας απροσδόκητης δυσκολίας. Η τυπική εικόνα ενός δυσλεκτικού παιδιού μέχρι την ηλικία των έξι ετών και την είσοδό του στο δημοτικό είναι η εικόνα ενός παιδιού που δεν εμφάνιζε κάποια έκδηλα σημάδια, τα οποία να προειδοποιούν για τις μετέπειτα σχολικές του δυσκολίες. Επίσης, η ευρύτερη λειτουργία του στο επίπεδο της συμπεριφοράς, πέρα των κρίσιμων σχολικών δεξιοτήτων, δεν παρουσιάζει ιδιαίτερες ανησυχίες. Με άλλα λόγια, η σημαντική απόκλιση νοητικής ικανότητας σχολικής επίδοσης είναι ένας λειτουργικός δείκτης αυτού που έχει αποκληθεί υποεπίδοση. Δηλαδή, ένα παιδί δεν αποδίδει στο σχολείο σύμφωνα με τις διαφαινόμενες νοητικές του ικανότητες, αλλά η σχολική επίδοσή του κινείται, παραδόξως, σε σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα (Kavale, 2002). Στη διαγνωστική πράξη, τόσο στις Η.Π.Α. όσο και στη χώρα μας, παρατηρείται όμως μια συχνή παρανόηση. Η παρανόηση αυτή αφορά στην ισοδυναμία του λειτουργικού ορισμού των Ε.Μ.Δ. με την έννοια της υποεπίδοσης. Ωστόσο αυτά τα δύο δεν ταυτίζονται. Η απόκλιση είναι μόνο το αρχικό λειτουργικό κριτήριο που χρησιμοποιείται για την ταυτοποίηση των Ε.Μ.Δ., η διαγνωστική διαδικασία δεν σταματά στην εξέταση του IQ και της σχολικής επίδοσης (Kavale & Forness, Kavale, 2002). Σε μια παρατηρούμενη υποεπίδοση μπορεί να συνεισφέρουν διάφοροι άλλοι παράγοντες, εκτός των Ε.Μ.Δ. Ορισμένοι τέτοιοι πιθανοί παράγοντες, οι οποίοι θα πρέπει να εξετάζονται κατά τη διαγνωστική διαδικασία είναι: α) μια χρονικά παρατεταμένη ασθένεια που προκαλεί πολλές απουσίες του παιδιού σε μια κρίσιμη τάξη, όπως η Α τάξη του δημοτικού, β) μια ψυχιατρική διαταραχή, γ) διάφοροι ενδοοικογενειακοί παράγοντες, όπως μια γονεϊκή παραμέληση, μια οικογενειακή κρίση, η απώλεια ενός γονιού, δ) μια αδιάγνωστη μυωπία ή μια μερική απώλεια της ακοής ή κάποιο άλλο χρόνιο πρόβλημα υγείας, ε) η έλλειψη επαρκών ευκαιριών για μάθηση, και στ) η ανεπαρκής ή η ακατάλληλη διδασκαλία (Αναστασίου, Τζουριάδου, & Μπάρμπας, 2003). Όλοι αυτοί οι παράγοντες στην καθημερινότητα των διαγνωστικών υπηρεσιών δεν είναι εξαιρέσεις. Στη διαγνωστική πράξη, ο αποκλεισμός των παραγόντων αυτών μπορεί να παρομοιαστεί με το ξεφλούδισμα ενός κρεμμυδιού. αυτό που στο τέλος απομένει, με δεδομένη τη σημαντική απόκλιση IQ και σχολικών δεξιοτήτων, χαρακτηρίζεται 394

9 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας ως μία εκ των Ε.Μ.Δ. (π.χ. δυσλεξία, δυσαριθμησία). Γι αυτό στη διαγνωστική διαδικασία πρωτεύουσα σημασία έχουν: α) το «ατομικό» και «οικογενειακό» ιστορικό του παιδιού, β) το σχολικό ιστορικό του παιδιού, και γ) οι τρέχουσες πληροφορίες για τη σχολική του επίδοση, την καθημερινή απόδοσή του στη σχολική τάξη, την ανταπόκρισή του στη διδασκαλία και την αλληλεπίδρασή του με όλο το «σχολικό σύστημα» (εκπαιδευτικοί, συμμαθητές, συμπεριφορά και διάδραση εντός και εκτός σχολικής τάξης). Η αυστηρή ή όχι τήρηση αυτών των διαγνωστικών διαδικασιών δύναται να επηρεάσει τις διαγνωστικές αποφάνσεις μιας διεπιστημονικής διαγνωστικής ομάδας. Ένα σημαντικό ίσως πρόβλημα με την περιγραφείσα διαγνωστική διαδικασία είναι ότι το βασικό κριτήριο της σημαντικής απόκλισης ικανότητας επίτευξης, από ορισμένες διαγνωστικές επιτροπές, παραμελείται και δεν εφαρμόζεται συστηματικά. Στις Η.Π.Α. οι ομοσπονδιακές και οι πολιτειακές οδηγίες, στη σχεδόν τριακονταετή πορεία των παραπάνω διαγνωστικών πρακτικών, καταπατήθηκαν κατάφωρα μέσα στην ίδια τη διαγνωστική σχολική πράξη (MacMillan, Gresham & Bocian, 1998). Σε μια σχετική τους μελέτη, οι MacMillan, Gresham & Bocian (1998) κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι πρακτικές των δημόσιων σχολείων για τη διάγνωση των παιδιών με μαθησιακές δυσκολίες έχουν ελάχιστη ομοιότητα με αυτό που ορίζεται στους ομοσπονδιακούς και πολιτειακούς κανονισμούς. Ανάμεσα στους ομοσπονδιακούς και πολιτειακούς κανονισμούς από τη μια, και την καθημερινή διαγνωστική πράξη των αμερικανικών σχολείων από την άλλη, παρατηρήθηκε λοιπόν ένα μεγάλο χάσμα. Ως αποτέλεσμα ήταν να υπερ-διαγιγνώσκονται μαθητές με Ε.Μ.Δ. Πολλοί μαθητές ταυτοποιούνταν ως μαθητές με Ε.Μ.Δ. δίχως στην πραγματικότητα να πληρούν τα οριζόμενα επιστημονικά και νομοθετικά κριτήρια. Δηλαδή, στην πράξη, σε τοπικό επίπεδο παρατηρήθηκε μια συστηματικά ασυνεπής εφαρμογή των επίσημων πολιτειακών διαγνωστικών κριτηρίων. Για πολλούς μελετητές και βεβαίως τους νομοθέτες του 2004, τα ίδια τα διαγνωστικά κριτήρια θεωρήθηκαν υπεύθυνα για τη χαλαρή διαγνωστική πρακτική μέσα στα αμερικανικά σχολεία. Ειδικότερα, το κριτήριο της απόκλισης IQ σχολικής επίδοσης άρχισε να αμφισβητείται από σωρεία επιστημονικών άρθρων. Η «Επιτροπή για την Αριστεία στην Ειδική Εκπαίδευση» [President's Commission on Excellence in Special Education (2002)], του Προέδρου των Η.Π.Α., του G. W. Bush, συνεκτιμώντας και το υψηλό οικονομικό κόστος 395

10 Δ. Αναστασίου των διαγνωστικών διαδικασιών που βασίζονται στο κριτήριο της απόκλισης IQ σχολικής επίδοσης, πρότεινε: α) την κατάργηση της χορήγησης των IQ τεστ κατά τη διαγνωστική διαδικασία ταυτοποίησης των Ε.Μ.Δ., και β) την αντικατάσταση των IQ τεστ από μια σειρά μετρήσεις, οι οποίες θα στηρίζονται στο αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών. Όπερ και εγένετο. Μια νέα διαγνωστική διαδικασία για την ταυτοποίηση των Ε.Μ.Δ. νομοθετήθηκε το 2004 και άρχισε να μπαίνει σε εφαρμογή στις Η.Π.Α., από τον Ιούλιο του 2005, η οποία δεν αποκλείεται να επηρεάσει τις αντίστοιχες διαγνωστικές διαδικασίες στην Ευρώπη και φυσικά την Ελλάδα. Προβλήματα και στρεβλώσεις Ας δούμε όμως τα κυριότερα προβλήματα της ακολουθούμενης διαγνωστικής πρακτικής, οποία, δικαιολογημένα ή αδικαιολόγητα, τίθεται σήμερα σε αμφισβήτηση. Καταρχήν, υπήρξε η κριτική που είναι εμπνευσμένη από το κίνημα της αντιψυχιατρικής της δεκαετίας του 60. Τα βέλη της κριτικής αυτής αμφισβητούν την αναγκαιότητα της ταξινόμησης των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών ως μια ξεχωριστής κλινικής οντότητας, και εν γένει την αναγκαιότητα κάθε ταξινομικού συστήματος «ψυχικής υγείας». Πέρα από τη γενικότερη αυτή κριτική, εντός του πεδίου των Μαθησιακών Δυσκολιών, η κριτική επικεντρώνεται σε ειδικότερα ζητήματα και ιδιαίτερα στον ορισμό της ασυμφωνίας μεταξύ IQ και σχολικής επίδοσης. Ακροθιγώς, τα κυριότερα προβλήματα με τα τρέχοντα διαγνωστικά κριτήρια και διαδικασίες, που ανέκυψαν από τη διεθνή εμπειρία και αφορούν, επίσης, σε θεμελιώδη προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι διαγνωστικές υπηρεσίες στη χώρα μας, συνδέονται με τα εξής: (α) Η έννοια της νοημοσύνης και η χρήση των IQ τεστ Η ψυχομετρική έννοια της νοημοσύνης και ο Δείκτης Νοημοσύνης/ Νοητικό Πηλίκο ( IQ), ένα από τα πιο πολυσυζητημένα θέματα σε ολόκληρη την ιστορία της ψυχολογίας, έχει απασχολήσει ποικιλότροπα το πεδίο των Μαθησιακών Δυσκολιών. Για ορισμένους, η νοημοσύνη είναι μια από τις πιο χρήσιμες θεωρητικές έννοιες, ενώ για κάποιους άλλους μια άχρηστη εννοιολογική κατασκευή (Gould, Herrnstein & Murray, Neisser, et. al., 1996 a, b). Για πολλά χρόνια, η διαγνωστική πρακτική για την ταυτοποίηση των μαθητών με Ειδικές Μαθησιακές 396

11 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας Δυσκολίες στηριζόταν στα τεστ νοημοσύνης (και στα τεστ σχολικής επίτευξης). Η χορήγηση των IQ τεστ είναι απαραίτητη προκειμένου να εξακριβωθεί η ασυμφωνία ικανότητας επίτευξης. Η θέση που παίρνει κάποιος απέναντι στην έννοια της νοημοσύνης, στη δυνατότητα και την ακρίβεια της μέτρησής της αλλά απέναντι και στα υφιστάμενα IQ τεστ, επηρεάζει σημαντικά τη θέση του για την αξία της διαγνωστικής διαδικασίας «απόκλισης νοητικής ικανότητας σχολικής επίδοσης». Όπως γίνεται αντιληπτό, η μετατόπιση της εφαρμοσμένης ψυχολογίας από μια στάση άκριτης αποδοχής προς μία στάση άκρατου σκεπτικισμού απέναντι στα IQ τεστ υπονομεύει ευθέως την αναγκαιότητα της χρήσης των ΙQ τεστ στη διαγνωστική διαδικασία των Ε.Μ.Δ. Έτσι πολλοί επιστήμονες του πεδίου θεωρούν ότι είναι μάταιο να ορίζουμε μια υποθετική-θεωρητική κατασκευή, όπως μία Ειδική Μαθησιακή δυσκολία (π.χ. δυσλεξία) μέσω μιας άλλης υποθετικής κατασκευής, όπως η νοημοσύνη, ιδιαίτερα όταν αυτή η τελευταία εννοιολογική κατασκευή θεωρείται προβληματική (Siegel, Stanovich, 1991, 1999). (β) Το είδος των IQ τεστ Όλα τα IQ τεστ δεν είναι ίδια μεταξύ τους. Τα IQ τεστ ποικίλλουν ως προς τη μορφή και το περιεχόμενό τους. Η ίδια λεκτική ετικέτα για αρκετά διαφορετικά εργαλεία είναι ίσως παραπλανητική. Μερικά IQ τεστ στηρίζονται περισσότερο στην απόδοση σε λεκτικά / προφορικά ( verbal) νοητικά έργα, ενώ άλλα σε πρακτικά / μη λεκτικά ( performance / nonverbal) νοητικά έργα, όπου υπάρχει περιορισμένος αριθμός προφορικής αλληλεπίδρασης μεταξύ εξεταστή - εξεταζομένου, ακόμα και στις οδηγίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα μη λεκτικών IQ τεστ είναι αυτά που απαιτούν τη λύση προβλημάτων που περιέχουν γεωμετρικές μορφές (π.χ. Raven). Σε ορισμένες περιπτώσεις, η χρήση ενός λεκτικού IQ τεστ μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικά αποτελέσματα από ό,τι η χρήση ενός μη λεκτικού IQ τεστ. Η λεγόμενη απόκλιση του λεκτικού IQ από το πρακτικό IQ, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να είναι πολύ μεγάλη (Μόττη Στεφανίδη, 1999). Θεωρητικά, μια σημαντική απόκλιση της αναγνωστικής ή της ορθογραφικής επίδοσης από το Λεκτικό IQ είναι μια αυστηρότερη διαδικασία υπολογισμού. Λόγω της μεγαλύτερης θετικής συνάφειας των δεξιοτήτων του γραπτού λόγου (ανάγνωση, ορθογραφία, γραπτή έκφραση) με το Λεκτικό IQ, τα παιδιά που θα εκδήλωναν μια απόκλιση αυτού του είδους θα περιορίζονταν σε απόλυτους 397

12 Δ. Αναστασίου αριθμούς. Γιατί; Επειδή όταν τα αποτελέσματα του αναγνωστικού τεστ αφαιρούνται από τα αποτελέσματα του Λεκτικού IQ τεστ, η αφαίρεση αυτή δεν δίνει ένα καθαρό μέτρο της απροσδόκητης αναγνωστικής αποτυχίας, εφόσον τόσο τα αναγνωστικά τεστ όσο και τα Λεκτικά IQ τεστ εμπλέκουν λεκτικά (προφορικά) συστατικά, και βέβαια δεν γνωρίζουμε σε ποιο βαθμό το αποτέλεσμα στο IQ τεστ και σε ποιο βαθμό το αποτέλεσμα στο αναγνωστικό τεστ διαμορφώνεται από την λεκτική ή προφορική ικανότητα (Sternberg & Grigorenko, 2002). Εάν πάλι μια «ειδική αναγνωστική δυσκολία» οριζόταν με όρους απόκλισης μιας φτωχής ανάγνωσης από ένα Πρακτικό (βλ. Μη Λεκτικό) Δείκτη Νοημοσύνης μέσου επιπέδου, θα περιελάμβανε πολλούς μαθητές. ανάμεσα σε αυτούς και μαθητές των οποίων η ανάγνωση είναι σε συμφωνία με τη χαμηλή λεκτική νοητική ικανότητά τους. τότε όμως δεν θα μπορούσε η φτωχή ανάγνωση να θεωρηθεί ως «απροσδόκητη» (Sternberg & Grigorenko, 2002). Οι διαγνωστικές υπηρεσίες στη χώρα μας που χρησιμοποιούν ένα μη λεκτικό IQ τεστ όπως το Raven, επειδή είναι ευκολότερο στη χορήγηση ή λιγότερο χρονοβόρο από ό,τι το WISC (ή το Stanford- Binet), θα πρέπει να είναι ενήμερες ότι η επιλογή του συγκεκριμένου τεστ, εφόσον χρησιμοποιείται σε τακτική βάση, μπορεί να καταλήγει σε μια υπερ-διάγνωση ( over-identification) παιδιών με Ε.Μ.Δ. ή δυσλεξία. Είναι λοιπόν προτιμότερο ο σχολικός ψυχολόγος να επιλέγει πολυθεματικά IQ τεστ, δηλαδή συστοιχίες επιμέρους νοητικών κλιμάκων, όπως το WISC-III, που δίνει τρεις IQ δείκτες (Λεκτικό, Πρακτικό, Γενικό) και για τον υπολογισμό της απόκλισης να χρησιμοποιεί το Γενικό (Full-Scale) ΙQ. Εξάλλου η θέση του ιδρυτή των IQ τεστ, του Alfred Binet (1911), ως προς την σ κοπιμότητα χορήγησης πολυθεματικών νοητικών δοκιμασιών, τη λεγόμενη αρχή της «πληθώρας των δοκιμασιών», ήταν πολύ σαφής: «ένα τεστ δεν σημαίνει τίποτε, το επαναλαμβάνω με έμφαση, πέντε όμως ή έξι τεστ σημαίνουν κάτι» (αναφ. Zazzo, Gilly & Verba Rad, 1977, τ. 1, σ. 19). Στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, μετά την ελληνική στάθμιση του, συνηθίζεται να χορηγείται το WISC-ΙΙΙ, το οποίο αποτελεί διεθνώς το πιο αναγνωρισμένο πολυθεματικό τεστ. Εξάλλου, δεν υπάρχει η δυνατότητα χορήγησης άλλων σταθμισμένων εν Ελλάδι IQ τεστ, πλην ίσως του Raven. Στις Η.Π.Α., η χρήση πολλών και διαφορετικών τεστ στην ψυχομετρική αγορά δημιουργεί αρκετά 398

13 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας προβλήματα στον υπολογισμό της διαδικασίας απόκλισης «ικανότητας σχολικής επίδοσης». Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ένα IQ τεστ δημοσιεύεται και διανέμεται από έναν εκδοτικό οίκο, όπως σχεδόν οποιοδήποτε άλλο εμπορικό προϊόν. Βεβαίως, η πρόσβαση στο προϊόν αυτό δεν είναι ελεύθερη από τους μη ειδικούς και τους μη εκπαιδευμένους στη χρήση του ψυχολόγους, και υπόκειται σε περιορισμούς. Από μόνη της όμως η ίδια η ύπαρξη μιας μεγάλης ποικιλίας IQ τεστ, τη στιγμή που δεν έχει προσδιοριστεί με σαφήνεια η νοημοσύνη και τα συστατικά της, δημιουργεί πολλά προβλήματα ασυμβατότητας στα αποτελέσματα που παίρνονται από διαφορετικού τύπου IQ τεστ. (γ) Το κατώτερο IQ όριο για την ταυτοποίηση των Ε.Μ.Δ. Στον Οδηγό του Αμερικανικού Γραφείου Εκπαίδευσης, το 1977, δεν υπήρχαν σαφείς οδηγίες για τα απαιτούμενα κατώτατα όρια της «νοητικής λειτουργικότητας» ενός παιδιού με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες. Έτσι, σε μια μελέτη των Mercer, Jordan, Allsop, & Mercer (1996) για την εφαρμογή των διαγνωστικών κριτηρίων όσον αφορά στο κατώτατο IQ, εφτά (7) αμερικανικές πολιτείες είχαν ορίσει το κατώτατο IQ σε 1 τυπική απόκλιση κάτω από το μέσο όρο σε ένα σταθμισμένο τεστ νοημοσύνης (δηλαδή περίπου 85, με μικρές διαφοροποιήσεις ανάλογα με το IQ τεστ), έξι (6) πολι τείες είχαν ορίσει το κατώτατο IQ σε 2 τυπικές αποκλίσεις κάτω από το μέσο όρο (δηλαδή περίπου 70, με μικρές διαφοροποιήσεις ανάλογα με το IQ τεστ), ενώ τριάντα εφτά (37) πολιτείες δεν ανέφεραν κάποια συγκεκριμένα κατώτατα όρια, αν και οι ορισμοί τους αναφέρονται σε μέση ή ανώτερη νοημοσύνη. Δηλαδή, οι περισσότερες πολιτείες των Η.Π.Α. δεν είχαν επιλέξει μια σαφή οριοθέτηση του IQ, ενώ κάνει εντύπωση το ιδιαίτερα χαμηλό IQ που υιοθετούσαν έξι (6) πολιτείες. Στη χώρα μας, δεν υπάρχει μια επίσημη νομική οριοθέτηση. Τα διαγνωστικά κριτήρια, διαδικασίες και οι επιμέρους μετρήσεις αφήνονται στην κρίση των διαγνωστικών υπηρεσιών. Ωστόσο, στην ελληνική επιστημονική βιβλιογραφία, υπάρχει μια γενική συμφωνία ότι για να οριστεί ένα παιδί ως δυσλεκτικό πρέπει καταρχήν να πληροί το κριτήριο της υποεπίδοσης, έχοντας ένα IQ 90, αλλά και μια πολύ χαμηλότερη επίδοση στην αναγνωστική αποκωδικοποίηση ή στην ορθογραφία (Αναστασίου, 1998). Ένα IQ=90, στo WISC-III, θεωρείται και το κατώτερο όριο για να ανήκει κάποιος-α σε μια μέση «βαθμίδα νοητικής ικανότητας» 8 (Γεώργας, Παρασκευόπουλος, Μπεζεβέγκης, Γιαννίτσας, 1997). Από όσα 399

14 Δ. Αναστασίου γνωρίζουμε, αυτή τη διαγνωστική διαδικασία ακολουθούν, σε γενικές γραμμές, τόσο τα Κέντρα Διάγνωσης, Αξιολόγησης και Υποστήριξης (Κ.Δ.Α.Υ.) του Υπουργείου Παιδείας όσο και τα Ιατροπαιδαγωγικά Κέντρα και τα Κέντρα Ψυχικής Υγείας του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. (δ) Το μέγεθος της απόκλισης και ο υπολογισμός της Το κατώτατο όριο του IQ ( IQ 90) για την ταυτοποίηση των Ε.Μ.Δ. δεν είναι μια «παγκόσμια δυσλεκτική σταθερά». Ούτε πρέπει να είναι η «εθνική σταθερά» των ελληνικών διαγνωστικών υπηρεσιών στη διαδικασία της ταυτοποίησης των Ε.Μ.Δ. Εξίσου σημαντικό είναι πόσο σοβαρή είναι η απόκλιση IQ αναγνωστικής ή ορθογραφικής ικανότητας. Για παράδειγμα, ένα παιδί που σε σταθμισμένα τεστ σημειώνει IQ=90, Αναγνωστικό Πηλίκο=85 ή/και Ορθογραφικό Πηλίκο=85 δεν θα πρέπει να ταυτοποιηθεί ως δυσλεκτικό. και αυτό επειδή δεν συναντά το κριτήριο της σημαντικής (σοβαρής) απόκλ ισης. H απόκλιση μεταξύ του υψηλότερου IQ και του χαμηλότερου Αναγνωστικού Πηλίκου (ή/και Ορθογραφικού Πηλίκου), εκφραζόμενη στην ίδια δευτερογενή κλίμακα μέτρησης (με μέσο όρο M=100, και τυπική απόκλιση s=15), είναι μια απλή και συχνά χρησιμοποιούμενη φόρμουλα (υπολογιστικός τύπος) απόκλισης στις Η.Π.Α. Η απόκλιση των 5 μορίων, σε καμιά περίπτωση, δεν συνιστά μια σοβαρή απόκλιση. Το παιδί του συγκεκριμένου παραδείγματος έχει μια αναγνωστική ή/και ορθογραφική επίδοση, η οποία συμβαδίζει με την επίδοση που σημείωσε στο IQ τεστ. Η απόκλιση IQ αναγνωστικής ή/και ορθογραφικής ικανότητας δεν είναι σοβαρή, και επομένως το παιδί δεν παρουσιάζει «απροσδόκητη» αναγνωστική ή/και ορθογραφική αποτυχία. Σύμφωνα λοιπόν με τα διεθνή στάνταρντς το παιδί αυτό δεν θα έπρεπε να ταυτοποιηθεί ως δυσλεκτικό. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι στη χώρα μας τα σταθμισμένα αναγνωστικά τεστ είναι ελάχιστα 9, και παρέχουν μόνο μία γενική εκτίμηση της αναγνωστικής ικανότητας. Ακόμα τα τεστ αυτά προορίζονται κυρίως για ανιχνευτικούς σκοπούς, δίχως να εξετάζουν αναλυτικότερα τα βασικά συστατικά της αναγνωστικής λειτουργίας. Την ίδια στιγμή στη χώρα μας απουσιάζουν δημοσιευμένα ορθογραφικά τεστ που να έχουν σταθμιστεί στην Ελλάδα. Κατά συνέπεια, οι διαγνωστικές υπηρεσίες στερούνται βασικά εργαλεία σχολικής επίδοσης. γι αυτό και καταφεύγουν συνήθως σε αυτοσχέδια τεστ των διεπιστημονικών τους ομάδων. 400

15 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας Επειδή όμως τα εν λόγω τεστ (αναγνωστικής, ορθογραφικής, αριθμητικής ικανότητας) των διαγνωστικών υπηρεσιών δεν είναι σταθμισμένα, η εκτίμηση της αναγνωστικής ή ορθογραφικής ή αριθμητικής ικανότητας υπόκειται στις γνώσεις και την εμπειρία του αξιολογητή ειδικού εκπαιδευτικού. Αυτό οδηγεί σε μια πολύ «χονδρική» εκτίμηση της σοβαρότητας της απόκλισης IQ αναγνωστικής ή ορθογραφικής ή αριθμητικής ικανότητας, η οποία με τη σειρά της δεν παρέχει τα εχέγγυα για μια ασφαλή και «αντικειμενική» ταυτοποίηση των παιδιών με Ε.Μ.Δ. Επομένως, στη χώρα μας, κάτω από αυτές τις συνθήκες, δεν μπορεί να εκτιμηθεί με ακριβή ποσοτικό τρόπο, εάν μια απόκλιση μεταξύ του IQ και της αναγνωστικής ή/και ορθογραφικής ικανότητας συνιστά σοβαρή ή όχι απόκλιση. Οι περισσότεροι ειδικοί των διαγνωστικών υπηρεσιών γνωρίζουν φυσικά αυτά τα γεγονότα και αισθάνονται ότι είναι αναγκασμένοι να χρησιμοποιούν τεχνικές που αναγνωρίζουν ότι είναι προβληματικές. Η αναγνώριση των προβλημάτων αυτών δημιουργεί ανασφάλεια και συχνά εγείρει ηθικά διλήμματα. Η ταυτοποίηση της δυσλεξίας ή των Ε.Μ.Δ. συσχετίζεται με την ποιότητα της εκπαίδευσης και της ζωής του ατόμου που εξετάζεται και οι επαγγελματίες των διαγνωστικών υπηρεσιών πρέπει να λάβουν προσεκτικές αποφάσεις. Έτσι, στη χώρα μας, μερικοί ειδικοί εμφανίζονται διστακτικοί ή απρόθυμοι να εκθέσουν ένα σύνολο αποτελεσμάτων σε μια επίσημη γνωμάτευση που ξέρουν ότι δύναται να στερήσει ένα παιδί από τις ειδικές εκπαιδευτικές υπηρεσίες που τόσο χρειάζεται ή να στερήσει το παιδί που έχουν μπροστά τους από εξεταστικές διευκολύνσεις που δύναται νομικά να δικαιούται (π.χ. προφορική εξέταση σε πανελλήνιες ή άλλες εξετάσεις), ιδιαίτερα σε περιοχές ή σχολεία που απουσιάζουν άλλοι θεσμοί αντισταθμιστικής εκπαίδευσης (π.χ. ενισχυτική διδασκαλία) μέσα στη σχολική μονάδα. Ανεξάρτητα από τα υποκειμενικά διλήμματα, που συχνά είναι απολύτως δικαιολογημένα, η κατάσταση της έλλειψης τεστ σχολικής επίτευξης και η ανασφάλεια γύρω από τον υπολογισμό της απόκλισης IQ αναγνωστικής ή ορθογραφικής ικανότητας αφήνει τους επαγγελματίες των διαγνωστικών υπηρεσιών ευάλωτους στις πιέσεις ορισμένων απαιτητικών γονέων, οι οποίοι διαθέτουν ισχυρή διαπραγματευτική δύναμη. Με αυτές τις προϋποθέσεις, οι διαγνωστικές υπηρεσίες στη χώρα μας δύνανται να οδηγούνται σε υπερ-διαγνώσεις Ε.Μ.Δ. ή δυσλεξίας είτε σε τοπική είτε σε μεγαλύτερη κλίμακα. Αυτό όμως χρειάζεται συγκεκριμένη διερεύνηση 401

16 Δ. Αναστασίου Εκβάσεις της διαγνωστικής διαδικασίας Η χρήση του μοντέλου «απόκλισης IQ σχολικής επίδοσης» ως πρωταρχικό διαγνωστικό κριτήριο για την ταυτοποίηση των παιδιών με Ε.Μ.Δ. έχει διάφορες συνέπειες. Η κυριότερη εξ αυτών είναι ότι καθιστά δύσκολο να επιτευχθεί μια σημαντική απόκλιση στις μικρότερες τάξεις με αποτέλεσμα η ταυτοποίηση των παιδιών με Ε.Μ.Δ. να καθυστερεί χρονικά. Οι Stuebing, Fletcher, LeDoux, Lyon, Shaywitz & Shaywitz (2002, σ ) παραθέτουν το ακόλουθο σενάριο για ένα παιδί της Β τάξης του δημοτικού που αντιμετωπίζει δυσκολίες στη μάθηση της ανάγνωσης: «Ο δάσκαλος του παιδιού αναγνώρισε στην αρχή της σχολικής χρονιάς ότι το παιδί στενοχωριόταν πολύ, όταν καλούταν να διαβάσει μεγαλοφώνως, και επίσης φαινόταν ότι στην ανάγνωση ήταν πίσω από τα άλλα παιδιά. Στις μικρές ομάδες, όπου τα παιδιά διάβαζαν μεγαλοφώνως ιστορίες, ο δάσκαλος παρατήρησε ότι η ανάγνωση του παιδιού ήταν αργή και διστακτική, ιδιαίτερα όταν διάβαζε νέες λέξεις που τις έβλεπε για πρώτη φορά. Ο δάσκαλος εφάρμοσε μερικές ασκήσεις βασισμένες στην αναλυτικοσυνθετική φωνητική μέθοδο (phonics) για να βοηθήσει την αναγνωστική αποκωδικοποίηση του παιδιού. Βλέποντας ότι αυτές οι ασκήσεις ήταν δύσκολες, ο δάσκαλος άρχισε να αφιερώνει περισσότερο χρόνο στο παιδί χρησιμοποιώντας ποικίλες αναγνωστικές δραστηριότητες. Δυστυχώς, το παιδί συνέχισε να βρίσκει δύσκολη την ανάγνωση και οι προσπάθειες να του παρασχεθεί διαφοροποιημένη διδασκαλία δεν φαίνονταν να ήταν επαρκείς. Μετά από μια συζήτηση με τους γονείς, στην οποία εξέφρασαν μεγάλη ανησυχία για την αργή πρόοδο του παιδιού, ο δάσκαλος έφερε το φάκελο ( portfolio) του παιδιού σε μια συνεδρίαση της επιτροπής σχολικής παραπομπής ( school referral committee). Η επιτροπή, που αποτελείτο από τον διευθυντή, τους βασικούς δασκάλους των γενικών τάξεων και της ειδικής εκπαίδευσης, άκουσε προσεκτικά, καθώς ο δάσκαλος περιέγραφε τις δυσκολίες του παιδιού με την ανάγνωση. Ο δάσκαλος ανέφερε ότι η ορθογραφία και η παραγωγή του γραπτού λόγου ήταν επίσης πολύ δύσκολες για το παιδί, αλλά στα μαθηματικά και στις προφορικές δραστηριότητες απέδιδε καλύτερα. Ο ειδικός του σχολείου για την ανάγνωση (reading specialist) ανέφερε ότι τα εν λόγω προβλήματα του παιδιού είχαν παρατηρηθεί και στην πρώτη τάξη, γι αυτό και τοποθετήθηκε σε ένα μικροομαδικό διδακτικό πρόγραμμα που 402

17 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας αποσκοπούσε στην επιτάχυνση της ανάγνωσής του. Ο ειδικός σημείωσε ότι αν και το παιδί βελτιώθηκε, η πρόοδος αυτή ήταν αργή. Μετά από την παράθεση των πληροφοριών αυτών, τα μέλη της επιτροπής εξέφρασαν την ανησυχία ότι ίσως το παιδί αντιμετωπίζει μια μαθησιακή αναγνωστική δυσκολία, γι αυτό και το παρέπεμψαν για να επιλεγεί για ειδική εκπαίδευση. Οι γονείς ειδοποιήθηκαν και έδωσαν την άδεια για μια αξιολόγηση, προκειμένου να καθοριστεί εάν το παιδί θα ήταν επιλέξιμο για την ειδική εκπαίδευση. Μέσα στη διάρκεια των 60 ημερών που το σχολείο έπρεπε, σύμφωνα με τους ομοσπονδιακούς νόμους, να ολοκληρώσει την αξιολόγηση, ένας σχολικός ψυχολόγος παρατήρησε το παιδί μέσα στην τάξη και επίσης το αξιολόγησε για να καθοριστεί εάν το παιδί ικανοποιούσε τα πολιτειακά κριτήρια για να ενταχθεί στην κατηγορία των μαθησιακών δυσκολιών. Αυτά τα κριτήρια απαιτούσαν τα αποτελέσματα στα IQ τεστ να είναι υψηλότερα από τα αποτελέσματα των τεστ σχολικής επίτευξης, τουλάχιστον κατά μια τυπική απόκλιση (15 βαθμοί), καθώς και τον αποκλεισμό άλλων παραγόντων που θα μπορούσαν να προκαλούν σχολικές δυσκολίες (π.χ. νοητική ανεπάρκεια ή συναισθηματική διαταραχή). Στην ομαδική διεπιστημονική συνεδρίαση με το διευθυντή, το δάσκαλο, τον ψυχολόγο, τον δάσκαλο ειδικής εκπαίδευσης και τους γονείς του παιδιού, η επιτροπή μελέτησε την έκθεση του ψυχολόγου. To IQ του παιδιού ήταν 97, βρισκόταν στα μεσαία επίπεδα, και το Αναγνωστικό Πηλίκο του παιδιού ήταν 84, δηλαδή ένα έτος πίσω από το αναμενόμενο για την ηλικία του αναγνωστικό επίπεδο. Δεδομένου ότι η απόκλιση ήταν μόνο 13 βαθμοί IQ, το παιδί δεν πληρούσε τα κριτήρια για τη διαγνωστική κατηγορία της μαθησιακής δυσκολίας και άρα της επιλεξιμότητας για ειδική εκπαίδευση. Επίσης, δεν υπήρχαν στοιχεία ώστε το παιδί να καταταχθεί σε κάποια άλλη διαγνωστική κατηγορία. Η επιτροπή συζήτησε αυτά τα ευρήματα και στο τέλος της συνεδρίασης έκανε ένα σχέδιο για προσαρμογές της αναγνωστικής διδασκαλίας, ενώ παρείχε πρόσθετη καθοδήγηση στο δάσκαλο της γενικής εκπαίδευσης. Δυστυχώς, το παιδί συνέχισε να συναντά δυσκολίες, με συνέπεια να γίνει μια άλλη αξιολόγηση στην Δ τάξη του δημοτικού σχολείου. Αυτή τη φορά το παιδί σημείωσε ένα IQ= 95 και ένα Αναγνωστικό Πηλίκο = 77. Δεδομένου ότι το παιδί υπερέβη την 403

18 Δ. Αναστασίου απαιτούμενη απόκλιση των 15 μορίων, αναπτύχθηκε ένα Eξατομικευμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (Individual Education Plan), το οποίο περιλάμβανε την τοποθέτηση του παιδιού σε ένα Τμήμα Ένταξης (resource class) για τη διδασκαλία του γλωσσικού μαθήματος από έναν πιστοποιημένο δάσκαλο ειδικής εκπαίδευσης. Οι γονείς ήταν αναστατωμένοι, επειδή οι δυσκολίες του παιδιού δεν μπόρεσαν να ταυτοποιηθούν νωρίτερα. Το σχολείο αντέτεινε ότι νωρίτερα το παιδί δεν ήταν κατάλληλο για ειδική εκπαίδευση, παρόλα αυτά είχαν γίνει προσπάθειες για να βοηθηθεί και ότι από δω και πέρα το παιδί θα λάβει μια στοχοθετημένη διδασκαλία για να αντιμετωπιστούν οι αναγνωστικές δυσκολίες, που είχαν γίνει εντονότερες, από έναν δάσκαλο που έχει προετοιμαστεί για να δουλεύει με παιδιά που έχουν ειδικές ανάγκες» ( Stuebing, et.al., 2002, σ ). Το παραπάνω σενάριο, αν και υποθετικό, εμφανίζεται καθημερινά στα αμερικανικά σχολεία. Η πραγματική διαδικασία είναι πιο περίπλοκη από ότι περιγράφεται στο παραπάνω παράδειγμα. Ο σκοπός των αμερικανικών ομοσπονδιακών νομικών ρυθμίσεων είναι να προστατευτούν τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες ( disabilities) και να ταυτοποιηθούν τα παιδιά τα οποία χρειάζονται ποιοτική και εντατική διδασκαλία, η οποία δεν είναι διαθέσιμη στην κοινή γενική τάξη (Stuebing, et.al., 2002). Η διδασκαλία θεωρείται ότι είναι πιο εξειδικευμένη, όταν παρέχεται από έναν πιστοποιημένο δάσκαλο ειδικής εκπαίδευσης. Θεωρείται επίσης ότι είναι αμεσότερη και εντονότερη, επειδή συνήθως λαμβάνει χώρα σε εκπαιδευτικά πλαίσια με λιγότερους μαθητές. Τέλος, θεωρείται ότι είναι ποιοτικά διαφορετική από αυτή που παρέχεται σε έναν μαθητή της γενικής εκπαίδευσης ή σε έναν άλλο μαθητή χαμηλής επίδοσης που δεν είναι επιλέξιμος για την ειδική εκπαίδευση (Stuebing, et.al., 2002). Το «ιδεοτυπικό» σενάριο των Stuebing, et.al. (2002) για τα αμερικανικά σχολεία στοχεύει στο να υπογραμμίσει τις αδυναμίες που έχει η διαγνωστική διαδικασία, η οποία βασίζεται στο πρωταρχικό κριτήριο της απόκλισης IQ σχολικής επίδοσης. Τελικά, η ακολουθούμενη διαγνωστική διαδικασία καταλήγει σε μια αργοπορημένη ταυτοποίηση των παιδιών με Ε.Μ.Δ. και μια αργοπορημένη «επιλεξιμότητα» ( eligibility) για ειδική εκπαίδευση, αφού στις Η.Π.Α. η διαγνωστική κατηγοριοποίηση είναι υποχρεωτική για να δεχτεί ένα παιδί υπηρεσίες ειδικής εκπαίδευσης. Από την όλη διαδικασία αποκαλύπτεται όμως και κάτι άλλο μάλλον βαθύτερο: οι συνέπειες που έχει για το ίδιο το παιδί μια άρρητη 404

19 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας φιλοσοφία που προτάσσει (χρονικά) τη διαγνωστική αξιολόγηση από την παροχή ειδικών εκπαιδευτικών υπηρεσιών, εξαρτώντας μάλιστα τις υπηρεσίες αυτές από την ύπαρξη μιας «θετικής» γνωμάτευσης. Η χρονική προτεραιότητα με αυτόν τον τρόπο μετατρέπεται σε ουσιαστική διαδικασιοκρατία για την παροχή ειδικής εκπαίδευσης. Με αρκετές διαφορές στις υφιστάμενες σχολικές διαδικασίες, το αμερικάνικο «ιδεοτυπικό» σενάριο δεν απέχει και πολύ από την ελληνική πραγματικότητα όσον αφορά το τελικό αποτέλεσμα που είναι η αργοπορημένη και μη έγκαιρη υποστήριξη παιδιών με δυσλεξία ή Ε.Μ.Δ. Βεβαίως, οι δρόμοι και οι διαδικασίες διαγνωστικής παραπομπής στα ελληνικά εκπαιδευτικά δρώμενα είναι αρκετά διαφορετικοί-ές. Μια πιο λεπτομερής διερεύνηση απαιτεί όμως να προσκομιστούν συγκεκριμένα εμπειρικά δεδομένα Ο σκοπός του παρόντος άρθρου δεν είναι να «αποδομήσει» την υφιστάμενη διαδικασία ή να προτείνει μια άλλη διαγνωστική διαδικασία αμφιβόλου κύρους για την εγχώρια πραγματικότητα, αλλά κάτι πολύ πιο απλό: Να επιστήσει την προσοχή των διεπιστημονικών ομάδων που ασχολούνται με τη διάγνωση της δυσλεξίας στη σημασία που έχει μια πιο σφιχτή και πιο κριτική τήρηση των ακολουθούμενων διαγνωστικών κριτηρίων και διαδικασιών, αλλά και ο αυτοστοχασμός του κάθε επαγγελματία - ειδικού πάνω στα κριτήρια και τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται και τις διαδικασίες που ακολουθούνται. Αυτές είναι και βασικές προϋποθέσεις για μια ανοιχτή κριτική συζήτηση. Ιδιαίτερα σήμερα που το επιβάλλουν οι ίδιες οι διεθνείς εξελίξεις στο πεδίο των μαθησιακών δυσκολιών και ευρύτερα της ειδικής αγωγής. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αγαλιώτης, Ι. (2000). Μαθησιακές δυσκολίες στα Μαθηματικά. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. American Association on Mental Retardation. (1992). Mental retardation: Definition, classification, and systems of supports (9 th ed.). Washington, D. C.: American Association on Mental Retardation. 405

20 Δ. Αναστασίου American Psychiatric Association (1994). Diagnostic and Statistical Manual for Mental Disorders, 4 th ed. Washington, D.C.: American Psychiatric Association. Αναστασίου, Δ. (1998). Δυσλεξία: Θεωρία και έρευνα, όψεις πρακτικής. Τόμ.1: Θεωρητικά, διαγνωστικά και ερευνητικά ζητήματα. Αθήνα: Ατραπός. Αναστασίου, Δ. (2005). Σκέψεις για την ιστορία του πεδίου των μαθησιακών δυσκολιών. Σύγχρονη Εκπαίδευση, 140, Beech, J.R. (1994). Reading skills, strategies and their degree of tractability in dyslexia. In A. Fawcett & R. Nicolson (Eds.), Dyslexia in children. Multidisciplinary perspectives, pp New York: Harvester Wheatsheaf. Bradley, R., Danielson, L., & Hallahan, D. P. (2002). Specific Learning Disabilities: Building consensus for identification and classification. In Bradley, R., Danielson, L., & Hallahan, D. P. (Eds), Identification of Learning Disabilities: Research to practice, pp Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum. Γεώργας, Δ. Δ., Παρασκευόπουλος, Ι. Ν. Μπεζεβέγκης, Η.Γ. & Γιαννίτσας, Ν. Δ. (1997). Ελληνικό WISC III, Wechsler κλίμακες νοημοσύνης για παιδιά. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Eden, G., VanMeter, J., Rumsey, J., Maisong, J., Woods, R., & Zeffiro, T. (1996). Abnormal processing of visual motion in dyslexia revealed by functional brain imaging. Nature, 382, Finlan, T. G. (1992). Do state methods of quantifying a severe discrepancy result in fewer students with learning disabilities? Learning Disability Quarterly 15, Frith, U. (1997). Brain, mind and behaviour in dyslexia. In C. Hulme & M. Snowling (Eds.), Dyslexia: Biology, cognition and intervention, pp London: Whurr. Galaburda, A.M., & Livingstone, M. (1 993). Evidence for a magnocellular defect in development dyslexia. Annals of the New York Academy of Sciences, 682, Gould, S. J. (1996). The mismeasure of man (revised and expanded ed.). London: Penguin Books. Herrnstein, R. J., & Murray, C. (1994). The Bell Curve: Intelligence and class structure in American life. New York: Free Press. 406

21 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας Individuals with Disabilities Education Improvement Act - IDEIA (Dec. 3, 2004). PL , 20. U.S.C et seq. Kavale, K.A., Fuchs, D., & Scruggs, T.E. (1994). Setting the record straight on learning disabilities and low achievement. Learning Disabilities Research and Practice, 9, Kavale, K.A. (2002). Discrepancy models in the identification of learning disability. In R. Bradley, L. Danielson, & D.P. Hallahan (Eds.), Identification of learning disabilities: Research to practice (pp ). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Kavale, K.A., Fuchs, D., & Scruggs, T.E. (1994). Setting the record straight on learning disabilities and low achievement. Learning Disabilities Research and Practice, 9, Μαρκοβίτης, Μ., & Τζουριάδου, Μ. (1991). Μαθησιακές δυσκολίες: Θεωρία και πράξη. Θεσσαλονίκη: Προμηθεύς. Μόττη Στεφανίδη, Φ. (1999). Αξιολόγηση της νοημοσύνης παιδιών σχολικής ηλικίας και εφήβων. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. MacMillan, D.L., Gresham, F.M., & Bocian, K.M. (1998). Discrepancy between definitions of learning disabilities and school practices: An empirical investigation. Journal of Learning Disabilities, 31(4), Mercer, C. D., Jordan, L., Allsop, D. H., & Mercer, A. R. (1996). Learning disabilities definitions and criteria used by state education departments. Learning Disability Quarterly, 19, Neisser, U., Boodoo, G., Bouchard, T.J., Brody, N., Ceci, S., Halpern, D., Loehlin, J., Rerloff, J., Sternberg, R., & Urbina, S. (1996). Intelligence: Knowns and unknowns. American Psychologist, 51, Neisser, U., Boodoo, G., Bouchard, T.J., Brody, N., Ceci, S., Halpern, D., Loehlin, J., Rerloff, J., Sternberg, R., & Urbina, S. (1997). Νοημοσύνη: Τι είναι γνωστό και τι δεν είναι; (μτφ. Α. Τσιώρα, επιμέλεια μτφ. Α. Ευκλείδη). Ψυχολογία, 4 (1), Παντελιάδου, Σ. (2000). Μαθησιακές δυσκολίες και εκπαιδευτική πράξη: Τι και γιατί. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Παρασκευόπουλος, Ι. Ν. (1993). Μεθοδολογία επιστημονικής έρευνας, τ.1. Αθήνα (αυτοέκδοση). 407

22 Δ. Αναστασίου Πόρποδας, Κ. Δ. (2002). Η Ανάγνωση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Porpodas, C. D. (1999). Patterns of phonological and memory processing in beginning readers and spellers of Greek. Journal of Learning Disabilities, 32(5), Pumfrey, P.D. (1997). Eιδική αναπτυξιακή δυσλεξία: Προέλευση, εντοπισμός, αντιμετώπιση. Στο Ε. Τάφα (επιμ. έκδοσης), Συνεκπαίδευση παιδιών με και χωρίς προβλήματα μάθησης και συμπεριφοράς. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. President's Commission on Excellence in Special Education. (2002). A new era: Revitalizing special education for children and their families. Washington, DC: Author. Rack, J.P. (1994). Dyslexia: The phonological deficit hypothesis. In A. Fawcett & R. Nicolson, (eds.), Dyslexia in Children (pp.1-37). New York: Harvester Wheatsheaf. Siegel, L.S. (1989). IQ is irrelevant to the definition of learning disabilities. Journal of Learning Disabilities, 22, Snowling, M. J. (2000). Dyslexia. Oxford: Blackwell. Stanovich, K.E. (1991). Discrepancy definitions of reading disability: Has intelligence led us astray? Reading Research Quarterly, 26, Stanovich, K. E. (1999). The sociopsychometrics of learning disabilities. Journal of Learning Disabilities, 32 (4), Sternberg, R. J., & Grigorenko, E. L. (2002). Difference scores in the identification of children with Learning Disabilities. It s time to use a different method. Journal of School Psychology, 40 (1), Stuebing, K. K., Fletcher, J. M., LeDoux, J. M. G., Lyon, R., Shaywitz, S.E., & Shaywitz, B. A. (2002). Validity of IQ - Discrepancy classifications of reading disabilities: A metaanalysis. American Educational Research Journal 39, Τάφα, Ε. (1995). Τεστ ανίχνευσης της αναγνωστικής ικανότητας. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Τζουριάδου, Μ., & Μπάρμπας, Γ. (2003). Δυσλεξία: Επιστημονικές αντιφάσεις και παιδαγωγικά αδιέξοδα. Επιστημονική Επετηρίδα της Ψυχολογικής Εταιρείας Βορείου Ελλάδας, 1,

23 Διαγνωστική προσέγγιση της Δυσλεξίας Τρίγκα, Α.Κ. (2004). Ατραπός. Τεστ Αναγνωστικής Ικανότητας. Αθήνα: Wechsler, D. ( 1991). WISC-III, Manual. San Antonio: The Psychological Corporation. Zazzo, R., Gilly, M., & Verba Rad, M. (1977). Νέα μετρική κλίμακα νοημοσύνης, τ.1. (μετάφραση Μ. Βάμβουκας, & Γ.Κ. Παπαγεωργίου). Ηράκλειο: Ψυχοτεχνική. Ζώνιου - Σιδέρη, Α. (1998). Οι ανάπηροι και η εκπαίδευσή τους: Μια ψυχοπαιδαγωγική προσέγγιση της ένταξης. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Ο όρος ταυτοποίηση (identification) συχνά χρησιμοποιείται ως εναλλακτικός του όρου διάγνωση ( diagnosis), από ψυχολογικούς και εκπαιδευτικούς κύκλους, προκειμένου να αποφορτιστεί η όλη διαδικασία από το ιατρογενές φορτίο του όρου διάγνωση. 2. Στην ελληνική βιβλιογραφία έχει επικρατήσει ο όρος μαθησιακές δυσκολίες. Ο όρος «δυσκολίες» αντιστοιχεί μεταφραστικά στον αγγλικό όρο «disabilities». Ο όρος «δυσκολίες» μπορεί να θεωρείται λιγότερο σκληρός, αλλά από πολλές απόψεις δεν είναι ο πιο επιτυχής. Ο ελληνικός όρος «δυσκολίες», με βάση και τη χρήση του στην καθημερινή γλώσσα, παραπέμπει στο επίπεδο της συμπεριφοράς, ενώ ο αγγλικός όρος «disabilities» σε ένα βαθύτερο ψυχολογικό επίπεδο. Συγκριτικά το εννοιολογικό φορτίο του όρου «δυσκολίες» είναι ηπιότερο και δεν αποτυπώνει με ακρίβεια την έννοια που έχει ο αντίστοιχος όρος στην αγγλική γλώσσα (βλ., επίσης, Αγαλιώτης, 2000). Στα ελληνικά, η συνήθης μετάφραση του όρου «disabilities», την τελευταία 10ετία, είναι αναπηρίες (βλ. Ζώνιου -Σιδέρη, 1998). 3. Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι ελλείμματα υπάρχουν και στην επεξεργασία της οπτικής πληροφορίας, που αποδίδεται σε δυσλειτουργία της μεγαλοκυτταρικής οδού (magnocellular pathway) (Galaburda, & Livingstone, Eden, et al., 1996). 4. Έχει καθιερωθεί η νοητική λειτουργικότητα του παιδιού να μετριέται με σταθμισμένα τεστ, τα οποία περιλαμβάνουν ένα επιλεγμένο πλήθος ή συστοιχία «νοητικών δοκιμασιών». Οι επιδόσεις στις δοκιμασίες αυτές καταλήγουν στην εξαγωγή ενός συνοπτικού ποσοτικού δείκτη (ή/και σε επιμέρους ποσοτικούς δείκτες) που, στην ελληνική βιβλιογραφία, φέρει τα εναλλακτικά ονόματα Δείκτης Νοημοσύνης ή Νοητικό Πηλίκο ή IQ (Intelligence Quotient). 5. Άλλοι χαρακτηρισμοί για την ίδια κατάσταση είναι αυτός της «οριακής νοημοσύνης» ή της «μεταιχμιακής διανοητικής λειτουργίας» ( borderline intellectual functioning), συνήθως από επαγγελματίες κλινικών δομών. Η σχολή αυτή δίνει έμφαση στην επίδοση του ατόμου στα IQ τεστ (ή τεστ νοημοσύνης), θεωρώντας ότι τα τεστ αυτά προβλέπουν ικανοποιητικά τη σχολική επίδοση. Σήμερα όμως τα 409

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Βασίλειος Κωτούλας Σχολικός Σύμβουλος 2ης Εκπ. Περ. ΠΕ Καρδίτσας vaskotoulas@sch.gr http://dipe.kar.sch.gr/grss Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Δομή Εισήγησης Ορισμός - Χαρακτηριστικά Βασικές παραδοχές

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Τι είναι Μαθησιακές Δυσκολίες; Καμπύλη Νοημοσύνης Δείκτης Νοημοσύνης ποσοστό % κατηγορία πάνω από

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

«Δυσλεξία» (Ειδική Αναγνωστική Διαταραχή)

«Δυσλεξία» (Ειδική Αναγνωστική Διαταραχή) «Δυσλεξία» (Ειδική Αναγνωστική Διαταραχή) Τι είναι, τι δεν είναι, τι μπορούμε να κάνουμε για το παιδί Παναγιώτης Σίμος, Ph.D. Επίκτητη vs. Αναπτυξιακή δυσκολία ανάγνωσης Δυσλεξία vs. «φτωχή» αναγνωστική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 01-03-2014 (3 Ο ΜΑΘΗΜΑ) Σύνοψη Μαθησιακών Δυσκολιών Διεπιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Δυσλεξία και εκπαιδευτική πράξη

ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Δυσλεξία και εκπαιδευτική πράξη ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ Δυσλεξία και εκπαιδευτική πράξη του Κωνσταντίνου Θώδη * Η εικόνα που προβάλλεται και έχει επικρατήσει για το παιδί με «μαθησιακές δυσκολίες» είναι η εικόνα ενός έξυπνου παιδιού, το

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος: Παιδιά με ειδικές ανάγκες: Διδασκαλία και μάθηση

Τίτλος μαθήματος: Παιδιά με ειδικές ανάγκες: Διδασκαλία και μάθηση Τίτλος μαθήματος: Παιδιά με ειδικές ανάγκες: Διδασκαλία και μάθηση Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1380 Διδάσκων: Βασίλης Στρογγυλός, vstroggilos@uth.gr Είδος Μαθήματος: Επιλογής Εξάμηνο: 7 ο Μονάδες ECTS: 5 Διαδικτυακός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ Educator Certified in Learning Difficulties Screening SYLLABUS. Έκδοση 1.

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ Educator Certified in Learning Difficulties Screening SYLLABUS. Έκδοση 1. ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ Educator Certified in Learning Difficulties Screening SYLLABUS Vellum Global Educational Services A.E. 2015 Έκδοση 1.0 Εξεταστέα Ύλη 2015

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

1. Ορισµός της ΕΓΔ. 2.1. Χαρακτηριστικά της ΕΓΔ

1. Ορισµός της ΕΓΔ. 2.1. Χαρακτηριστικά της ΕΓΔ Ο λόγος είναι ίσως η σηµαντικότερη µορφή έκφρασης όσο για την επικοινωνία αλλά και για την περαιτέρω ανάπτυξη του ανθρώπου από τον προφορικό στον γραπτό λόγο. Γιατί αν ένα παιδί δεν συνειδητοποιήσει πλήρως

Διαβάστε περισσότερα

Δωρεάν επιστημονική καθοδήγηση σε θέματα δυσκολιών μάθησης και προσαρμογής, καθώς και γενικότερα εκπαιδευτικά ζητήματα από καθηγητές του ΠΑΜΑΚ

Δωρεάν επιστημονική καθοδήγηση σε θέματα δυσκολιών μάθησης και προσαρμογής, καθώς και γενικότερα εκπαιδευτικά ζητήματα από καθηγητές του ΠΑΜΑΚ Εγνατίας 156, 54006 Θεσσαλονίκη Γραφείο Τύπου: Μιχάλης Δώσσας Τηλ: 2310.891.311, 6974.487.128 Φαξ: 2310.891.313 Ε-mail: gtypou@uom.gr, mikegd@uom.gr ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Αρ. σελ.: 5 Θεσσαλονίκη, Τρίτη, 10 Μαρτίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

EDU.20 Μια διαδικτυακή πλατφόρμα, ένα περιβάλλον αυτόνομης και διαφοροποιημένης διδασκαλίας και μάθησης στα Αγγλικά στη Δημοτική εκπαίδευση

EDU.20 Μια διαδικτυακή πλατφόρμα, ένα περιβάλλον αυτόνομης και διαφοροποιημένης διδασκαλίας και μάθησης στα Αγγλικά στη Δημοτική εκπαίδευση EDU.20 Μια διαδικτυακή πλατφόρμα, ένα περιβάλλον αυτόνομης και διαφοροποιημένης διδασκαλίας και μάθησης στα Αγγλικά στη Δημοτική εκπαίδευση Ημερίδα για την ενσωμάτωση των ΤΠΕ στην εκπαίδευση, Λεμεσός 23/2/13

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΓΕΝΙΚΑ Βασικός στόχος είναι η ανατροφοδότηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας και ο εντοπισμός των μαθησιακών ελλείψεων με σκοπό τη βελτίωση της παρεχόμενης σχολικής εκπαίδευσης. Ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο Πρόγραμμα: Εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο Πρόγραμμα: Εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΜΕ ΤΙΤΛΟ: «Αξιολόγηση Εκπαιδευτικής Επάρκειας Ανάπτυξη παιδαγωγικών και διδακτικών δεξιοτήτων στη Γενική, Ειδική και Διαπολιτισμική Αγωγή, με έμφαση στην Καινοτομία και

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου:

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου: Γλωσσάρι Αναπηρίας Αντί προλόγου: Το γλωσσάρι συντάχθηκε με κύριο στόχο την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά το σύνδρομο Down, αλλά και τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία. Δυστυχώς η κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning.

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning. ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 info@v-learning.gr www.v-learning.gr Το Κέντρο Δια Βίου Μάθησης ΙΙ ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ & ΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΥΣΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ. Ονοματεπώνυμα: Ηλιάνα Στάμογλου, 4635

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΥΣΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ. Ονοματεπώνυμα: Ηλιάνα Στάμογλου, 4635 ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΥΣΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ Ονοματεπώνυμα: Ηλιάνα Στάμογλου, 4635 Γεωργία Φυντάνη, 4838 Μάθημα: Μαθησιακές Δυσκολίες Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας Αναπηρία: όροι και ορισμοί Η έννοια της διαφορετικότητας Η Αναπηρία στην Αρχαία Ελλάδα Ο Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρει τον τυφλό ποιητή, ο οποίος συχνά ήταν προσκεκλημένος στο παλάτι και είχε την εύνοια

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική αντιμετώπιση δυσλεξικών μαθητών

Παιδαγωγική αντιμετώπιση δυσλεξικών μαθητών Παιδαγωγική αντιμετώπιση δυσλεξικών μαθητών Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Εισαγωγή Η δυσλεξία (dyslexia) είναι ένας σχετικά νέος όρος ο οποίος απασχολεί

Διαβάστε περισσότερα

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία:

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: 1. Η διαφοροποιημένη αντιμετώπιση κατά τη διαδικασία εξέτασης των μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία

Διαβάστε περισσότερα

Ανάργυρος Καραπέτσας, Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας, Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Ανάργυρος Καραπέτσας, Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας, Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος καταρτιζομένων «Πρόγραμμα κατάρτισης στις αναπτυξιακές διαταραχές παιδιών και εφήβων (Συμπτωματολογία Αξιολόγηση Παρέμβαση)». Το Εργαστήριο Νευροψυχολογίας του Παιδαγωγικού

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ 11 ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΛΟΓΟΠΕΔΙΚΩΝ «Γλωσσικές δυσκολίες και γραπτός λόγος στο πλαίσιο της σχολικής μάθησης» Αθήνα, 23 25 Νοεμβρίου 2007 ΔΕΛΤΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ ΓΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ (Να

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 1 επίκτητη και ειδική ή εξελικτική δυσλεξία Η δυσλεξία ως πρόβλημα της ανάγνωσης, διακρίνεται σε δύο μεγάλες

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15. Πρόλογος... 21

Περιεχόμενα. Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15. Πρόλογος... 21 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15 Πρόλογος... 21 1 Eπισκόπηση: H εκπαίδευση των κωφών... 29 Eισαγωγή... 29 Η επίδραση της δημόσιας εκπαίδευσης... 39 Oρισμοί... 44 Απλοί γενικοί ορισμοί...

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 2. Διάρθρωση Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Γενικού Λυκείου

Άρθρο 2. Διάρθρωση Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Γενικού Λυκείου Άρθρο 2 Διάρθρωση Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Γενικού Λυκείου 1. Η Α Τάξη Ημερήσιου Γενικού Λυκείου αποτελεί τάξη αποκλειστικά γενικής παιδείας, στην οποία εφαρμόζεται πρόγραμμα μαθημάτων τριάντα πέντε

Διαβάστε περισσότερα

Master s Degree. www.unic.ac.cy. Μεταπτυχιακό στις Επιστήμες Αγωγής (Εξ Αποστάσεως)

Master s Degree. www.unic.ac.cy. Μεταπτυχιακό στις Επιστήμες Αγωγής (Εξ Αποστάσεως) Master s Degree www.unic.ac.cy Μεταπτυχιακό στις Επιστήμες Αγωγής (Εξ Αποστάσεως) «Σε αυτό το ταξίδι για την ανακάλυψη της γνώσης μας εντυπωσίασε ιδιαίτερα η οργάνωση και το φιλικό κλίμα του Πανεπιστημίου.»

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΧΩΡΑ ΤΩΝ ΛΕΝΟΥ» ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

«Η ΧΩΡΑ ΤΩΝ ΛΕΝΟΥ» ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «Η ΧΩΡΑ ΤΩΝ ΛΕΝΟΥ» ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Τη Δευτέρα 17 Δεκεμβρίου 2007 πραγματοποιήθηκε παρουσίαση του προγράμματος «Η ΧΩΡΑ ΤΩΝ ΛΕΝΟΥ» στο συνεδριακό κέντρο

Διαβάστε περισσότερα

Νομοθεσία Εκπαιδευτικό πλαίσιο

Νομοθεσία Εκπαιδευτικό πλαίσιο Νομοθεσία Εκπαιδευτικό πλαίσιο Μέσα σ αυτό το πλαίσιο, η ειδική αγωγή δεν αποτελεί πλέον έναν εξειδικευμένο κλάδο, αλλά μια ευρεία επιστημονική περιοχή που προσεγγίζεται από διάφορες επιστήμες. Πέρα όμως

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος Σοφία Μπάτσιου Μάρτιος 2012 Να κατανοήσετε το πρόβλημα της νοητικής υστέρησης, τα χαρακτηριστικά των μαθητών με νοητική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 10η: Αυτισμός Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Δυσλεξία & Δυσαριθμησία:

Δυσλεξία & Δυσαριθμησία: 22-23 Νοεμβρίου 2014 Αθήνα Δυσλεξία & Δυσαριθμησία: θεωρητική προσέγγιση, προγράμματα αξιολόγησης και αντιμετώπισης Εισηγήτρια: Δρ Φουστάνα Αγγελική Ειδική Παιδαγωγός, Επιστημονική συνεργάτης ΕΚΠΑ, Ερευνήτρια

Διαβάστε περισσότερα

σκοπός Νευροαναπτυξιακές διαταραχές της σχολικής ηλικίας

σκοπός Νευροαναπτυξιακές διαταραχές της σχολικής ηλικίας ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος σκοπός Να γνωρίσετε τις μορφές των νευροαναπτυξιακών διαταραχών των μαθητών που συναντάμε πιο συχνά στο σχολικό περιβάλλον,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΝΕΟ ΛΥΚΕΙΟ. Αξιολόγηση, Προαγωγή και Απόλυση Μαθητών Γενικού Λυκείου

ΤΟ ΝΕΟ ΛΥΚΕΙΟ. Αξιολόγηση, Προαγωγή και Απόλυση Μαθητών Γενικού Λυκείου ΤΟ ΝΕΟ ΛΥΚΕΙΟ Στους μαθητές που θα φοιτήσουν φέτος στην Α Λυκείου θα αρχίσει να εφαρμόζεται η νέα δομή του λυκείου. Για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση θα μετράει επιπλέον και ο μέσος όρος των

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

1. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

1. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΜΕ ΔΥΣΛΕΞΙΑ Το έντυπο «Φοιτητές με Δυσλεξία» απευθύνεται στην ακαδημαϊκή κοινότητα του Πανεπιστημίου Κρήτης και σχεδιάστηκε στο πλαίσιο της προσπάθειας του Συμβουλευτικού Κέντρου Φοιτητών να ενημερώσει

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (ΔΕ.Π.Σ.ΣΥ.) Βασικό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (ΔΕ.Π.Σ.ΣΥ.) Βασικό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Αθήνα: Κονίτσης 33, 15125 Μαρούσι Τηλ. 210-8063665, 6129290, Fax 210-8062113, e-mail: info@ergastirio.eu Site: www.ergastirio.eu ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα Εισαγωγή Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα κατά τη γλωσσική ανάπτυξη, καθώς η γλωσσική τους συµπεριφορά δεν είναι η αναµενόµενη για τη χρονολογική τους ηλικία (βλέπε, Schwartz, 2008,

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283

ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283 ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283 Αναπτυξιακή Δυσλεξία Παγκόσμια Ομοσπονδία Νευρολογίας το 1968 «μια διαταραχή στα παιδιά τα οποία,

Διαβάστε περισσότερα

Το πρώτο πιστοποιημένο Σεμινάριο διάρκειας 20 ωρών για την επαγγελματική χρήση του WAIS-IV GR

Το πρώτο πιστοποιημένο Σεμινάριο διάρκειας 20 ωρών για την επαγγελματική χρήση του WAIS-IV GR Το πρώτο πιστοποιημένο Σεμινάριο διάρκειας 20 ωρών για την επαγγελματική χρήση του WAIS-IV GR Συνεργασία ΜΟΤΙΒΟ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΕ & ΚΥΠΡΙΑΚΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ στην Κύπρο 9,10&11 Οκτωβρίου 2015 Θα παρέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο Γραμματισμό Περίγραμμα μαθήματος Μαρία Παπαδοπούλου ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΕΩΝ

Εισαγωγή στο Γραμματισμό Περίγραμμα μαθήματος Μαρία Παπαδοπούλου ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΕΩΝ Εισαγωγή στο Γραμματισμό Περίγραμμα μαθήματος Μαρία Παπαδοπούλου ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΕΩΝ 1.. Ενημέρωση για το μάθημα και Εισαγωγή Θεματικές περιοχές, Σύστημα αξιολόγησης. Το πλαίσιο του γραμματισμού. Γραμματισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλείο Αυτοαξιολόγησης

Εργαλείο Αυτοαξιολόγησης Εργαλείο Αυτοαξιολόγησης Οδηγίες [1] Περιεχόμενα [2] 1.0 Αιτιολογία Η διαδικασία αυτοαξιολόγησης περιλαμβάνει παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες (ΕΕΑ), γονείς παιδιών με ΕΕΑ, διευθυντές, εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ» Ακαδημαϊκό έτος 2015-2016. www.psych.uoa.gr

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ» Ακαδημαϊκό έτος 2015-2016. www.psych.uoa.gr Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ» Ακαδημαϊκό έτος 201-2016 www.psych.uoa.gr Πληροφορίες για το ΠΜΣ όπως αυτές αναφέρονται στο σχετικό ΦΕΚ ίδρυσής του και στην Προκήρυξη υποβολής υποψηφιοτήτων:

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Α. Ιωαννίδης

Ανδρέας Α. Ιωαννίδης Η σημασία και δυνατότητα της έγκαιρης διάγνωσης για την Δυσλεξία: θεωρία και πράξη Ανδρέας Α. Ιωαννίδης Laboratory for Human Brain Dynamics Brain Science Institute (BSI), RIKEN Wako, Saitama, Japan & Laboratory

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός διαφοροποιημένης διδασκαλίας

Σχεδιασμός διαφοροποιημένης διδασκαλίας Σχεδιασμός διαφοροποιημένης διδασκαλίας ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΩΝ ΖΩΩΝ Ένας λαγός, ένα πουλί, ένα ψάρι, ένας σκίουρος, μια πάπια και διάφορα άλλα ζώα αποφάσισαν να ανοίξουν ένα σχολείο. Συστήθηκε λοιπόν μια επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Διαφορική Διάγνωση Παιδιών με Μαθησιακές Διαταραχές

Διαφορική Διάγνωση Παιδιών με Μαθησιακές Διαταραχές Διαφορική Διάγνωση Παιδιών με Μαθησιακές Διαταραχές Τιμόθεος Κ. Παπαδόπουλος Τμήμα Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου Εισαγωγή Τα παιδιά που αποτυγχάνουν στο σχολείο, παρά το γεγονός ότι έχουν τυπική νοημοσύνη,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Περιγραφή Συμβουλευτικής ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των Συμβουλευτικών Κέντρων. Τα Συμβουλευτικά Κέντρα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΔΕΠ-Υ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΔΕΠ-Υ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΔΕΠ-Υ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ A. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Συντονιστές: Κατερίνα Μανιαδάκη και Ευθύμιος Κάκουρος Συνολική διάρκεια: επτά μήνες

Διαβάστε περισσότερα

8 Μαϊου 2010 - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Δ ρ. Εµµανουηλίδου Καλλιόπη. Βιωµατικό σεµινάριο: Δ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΓΧΟΥΣ

8 Μαϊου 2010 - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Δ ρ. Εµµανουηλίδου Καλλιόπη. Βιωµατικό σεµινάριο: Δ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΓΧΟΥΣ Βιωµατικό σεµινάριο: Δ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΓΧΟΥΣ 8 Μαϊου 2010 - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Επιστηµονικά υπεύθυνη: Δ ρ. Εµµανουηλίδου Καλλιόπη MEd, MEd, MSc, Cert.Couns., PhD Επιστηµονική συνεργάτης Α.Π.Θ.! Δ ιοργάνωση: Χορηγός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ 7 ο ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΥ3 ΕΞΑΜΗΝΟΣΠΟΥΔΩΝ Α ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΙΙ ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Γ ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση

Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση Η πρωτοφανής κρίση που πλήττει τα τελευταία χρόνια τη χώρα μας είναι βέβαιο ότι θα καταστήσει σύντομα

Διαβάστε περισσότερα

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Tony Attwood Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Το παιδί με σύνδρομο Asperger δεν παρουσιάζει το ίδιο προφίλ συμπεριφοράς και μαθησιακών ικανοτήτων με το παιδί που εμφανίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΥ & ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ Διάγνωση & Παρέμβαση

ΔΕΠΥ & ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ Διάγνωση & Παρέμβαση Επιμορφωτικό Πρόγραμμα ΙΩΑΝΝΙΝΑ ΔΕΠΥ & ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ Διάγνωση & Παρέμβαση Προσκεκλημένη Ομιλήτρια Ζηκοπούλου Όλγα Ψυχολόγος Υπ. Διδ. Πανεπιστημίου Μακεδονίας Πιστοποιημένο Κέντρο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ. ΠΕΛΑΓΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Πτυχιούχος Φιλόλογος

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ. ΠΕΛΑΓΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Πτυχιούχος Φιλόλογος ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΠΕΛΑΓΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Πτυχιούχος Φιλόλογος ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

«ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ-ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ»

«ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ-ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ» «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ-ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ» Σας γνωρίζουμε ότι σύμφωνα με την Αρ.13 η /25-06-2014 Συνέλευση του Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ, εγκρίθηκε η τροποποίηση συμπλήρωση

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Β ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή Αναφορικών Προτάσεων στην Αναπτυξιακή Δυσλεξία

Παραγωγή Αναφορικών Προτάσεων στην Αναπτυξιακή Δυσλεξία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ «ΕΡΕΥΝΑ ΑΠΟ ΜΑΘΗΤΕΣ» ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2015 ΕΝΤΥΠΑ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ Ή ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ «ΕΡΕΥΝΑ ΑΠΟ ΜΑΘΗΤΕΣ» ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2015 ΕΝΤΥΠΑ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ Ή ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ «ΕΡΕΥΝΑ ΑΠΟ ΜΑΘΗΤΕΣ» ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2015 ΕΝΤΥΠΑ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ Ή ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ Oι ερευνητικές εργασίες ή οι προτάσεις πρέπει να συμπληρωθούν σε ειδικά

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Διαφοροποιημένη διδασκαλία: Τι, Πώς, Γιατί

Διαφοροποιημένη διδασκαλία: Τι, Πώς, Γιατί Διαφοροποιημένη διδασκαλία: Τι, Πώς, Γιατί Επιμέλεια: Μαρία Λαζαρίδου Σχολική Σύμβουλος 14 ης Περιφέρειας Π.Ε. Θεσσαλονίκης 3 Μαρτίου 2015-13 ο Δημ. Σχολείο Σταυρούπολης Ενεργός συμμετοχή Καλλιέργεια των

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ -9900 3 η Εισήγηση

ΜΕ -9900 3 η Εισήγηση ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΕ9900 ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Έρευνα και Συγγραφή Βασιλική Ζήση, PhD

Διαβάστε περισσότερα

επιστημονική ημερίδα: εγκαταστάσεις New York College 9 Μαΐου 2009 - ΑΘΗΝΑ

επιστημονική ημερίδα: εγκαταστάσεις New York College 9 Μαΐου 2009 - ΑΘΗΝΑ επιστημονική ημερίδα: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ εγκαταστάσεις New York College 9 Μαΐου 2009 - ΑΘΗΝΑ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΗΜΕΡΙΔΑΣ Επιστημονική Επιμέλεια: Δρ Εμμανουηλίδου

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Λαδιάς Αναστάσιος, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής Β Αθήνας Μπέλλου Ιωάννα, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Του Γρηγόρη Κωνσταντόπουλου, 11/4/2015 Α. ΚΡΙΤΙΚΗ - ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΤΑΘΕΝΤΟΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Στις βασικές αδυναμίες όλων των προηγούμενων συστημάτων πρόσβασης

Διαβάστε περισσότερα

Το Νέο Λύκειο Σχολικό έτος 2014-2015

Το Νέο Λύκειο Σχολικό έτος 2014-2015 Το Νέο Λύκειο Σχολικό έτος 2014-2015 Η δομή του νέου Λυκείου Α Λυκείου Τάξη Γενικής Παιδείας Β Λυκείου Γενική Παιδεία Δύο (2) ομάδες Προσανατολισμού Γ Λυκείου Γενική Παιδεία Τρεις (3) ομάδες Προσανατολισμού

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 Οι εισηγήσεις, που παρουσιάζονται πιο κάτω είναι ενδεικτικές και δεν

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο Προσκήνιο 1 Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Δημήτρης Σπανός 1 dimitris.spanos@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή. 1. Θέματα εκπαίδευσης και αγωγής. 2. Θέματα μάθησης και διδασκαλίας. 3. Ειδική διδακτική και πρακτική άσκηση.

1. Εισαγωγή. 1. Θέματα εκπαίδευσης και αγωγής. 2. Θέματα μάθησης και διδασκαλίας. 3. Ειδική διδακτική και πρακτική άσκηση. ΔΙATMHMATΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ (ΠΠΔΕ) ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ (Απόσπασμα από τα Πρακτικά της 325 ης /08-05-2014 Τακτικής Συνεδρίασης της Συγκλήτου

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Τι είναι το PeLe; Το PeLe είναι ένα διαδικτυακό περιβάλλον που ενθαρρύνει την αξιολόγηση στο πλαίσιο της ομότιμης συνεργατικής μάθησης και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

Aντιμετωπίζοντας τις δυσκολίες στην Πρώτη Ανάγνωση και Γραφή

Aντιμετωπίζοντας τις δυσκολίες στην Πρώτη Ανάγνωση και Γραφή Aντιμετωπίζοντας τις δυσκολίες στην Πρώτη Ανάγνωση και Γραφή Πηλείδου Κωνσταντίνα Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ 10 ης Εκπαιδευτικής Περιφέρειας https://pileidou. wordpress.com / Θεωρητικές παραδοχές 1. «Δεν μαθαίνουν

Διαβάστε περισσότερα