«Η Αριστοτελική Τελεολογία», Ἀριστοτέλης, Περὶ Ζῴων Μορίων, 640a b.4 «Μια φιλοσοφική θεώρηση ενός βιολογικού αριστοτελικού έργου»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Η Αριστοτελική Τελεολογία», Ἀριστοτέλης, Περὶ Ζῴων Μορίων, 640a.10-640b.4 «Μια φιλοσοφική θεώρηση ενός βιολογικού αριστοτελικού έργου»"

Transcript

1 «Η Αριστοτελική Τελεολογία», Ἀριστοτέλης, Περὶ Ζῴων Μορίων, 640a b.4 «Μια φιλοσοφική θεώρηση ενός βιολογικού αριστοτελικού έργου» Τσανακτσίδου Μάρθα, Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Φιλοσοφίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ι. Εισαγωγή Κείμενο: «Δεῖ δὲ μὴ λεληθέναι καὶ πότερον προσήκει λέγειν ὥσπερ οἱ πρότερον ἐποιοῦντο τὴν θεωρίαν πῶς ἕκαστον γίγνεσθαι πέφυκε μᾶλλον ἢ πῶς ἔστιν. Οὐ γάρ τι μικρὸν διαφέρει τοῦτο ἐκείνου. Ἔοικε δ ἐντεῦθεν ἀρκτέον εἶναι καθάπερ καὶ πρότερον εἴπομεν ὅτι πρῶτον τὰ φαινόμενα ληπτέον περὶ ἕκαστον γένος εἶθ οὕτω τὰς αἰτίας τούτων λεκτέον καὶ περὶ γενέσεως μᾶλλον γὰρ τάδε συμβαίνει καὶ περὶ τὴν οἰκοδόμησιν ἐπεὶ τοιόνδ ἐστὶ τὸ εἶδος τῆς οἰκίας ἢ τοιόνδ ἐστὶν ἡ οἰκία ὅτι γίνεται οὕτως. Ἡ γὰρ γένεσις ἕνεκα τῆς οὐσίας ἐστίν ἀλλ οὐχ ἡ οὐσία ἕνεκα τῆς γενέσεως» (640 a 10 19). Μετάφραση: «Πρέπει, επίσης, να μην παραβλέψουμε το ερώτημα για το ποιος από τους δύο τρόπους έρευνας είναι κατάλληλος να συζητήσουμε: πρώτον με ποια διαδικασία γεννιέται το κάθε ον, όπως έκαναν αντικείμενο θεωρητικής μελέτης οι προηγούμενοι φιλόσοφοι σε μεγαλύτερο βαθμό, ή πώς είναι. Διότι αυτή η μέθοδος διαφέρει (υπερέχει) ουσιαστικά συγκριτικά με την πρώτη. Όπως αναφέραμε και προηγουμένως είναι σκόπιμο, πρωταρχικά να διευκρινίσουμε τα φαινόμενα που παρατηρούνται σε κάθε γένος και μετά να προσδιορίσουμε τις αιτίες τους. Λογική, επομένως, κατάληξη είναι ότι πρέπει να ξεκινήσουμε με τα όντα όπως παρατηρούνται στην πραγματικότητα όταν έχει ολοκληρωθεί το τέλος τους και ο Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

2 ίδιος τρόπος διερεύνησης εφαρμόζεται στο θέμα που σχετίζεται με την διαδικασία της μεταβολής ενός ζωντανού οργανισμού (της γέννησης). Tα προηγούμενα συμβαίνουν κατ εξοχήν στην τέχνη της οικοδομικής, δηλαδή πρέπει να παρατηρηθεί η μορφή της οικίας την στιγμή της τελείωσής της, επειδή το είδος της οικίας είναι τέτοιο ή η οικία είναι τέτοιου είδους, διότι γίνεται σύμφωνα με την αρχή ή την αιτία της μορφής που εμπεριέχεται στο πνεύμα του ανθρώπου. Επιπλέον, γιατί η διαδικασία της γέννησης υπάρχει με σκοπό την ουσία κι όχι η ουσία χάριν της διαδικασίας 1». Σημαντική θέση στα βιολογικά έργα του Αριστοτέλη κατέχει η έννοια της τελεολογίας. Τα πάντα υπηρετούν την έννοια του τέλους, του ου ένεκα της αριστοτελικής φιλοσοφίας, δηλαδή το σκοπό που επιδιώκει ένα ον αλλά και το μέσο που μεταχειρίζεται το ον για να πετύχει το σκοπό του. Η έννοια αυτή δεσπόζει στο σύνολο της αριστοτελικής φιλοσοφίας μαζί με τις πρωταρχικές έννοιες του δυνάμει, του ενεργεία, του λόγου, της εντελέχειας, των τεσσάρων αιτιών, της γένεσης, της ουσίας, του σπέρματος, της αναγκαιότητας, του καλού που συμπίπτει με το αγαθόν και το ένεκα ου, της αναλογίας τέχνης-φύσης. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται οι έννοιες της θεωρίας, 2 της αρχής, του αυτόματου, της τύχης. Συγκεκριμένα, για την κατανόηση της Αριστοτελικής τελεολογίας, τα βιολογικά έργα αποδεικνύονται ιδιαίτερα χρήσιμα, εφόσον το πρωταρχικό αντικείμενο της τελεολογικής εξήγησης για τον Αριστοτέλη είναι η ανάπτυξη, οι δομές και οι δραστηριότητες ων έμβιων όντων. 3 1 Οι μεταφράσεις των αρχαίων αποσπασμάτων ανήκουν στη συγγραφέα. 2 Η θεωρία εξετάζει την αιτία, το διότι των πραγμάτων, είναι ανεξάρτητη από οποιαδήποτε πρακτική σκοπιμότητα και χρήση της γνώσης. Αποτελεί αυτοσκοπό και ελευθερία της γνώσης από οποιαδήποτε πρακτική εφαρμογή. Ο ιδεώδης βίος έγκειται στην ενέργεια που ανταποκρίνεται στην αρετή της σοφίας. Η τέλεια ευδαιμονία είναι η θεωρητική. Στόχος της θεωρίας είναι η θέαση της αλήθειας για το αιώνιο όν και αντιστοιχεί με τον τέλειο φιλοσοφικό βίο. Η θεωρία δεν υπόκειται στην τύχη και είναι η δραστηριότητα που ταιριάζει στο ανθρώπινο όν. Σε ελάχιστους δίνεται η δυνατότητα αυτή, ενώ στους υπόλοιπους ταιριάζει να θέτουν ως σκοπό την ευπραξία. Εξάλλου και αυτοί που θα θέσουν ως στόχο την θεωρία δεν πρέπει να παραμελήσουν το ευ πράττειν. Αυτός είναι ο λόγος που θέτει δεύτερο στην ιεραρχία της ευδαιμονίας τον ενάρετο βίο στο πλαίσιο της πολιτικής, η οποία ορίζεται ως η μέγιστη αρχιτεκτονική, καθώς η ευδαιμονία της κοινωνίας είναι διαφορετική. Ωστόσο σε θέματα ηθικής προτιμάται ο έμπειρος παρά ο ειδώς του οποίου η γνώση είναι ανώτερη. 3 Τα έμβια όντα είναι κατεξοχήν ουσίες. Για να μελετήσει ο φιλόσοφος ένα φυσικό όν πρέπει να αρχίσει από την μορφή του που είναι και το τέλος του. Το καθ έκαστον αντιτίθεται στο γένος και είναι το μόνο που ισχύει πραγματικά. Ο Αριστοτέλης ασχολείται με το καθ έκαστον κι όχι με τα καθόλου, δηλώνοντας έτσι την διαφοροποίησή του από την πλατωνική θεωρία. Η έρευνα πρέπει να αρχίσει από την αισθητή πραγματικότητα, το τόδε τι, το καθ έκαστον και τον συγκεκριμένο ζωντανό οργανισμό. Για Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

3 Ο Αριστοτέλης εκθέτει συνοπτικά με την προεξαγγελτική γενική ρήση πῶς ἔστιν, που αποτελεί συνώνυμο όρο της ουσίας, του είδους, της μορφής, την αντίθεση μεταξύ των προγενέστερων μηχανιστών φιλοσόφων και της τελεολογικής θεώρησης, που διέπει το σύνολο του έργου του και αποτελεί τον πυρήνα της φιλοσοφίας του. Η διάρθρωση της παραγράφου επιδέχεται την διαζευκτική αυτή εκδοχή καθώς διαγράφεται μια διχοτόμηση σε δυο διαμετρικά και ταυτόχρονα αντιθετικά μέλη. Η εισαγωγή υπηρετεί αυτήν την αντίστιξη καθώς τα δυο αυτά αντιθετικά ερωτήματα, γενικά διατυπωμένα, τίθενται το ένα δίπλα στο άλλο και προβάλλουν επιγραμματικά την αντιδιαστολή προς την υλιστική ερμηνεία καθώς από την αρχή γίνεται αναφορά στους πρότερους με προφανή σκοπό να καταδειχθεί ότι το γίγνεσθαι πέφυκε, η λειτουργία της φύσης, υφίσταται με διαφορετικό τρόπο στον Αριστοτέλη. 4 Το πρώτο ερώτημα που ερευνητικά ανακύπτει βρίσκεται στο πρώτο σκέλος και δηλώνει τον πρωταγωνιστικό ρόλο της ύλης. Η μηχανιστική ερμηνεία διατείνεται ότι η φύση των υλικών στοιχείων είναι καθοριστική για την δημιουργία των έμβιων όντων. Οι υλιστές φιλόσοφοι εξηγούν την ύπαρξη των ειδών και γενικά την κανονικότητα που υπάρχει στην φύση στηριζόμενοι αποκλειστικά στην φύση των διάφορων υλικών και στον τρόπο που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. 5 Το δεύτερο ερώτημα συμπυκνώνεται στην φράση πῶς ἔστιν. Με αυτό αποκρυσταλλώνεται η φιλοσοφική σκέψη του Αριστοτέλη η οποία προβάλλει την πρωτοκαθεδρία της μορφής και δηλώνει ότι σε ένα έμβιο oν η μορφή είναι ενσωματωμένη στην πραγματικότητα και αποτελεί το τελικό προϊόν των τεσσάρων τον Αριστοτέλη δεν υπάρχει πραγματικότητα χωρίς την ύπαρξη των αισθητών πραγμάτων. Τα καθολικά γνωρίσματα υπάρχουν μέσα στα συγκεκριμένα όντα, δεν μπορούν να χωριστούν από αυτά και να έχουν αυθύπαρκτη υπόσταση. 4 Στα Μετά τα Φυσικά (1015a) συναντάμε την ίδια έκφραση που αποδίδεται στους προηγούμενους φιλοσόφους, η οποία συνδέεται με τους αναγκαίους υλικούς παράγοντες. Ο ίδιος όρος, το γίγνεσθαι, χρησιμοποιείται από τον Αριστοτέλη με διαφορετικό τρόπο για να προτείνει ότι η μορφική αιτία, η δύναμη και η κατευθυντήρια πορεία της εξέλιξης που διέπει το γίγνεσθαι, δίνει την εσωτερική συνοχή, είναι η αρχή της πραγματικότητας, ενώ η ύλη είναι η αρχή της δυνατότητας. Το γίγνεσθαι για τους προγενέστερους φιλόσοφους ταυτίζεται με τους υλικούς παράγοντες. Ένα όν δεν έχει αποκτήσει την φύση του εάν δεν έχει αποκτήσει την μορφή του. Η φύση για τον Αριστοτέλη είναι η ολοκληρωμένη μορφή, το είδος ενός πράγματος. 5 Ο Αριστοτέλης αντιτίθεται στον υλισμό αφενός των υλοζωιστών αλλά και των συνειδητών ατομικών. Ο υλισμός περιστέλλει την πραγματικότητα σε στοιχεία ή σε άτομα που συγκρούονται μεταξύ τους. Ο Δημόκριτος λ.χ. αποδίδει τα βιολογικά φαινόμενα σε φυσικές αιτίες. Προτείνει μια μηχανιστική εξήγηση των βιολογικών φαινομένων και απορρίπτει το ότι ο κόσμος έχει δημιουργηθεί για κάποιο σκοπό. Ο Αριστοτέλης όμως τον μέμφεται γιατί αφαιρεί από τη φύση τη σκοπιμότητα το οὗ ἕνεκα. Για τον Αριστοτέλη όμως το όλον, το τέλειον είναι κάτι νέο σε σχέση με τα μέρη. Όλα τα μέρη συνεργούν προς ένα ορισμένο σκοπό. Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

4 αιτιών. Η συμπυκνωμένη αυτή προβολή σκοπεύει άμεσα στην παρουσίαση του γίγνεσθαι που συνίσταται στην πραγμάτωση μιας δυνατότητας καθώς μέσα από την μορφοποίηση η ύλη ως αρχή της δυνατότητας γίνεται ενεργεία. Η μορφή για τον Αριστοτέλη είναι η πραγματικότητα, ενώ η ύλη είναι η δυνατότητα 6. Το πρώτο πόρισμα αποτελεί κατά κάποιο τρόπο τη θέση της Αριστοτελικής σκέψης για την μορφή. Τα υποκείμενα της δυάδας (ύλη-μορφή) αυτής συγκρούονται, καθώς ξεκινούν από την ίδια αφετηρία αλλά διαφοροποιούνται. Στην συγκεκριμένη περίπτωση η φύση είναι η δύναμη που δρα, τακτοποιεί και θέτει νόμους. Το φυσικό γίγνεσθαι για τους μηχανιστές δεν έχει καθολική σκοπιμότητα και απουσιάζει η έννοια της φύσης ως κατευθυντήριας δύναμης. Ειδικότερα τα όντα του βιολογικού γίγνεσθαι είναι αποτελέσματα μηχανιστικών διεργασιών, ενώ τα όντα για τον Αριστοτέλη έχουν από τη φύση τους την αρχή της κίνησής τους. Το γίγνεσθαι στο χώρο της αριστοτελικής φυσικής και της βιολογίας αποτελεί τη μετάβαση από μια φύση που βρίσκεται σε μια απλή προδιάθεση σε μια φύση που έχει φτάσει στην ολοκλήρωσή της, έχει φτάσει δηλαδή στην ολοκληρωμένη της μορφή. Στον άνθρωπο για παράδειγμα η αληθινή ουσία και μορφή δεν βρίσκεται στο παιδί αλλά στον ενήλικο που η ανάπτυξή του έχει ολοκληρωθεί. 7 Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη σε κάθε γένεση, σε ό,τι δηλαδή παίρνει μορφή, υπόκειται πάντα ως βάση κάποιο υλικό, ένα υποκείμενο, δηλαδή ένα υπόβαθρο που χωρίς αυτό η γένεση είναι αδιανόητη. Το προϊόν που προκύπτει με τη γένεση ενός φυσικού ή τεχνητού όντος δεν είναι ούτε ύλη ούτε μορφή αλλά ο συγκεκριμένος σύνδεσμος ύλης και μορφής. Για την ύπαρξη ενός όντος η ύλη αποτελεί τη δυνατότητα της πραγμάτωσής του, ενώ η μορφή την ενεργό παρουσία του. Η γένεση ενός όντος είναι μετάβαση από τη δυνατότητα της πραγμάτωσής του στην ενεργό παρουσία του. Η μορφή δεν είναι ένας απλός αισθητός τύπος του όντος αλλά η αρχή που προσδιορίζει ποιοτικά το όν και που ενεργεί για να είναι 6 Ἀριστ. Μ.τ.φ. 1032b: «εἶδος δὲ λέγω τὸ τί ἦν εἶναι ἑκάστου καὶ τὴν πρώτην οὐσίαν» 7 Η σκέψη αυτή μεταφέρεται και σε άλλους τομείς που χαρακτηρίζονται από βιολογική νομοτέλεια. Στην Ποιητική αναφέρεται ότι η τραγωδία εξελίχθηκε από τον Αισχύλο, συνεχίσθηκε με τον Σοφοκλή και κατέληξε στον Ευριπίδη, όπου απέκτησε την ολοκληρωμένη της μορφή, το είδος της και έτσι πραγμάτωσε τις δυνατότητες που ενυπήρχαν σε αυτήν. Βιολογική νομοτέλεια υπάρχει και στα Πολιτικά. Στο πρώτο βιβλίο των πολιτικών υπάρχει μια διαρκής βιολογική προοπτική, αφού ο σκοπός των ατελέστερων κοινωνικών μορφωμάτων, δηλαδή της οικίας και της κώμης, είναι η πόλη η οποία είναι τέλεια και κλείνει μέσα της τον εξελικτικό κύκλο. Η πόλη δηλαδή προηγείται γιατί έχει αποκτήσει την ολοκληρωμένη της μορφή. Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

5 αυτό που είναι. Μορφή δεν είναι απλώς το σχήμα αλλά η δύναμη που δίνει το σχήμα, η οποία διαμορφώνει ένα απλό υλικό σε μια ειδική μορφή για ένα σκοπό. Είναι η πραγματοποίηση μιας λανθάνουσας ικανότητας της ύλης. Στη φύση η μορφή ενεργεί η ίδια σκόπιμα μέσα στο φυσικό όν για την πραγμάτωσή της γιατί είναι σύμφυτη με την ύλη και η αιτία της ύπαρξής της ταυτίζεται με το σκοπό της πραγμάτωσης. Στην έννοια της μορφής ενυπάρχει η έννοια του σκοπού. Η μορφή είναι εντελέχεια 8. Στα βιολογικά έργα του Αριστοτέλη η ποιητική και η τελική αιτία ταυτίζονται λογικά με τη μορφική αιτία. Συμπερασματικά ύλη και μορφή είναι δυο παράγοντες των οποίων ένωση συνιστά το γίγνεσθαι. Η ύλη είναι η δυνατότητα σχηματισμού της ουσίας και αυτό σημαίνει ότι είναι το δυνάμει ον. Στον αντίποδα βρίσκεται η μορφή που είναι το ενεργεία ον. Ύλη και Μορφή δεν διαχωρίζονται. Κάθε γένεση είναι μια μετάβαση από τη δυνατότητα στην ενέργεια, εξέλιξη από το δυνάμει ον στο ενεργεία ον, από την κατάσταση του δυνατού, της σπερματικής προδιάθεσης στην πλήρη πραγμάτωση, στην τέλεια ανάπτυξη, στην εντελέχεια. Αυτήν την μετάβαση ο Αριστοτέλης την ορίζει ως κίνηση. Αυτή η μετάβαση όμως από τη δυνατότητα στην ενέργεια προϋποθέτει την οντολογική προΰπαρξη της ενέργειας, γιατί αυτή είναι το όλον, το τέλειον. Το αναλλοίωτο της μορφής εκφράζεται με τον χαρακτηριστικό όρο τὸ τί ἦν εἶναι. Όπως έχει ειπωθεί, η έννοια της μορφής ενυπάρχει στην έννοια του σκοπού. Ένα φαινόμενο μπορεί να εξηγηθεί όταν αποδειχθεί η σχέση του με έναν ορισμένο σκοπό. Μόνο η τελεολογική εξήγηση της φύσης φανερώνει την αληθινή ουσία των όντων. Αποδεικνύει ότι εκείνο στο οποίο το γίγνεσθαι είναι το τελευταίο είναι πρώτο λογικά, επειδή μέσω αυτού ορίζουμε τα πράγματα 9. Με την εντελέχεια ως τελική αιτία το γίγνεσθαι της φύσης αποκτά νόημα. Αυτό σημαίνει ότι όλα τα μέρη ενός ανθρώπου π.χ. συνεργούν προς ένα ορισμένο τελικό αποτέλεσμα. Η έννοια της μορφής-είδους δηλώνει κάτι περισσότερο από την εξωτερική μορφή ενός πράγματος εκφράζει την εσωτερική φύση ενός πράγματος που αποδίδεται στον ορισμό του. Η μορφή και το είδος δηλώνουν τη νοητή συγκρότηση ενός πράγματος. Ετυμολογικά το συμπέρασμα αυτό επιβεβαιώνεται, ο όρος είδος 8 Ἀριστ. Π. Ψυχ. 412a: «ἔστι δ ἡ μὲν ὕλη δύναμις τὸ δ εἶδος ἐντελέχεια» 9 Ἀριστ. Ἠθ. Εὐδ. «τέλος δ ἐστὶ τὸ οὗ ἕνεκα» Πρβλ. Ἀριστ. Ἠθ. Εὐδ. 1218b.12 και Ἀριστ. Π. Ζῴ. μορ. 640a.36. και Ἀριστ. Φυσικ. 200a.15. Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

6 προέρχεται από το ρήμα εἴδω και υφίσταται ως παράγωγο του ρήματος ὁρῶ το οποίο δηλώνει την εξωτερική μορφή αλλά και ως παράγωγο του ρήματος οἶδα το οποίο έχει την έννοια ότι γνωρίζω κάτι κατόπιν σκέψης και συλλογισμού 10. Έτσι, οι όροι λόγος ή ορισμός και τὸ τί ἦν εἶναι ή οὐσία χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα του όρου είδος. Η μορφή νοείται όχι ως απλός αισθητός τύπος του όντος αλλά ως αρχή που προσδιορίζει ποιοτικά το ον και που ενεργεί για να είναι αυτό που είναι. Στον κόσμο της φύσης ανήκει ό,τι κινείται και κλείνει μέσα του την αρχή της κίνησής του. Η φύση ορίζεται ως αρχή κίνησης και μεταβολής. Αυτό επισφραγίζεται από τον αριστοτελικό ορισμό της κίνησης: (Ἀριστ. Φυσικ. 200b.12-15) «Ἐπεὶ δ ἡ φύσις μέν ἐστιν ἀρχὴ κινήσεως καὶ μεταβολῆς ἡ δὲ μέθοδος ἡμῖν περὶ φύσεώς ἐστι δεῖ μὴ λανθάνειν τί ἐστι κίνησις ἀναγκαῖον γὰρ ἀγνοουμένης αὐτῆς ἀγνοεῖσθαι καὶ τὴν φύσιν». Ο παράγοντας που κυριαρχεί στις φυσικές διαδικασίες είναι η μορφή. Στην ύλη προστίθεται η μορφή η οποία ειδο-ποιεί την ύλη και μέσω αυτής ορίζουμε τα πράγματα σε αντίθεση με την πρώτη μέθοδο (τη μηχανιστική μέθοδο) που αγνοεί τη μορφή και την καθορισμένη σκοπιμότητα 11. Το κάθε όν είναι μορφή, η πραγματικότητα ενός όντος αποτελείται από κάτι που ήταν η ύλη του, από κάτι που προϋπήρχε στην ύλη του. Η ύλη συνιστά την δυνατότητα της μορφής, ενώ η μορφή είναι η ουσία, η τελειωμένη πραγματικότητα της ύλης. Για να μελετήσει ένας φυσικός ένα φύσει ον πρέπει να αρχίσει από τη μορφή του, που είναι το τέλος του. Στην περίπτωση της αναπαραγωγής του ανθρώπου το ποιητικό αίτιο ταυτίζεται με το ειδικό και το τελικό αίτιο. Η μορφή πρέπει να είναι ενσωματωμένη στην ύλη, δηλαδή σε κάθε ατομική περίπτωση. Κάθε πραγματοποίηση της μορφής σε ύλη είναι το επίτευγμα των τεσσάρων αιτιών. 12 Η ύλη δηλαδή ορέγεται την μορφή και μορφώνεται από αυτήν. 10 Αυτό το επιχείρημα αποτελεί παρατήρηση του Ross D. (σελ. 112, Aristotle, London, 1923) αλλά και επικυρώνεται ετυμολογικά από τον Αόριστο Β του ρήματος ὁράω-ῶ εἶδον, πρβλ. Σταματάκου Ι. Λεξικόν Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης, σελ. 304 Δεδεμάνδη, Αθήνα 1972 και Liddell H. Scott R., Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης, Τ. 3, σελ. 341, Τ. 2 σελ. 26, Σιδέρης, Αθήνα 1907 και Greek- English Lexicon, σελ. 398, Liddell H. Scott R. (eds), based on the german work of Francis Passow, Harper & Brothers, New York Ἀριστ. Π. ζῴ. Μορ. 640b.29: «Ἡ γὰρ κατὰ τὴν μορφὴν φύσις κυριωτέρα τῆς ὑλικῆς φύσεως.» Ἀριστ. Π. ζῴ. γεν. 335b.35: «Ὥστε καὶ οὗτοι διὰ τοῦτο λέγουσιν οὐκ ὀρθῶς καὶ ὅτι παραλείπουσι τὴν κυριωτέραν αἰτίαν ἐξαιροῦσι γὰρ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ τὴν μορφήν.» 12 «Γνωρίζω κάτι» στον Αριστοτέλη σημαίνει ότι το γνωρίζω μέσω των αιτιών του. Το τελικό αίτιο ή το ου ένεκα είναι ο αντικειμενικός σκοπός προς τον οποίο μια διαδικασία γένεσης προχωράει και χάριν του οποίου προχωράει ο λόγος. Το τελικό αίτιο στο αριστοτελικό corpus εξομοιώνεται με το βέλτιον ή Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

7 Σε πιο σύνθετες οντότητες όπως, για παράδειγμα, ο άνθρωπος το είδος ταυτίζεται με το έργο. ΙΙ. Επιχειρήματα υπέρ της προτεραιότητας της μορφής «Διόπερ Ἐμπεδοκλῆς οὐκ ὀρθῶς εἴρηκε λέγων ὑπάρχειν πολλὰ τοῖς ζῴοις διὰ τὸ συμβῆναι οὕτως ἐν τῇ γενέσει οἷον καὶ τὴν ῥάχιν τοιαύτην ἔχειν ὅτι στραφέντος καταχθῆναι συνέβη ἀγνοῶν πρῶτον μὲν ὅτι δεῖ τὸ σπέρμα τὸ συνιστὰν ὑπάρχειν τοιαύτην ἔχον δύναμιν εἶ τα ὅτι τὸ ποιῆσαν πρότερον ὑπῆρχεν οὐ μόνον τῷ λόγῳ ἀλ λὰ καὶ τῷ χρόνῳ γεννᾷ γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἄνθρωπον ὥστε διὰ τὸ ἐκεῖνον τοιόνδ εἶναι ἡ γένεσις τοιάδε συμβαίνει τῳδί. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν αὐτομάτως δοκούντων γίνεσθαι καθά περ καὶ ἐπὶ τῶν τεχναστῶν ἔνια γὰρ καὶ ἀπὸ ταὐτομάτου γίνεται ταὐτὰ τοῖς ἀπὸ τέχνης οἷον ὑγίεια. Τῶν μὲν οὖν προϋπάρχει τὸ ποιητικὸν ὅμοιον οἷον ἀνδριαντοποιητική οὐ γὰρ γίνεται αὐτόματον. Ἡ δὲ τέχνη λόγος τοῦ ἔργου ὁ ἄνευ τῆς ὕλης ἐστίν. Καὶ τοῖς ἀπὸ τέχνης τὰ ἀπὸ τύχης ὁμοίως ὡς γὰρ ἡ τέχνη ἔχει οὕτω γίνεται. Διὸ μάλιστα μὲν λεκτέον ὡς ἐπειδὴ τοῦτ ἦν τὸ ἀνθρώπῳ εἶναι διὰ τοῦτο ταῦτ ἔχει οὐ γὰρ ἐνδέχεται εἶναι ἄνευ τῶν μορίων τούτων. Εἰ δὲ μή ὅτι ἐγγύτατα τούτου καὶ ἢ ὅλως (ὅτι ἀδύνατον ἄλλως) ἢ καλῶς γε οὕτως. Ταῦτα δ ἕπεται. Ἐπεὶ δ ἐστὶ τοιοῦτον τὴν γένεσιν ὡδὶ καὶ τοιαύτην συμβαίνειν ἀναγκαῖον. Διὸ γίνεται πρῶτον τῶν μορίων τόδε εἶτα τόδε. Καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον ὁμοίως ἐπὶ πάντων τῶν φύσει συνισταμένων» (640 a b 4). Μετάφραση: το αγαθόν. Το ποιητικό αίτιο είναι ο παράγοντας που είναι υπεύθυνος για το γεγονός ότι η διαδικασία τέθηκε σε κίνηση. Η μορφή είναι υπεύθυνη για τον χαρακτήρα της πορείας και ισοδυναμεί με τον λόγο και τὸ τί ἦν εἶναι. Το τελικό αίτιο είναι αυτό που έχει την μεγαλύτερη σπουδαιότητα και κυριαρχεί σε όλη την διαδικασία. Η διαδικασία υπόκειται στο τελικό αίτιο και η πορεία της διαδικασίας καθορίζεται από την φύση του προϊόντος που θα προκύψει. Επομένως, το τέλος έχει πραγματοποιηθεί στην πλήρη ανάπτυξη του ανθρώπου. Η μορφή πρέπει να είναι ενσωματωμένη στην ύλη, δηλαδή σε κάθε ατομική περίπτωση. Κάθε πραγματοποίηση της μορφής στην ύλη αποτελεί το κορυφαίο επιστέγασμα των τεσσάρων αιτιών. Συμπερασματικά, η διδασκαλία για τις τέσσερις αιτίες είναι η αφετηρία για την γνώση της δομής του φυσικού γίγνεσθαι, το οποίο νοείται ως πέρασμα από την δυνάμει κατάσταση στην ενεργεία. Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

8 «Για αυτό και ο Εμπεδοκλής σφάλλει όταν υποστηρίζει ότι υπάρχουν πολλές ιδιότητες στους ζωντανούς οργανισμούς, επειδή αυτές ακριβώς έχουν συμβεί εξαιτίας κάποιου τυχαίου γεγονότος που ενυπάρχει κατά τη γέννησή τους, όπως για παράδειγμα ότι η σπονδυλική στήλη έχει αυτήν τη μορφή, επειδή συνέβη να σπάσει κατά την συστρεμμένη στάση του εμβρύου. Κι αυτό επειδή αγνοούσε αφενός ότι το σπέρμα που παρέχει τη σύσταση του ζωντανού οργανισμού πρέπει να έχει αρχικά αυτήν τη δύναμη, και αφετέρου ότι εκείνη η αρχή που προκάλεσε την κίνηση του εμβρύου προϋπήρχε όχι μόνο λογικά αλλά και χρονικά. Εξάλλου, ο άνθρωπος γεννά άνθρωπο, επειδή ο γονιός του ήταν άνθρωπος και επομένως η διαδικασία της γέννησης του απογόνου συμβαίνει με τον ίδιο τρόπο. (Με άλλα λόγια ο άνθρωπος γεννά άνθρωπο, επειδή ο γονιός του ήταν το αίτιο της μορφής του και επομένως η διαδικασία της γέννησης του απογόνου είναι αυτή που είναι.) Το ίδιο συμβαίνει και με αυτά που φαίνονται να γεννώνται αυτομάτως, όπως και με αυτά που παράγονται από την τέχνη. Γιατί μερικά που φαίνεται να γεννιούνται με αυτόματο τρόπο είναι ίδια με εκείνα που παράγονται από την τέχνη, όπως για παράδειγμα η υγεία. Σε εκείνα, λοιπόν, των οποίων η όμοια προέλευση της αρχής της κίνησης προϋπάρχει, όπως στην τέχνη της κατασκευής ανδριάντων, δεν εμφανίζεται αυτόματη γέννηση. Η τέχνη είναι ο λόγος (είδος) του έργου ανεξάρτητα από την ύλη. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τα έργα που προκύπτουν από την τύχη. Γεννώνται δηλαδή από την ίδια αιτία της μορφής που προϋπάρχει (εντελέχεια), όπως και στην περίπτωση της τέχνης. Για αυτόν το λόγο, είναι προτιμότερο να αναφέρουμε κυρίως (το σημαντικότερο) ότι, επειδή η ουσία του τι επρόκειτο να είναι ο άνθρωπος είναι αυτή, γι αυτό ο άνθρωπος έχει αυτά τα μέρη, καθώς δεν ενδέχεται ή δεν μπορεί να υπάρξει άνθρωπος χωρίς αυτά τα μέρη. Αν δεν μπορούμε να αναφέρουμε το προηγούμενο, πρέπει να επιλέξουμε το πιο συναφές του, δηλαδή ότι είναι αδύνατον να υπάρχει με διαφορετικό τρόπο ο άνθρωπος, δηλαδή ως ολότητα αποτελούμενη από μέρη, ή ότι είναι καλό για έναν άνθρωπο να έχει αυτήν την μορφή. Έπονται οι ακόλουθοι συλλογισμοί. Επειδή ο άνθρωπος είναι αυτός που είναι, γι αυτό και η γέννησή του πρέπει εξ ανάγκης να είναι αυτή που είναι και να συμβαίνει με αυτόν τον τρόπο. Για αυτό σχηματίζεται πρώτα αυτό το μέρος και μετά εκείνο. Με αυτόν λοιπόν τον τρόπο γίνονται όλα όσα έχουν συσταθεί από τη φύση». Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

9 Πρώτο επιχείρημα Στην μελέτη των βιολογικών έργων ο Αριστοτέλης υπερασπίστηκε την βασική οντολογική του θέση ότι η ουσία των πραγμάτων είναι σύνθετη από μορφή και ύλη, η οποία συμπληρώνεται από το τελεολογικό κριτήριο. Η φύση στοχεύει πάντα στην παραγωγή ενός τέλους με την έννοια του πλήρως διαμορφωμένου ατόμου-όντος, και αυτό συμπίπτει με το τελικό αίτιο. Το προϊόν που θα προκύψει από τη διαδικασία της γέννησης είναι κάποια ουσία. Η ουσία ισοδυναμεί με το τι εστί, δηλαδή την ξεχωριστή φύση του ανεπτυγμένου πράγματος, το είδος ή την μορφή που ειδο-ποίησε την ύλη, την ουσιαστική φύση του τὸ τί ἦν εἶναι 13. Η γένεσις αποτελεί μια διαδικασία μεταβολής και συγκεκριμένα είναι το πιο βασικό είδος μεταβολής. Αφορά ολόκληρη τη διαδικασία ανάπτυξης ενός ζώου μέχρι να φτάσει στην τελείωσή του, δηλαδή περιλαμβάνει ολόκληρο το θέμα της αναπαραγωγής και της εμβρυολογίας. Οι διαδικασίες γέννησης ενός όντος καθορίζονται από τη φύση-μορφή του όντος που θα προκύψει. Αντίθετα η διαδικασία της γέννησης αποκλείει τον καθορισμό της μορφής του όντος 14. Η αναγκαιότητα, δηλαδή οι αυτόματες αλληλεπιδράσεις των φυσικών στοιχείων, δεν ευθύνονται για τις ουσιώδεις ιδιότητες των όντων παρά μόνο για τα συμβεβηκότα γνωρίσματα. Σύμφωνα με τον ορισμό της ουσίας, ουσία ονομάζεται η μορφή του όντος, η αιτία της ύπαρξής του, το είδος του. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, το ζώο ή το φυτό εμπεριέχονται ήδη στο σπέρμα. Η κατευθυντήρια πορεία της εξέλιξης είναι η εσωτερική αιτία, η τάση δηλαδή που υπάρχει μέσα στην ύλη για τη δημιουργία ορισμένων μορφών. Μέσα από το σπέρμα γεννιέται ένα ον του ίδιου είδους. Σπέρμα όμως μπορεί να παράγει ένας οργανισμός, ο οποίος κατείχε δυνάμει ό,τι υφίσταται ενεργεία. Άρα η ενεργεία κατάσταση προϋπάρχει της δυνάμει. Το φυτό υφίσταται πριν από τον σπόρο. Ο τύπος του γένους μεταβιβάζεται από το ένα ον στο άλλο και διατηρείται μέσα από αυτήν την μεταβίβαση. 13 Πρβλ. Ἀριστ. Μ.τ.Φ. 1032b: «λέγω δὲ οὐσίαν ἄνευ ὕλης τὸ τί ἦν εἶναι.» 14 Το τί ἐστί είναι όρος συνώνυμος της ουσίας. Ο Αριστοτέλης το διακρίνει στα Ἀναλυτικά Πρότερα (82b) από το τὸ τί ἦν εἶναι. Το τί ἦν εἶναι έχει χαρακτήρα εξωχρονικό και περισσότερο αφηρημένο από το τί ἐστί. Ο όρος μορφή χρησιμοποιείται για να δηλωθεί η αισθητή μορφή, ενώ ο όρος είδος είναι η εσωτερική φύση ενός πράγματος που εκφράζεται στον ορισμό του. Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

10 Επομένως η γέννηση είναι η πραγμάτωση μιας δυνατότητας, η πραγμάτωση της μορφής. Εξάλλου κάθε γέννηση αποτελεί την έλευση στην ύπαρξη 15. Η μορφή αποτελεί ρυθμιστικό παράγοντα κάθε γέννησης. Υπάρχει σε κάθε γίγνεσθαι ένα ιδιαίτερο σχέδιο δράσης, μια κατευθυντήρια δύναμη και αυτό αντιτίθεται προς τον θεωρητικό μηχανισμό, ο οποίος αρνείται την έννοια της πραγματοποίησης μιας δυνατότητας για μορφή. Στον Εμπεδοκλή προβάλλεται η αντίρρηση ότι υπάρχει μια δύναμη που διαμορφώνει το ζωντανό ον και ότι η ύπαρξη του σπέρματος προϋποθέτει την ύπαρξη ενός ανεπτυγμένου ανθρώπου (ο οποίος ανεπτυγμένος άνθρωπος παρήγαγε το σπέρμα για το οποίο συζητάμε). Σε κάθε γίγνεσθαι υπάρχει η μορφή ως ρυθμιστικός παράγοντας της γέννησης και αυτή η αριστοτελική θεώρηση αντιτίθεται στον Εμπεδοκλή, ο οποίος αρνείται την έννοια της πραγματοποίησης της δυνατότητας για μορφή και σύμφωνα με τον οποίο οι μηχανιστικές αλληλεπιδράσεις καθορίζουν τη μορφή. Το ρήμα «διαφέρει» που υπάρχει στο αρχαίο κείμενο σηματοδοτεί την υπεροχή της τελεολογίας του Αριστοτέλη σε σύγκριση με την θεωρία των προγενεστέρων. Ωστόσο η έννοια της διαφοράς προσαποκτά μια ιδιαίτερη σημασία στον Αριστοτέλη. Η τελευταία διαφορά, το τελευταίο χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι η μορφή ενός όντος. Το γένος είναι η ύλη του τελευταίου χαρακτηριστικού γνωρίσματος. Η τελευταία διαφορά με τη σειρά της είναι η μορφή. Το ρήμα «διαφέρει» προετοιμάζει την έννοια της ουσίας και έρχεται σε αντίθεση με την έννοια του γένους. Στα Μετά τα Φυσικά (1038a) αναφέρεται ότι η τελευταία διαφορά είναι η ουσία του πράγματος. Η διαφορά, επομένως, αποτελεί βασική έννοια για τον ορισμό του όντος εάν τη συνδυάσουμε με το γένος. Μια έννοια γένους δεν αποτελεί πραγματική ύπαρξη, ούτε ουσία. Η ουσία δηλαδή βρίσκεται στον ορισμό, ο οποίος είναι γένος και ειδοποιός διαφορά 16. Στα Τοπικά ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι για να ορίσουμε μια έννοια καθορίζουμε το γένος της, δηλαδή πρέπει η έννοια να υπαχθεί στο πλησιέστερο σύνολο στο οποίο περιέχεται και στη συνέχεια να καθοριστεί η ειδοποιός διαφορά της, το ιδιαίτερο 15 Ετυμολογικά το ρήμα εἰμί υφίσταται σε αντίθεση με το ρήμα γίγνομαι, καθώς το πρώτο δηλώνει ότι κάτι υπάρχει και βρίσκεται σε τέλεια κατάσταση. Το γίγνομαι, αντίθετα, σημαίνει ότι κάτι από την ανυπαρξία έρχεται στην ύπαρξη. Εξάλλου σε αντιδιαστολή βρίσκονται και τα παράγωγά τους. Η ουσία, παράγωγο του εἰμί, ισοδυναμεί με την πραγματικότητα, την ύπαρξη και την αληθινή φύση των πραγμάτων, ενώ η γέννηση ταυτίζεται με την έλευση στην ύπαρξη. Από την γέννηση προκύπτει μια ουσία με αποτέλεσμα η γέννηση να έχει ως σκοπό την ύπαρξη, την ουσία και όχι το αντίθετο, δηλαδή η ουσία την γέννηση. Το προϊόν που θα προκύψει από την γέννηση θα είναι κάποια ουσία. 16 Ἀριστ.Τοπ. 103b: «ἐπειδὴ ὁ ὁρισμὸς ἐκ γένους καὶ διαφορῶν ἐστιν» Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

11 γνώρισμα που κάνει την έννοια να διακρίνεται από άλλες ομοειδείς της. Μετά την εύρεση του γένους προχωρούμε στην ειδοποιό διαφορά 17. Δεύτερο επιχείρημα Το σπέρμα είναι δυνάμει φυτό ή άνθρωπος. Η λέξη δυνάμει σημαίνει την ικανότητα ενός πράγματος να προσλάβει τη τελική του έκφανση, την εντελέχειά του, οπότε είναι πλέον όχι δυνάμει αλλά ενεργεία, δηλαδή εκείνο το οποίο προορίζεται να είναι. Το σπέρμα είναι δυνάμει άνθρωπος. Η έννοια της δυνάμεως σημαίνει την ικανότητα ενός πράγματος να προσλάβει την τελική του μορφή, την εντελέχεια, οπότε το πράγμα αυτό δεν είναι δυνάμει αλλά ενεργεία και είναι πλέον εκείνο το οποίο προορίζεται να είναι. Η ανάπτυξη του σπέρματος ακολουθεί μια μορφοποιητική δύναμη προς ένα σκοπό. Είναι η δυνατότητα που έχει ένα πράγμα να πάρει την τελειωτική του μορφή, το είδος, την εντελέχειά του. Για παράδειγμα, ο σπόρος είναι δυνάμει φυτό, εάν γίνει φυτό είναι εντελέχεια, ενεργεία φυτό. Εντελέχεια είναι η τελειωτική μορφή, το είδος που παίρνει ένα σώμα, είναι δηλαδή ο σκοπός που πέτυχε, το τέλος. Η τελεολογία σχετίζεται με την έννοια της πραγματοποίησης της μορφής, η οποία μεταδίδεται από το γονιό στον απόγονο μέσω της κίνησης. Το δυνάμει ον στην περίπτωση των ανθρώπων αντιστοιχεί στην ύλη, δεν έχει προσλάβει ακόμη μια μορφή, αλλά κλείνει μέσα του τη δυνατότητα να την πάρει στο μέλλον και να περάσει στην ενεργεία ύπαρξη. «Δύναμις» είναι ο τεχνικός όρος για τα απλούστερα είδη ύλης, δηλαδή για αυτά που ονομάστηκαν στοιχεία. Ο όρος «δύναμις» χρησιμοποιούνταν για ουσίες όπως το υγρόν, ξηρόν, θερμόν. Το νόημα που αποκτά αυτή η χρήση του όρου είναι η ουσία ενός συγκεκριμένου χαρακτήρα. Με την έννοια της ουσίας η αριστοτελική δύναμη μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εναλλακτικός τρόπος για τη φύση, και αυτή φαίνεται να είναι η χρήση της. Το πιο ξεχωριστό χαρακτηριστικό αυτής της ουσίας είναι ότι είναι φορτισμένη με μια συγκεκριμένη κίνηση. Αυτή είναι η πιο σημαντική επέκταση της «δυνάμεως» γιατί συνδέει την παλιά έννοια του όρου με τη νέα. Στα Μετά τα Φυσικά (1019a.15: Δύναμις λέγεται ἡ μὲν ἀρχὴ κινήσεως ἢ μεταβολής) ορίζεται από τον Αριστοτέλη η πρωταρχική έννοια της δυνάμεως. Δύναμις είναι, 17 Ἀριστ. Τοπ. 143b. Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

12 λοιπόν, η αρχή της κινήσεως και της μεταβολής. Αποτελεί την ικανότητα πρόκλησης της κίνησης, η οποία ενοποιεί τα τέσσερα αίτια μέσω της διαδικασίας της κίνησης. Ένας ρηματικός τύπος στενά συνδεδεμένος με το γίγνεσθαι είναι το συνιστάναι, το οποίο μπορεί να θεωρηθεί ως η ενεργητική μορφή του γίγνεσθαι, αν και αναφέρεται στην αρχή της διαδικασίας. Εμφανίζεται σε αποσπάσματα όπου περιγράφεται η αρχική δράση του σπέρματος στη σύσταση κυήματος 18. Το συνιστάναι μαρτυρεί την πρώτη επίδραση της μορφής στην ύλη, το πρώτο βήμα δυνατότητας πραγμάτωσης για μορφή. Τρίτο επιχείρημα Ανακεφαλαιώνοντας το δεύτερο επιχείρημα, κάθε γένεση είναι μετάβαση από τη δυνατότητα στην ενέργεια, από το δυνάμει ον στο ενεργεία ον. Η μετάβαση όμως από τη δυνατότητα στην ενέργεια προϋποθέτει την προΰπαρξη της ενέργειας, επειδή αυτή είναι το όλον, το τέλειον. Το αναλλοίωτο της μορφής ο Αριστοτέλης το δηλώνει με τον όρο τί ἦν εἶναι στο οποίο ενυπάρχει η έννοια του σκοπού. Η μορφή είναι εντελέχεια. Η προΰπαρξη της ενέργειας αποκρυσταλλώνεται στην έκφραση του εξεταζόμενου κειμένου γεννᾷ γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἄνθρωπον. Κάθε νέο έμψυχο ον πρέπει να διαθέτει, να έχει έναν γονέα, ο οποίος αποτελεί την αιτία του γεννωμένου. Αρχικά είναι ο γεννήτορας και στη συνέχεια αποτελεί το παράδειγμα της ειδικής μορφής στην οποία θα αναπτυχθεί το νέο ον. Με αριστοτελικούς όρους ο γονέας είναι απαραίτητος και ως ποιητικό αίτιο και ως μορφική και τελική αιτία. Ανήκει στη φύση του νέου έμβιου όντος να αποκτήσει την ειδική του μορφή την οποία ενσαρκώνει ο γεννήτορας ο οποίος προϋπάρχει. Η εσωτερική ώθηση να κάνει κάτι τέτοιο αποτελεί τη φύση του έμψυχου όντος. Επίλογος Με την ανάλυση του αριστοτελικού κειμένου, επομένως, αποδεικνύεται ότι εκείνο το οποίο στο δημιουργικό φυσικό γίγνεσθαι είναι το τελευταίο είναι πρώτο κατά αξία, γιατί μας δίνει την ουσιώδη έννοια των πραγμάτων. Με την εντελέχεια ως τελική αιτία το γίγνεσθαι αποκτά νόημα. Με τη γέννηση δηλαδή διαιωνίζεται όχι ένα ορισμένο άτομο αλλά το είδος του και συνενώνει το αμετάβλητο και την αιωνιότητα 18 Ἀριστ. Π. ζῴ. γεν. 729a. 18, 771b. 25. Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

13 της μορφής με την παροδικότητα των επιμέρους πραγμάτων 19. Απορρίπτεται συνεπώς μαζί με τον μηχανιστικό υλισμό και η πλατωνική ιδεοκρατία, ο χωρισμός δηλαδή της μορφής από τα αισθητά πράγματα του κόσμου. Η έρευνα πρέπει να αρχίσει από την πραγματικότητα, και αυτή η πραγματικότητα είναι το τόδε τι, το καθ έκαστον, το συγκεκριμένο άτομο. Το άτομο είναι αδιαίρετη εσωτερική ενότητα, της οποίας τα μέρη υπάρχουν χάριν του όλου, το οποίο όλον από την πλευρά του είναι κάτι νέο σε σχέση με τα μέρη. Η ίδια έκφραση της αιωνιότητας της μορφής διαπερνά το συνολικό αριστοτελικό έργο. Βιβλιογραφία 26. Annas, Julia. Aristotle on inefficient causes, Philosophical Quarterly, 32 (1982): 311- Press. Barnes, J., (ed.), 1984, The Complete Works of Aristotle, Princeton: Princeton University Bodnár, István M. Movers and elemental motions in Aristotle, Oxford Studies in Ancient Philosophy, 15 (1997): Cartwright, Nancy. Aristotle on bodies, matter, and potentiality, in Allan Gotthelf and James Lennox (eds.), Philosophical issues in Aristotle's biology, Cambridge: Cambridge University Press, 1987, pp Cherniss, Harold F. Aristotle's criticism of Plato and the Academy, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, (1987): Code, Alan. Soul as efficient cause in Aristotle's embryology, Philosophical Topics, 15 de Haas, Frans and Mansfeld, Jaap (eds.). Aristotle: On Generation and Corruption, Book I: Symposium Aristotelicum, Oxford: Clarendon, Düring Ingemar., Aristotles. Darstellung und Interpretation seines Denkens Carl Winter Universitätsverlag, Heidelberg 1966., Μτφρ. Κοτζιά, Π. τ. 2, σελ. 337, Μ.Ι.Ε.Τ, Αθήνα Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

14 Falcon, Andrea. Aristotle and the science of nature: Unity without uniformity, Cambridge: Cambridge University Press, Frede, Michael and Charles, David (eds.). Aristotle's Metaphysics Lambda: Symposium Aristotelicum, Oxford: Clarendon, Furley, David. Self-movers, in G.E.R. Lloyd and G.E.L. Owen (eds.), Aristotle on mind and the senses, (Proceedings of the Seventh Symposium Aristotelicum), Cambridge: Cambridge University Press, 1978, pp [Reprinted in David Furley (ed.), Cosmic problems: Essays on Greek and Roman philosophy of nature, Cambridge: Cambridge University Press, 1989, pp ] (1980): Gill, Mary Louise. Aristotle's theory of causal action in Physics III. 3, Phronesis, 25 Judson, Lindsay. Heavenly motion and the unmoved mover, in Mary Louise Gill and James G. Lennox (eds.), Self-motion: From Aristotle to Newton, Princeton: Princeton University Press, 1994, pp Press, Judson, Lindsay (ed.). Aristotle's Physics: A collection of essays, Oxford: Clarendon Kosman, L. Aryeh. Aristotle's definition of motion, Phronesis, 14 (1969): Makin, Stephen. An ancient principle about causation, Proceedings of the Aristotelian Society, 91 (1990/91): Matthen, Mohan and Hankinson, R.J. Aristotle's universe: Its form and matter, Synthèse, 96 (1993): Moravcsik, Julius M. What makes reality intelligible? Reflections on Aristotle's theory of aitia, in Lindsay Judson (ed.), Aristotle's Physics: A collection of essays, Oxford: Clarendon Press, 1991, pp Mourelatos, Alexander P. Aristotle's powers and modern empiricism, Ratio, 9 (1967): Mourelatos, Alexander P. Aristotle's rationalist account of qualitative interaction, Phronesis, 29 (1984): Ross W. D., Aristotle, London, Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

15 Solmsen, Friedrich. Aristotle's system of the physical world, Ithaca, N.Y.: Cornell University Press, Sorabji, Richard. Matter, space, and motion: Theories in Antiquity and their sequel, London: Duckworth or Ithaca, N.Y.: Cornell University Press, Sorabji, Richard. Time, creation, and the continuum: Theories in Antiquity and the early Middle Age, London: Duckworth or Ithaca, N.Y.: Cornell University Press, Turnbull, Robert G. Aristotle's debt to the natural philosophy of the Phaedo, Philosophical Quarterly, 8 (1958): Wardy, R. The chain of change: A study of Aristotle's Physics VII, Cambridge: Cambridge University Press, Press, Waterlow, Sarah. Nature, change, and agency in Aristotle's Physics, Oxford: Clarendon Wildberg, Christian. John Philoponus criticism of Aristotle's theory of aether, (Peripatoi 16), Berlin: De Gruyter Copyright Φιλοσοφεῖν Ιανουάριος 2010

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Ενότητα: Αριστοτέλης Ι Κωνσταντίνος Μαντζανάρης Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Ενότητα 3: Είναι - Συνειδέναι Κωνσταντίνος Μαντζανάρης Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Διδαγμένο κείμενο. Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12)

Διδαγμένο κείμενο. Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12) Διδαγμένο κείμενο Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12) Ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν (τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Λέξεις και νόημα Η γλώσσα αποτελείται από λέξεις. Η λέξη είναι το μικρότερο τμήμα της γλώσσας

Διαβάστε περισσότερα

«Η προτεραιότητα της ενέργειας στο Θ8 των Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη»

«Η προτεραιότητα της ενέργειας στο Θ8 των Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη» ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΕΠΙΘΕΤΟ: Χαρακτινού ΟΝΟΜΑ: Νικολίτσα Α.Μ.: 44 ΑΚΑΔ. ΕΤΟΣ: 2013-2014 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: Κος Στασινός Σταυριανέας ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ:

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο smartclass.gr

Φροντιστήριο smartclass.gr Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Αρχαία Ελληνικά Θεωρητικής Κατεύθυνσης Ενδεικτικές Απαντήσεις Θεμάτων Α.1. Επομένως, ούτε εκ φύσεως ούτε αντίθετα από τη φύση μας δημιουργούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ Απαντήσεις

ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ Απαντήσεις Σελίδα 1 από 5 Απαντήσεις Β.1 Το συγκεκριμένο απόσπασμα αντλήθηκε από το 8 ο βιβλίο των Πολιτικών του Αριστοτέλη, που έχει ως θέμα του την παιδεία. Ήδη, από την πρώτη φράση του αποσπάσματος (ὅτι μέν οὖν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2013 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2013 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2013 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Επειδή παρατηρούμε ότι κάθε κράτος είναι ένα είδος συνύπαρξης και ότι κάθε κοινότητα έχει συγκροτηθεί για κάποιο καλό σκοπό διότι για χάρη αυτού που θεωρούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ. Α1. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινότητας και κάθε

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ. Α1. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινότητας και κάθε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α1. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινότητας και κάθε κοινότητα να έχει συσταθεί για την επίτευξη κάποιου αγαθού (γιατί όλοι κάνουν τα πάντα για χάρη εκείνου

Διαβάστε περισσότερα

Β1. Ποια είναι η δομή του συλλογισμού, με τον οποίο ο Αριστοτέλης ορίζει την πόλη ως την τελειότερη μορφή κοινωνίας;

Β1. Ποια είναι η δομή του συλλογισμού, με τον οποίο ο Αριστοτέλης ορίζει την πόλη ως την τελειότερη μορφή κοινωνίας; 1 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ 2013 ΓΝΩΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΕΝΟΤΗΤΑ 11 ΚΕΙΜΕΝΟ (ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ) Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι μια κοινότητα και κάθε κοινότητα έχει συσταθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (ΟΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΟΥΝΤΑΙ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ) A1. Επομένως,

Διαβάστε περισσότερα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα του μεταπτυχιακού φοιτητή Μαρκάτου Κωνσταντίνου Α.Μ.: 011/08 Επιβλέπων: Αν. Καθηγητής Άρης Κουτούγκος Διατμηματικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 27 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 27 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 27 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΡΕΙΣ (3) Α1. Επειδή βλέπουμε ότι η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ A.1. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν μέσα μας οι αρετές, αλλά έχουμε από τη φύση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Ενότητα: 1 η Ελένη Περδικούρη Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Ενότητα 1 η Το ερώτημα της γνώσης 1. Τι γνωριζουμε, δηλαδη ποια ειναι τα αντικειμενα της γνωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη-κράτος είναι ένα είδος κοινότητας και ότι κάθε κοινότητα έχει συσταθεί για την επίτευξη κάποιου αγαθού (πράγματι

Διαβάστε περισσότερα

Ορόσημο. Β1. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη τα είδη της αρετής είναι δύο, η διανοητική

Ορόσημο. Β1. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη τα είδη της αρετής είναι δύο, η διανοητική Αρχαία Θεωρητικής Κατεύθυνσης 2-6-2014 Α1. Οι αρετές επομένως δε γεννιούνται μέσα μας εκ φύσεως ούτε αντίθετα με τη φύση, αλλά σε μας που έχουμε από τη φύση την ιδιότητα να τις δεχτούμε, και που τελειοποιούμαστε

Διαβάστε περισσότερα

Προβολές στον Αριστοτελικό Συλλογισμὸ

Προβολές στον Αριστοτελικό Συλλογισμὸ Προβολές στον Αριστοτελικό Συλλογισμὸ της Όλγας Τσιότσιου Αποτυπώνοντας κάποιος ορισμένες σκέψεις για τον συλλογισμὸ (αυτό που σήμερα ονομάζουμε παραγωγή ή παραγωγικό συλλογισμό), τη μεγάλη αυτή ανακάλυψη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. Αριστοτέλους Πολιτικά, Θ 2, 1 4)

ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. Αριστοτέλους Πολιτικά, Θ 2, 1 4) 53 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2013 ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Πολιτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημολογική και Διδακτική Προσέγγιση της Έννοιας της «Ύλης»

Επιστημολογική και Διδακτική Προσέγγιση της Έννοιας της «Ύλης» Επιστημολογική και Διδακτική Προσέγγιση της Έννοιας της «Ύλης» Κωνσταντίνος Δ. Σκορδούλης Παιδαγωγικό Τμήμα ΔΕ Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Δυισμός: η κυρίαρχη οντολογία των φιλοσόφων 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ, 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ, 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ, 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 Α. Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν οι

Διαβάστε περισσότερα

συμφέρον του συνόλου των πολιτών. Αντίθετα, οι άλλες μορφές κοινωνίας επιδιώκουν ένα επιμέρους αγαθό για το συμφέρον των μελών τους.

συμφέρον του συνόλου των πολιτών. Αντίθετα, οι άλλες μορφές κοινωνίας επιδιώκουν ένα επιμέρους αγαθό για το συμφέρον των μελών τους. ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 9 ΙΟΥΝΙΟΥ 2016 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ (ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ) ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΠΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Σέλλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling )

Σέλλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling ) FRIEDRICH W. SCELLING ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 1 Σέλλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling 1775-1854) (ΜΕΡΙΚΑ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ*) Από το φιλοσοφικό έργο του Σέλλινγκ "Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ"

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις : Διδαγμένο Κείμενο Α1. Μετάφραση Β1. α) στις διανοητικές αρετές β) στις ηθικές αρετές Οι διανοητικές αρετές διδασκαλία πείρα χρόνο

Απαντήσεις : Διδαγμένο Κείμενο Α1. Μετάφραση   Β1. α) στις διανοητικές αρετές β) στις ηθικές αρετές  Οι διανοητικές αρετές διδασκαλία πείρα χρόνο Απαντήσεις : Διδαγμένο Κείμενο Α1. Μετάφραση Οι αρετές λοιπόν δεν υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως, ούτε όμως είναι αντίθετο με τη φύση μας να γεννιούνται μέσα μας, αλλά εμείς έχουμε από τη φύση την ιδιότητα

Διαβάστε περισσότερα

Απολυτήριες εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Αρχαία Ελληνικά 27/5/2013

Απολυτήριες εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Αρχαία Ελληνικά 27/5/2013 Απολυτήριες εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Αρχαία Ελληνικά 27/5/2013 Α1. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινότητας και ότι κάθε κοινότητα έχει συγκροτηθεί για χάρη κάποιου αγαθού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ. Αριστοτέλη «Πολιτικά»

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ. Αριστοτέλη «Πολιτικά» Ελευθερίου Βενιζέλου 237, Γάζι Τηλ./Fax: 2810 823411 email: syxekp@gmail. com www.syekp.gr Βρέντζου Μαρία, Φιλόλογος ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλη «Πολιτικά»

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 3: Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 3: Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 3: Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλης: Γνωσιοθεωρία Μεταφυσική

Αριστοτέλης: Γνωσιοθεωρία Μεταφυσική Αριστοτέλης: Γνωσιοθεωρία Μεταφυσική Ενότητα 14: Η διαίρεση των επιστημών 2 Στασινός Σταυριανέας Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Φιλοσοφίας Σκοποί ενότητας Ποια είναι τα κριτήρια με βάση

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Ηθικά Νικομάχεια Β 1,5-8

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Ηθικά Νικομάχεια Β 1,5-8 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 28 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ AΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ AΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ AΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Μετάφραση Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη-κράτος είναι ένα είδος κοινότητας και ότι κάθε κοινότητα έχει συσταθεί για την επίτευξη κάποιου αγαθού (πράγματι

Διαβάστε περισσότερα

Α. Διδαγμένο κείμενο Α 1. Μετάφραση Β1. Η διάκριση των αρετών δ ι α ν ο η τ ι κ έ ς η θ ι κ έ ς Διανοητικές αρετές

Α. Διδαγμένο κείμενο Α 1. Μετάφραση Β1. Η διάκριση των αρετών δ ι α ν ο η τ ι κ έ ς η θ ι κ έ ς Διανοητικές αρετές Α. Διδαγμένο κείμενο Α 1. Μετάφραση Ούτε μέσα μας, λοιπόν, ούτε ενάντια στη φύση γεννιούνται οι αρετές, αλλά (σ εμάς) που έχουμε από τη φύση την ιδιότητα να τις δεχτούμε, ενώ τελειοποιούμαστε με τη συνήθεια.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Επομένως, οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας, έχουμε όμως από τη φύση την ιδιότητα να τις δεχτούμε, αλλά γινόμαστε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Ενότητα 2: Αριστοτέλης ΙΙ Κωνσταντίνος Μαντζανάρης Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

1ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου. Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής Αρχαία ελληνική φιλοσοφία

1ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου. Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής Αρχαία ελληνική φιλοσοφία 1ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής Αρχαία ελληνική φιλοσοφία προκριματική φάση 18 Φεβρουαρίου 2012 υπό την Αιγίδα του ΥΠΔΒΜΘ Διοργάνωση Τμήμα Φιλοσοφίας

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Β1. λόγον ἔχον άλογον λόγον έχον

Α1. Β1. λόγον ἔχον άλογον λόγον έχον Α1. Ούτε μέσα μας λοιπόν ούτε ενάντια στη φύση γεννιούνται οι αρετές, αλλά (σ εμάς) που έχουμε από τη φύση την ιδιότητα να τις δεχτούμε, ενώ τελειοποιούμαστε με τη συνήθεια. Ακόμα όσες ιδιότητες υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Απολυτήριες εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Αρχαία Ελληνικά 27/5/2013

Απολυτήριες εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Αρχαία Ελληνικά 27/5/2013 Απολυτήριες εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Αρχαία Ελληνικά 27/5/2013 Α1. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινότητας και ότι κάθε κοινότητα έχει συγκροτηθεί για χάρη κάποιου αγαθού

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα 3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Σε ποια θεµελιακή θεωρία στηρίζει ο Αριστοτέλης την ηθική του φιλοσοφία; Να την αναπτύξετε σύντοµα. 2. Πώς προσδιορίζει ο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ Ακαδημίας 98, Πλατεία Κάνιγγος Αθήνα ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Ακόμη το να σφάλλει κανείς μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους (γιατί το κακό και το άπειρο πάνε μαζί,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ Ο. ΠΑΛΑΙΟΧΩΡΙΝΟΥ

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ Ο. ΠΑΛΑΙΟΧΩΡΙΝΟΥ Περίοδος ονομάζεται το κομμάτι του λόγου που αρχίζει και τελειώνει σε ισχυρό σημείο στίξης (τελεία, ερωτηματικό, θαυμαστικό). Όταν στην αρχή ή στο τέλος έχουμε άνω τελεία, μιλάμε τώρα πια για ημιπερίοδο.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 26 ΜΑΪΟΥ 2010 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΝΩΣΤΟ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 26 ΜΑΪΟΥ 2010 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΝΩΣΤΟ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ Α.1 ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 26 ΜΑΪΟΥ 2010 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΝΩΣΤΟ Εξάλλου, η αρετή αναφέρεται σε συναισθήματα και σε πράξεις, όπου αποτελεί σφάλμα η υπερβολή και η έλλειψη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΤΟΥ 46 ου ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Β ΤΑΞΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΜΑ: «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΓΝΩΣΗ»

ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΤΟΥ 46 ου ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Β ΤΑΞΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΜΑ: «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΓΝΩΣΗ» ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ Β ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ 46 ου ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΜΑ: «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΓΝΩΣΗ» Αριστοτέλης (384-322 π.χ.) Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε το 384 π.χ. Ήταν γιος ενός θεραπευτή.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

Η ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Η ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Βήματα που ακολουθούμε όταν προσπαθούμε να συντάξουμε και να μεταφράσουμε ένα αρχαίο ελληνικό κείμενο. Ποια διαδικασία προηγείται; Της μετάφρασης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ θεωρητικής κατεύθυνσης

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ θεωρητικής κατεύθυνσης ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ θεωρητικής κατεύθυνσης ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ, Αριστοτέλους Ηθικά Νικομάχεια (Β1, 1-4) Α1. Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν οι αρετές μέσα μας, που

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία Θεωρητικής Κατεύθυνσης

Αρχαία Θεωρητικής Κατεύθυνσης Αρχαία Θεωρητικής Κατεύθυνσης 27-5-2013 A1. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινότητας και ότι κάθε κοινωνία έχει συσταθεί για την επίτευξη κάποιου αγαθού (γιατί όλοι κάνουν τα πάντα για

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Πολιτικά (Γ1, 1-2, 3-4/6/12) Τῷ περὶ πολιτείας ἐπισκοποῦντι, καὶ τίς ἑκάστη καὶ ποία

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Πολιτικά (Γ1, 1-2, 3-4/6/12) Τῷ περὶ πολιτείας ἐπισκοποῦντι, καὶ τίς ἑκάστη καὶ ποία ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 29 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 61ο Λυσία, Ἐν βουλῇ Μαντιθέῳ δοκιμαζομένῳ ἀπολογία, 9-11

ΘΕΜΑ 61ο Λυσία, Ἐν βουλῇ Μαντιθέῳ δοκιμαζομένῳ ἀπολογία, 9-11 ΘΕΜΑ 61ο Λυσία, Ἐν βουλῇ Μαντιθέῳ δοκιμαζομένῳ ἀπολογία, 9-11 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ ΜΑΡΤΥΡΙΑ Περὶ μὲν τοίνυν αὐτῆς τῆς αἰτίας οὐκ οἶδ ὅ τι δεῖ πλείω λέγειν δοκεῖ δέ μοι ὦ βουλή ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις ἀγῶσι περὶ αὐτῶν

Διαβάστε περισσότερα

Α1. ΕΝΟΤΗΤΑ 11 ΚΕΙΜΕΝΟ (ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ)

Α1. ΕΝΟΤΗΤΑ 11 ΚΕΙΜΕΝΟ (ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ) ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. ΕΝΟΤΗΤΑ 11 ΚΕΙΜΕΝΟ (ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ) Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι μια κοινότητα και κάθε κοινότητα έχει συσταθεί για χάρη κάποιου αγαθού (γιατί όλοι κάνουν τα πάντα γι αυτό που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ Κυρία ΦΟΥΝΤΟΥΛΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ Κύριο ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟ ΙΕΥΘΥΝΣΗ: ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΑΜΑΡΓΙΑΝΑΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Κριτική στην Πλατωνική θεωρία των ιδεών : Ποια η σχέση των Πλατωνικών ιδεών με την αισθητή πραγματικότητα ; Δύο δυνατότητες

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Κριτική στην Πλατωνική θεωρία των ιδεών : Ποια η σχέση των Πλατωνικών ιδεών με την αισθητή πραγματικότητα ; Δύο δυνατότητες ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Κριτική στην Πλατωνική θεωρία των ιδεών : Ποια η σχέση των Πλατωνικών ιδεών με την αισθητή πραγματικότητα ; Δύο δυνατότητες Α Ο ιδέες παριστάνονται στα αισθητά αντικείμενα Β Τα αισθητά αντικείμενα

Διαβάστε περισσότερα

Α1) µετάφραση Β1) Β2)

Α1) µετάφραση Β1) Β2) Α1) µετάφραση Η αρετή λοιπόν αναφέρεται σε συναισθήµατα και σε πράξεις, όπου η υπερβολή αποτελεί σφάλµα και κατακρίνεται, το ίδιο και η έλλειψη, ενώ το µέσον επαινείται και είναι το σωστό 1 και αυτά πάνε

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1: Εισαγωγή στην έννοια και την ύλη της Εφαρμοσμένης Ηθικής

Ενότητα 1: Εισαγωγή στην έννοια και την ύλη της Εφαρμοσμένης Ηθικής ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 1: Εισαγωγή στην έννοια και την ύλη της Εφαρμοσμένης Ηθικής Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1. Το πεδίο της Εφαρμοσμένης Ηθικής 2. Σχέση της Εφαρμοσμένης Ηθικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 27 ΜΑΪΟΥ 2013

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 27 ΜΑΪΟΥ 2013 1 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 27 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ A1. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη-κράτος είναι ένα είδος κοινότητας και ότι κάθε κοινότητα έχει συσταθεί για την επίτευξη κάποιου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Α1 Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινότητας και ότι κάθε κοινότητα έχει συσταθεί για την επίτευξη κάποιου αγαθού (πράγματι, οι

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 4: Ιατρική ηθική. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 4: Ιατρική ηθική. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 4: Ιατρική ηθική Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1.Υποβοηθούμενη αυτοκτονία 2. Ευθανασία 3.Αρχή της αυτονομίας 4. Αρχή του αληθούς συμφέροντος 5.Αρχή της ιερότητας

Διαβάστε περισσότερα

Κρίνει ο Παντελής Γκολίτσης (Aristoteles-Archiv, Freie Universität Berlin) pgolitsis@yahoo.com

Κρίνει ο Παντελής Γκολίτσης (Aristoteles-Archiv, Freie Universität Berlin) pgolitsis@yahoo.com 1/6 2009-05 Αριστοτέλης: Φυσικά Αριστοτέλης: Φυσικά Γ, Δ. Πρόλογος: Δημήτριος Λυπουρλής Εισαγωγή Μετάφραση Σχόλια Σύνθεση: Βασίλειος Μπετσάκος. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος 2008, 478 σ., 25. Κρίνει ο Παντελής Γκολίτσης

Διαβάστε περισσότερα

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική*

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* 2 Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* Πιστεύω, σ αυτό είμαστε όλοι σύμφωνοι, ότι ο προσδιορισμός του περιεχομένου της παρούσης ιστορικής περιόδου και, ειδικά, η ανάπτυξη του ύστερου καπιταλισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΑΓΟΡΑ 322Α - 323Α

ΠΡΩΤΑΓΟΡΑ 322Α - 323Α ΤΕΤΡΑΚΤΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Αµυραδάκη 20, Νίκαια (210-4903576) ΤΑΞΗ... Γ ΛΥΚΕΙΟΥ... ΜΑΘΗΜΑ...ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ... Α] ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ - 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ - 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ - 2014 Α1. Επομένως, ούτε εκ φύσεως αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν μέσα μας οι αρετές, αλλά έχουμε από τη φύση την ιδιότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Διδαγμένο κείμενο Αριστοτέλους Ἠθικά Νικομάχεια Β 1, 1-3 / Β 1, 4 Α. Επομένως, οι ηθικές αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως, ούτε είναι αντίθετη προς τη φύση μας η γένεσή τους

Διαβάστε περισσότερα

"ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου

ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Παρουσίαση βιβλίου από τον Κ. Γ. Νικολουδάκη, Δεκ. 2015 Ιαν. 2016 "ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Υπότιτλος στο εξώφυλλο: -ΤΟ ΚΥΡΟΣ ΤΟΥ ΟΡΘΟΥ ΛΟΓΟΥ -Ο ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1

Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ένα από τα ζητήματα τα οποία έχει θεωρηθεί από τα πιο δύσκολα για την ανθρώπινη σκέψη (αυτό για την αρχή του κόσμου), έχει μια από τις παρακάτω απλοποιημένες απαντήσεις: 1) Ο κόσμος

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12

Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12 Προτάσεις Βιβλιογραφίας (ελληνική βιβλιογραφία) Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12 Οι προτάσεις αυτές σκοπόν έχουν να διευκολύνουν τους καθηγητές στην αναζήτηση υλικού, από το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Α1. Απ αυτό και γίνεται φανερό ότι καμιά από τις ηθικές αρετές δεν υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως. Γιατί τίποτε απ όσα υπάρχουν απ τη φύση δεν μπορεί να αποκτήσει με εθισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 5 Έννοιες και Κλασική Θεωρία Εννοιών Έννοιες : Θεμελιώδη στοιχεία από τα οποία αποτελείται το γνωστικό σύστημα Κλασική θεωρία [ή θεωρία καθοριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η

ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΕΝΟΤΗΤΑ 4η 15. Bούλομαι δὲ καὶ ἃς βασιλεῖ πρὸς τὴν πόλιν συνθήκας ὁ Λυκοῦργος ἐποίησε διηγήσασθαι: μόνη γὰρ δὴ αὕτη ἀρχὴ διατελεῖ οἵαπερ ἐξ ἀρχῆς κατεστάθη: τὰς δὲ ἄλλας πολιτείας εὕροι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Α1 Επομένως, οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως ούτε αντίθετα με τη φύση, αλλά (υπάρχουν) σ'εμάς που έχουμε από τη φύση την ιδιότητα να

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΑΡΟΥΧ ΝΤΕ ΣΠΙΝΟΖΑ (1632-1677)

ΜΠΑΡΟΥΧ ΝΤΕ ΣΠΙΝΟΖΑ (1632-1677) ΜΠΑΡΟΥΧ ΝΤΕ ΣΠΙΝΟΖΑ (1632-1677) ΣΧΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 1 ΜΠΑΡΟΥΧ ΝΤΕ ΣΠΙΝΟΖΑ (1632-1677) Από το βιβλίο Η Θεολογία της Επιστήμης 2000 Η ύπαρξη του Θεού, με την πιο αφηρημένη έννοιά του, αποδεικνύεται και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΑΠΑΝΤΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ (ΑΓΝΩΣΤΟ)

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΑΠΑΝΤΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ (ΑΓΝΩΣΤΟ) ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΑΠΑΝΤΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ (ΑΓΝΩΣΤΟ) ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ 1: Ἴσως οὖν εἴποιεν ἂν πολλοὶ τῶν φασκόντων φιλοσοφεῖν, ὅτι οὐκ ἄν ποτε ὁ δίκαιος ἄδικος γένοιτο, οὐδὲ ὁ σώφρων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Θέμα Α. Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1. Επομένως, ούτε οι αρετές γεννιούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Διδαγμένο κείμενο Πλάτωνα Πολιτεία (519D-520A) Ἒπειτ, ἒφη, ἀδικήσομεν αὐτούς, καί ποιήσομεν χεῖρον ζῆν, δυνατόν αὐτοῖς ὂν ἂμεινον; Ἐπελάθου, ἦν δ ἐγώ, πάλιν, ὦ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ. Επίκληση στη λογική Επίκληση στο συναίσθημα Επίκληση στο ήθος

ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ. Επίκληση στη λογική Επίκληση στο συναίσθημα Επίκληση στο ήθος ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ Επίκληση στη λογική Επίκληση στο συναίσθημα Επίκληση στο ήθος ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΚΜΗΡΙΑ (ΜΕΣΑ ΠΕΙΘΟΥΣ ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ) Όταν θέλουμε να πείσουμε με λογικές αποδείξεις, τότε χρησιμοποιούμε:

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Με ανάλογο τρόπο (γίνονται) και οι οικοδόμοι και όλοι οι άλλοι γιατί χτίζοντας

Α1. Με ανάλογο τρόπο (γίνονται) και οι οικοδόμοι και όλοι οι άλλοι γιατί χτίζοντας ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Α1. Με ανάλογο τρόπο (γίνονται) και οι οικοδόμοι και όλοι οι άλλοι γιατί χτίζοντας με καλό τρόπο σπίτια, θα γίνουν καλοί οικοδόμοι, χτίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

GEORGE BERKELEY ( )

GEORGE BERKELEY ( ) 42 GEORGE BERKELEY (1685-1753) «Ο βασικός σκοπός του Berkeley δεν ήταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη των εξωτερικών αντικειμένων, αλλά να υποστηρίξει την άποψη ότι τα πνεύματα ήταν τα μόνα ανεξάρτητα όντα,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Ενότητα: 3 η Ελένη Περδικούρη Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Ενότητα 3 η Πώς τίθεται το πρόβλημα του ορισμού στον Μένωνα του Πλάτωνα Ερώτηση του Μένωνα στον

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Χρόνος καί αἰωνιότητα στόν Πλωτῖνο

Χρόνος καί αἰωνιότητα στόν Πλωτῖνο Χρόνος καί αἰωνιότητα στόν Πλωτῖνο Ενότητα: 3 η Ελένη Περδικούρη Τμήμα Φιλοσοφίας Ασκήσεις Ερωτήσεις: 1. Περιέγραψε τη βασική «οικεία» διάκριση αἰώνος και χρόνου; 2. Ποια φιλοσοφική παράδοση έχει δημιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική ή Εκπαίδευση ΙΙ

Παιδαγωγική ή Εκπαίδευση ΙΙ Παιδαγωγική ή Εκπαίδευση ΙΙ Ενότητα 1 Ζαχαρούλα Σμυρναίου Σχολή: Φιλοσοφική Τμήμα: Φιλοσοφίας Παιδαγωγικής Ψυχολογίας Βασικές παιδαγωγικές έννοιες. Εισαγωγή Ανάπτυξη & Εξέλιξη ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Βιολογικά ο όρος

Διαβάστε περισσότερα

EDMUND HUSSERL ( Ε. ΧΟΥΣΕΡΛ, )

EDMUND HUSSERL ( Ε. ΧΟΥΣΕΡΛ, ) EDMUND HUSSERL 1 EDMUND HUSSERL ( Ε. ΧΟΥΣΕΡΛ, 1859-1938) Ο Καρτέσιος (Ντεκάρτ) αναζήτησε να θεμελιώσει τη γνώση και να εξασφαλίσει την ανάπτυξη της Επιστήμης στις πρώτες αναμφισβήτητες παρατηρήσεις που

Διαβάστε περισσότερα

Η Αριστοτελική Φρόνηση

Η Αριστοτελική Φρόνηση Η Αριστοτελική Φρόνηση µία δια βίου πρακτική για τον δια βίου µαθητευόµενο Χριστίνα Ζουρνά ΠΜΣ ΕΚΠ ΠΑΜΑΚ ΒΜ και σύγχρονη Πολιτεία Αυτό που θεωρείται πολύ σηµαντικό στο πρόγραµµα των Μεταπτυχιακών Σπουδών

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις στο µάθηµα των Αρχαίων Ελληνικών

Απαντήσεις στο µάθηµα των Αρχαίων Ελληνικών Απαντήσεις στο µάθηµα των Αρχαίων Ελληνικών Α. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Αφού, λοιπόν, η αρετή είναι δύο ειδών, η µια διανοητική και η άλλη ηθική, η µεν διανοητική χρωστάει και τη γένεση και την αύξησή της κατά κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΣΗΕΙ ΣΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΘΕΩΡΗΣΙΚΗ ΚΑΣΕΤΘΤΝΗ 2013

ΑΠΑΝΣΗΕΙ ΣΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΘΕΩΡΗΣΙΚΗ ΚΑΣΕΤΘΤΝΗ 2013 ΦΡΟΝΣΙΣΗΡΙΑ ΜΕΗ ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ : - ΑΠΑΝΣΗΕΙ ΣΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΘΕΩΡΗΣΙΚΗ ΚΑΣΕΤΘΤΝΗ 2013 Διδαγμένο Κείμενο Α1. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινότητας και ότι κάθε κοινωνία έχει

Διαβάστε περισσότερα

Κοινότητα και κοινωνία

Κοινότητα και κοινωνία Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 53/1984 Κοινότητα και κοινωνία Στάθης Π. Σορώκος* Η διάκριση ανάμεσα στην κοινότητα και την κοινωνία αποτελεί βασικό πρόβλημα, θεωρητικό και πρακτικό, της κοινωνιολογίας.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 2 Εισαγωγή... 3 Οι αρχές του σύμπαντος κατά τον Αριστοτέλη... 3 Ο υποσελήνιος χώρος... 3 Ο χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Β1. «καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης» =

Β1. «καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης» = ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2016 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Διδαγμένο κείμενο Α1. Με ανάλογο τρόπο και οι οικοδόμοι και όλοι οι υπόλοιποι δηλαδή χτίζοντας σωστά θα γίνουν καλοί οικοδόμοι, χτίζοντας όμως άσχημα

Διαβάστε περισσότερα

ἐπιθυμητικόνἐ θ ό Πλάτωνος Πολιτεία ή Περί δικαίου (380 π.χ.) δικαιοσύνη = οἰκειοπραγία: κάθε μέρος ενός συνόλου ή

ἐπιθυμητικόνἐ θ ό Πλάτωνος Πολιτεία ή Περί δικαίου (380 π.χ.) δικαιοσύνη = οἰκειοπραγία: κάθε μέρος ενός συνόλου ή Τριπουλά Ιωάννα 1 Εισαγωγικές παρατηρήσεις Πλάτωνος Πολιτεία ή Περί δικαίου (380 π.χ.) δικαιοσύνη = οἰκειοπραγία: κάθε μέρος ενός συνόλου ή μέλος μιας ομάδας πράττει το έργο που του αντιστοιχεί αναλόγως

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κυριακή 21 Φεβρουαρίου 2016 Διδαγμένο κείμενο: 1. Και ονομάζω μέσον σε σχέση με το πράγμα, αυτό που απέχει εξίσου από καθένα από τα δύο άκρα,

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Ἀριστοτέλους, Ἠθικὰ Νικομάχεια Β 6, 9-13

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Ἀριστοτέλους, Ἠθικὰ Νικομάχεια Β 6, 9-13 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Ἀριστοτέλους,

Διαβάστε περισσότερα

Η χρονική εξέλιξη της δοµής του ατόµου.

Η χρονική εξέλιξη της δοµής του ατόµου. Ατοµικά πρότυπα Η χρονική εξέλιξη της δοµής του ατόµου. ατοµική θεωρία ηµόκριτου ατοµική θεωρία Dalton πρότυπο Rutherford πρότυπο Schrodinger ~450 π.χ ~1800 µ.χ 1904 µ.χ 1911 µ.χ 1913 µ.χ 1926 µ.χ Σε διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α.. μία εμείς. φύση μας, αλλά από τη. Και δυνατότητες. τις. παράδειγμα, να κάνουμε

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α.. μία εμείς. φύση μας, αλλά από τη. Και δυνατότητες. τις. παράδειγμα, να κάνουμε Θέμα Α.. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: : ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1. Επομένως, ούτε οι αρετές γεννιούνται

Διαβάστε περισσότερα