ΠΕΨΑΥΨΩΧΛΑΞΘ ΦΣΛΨΘΨΦΛΑ : ΔΣΟΣΓΟΣΩ ΑΡΑΧΨΑΧΛΑ. Θ αναβίωςθ του εμπορικοφ δικτφου τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ μζςα από τα μνθμεία τθσ Βόρειασ Ελλάδασ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΕΨΑΥΨΩΧΛΑΞΘ ΦΣΛΨΘΨΦΛΑ : ΔΣΟΣΓΟΣΩ ΑΡΑΧΨΑΧΛΑ. Θ αναβίωςθ του εμπορικοφ δικτφου τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ μζςα από τα μνθμεία τθσ Βόρειασ Ελλάδασ"

Transcript

1 ΑΦΛΧΨΣΨΕΟΕΛΣ ΥΑΡΕΥΛΧΨΘΠΛΣ ΚΕΧΧΑΟΣΡΛΞΘΧ ΥΣΟΩΨΕΧΡΛΞΘ ΧΧΣΟΘ ΨΠΘΠΑ ΑΦΧΛΨΕΞΨΣΡΩΡ ΠΘΧΑΡΛΞΩΡ Δ.Υ.Π.Χ. ΥΦΣΧΨΑΧΛΑ ΧΩΡΨΘΦΘΧΘ ΞΑΛ ΑΥΣΞΑΨΑΧΨΑΧΘ ΠΡΘΠΕΛΩΡ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣΩ ΠΕΨΑΥΨΩΧΛΑΞΘ ΦΣΛΨΘΨΦΛΑ : ΔΣΟΣΓΟΣΩ ΑΡΑΧΨΑΧΛΑ Από τθ Κράκθ ςτθ Πακεδονία Θ αναβίωςθ του εμπορικοφ δικτφου τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ μζςα από τα μνθμεία τθσ Βόρειασ Ελλάδασ Κεςςαλονίκθ, Ροζμβριοσ 2014

2 ΑΡΙΣΟΣΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΗΜΙΟ ΘΕΑΛΟΝΙΚΗ ΠΟΛΤΣΕΧΝΙΚΗ ΧΟΛΗ ΣΜΗΜΑ ΑΡΧΙΣΕΚΣΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Δ.Π.Μ.. ΠΡΟΣΑΙΑ ΤΝΣΗΡΗΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΣΑΣΑΗ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΠΟΛΙΣΙΜΟΤ ΔΛΥΟΩΠΑΨΛΞΘ ΕΦΓΑΧΛΑ: «Από τθ Κράκθ ςτθ Πακεδονία: Θ αναβίωςθ του εμπορικοφ δικτφου τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ μζςα από τα μνθμεία τθσ Βόρειασ Ελλάδασ» ΠΕΨΑΥΨΩΧΛΑΞΘ ΦΣΛΨΘΨΦΛΑ : ΔΣΟΣΓΟΣΩ ΑΡΑΧΨΑΧΛΑ ΕΥΛΒΟΕΥΩΡ ΞΑΚΘΓΘΨΘΧ : ΨΑΡΨΧΘΧ ΑΡΑΧΨΑΧΛΣΧ Κεςςαλονίκθ, Ροζμβριοσ 2014

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΥΦΣΟΣΓΣΧ ΕΛΧΑΓΩΓΘ ςελ. viii ςελ. ix Λςτορικό Υλαίςιο ςελ. 1 Διοίκθςθ και Σικονομία ςελ. 3 Θ πόλθ ςελ. 4 Σ ρόλοσ των βακουωιϊν για το εμπόριο και τθν οικονομία ςελ. 5 ΜΕΡΟ Α : Διαχρονικι Ανάλυςθ ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ ςελ. 6 α) Σι βαςικότεροι οδικοί άξονεσ ςελ. 8 β) Χυντιρθςθ των δικτφων και διαωφλαξθ τθσ ομαλισ λειτουργίασ τουσ ςελ. 10 γ) Ψρόποι διακίνθςθσ Ανκρϊπινο δυναμικό ςελ. 11 δ) Αρχιτεκτονικι εξυπθρζτθςθσ των δρόμων ςελ. 12 i)γζωυρεσ ςελ. 12 ii) Ξρινεσ ςελ. 13 ε) Υαρόδιοι ςτακμοί τθσ υπαίκρου ςελ. 14 i) Ξαραβάν-ςεράγια ςελ. 14 ii) Χάνια ςελ. 15 iii) Tαχυδρομικοί ςτακμοί (menzilhane) ςελ. 15 ε) Αςτικά εμπορικά κζντρα i) Ψόποι και χϊροι εξυπθρζτθςθσ εμπορίου Ξαραβάν-Χεράι ςελ. 16 Χάνι ςελ. 16 Ππεηεςτζνι ςελ. 17 Ψςαρςί / Υαηάρι ςελ. 18 ii) Βακουωικά κτιρια Ψεμζνθ / Λμαρζτ ςελ. 18 Χαμάμ ςελ. 19 iii) Ξτιρια ςχετιηόμενα με βιοτεχνικζσ/οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ ςελ. 19 i

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ : ΥΣΟΕΛΧ «ΧΨΑΚΠΣΛ» ΨΣΩ ΣΚΩΠΑΡΛΞΣΩ ΕΠΥΣΦΛΞΣΩ ΔΛΞΨΩΣΩ ςελ. 20 ΨΦΑΝΑΡΣΩΥΣΟΘ ςελ. 22 Χωρικι οργάνωςθ ςελ. 23 Σκωμανικά μνθμεία Α+ Ξτιρια με εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ i) Εμπορικζσ ςτοζσ/χάνια α) «Χάνα ςελ. 25 Β+ Βακουωικά κτιρια ii) Χαμάμ α )Οουτρικό ςυγκρότθμα ςελ. 26 ΞΣΠΣΨΘΡΘ ςελ. 27 Ξοινωνικι και διοικθτικι οργάνωςθ ςελ. 27 Σικονομία ςελ. 30 Χωρικι οργάνωςθ ςελ. 30 Σκωμανικά μνθμεία Α+ Ξτιρια με εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ ii) Εμπορικζσ ςτοζσ/χάνια ςελ. 34 iii) Ψμιμα τθσ παραδοςιακισ αγοράσ ςελ. 34 α) «Ψενεκετηίδικα» ςελ. 34 Β+ Βακουωικά κτιρια i) Ψεμζνθ α) Εςκί Ψηαμί ςελ. 35 β) Γενί Ψηαμί ςελ. 36 γ) Λμαρζτ του Γαηι Εβρενόσ ςελ. 37 ii) Χαμάμ α) Χαμάμ του Αχμζτ Υαςά ςελ. 38 Γ+ Ξτιρια ςχετιηόμενα με οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ i) Ξαπναποκικεσ ςελ. 38 Δ+ Αρχιτεκτονικι εξυπθρζτθςθσ των δρόμων i) Γζωυρεσ α) Γζωυρα Υολυάνκου ςελ. 41 ii

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΓΕΡΛΧΕΑ ςελ. 42 Ξοινωνικι και διοικθτικι οργάνωςθ ςελ. 42 Σικονομία ςελ. 43 Χωρικι οργάνωςθ ςελ. 44 Σκωμανικά μνθμεία ςελ. 45 Α+ Ξτιρια με εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ ii) Εμπορικζσ ςτοζσ/χάνια ςελ. 45 Β+ Βακουωικά κτιρια i) Ψεμζνθ α) Ξαςαμπά ι Ψαρςί Ψηαμί ςελ. 45 β) Ξοτηά Πουςταωά Υαςά Ψηαμί ςελ. 46 Γ+ Ξτιρια ςχετιηόμενα με οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ i) Ξαπναποκικεσ ςελ. 48 ΞΑΒΑΟΑ ςελ. 50 Ξοινωνικι και διοικθτικι οργάνωςθ ςελ. 50 Σικονομία ςελ. 51 Χωρικι οργάνωςθ ςελ. 52 Σκωμανικά μνθμεία Β+ Βακουωικά κτιρια i) Ψεμζνθ α) Ψηαμί Λμπραιμ Υαςά ςελ. 55 β) Ψηαμί και Πεντρεςζσ Χαλίλ Ππζθ ςελ. 57 γ) Λμαρζτ ςελ. 57 Γ+ Ξτιρια ςχετιηόμενα με οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ i) Ξαπναποκικεσ ςελ. 59 ΧΕΦΦΕΧ ςελ. 60 Ξοινωνικι και διοικθτικι οργάνωςθ ςελ. 60 Σικονομία ςελ. 61 Χωρικι οργάνωςθ ςελ. 62 iii

6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σκωμανικά μνθμεία Α+ Ξτιρια με εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ i) Ππεηεςτζνι ςελ. 67 ii) Εμπορικζσ ςτοζσ/χάνια α) Χάνι Θλιάδθ ςελ. 69 Β+ Βακουωικά κτιρια i) Ψεμζνθ α) Αχμζτ ι Πεχμζτ Ππζθ Ψηαμί («Αγιά Χοωιά») ςελ. 69 β) Πουςταωά Ππζθ Ψηαμί ςελ. 71 γ) Ηιντηιρλί Ψηαμί ςελ. 72 ii) Χαμάμ α) Οουτρό Ξαμενίκιασ ςελ. 73 β) Εςκί Χαμάμ ςελ. 74 iii) Ξρινεσ α) Ξρινθ - μνθμείο του Λςμαιλ Ππζθ ςελ. 74 Δ+ Αρχιτεκτονικι εξυπθρζτθςθσ των δρόμων i) Γζωυρεσ α) Γζωυρα Αγγίςτασ ςελ. 75 ΓΛΑΡΡΛΨΧΑ ςελ. 76 Ξοινωνικι και διοικθτικι οργάνωςθ ςελ. 77 Σικονομία ςελ. 79 Χωρικι οργάνωςθ ςελ. 80 Σκωμανικά μνθμεία Α+ Ξτιρια με εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ i) Ππεηεςτζνι ςελ. 84 ii) Εμπορικζσ ςτοζσ/χάνια α) Ξαραβάν Χεράι επί τθσ οδοφ Εγνατίασ ςελ. 84 iii) Ξαταςτιματα «παλιάσ αγοράσ» ςελ. 84 Β+ Βακουωικά κτιρια i) Ψεμζνθ α) Παυςωλείο Γαηι Εβρενόσ ςελ. 85 β) Ψζμενοσ του Λςκεντζρμπεθ ςελ. 87 γ) Ψηαμί του Αχμζτ Ππζθ Εβρενόςογλου (Χεΐχθ Λλαχι) ςελ. 88 iv

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ii) Χαμάμ α) Οουτρά του Γαηι Εβρενόσ (Οουτρά Ξαϊάωα) ςελ. 89 β) Οουτρό του Χεΐχθ Λλαχι ςελ. 89 γ) Οουτρό του Αχμζτ Ππζθ ςτθν αγορά ςελ. 90 Γ+ Ξτιρια ςχετιηόμενα με οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ ii) «Λπποωορβείο» ςελ. 90 ΒΕΦΣΛΑ ςελ. 91 Ξοινωνικι και διοικθτικι οργάνωςθ ςελ. 91 Σικονομία ςελ. 93 Χωρικι οργάνωςθ ςελ. 94 Σκωμανικά μνθμεία Α+ Ξτιρια με εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ i) Ππεηεςτζνι ςελ. 97 ii) Εμπορικζσ ςτοζσ/χάνια ςελ. 98 Β+ Βακουωικά κτιρια i) Ψεμζνθ α) Υαλαιά Πθτρόπολθ ςελ. 99 β) Σρτά Ψηαμί ςελ. 100 ii) Χαμάμ α) Οουτρά του Αλατά («Ψςισ Χαμάμ») ςελ. 100 Γ+ Ξτιρια ςχετιηόμενα με οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ ςελ. 101 iii) Βιοτεχνικά α) Αλευρόμυλοσ-νεροτριβείο Υαπαρουςόπουλου ςελ. 101 β) Αλευρόμυλοσ Αδερωϊν Ρτάλθ ςελ. 101 γ) Ωωαντουργείο Φάκα Αωϊν Γκουγκουλιάνα Πζςκα. Χελ. 101 iv) Βιομθχανικά α) Αλευρόμυλοσ Χτζργιου Πάρκου («ο μφλοσ του Πάρκου») ςελ. 102 ΚΕΧΧΑΟΣΡΛΞΘ ςελ. 106 Ξοινωνικι και διοικθτικι οργάνωςθ ςελ. 107 Σικονομία ςελ. 109 Χωρικι οργάνωςθ ςελ. 110 v

8 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σκωμανικά μνθμεία ςελ. 114 Α+ Ξτιρια με εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ i) Ππεηεςτζνι ςελ. 114 ii) Εμπορικζσ ςτοζσ/χάνια α) Ξαραβάν ςεράι ςελ. 115 β) Χάνια ςελ ) Χάνια του 19 ου αι ςελ ) Χάνια του τζλουσ του 19 ου -αρχζσ 20 ου αι. ςελ. 116 γ) Εμπορικζσ ςτοζσ ςελ. 117 Β+ Βακουωικά κτιρια i) Ψεμζνθ α) Χαμηά Ππζθ Ψηαμί ςελ. 117 β) Αλατηά Λμαρζτ Ψηαμί ςελ. 118 ii) Χαμάμ α) Ππζθ Χαμάμ ςελ. 118 β) Υαςά Χαμάμ ςελ. 119 Γιαχουντί Χαμάμ ςελ. 120 iii) Ξρινεσ α) Ψο Χιντριβάνι ςελ. 121 ΜΕΡΟ Β : φγχρονθ Ανάλυςθ Θ πολυμορωια του Σκωμανικοφ Εμπορικοφ Δικτφου ςελ. 126 Θ αντιμετϊπιςθ των οκωμανικϊν μνθμείων ςτθν Ελλάδα ςελ. 127 ΧΩΓΧΦΣΡΘ ΑΡΑΟΩΧΘ ΨΦΑΝΑΡΣΩΥΣΟΘ ςελ. 128 ΞΣΠΣΨΘΡΘ (Γζφυρα Υολυάνκου) ςελ. 134 ΓΕΡΛΧΕΑ ςελ. 141 ΞΑΒΑΟΑ ςελ. 146 ΧΕΦΦΕΧ ( Γζφυρα Αγγίςτασ) ςελ. 153 ΓΛΑΡΡΛΨΧΑ ςελ. 164 ΒΕΦΣΛΑ ςελ. 172 ΚΕΧΧΑΟΣΡΛΞΘ ςελ. 180 Πζροσ Β Χυνοψίηοντασ ςελ. 188 vi

9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟ Γ : χζδιο Δράςθσ ΔΛΑΧΕΛΦΛΧΘ ΨΘΧ ΥΣΟΛΨΛΧΨΛΞΘΧ ΞΟΘΦΣΡΣΠΛΑΧ ςελ. 193 Σι πολιτιςτικζσ διαδρομζσ ωσ μζςο προβολισ και διαχείριςθσ του πολιτιςμοφ ςελ. 194 ΨΣ ΧΧΕΔΛΣ ΔΛΑΧΕΛΦΛΧΘΧ ςελ.196 Α) ΣΛ ΧΦΘΧΨΕΧ ςελ.197 Β) ΔΛΑΧΕΛΦΛΧΘ ΧΕ ΥΦΑΓΠΑΨΛΞΣ ΕΥΛΥΕΔΣ i) Ψο ςενάριο ςελ. 198 α) Πεγάλθ Λςτορικι Διαδρομι ςελ. 198 β) Πικρι Λςτορικι Διαδρομι ςελ. 198 γ) Αωετθρίεσ Πικρϊν Λςτορικϊν Διαδρομϊν / Πνθμεία Ωποδοχισ ασλ. 198 ii) Ωποδομζσ α) Υρόςβαςθ ςελ. 210 β) Σριοκζτθςθ Είςοδοσ ςελ. 211 γ) Ψεχνικζσ υποδομζσ ςελ. 211 δ) Εξυπθρζτθςθ επιςκεπτϊν Ξτιριο υποδοχισ ςελ. 211 iii) Πζςα παρουςίαςθσ, προβολισ, ανάδειξθσ α) Υινακίδεσ ςελ. 212 β) Επεμβάςεισ ςελ ) ςτα μνθμεία ςελ ) ςτον περιβάλλοντα χϊρο ςελ. 215 γ) Αςτικόσ Εξοπλιςμόσ ςελ. 218 δ) Ξυκλοωοριακζσ ρυκμίςεισ ςελ. 218 iv) Ζνταξθ ςελ. 219 v) Χριςεισ ςελ. 220 Γ) ΔΛΑΧΕΛΦΛΧΘ ΧΕ ΕΛΞΣΡΛΞΣ/ΨΘΦΛΑΞΣ ΕΥΛΥΕΔΣ ςελ. 222 Δ) ΥΕΦΛΕΧΣΠΕΡΣ ΥΟΑΨΦΣΦΠΑΧ ςελ. 224 ΤΜΠΕΡΑΜΑΣΑ ςελ. 226 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ςελ. 227 ΤΝΔΕΜΟΙ ΧΕΟ. 234 vii

10 ΠΡΟΛΟΓΟ ΠΡΟΛΟΓΟ-ΕΤΧΑΡΙΣΙΕ Ψο υπζροχο αυτό ταξίδι ξεκίνθςε χρόνια πριν από τθν πρϊτθ επίςκεψι μου ςτο Ξαπαλί Ψςαρςί τθσ Ξωνςταντινοφπολθσ. Θ ιδιαίτερθ αρχιτεκτονικι τθσ αγοράσ, με τουσ δαιδαλϊδεισ δρόμουσ και τα εςωτερικά αίκρια, τόςο διαωορετικι από τα δεδομζνα του ελλαδικοφ χϊρου μου κίνθςαν το ενδιαωζρον, ενϊ οι μυρωδιζσ, τα χρϊματα και οι ιχοι του οκωμανικοφ μπαηάρ με ταξίδεψαν ς ζνα παρελκόν όχι και τόςο μακρινό, όταν οι κλειςτζσ αυτζσ αγορζσ αποτελοφςαν τον οικονομικό πυρινα των πόλεων.ζτςι, όταν πριν ζναν χρόνο, ςτα πλαίςια του μεταπτυχιακοφ χρειάςτθκε να επιλζξω ζνα κζμα προσ ανάλυςθ που ν αωορά ςτθν ιςτορία τθσ αρχιτεκτονικισ, ιξερα ιδθ με τί ικελα ν αςχολθκϊ: το οκωμανικό μπαηάρ και πιο ςυγκεκριμζνα τθν κλειςτι αγορά πολυτελϊν ειδϊν, το μπεηεςτζνι. Θ εναςχόλθςθ με το ςυγκεκριμζνο κζμα με βοικθςε να εμβακφνω περιςςότερο και να επεκτείνω τισ γνϊςεισ μου τόςο όςον αωορά ςτουσ αρχιτεκτονικοφσ τφπουσ των εμπορικϊν κτθρίων που απαντϊνται κατά τθν οκωμανικι περίοδο, όςο και ςε κζματα που αωοροφν ςτθν οργάνωςθ τθσ οικονομίασ, τθν διεξαγωγι του εμπορίου και τθν δομι των εμπορικϊν κζντρων ςτα αςτικά κζντρα τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ. Ωσ εκ τοφτου, θ επιλογι του κζματοσ τθσ διπλωματικισ μου εργαςίασ δεν κα μποροφςε ν αωορά ςε τίποτε άλλο παρά ςτθν μελζτθ των οκωμανικϊν μνθμείων που ςχετίηονται με εμπορικζσ και οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ και ςτθν πρόταςθ ενόσ ςχεδίου προςταςίασ και ανάδειξθσ του εμπορικοφ δικτφου τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ ςτθν Βόρεια Ελλάδα. ευχαριςτιςω τον λζκτορα Βυηαντινισ Αρχαιολογίασ του ΑΥΚ Ανδροφδθ Υ., για τθν αμεςότθτα ςτθν επικοινωνία και για τθν ειλικρίνια των απαντιςεϊν του ςτισ όποιεσ απορίεσ του ζκεςα. Θ ζνταξι μου ςτο ςυγκεκριμζνο μεταπτυχιακό πρόγραμμα δεν κα είχε γίνει χωρίσ τθν παρότρυνςθ τθσ προϊςταμζνθσ μου ςτθν 3 θ Ε.Β.Α Χίου, Ξαββαδία Α, δίπλα ςτθν οποία απζκτθςα και τισ πρϊτεσ εμπειρικζσ γνϊςεισ ςχετικά με τθν αποκατάςταςθ των μνθμείων πολιτιςμοφ. Ανεκτίμθτθ υπιρξε θ ςυνδρομι ς αυτιν μου τθν προςπάκεια τθσ αγαπθμζνθσ ωίλθσ αρχιτζκονοσ μθχανικοφ Πατςκάνθ Α., κυρίωσ ςε κζματασ που αωοροφςαν ςτθν μελζτθ τθσ οκωμανικισ περιόδου για τθν περιοχι τθσ Βζροιασ. Ζνα μεγάλο ευχαριςτϊ κα ικελα ν απευκφνω ςτον Ξαλλιγά Γ. που μου εμπιςτεφτθκε το ανζκδοτο ακόμθ υλικό του για τθν ιςτορία του εμπορικοφ κζντρου τθσ Βζροιασ, ςτον Υολυχρονιάδθ Κ. για τθν ςυνζντευξθ που μου παραχϊρθςε και ςτα μζλθ του Ε.Π.Λ.Υ.Θ για τθν διάκεςι τουσ να ςυνδράμουν με ωωτογραωικό υλικό και ςχετικι αρκρογραωία. Ψζλοσ, δεν μπορϊ παρά να εκωράςω τθν ευγνωμοςφνθ μου προσ όλουσ τουσ ωίλουσ μου και ςυνεργάτεσ για τθν ψυχολογικι και ςυμβουλευτικι υποςτιριξθ που μου παρείχαν κακόλθ τθν διάρκεια του δφςκολου αυτοφ εγχειριματοσ, ςτθν κεία μου, για τισ πάμπολλεσ ωορζσ που χρειάςκθκα τθν βοικειά τθσ για πρακτικά κζματα, όπωσ θ πρόςβαςθ ςτισ βιβλιοκικεσ όπου λόγω εργαςίασ δεν ιταν δυνατόν να παραςτϊ θ ίδια και πάνω απ όλα ςτουσ γονείσ μου, το ςτιριγμά μου ςε όλεσ τισ προςπάκειεσ και τα όνειρά μου. Θ αρχικι εντφπωςθ ότι βαςικό αντικείμενο τθσ ζρευνασ αποτελοφςε αποκλειςτικά θ μελζτθ του χερςαίου οδικοφ δικτφου και αρχιτεκτονθμάτων όπωσ τα μπεηεςτζνια και τα καραβάν ςεράγια αποδείχκθκε απατθλι άλλωςτε, ςτον ελλαδικό χϊρο τα ςυγκεκριμζνα κτιρια αποτελοφν τθν μειοψθωία των μνθμείων που αωοροφν ςτθν εμπορικι και οικονομικι δραςτθριότθτα των οκωμανϊν (ςθμειϊνουμε ότι ςτθν Βόρεια Ελλάδα ςϊηονται δφο μπεηεςτζνια, ςτθν Κεςςαλονίκθ και τισ Χζρρεσ και κανζνα καραβάν ςεράι). Θ μελζτθ, λοιπόν, ζπρεπε να ςυμπεριλάβει κτιρια όπωσ τα χάνια, οι εμπορικζσ ςτοζσ, οι βιοτεχνικζσ και βιομθχανικζσ εγκαταςτάςεισ. Θ διαπίςτωςθ, επίςθσ, ότι ο κεςμόσ των βακουωιϊν και των αωιερωμάτων αποτζλεςε ζναν ιςχυρό παράγοντα για τθν ανάπτυξθ τθσ οικονομίασ και του μεγάλου αρχιτεκτονικοφ αποκζματοσ τθσ οκωμανικισ περιόδου, επζβαλε και τθν μελζτθ όπωσ τα τεμζνθ, τα λουτρά, τα ιμαρζτ, οι γζυωρεσ, ωσ ζμμεςα ςχετιηόμενα με το εμπόριο και τθσ οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ. Ζτςι, δθμιουργικθκε ζνασ μεγάλοσ όγκοσ υλικοφ που ζπρεπε να μελετθκεί και να ταξινομθκεί, ο οποίοσ ςυν τοισ άλλοισ, εκτεινόταν ςε μία εκτεταμζνθ γεωγραωικι περιοχι. Εκτόσ από τθν βιβλιογραωικι μελζτθ απαραίτθτθ κρίκθκε θ επιτόπια ζρευνα και επίςκεψθ των μνθμείων θ οποία, ςε μερικζσ περιπτϊςεισ, όπωσ θ επίςκεψθ ςτθν Ψραϊανοφπολθ-Ξομοτθνι-Γενιςζα, απαιτοφςε πολφωρεσ θμεριςιεσ διαδρομζσ με δφςκολεσ ενίοτε καιρικζσ ςυνκικεσ. Θ διαδικαςία ιταν αρκετά επίπονθ και πολλζσ ωορζσ χαοτικι, ωςτόςο, όπωσ αποδείχκθκε όχι και ανζωικτθ. Φκάνοντασ ςτο τζλοσ τθσ ςφντομθσ αυτισ αναδρομισ κα ικελα να ευχαριςτιςω καταρχιν τον επιβλζποντά μου, τον λζκτορα Βυηαντινισ Αρχαιολογίασ του ΑΥΚ Ψάντςθ Α., που μου εμπιςτεφτθκε το ςυγκεκριμζνο κζμα, το οποίο ςε αρκετζσ περιπτϊςεισ δοκίμαςε τα όρια και τισ αντοχζσ μασ, και που ςτάκθκε ςυνοδοιπόροσ και ςφμβουλόσ μου κακόλθ τθν διάρκεια τθσ εκπόνθςθσ τθσ εργαςίασ. Κζλω επίςθσ να viii

11 ΕΙΑΓΩΓΗ ΕΙΑΓΩΓΗ Αντικείμενο τθσ παροφςασ εργαςίασ είναι θ μελζτθ του εμπορικοφ και οικονομικοφ δικτφου τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ ςτθ Βόρεια Ελλάδα, ιδωμζνου μζςα από τα αρχιτεκτονικά μνθμεία τθσ εποχισ που κατάωεραν να ωτάςουν ωσ τισ μζρεσ μασ, με ςτόχο τθν ςφνταξθ ενόσ ςχεδίου δράςθσ δράςθσ για τθν διάςωςθ, αποκατάςταςθ και ανάδειξι του ωσ πολτιςτικό δίκτυο. Ψόςο ςτθν μελζτθ όςο και ςτθν ςφνταξθ του ςχεδίου δράςθσ λιωκθκαν υπόψθ τρεισ βαςικοί παράγοντεσ: το μνθμείο, το περιβάλλον και ο άνκρωποσ. Για τουσ Σκωμανοφσ μία ιςχυρι οικονομία κι ζνασ αναπτυγμζνοσ εμπορικόσ κλάδοσ μποροφςε να εγγυθκεί τθν ευθμερία και μακροθμζρευςθ τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ. Για τθν ενίςχυςθ των εμπορικϊν ςυναλλαγϊν και τθν διευκόλυνςθ τθσ επικοινωνίασ ςε όλο το εφροσ τθσ αυτοκρατορίασ, απαραίτθτθ ιταν θ δθμιουργία και θ διατιρθςθ ενόσ εκτεταμμζνου οδικοφ δικτφου, τοπικισ και υπερτοπικισ εμβζλειασ, το οποίο, για τον χϊρο τθσ Βαλκανικισ, εκτεινόταν από τθν Ξωνςταντινοφπολθ ζωσ τθν Αδριατικι κι από τθν Πεςόγειο ζωσ τθν Ξεντρικι Ευρϊπθ. Για τθν εξυπθρζτθςθ των μετακινουμζνων κα δθμιουργθκεί ζνα παράλλθλο δίκτυο παρόδιων ςτακμϊν ενϊ δθμόςια ζργα όπωσ οι γζωυρεσ κα εξαςωαλίςουν, εν μζρει τθν ομαλότθτα τθσ κίνθςθσ. Ξάποιοι από τουσ παρόδιουσ ςτακμοφσ και του οικιςμοφσ του εμπορικοφ δικτφου με το πζραςμα των χρόνων κα αναδειχκοφν ςε οικονομικά κζντρα τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ και πυρινεσ ενόσ ςθμαντικοφ κτθριακοφ αποκζματοσ που ςχετίηεται με οικονομικζσ και εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ και που ςιμερα αποτελοφν τα μνθμεία του ιςτορικοφ εμπορικοφ δικτφου τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ. Οόγω του πολυδιάςτατου χαρακτιρα αλλά και τθσ μεγάλθσ χωρικισ ζκταςθσ που καλφπτει το χερςαίο εμπορικό δίκτυο τθν περίοδο τθσ τουρκοκρατίασ, που όπωσ αναωζρκθκε γεωγραωικά εκτείνεται ςε όλθ τθν Βαλκανικι, για τισ ανάγκεσ τθσ παροφςασ εργαςίασ ο περιοριςμόσ του αντικειμζνου μελζτθσ κρίκθκε αν μι τι άλλο απαραίτθτοσ. Αποωαςίςτθκε, λοιπόν, θ μελζτθ να εςτιάςει ςτον χϊρο που εκτείνεται από τθν Κράκθ ζωσ και τθν Ξεντρικι Πακεδονία για τουσ εξισ λόγουσ: α) ςτθν περιοχι αυτι ςυναντάται κατά τθν οκωμανκι περίοδο ο κυριότεροσ και αρτιότεροσ εμπορικόσ οδικόσ άξονασ, το Sol Kol, β) τα αςτικά κζντρα του γεωγραωικοφ αυτοφ χϊρου αποτελοφν μία πολιτιςμικι ενότθτα, ζνα ιςχυρό πλζγμα, λόγω τθσ κοινισ ιςτορικισ πορείασ που παρουςιάηουν αλλά και των ιδιαίτερων δεςμϊν (οικονομικϊν, εμπορικϊν, κοινωνικϊν) που, όπωσ κα δοφμε, αναπτφχκθκαν μεταξφ τουσ. Θ εργαςία διαρκρϊνεται ςε τρεισ κφριεσ ενόττθτεσ,τθν διαχρονικι ανάλυςθ, τθν ςφγχρονθ ανάλυςθ και το ςχζδιο δαχείριςθσ, και δφο ςυμπλρωματικζσ, μία ειςαγωγικοφ χαρακτιρα, και ςτο τζλοσ τα γενικά ςυμπεράςματα/επίλογο. Χτο ειςαγωγικό μζροσ τίκεται το γενικό ιςτορικό και κοινωνικό πλαίςιο τθσ περιόδου και αναλφονται παράγοντεσ, όπωσ ο κεςμόσ των βακουωιϊν που ζπαιξαν ουςιαςτικό ρόλο ςτθν ανάπτυξθ τθσ οικονομίασ και του εμπορίου και ςυνεπακόλουκα ςτθν ανάδυςθ των ςθμαντικϊν αςτικϊν κζντρων τθσ περιωζρειασ, που αποτελοφν και το αντικείμενο τθσ παροφςασ μελζτθσ. Θ επόμενθ ενότθτα (Πζροσ Α ), αωορά ςτθν διαχρονικι ανάλυςθ του ιςτορικοφ τόπου του εμπορικου δικτφου, και διαιρείται ςε δφο υποενότθτεσ. Χτθν πρϊτθ, περιγράωεται θ «ωφςθ» του εμπορικοφ δικτφου, ποια είναι δθλαδι τα ιδιαίτερα χαρακτθριςτικά που το απαρτίηουν και ςυνκζτουν τθν ιςτορικι του ταυτότθτα. Θ δεφτερθ υποενότθτα πραγματεφεται τα ςθμαντικότερα αςτικά κζντρα και οικιςμοφσ του δικτφου, με αναωορζσ ςε ςτοιχεία τθσ κοινωνικοοικονομικισ τουσ δομισ και του πολεοδομικισ τουσ εξζλιξθσ και παράλλθλθ παρουςίαςθ των ςθμαντικότερων μνθμείων τουσ που άμεςα ι ζμμεςα ςχετίηονται με οικονομικζσ και εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ. Αμζςωσ μετά ακολουκεί θ ςφγχρονθ ανάλυςθ (Πζροσ Β ), τόςο του αςτικοφ ιςτοφ όςο και τθσ υπάρχουςασ κατάςταςθσ των μνθμείων ανά περιοχι ενδιαωζροντοσ, θ οποία κα μασ βοθκιςει να κατανοιςουμε τθν ςχζςθ των μνθμείων με τον χϊρο τουσ, τον τρόπο ζνταξισ τουσ, τθν πακογζνειά. Υαράλλθλα, γίνετα αναωορά ςε προβλιματα που αωοροφν ςτθν ανάδειξθ και επιςκεψιμότθτα των μνθμείων, όπωσ επίςθσ και μια μικρι ιςτορικι αναδρομι για τθν αντιμετϊπιςθ των οκωμανικϊν μνθμείων ςτθν Ελλάδα. Ψα αποτελζςματα τθσ ανάλυςθσ ςυνοψίηονται ςτο τζλοσ τθσ ενότθτασ. Χτο Πζροσ Γ παρουςιάηεται το ςχζδιο δράςθσ για τθν διάςωςθ, αποκατάςταςθ και ανάδειξι του πολιτιςτικοφ εμπορικοφ δικτφου τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ ςτισ περιοχζσ ενδιαωζροντοσ, με παράλλθλα παραδείγματα από τον ελλθνικό και ευρωπαϊκό χϊρο. Σι προτάςεισ του ςχεδίου, Θ ανάπτυξθ του ςχεδίου, που αωορά ςε κεωρθτικζσ προςεγγίςεισ του κζματοσ τθσ διαχείριςθσ τθσ πολιτιςτικισ κλθρονομίασ, διαιρείται ςε δφο υποενότθτεσ: α) Διαχείριςθ ςε Υραγματικό Επίπεδο, που αωορά ςε όλεσ τισ εργαςίεσ και τα μζτρα που πρζπει να λθωκοφν για τθν προςταςία τθσ υλικισ υπόςταςθσ των μνθμείων και ιςτορικϊν τόπων, κακϊσ και τθν προςταςία, διαχείριςθ και ανάδειξθ των άυλων και υλικϊν τουσ αξιϊν, πάντα ςε ςχζςθ με το ιςτορικό και ςφγχρονο δομθμζνο περιβάλλον τουσ, β) Διαχείριςθ ςε Εικονικό Επίπεδο, με τθν ανάπτυξθ πολυμεςικϊν εωαρμογϊν και μίασ διαδικτυακισ πλατωόρμασ που κα εξυπθρετεί τόςο τθν τουριςτικι προβολι των μνθμείων όςο και τισ ανάγκεσ τθσ επιςτθμονικισ ζρευνασ. Ψζλοσ, ακολουκεί μία ςφνοψθ των προβλθμάτων που εντοπίςτθκαν και των ςυμπεραςμάτων που εξιχκθςαν κατά τθν πορεία τθσ μελζτθσ, και που αωοροφν ςε όλο το εφροσ του αντικειμζνου τθσ. Θ ςφνταξθ του τεφχουσ ολοκλθρϊνεται με παράκεςθ τθσ ςχετικισ βιβλιογραωίασ και αρκρογραωίασ. ix

12 ΙΣΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΙΟ ΙΣΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΙΟ 1 Θ οκωμανικι περίοδοσ ςτθ Πακεδονία και τθ Κράκθ αρχίηει με τθν κατάκτθςθ των περιοχϊν από τουσ Σκωμανοφσ ςτα τζλθ του 14 ου αι. Θ νίκθ των Σκωμανϊν κατά των Χζρβων ςτο Çirmen του Ζβρου το 1371 ςιμανε τθν αρχι τθσ μεγάλθσ προζλαςισ τουσ για τθν κατάκτθςθ τθσ Βαλκανικισ χερςονιςου ζωσ τισ αρχζσ του 15 ου αι. Πετά τθν κατάκτθςθ των μεγάλων αςτικϊν κζντρων τθσ Κράκθσ, το Διδυμότειχο και τθν Ξομοτθνι, κι ζχοντάσ τα ωσ ορμθτιριο οι Σκωμανοί κα αρχίςουν τθν κατακτθτικι τουσ πορεία δυτικά του Ρζςτου με απϊτερο ςτόχο τθν ενςωμάτωςθ τθσ Κεςςαλονίκθσ. Από το 1380 ζωσ και το 1430, οπότε και ςτακεροποιείται θ επικυριαρχία τουσ ςτον μακεδονικό χϊρο, κα πολιορκιςουν και κ ανακαταλάβουν πάνω από μία ωορά τα ςθμαντικότερα κζντρα τθσ Ανατολικισ και Ξεντρικισ Πακεδονίασ: Ξαβάλα, Βζροια, Ζδεςςα, Κεςςαλονίκθ, αρχισ γενομζνθσ από τισ Χζρρεσ το Σι αιϊνεσ που κ ακολουκιςουν τθν κατάκτθςθ αποτελοφν περίοδο ζντονων ανακατατάξεων, αναδιοργάνωςθσ και επαναπροςδιοριςμοφ των κατακτθκζντων περιοχϊν ςτα πλαίςια πια τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ. Σι πόλεισ και οι κεςμοί αναςυγκροτοφνται, ενϊ από μζρουσ του κράτουσ καταβάλονται ιδιαίτερεσ προςπάκειεσ για τθν γριγορθ ανάκαμψθ τθσ οικονομίασ και του εμπορίου, και τθν εδραίωςθ τθσ θρεμίασ και τθσ αςωάλειασ ςτθν περιοχι, γεγονόσ που κα επιτευχκεί ζωσ και τα μζςα του 17 ου αι. Χτο μεταίχμιο του 16 ου -17 ου αι θ αςωάλεια κλυδωνιηόταν επικίνδυνα ς ολόκλθρο τον μακεδονικό χϊρο. Σι τουρκικζσ αυκαιρεςίεσ ςε βάροσ των χριςτιανϊν αποτελοφν μζροσ τθσ ιςτορικισ πραγματικότθτασ που είχε διαμορωωκεί τθν εποχι εκείνθ ςτθ περιοχι. Χαρακτθριςτικό δείγμα τθσ παρακμισ τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ και τθσ αποςφνκεςθσ αποτελεί θ αδυναμία των κατά τόπουσ τουρκικϊν αρχϊν να ελζγξουν τθν κατάςταςθ και ν αποκαταςτιςουν τθ δθμόςια αςωάλεια. Θ ζκρυκμθ κατάςταςθ που επικρατεί ςτθν Ευρϊπθ, με τισ πολιτικισ ωφςεωσ εξεγζρςεισ και τισ εδαωικζσ διεκδικιςεισ, επθρεάηει ζμμεςα και τθν οκωμανικι αυτοκρατορία. Πζςα ςτθ δίνθ των αλλεπάλλθλων αυςτροτουρκικϊν και ρωςοτουρκικϊν πολεμικϊν ςυγκροφςεων κα δθμιουργθκεί κατά τον 18 ο αι μια νζα ιςτορικι πραγματικότθτα, θ οποία υπιρξε καταλυτικι για τθ μελλοντικι πορεία τθσ περιοχισ ςτον βαλκανικό χϊρο 2. Πε τθν Χυνκικθ του Ξάρλοβιτσ (1699) αναπτφχκθκαν ςτενζσ εμπορικζσ επαωζσ ανάμεςα 1 Ξοτηαγεϊργθσ Φ., Θ Σκωμανικι Πακεδονία (τζλθ ΛΔ τζλθ ΛΗ αιϊνα), Μδρυμα Πουςείου Πακεδονικοφ Αγϊνα (http://www.imma.edu.gr/imma/history/06.html), Βακαλόπουλοσ Α., Λςτορία τθσ Πακεδονίασ , Κεςςαλονίκθ 1992 και Γαβρά Ε., «Χάνια και Ξαραβάν Χεράγια από τθ Κεςςαλονίκθ ζωσ τθν πόλθ των Χερρϊν από το 1774 ζωσ το 1913», ΕΠΧ, Πακεδονικά 25(1986), ςελ Βακαλόπουλοσ Α., Λςτορία τθσ Πακεδονίασ, , Κεςςαλονίκθ ςτουσ Αψβοφργουσ και τουσ Σκωμανοφσ, που είχαν τθν αωετθρία τουσ ςτισ αρχικζσ Χυνκικεσ Ειρινθσ του Sitvartorok του 1606 και τθσ Βιζννθσ του Θ πολιτικι ςθμαςία τθσ Χυνκικθσ του Υαςάροβιτσ (1718) 3, θ οποία επιςωράγθςε τθν λιξθ τθσ αυςτροτουρκικισ αντιπαράκεςθσ των αρχϊν του 18 ου είναι αδιαμωιςβιτθτθ, αλλά ακόμθ πιο ςθμαντικι είναι θ οικονομικι ςπουδαιότθτά τθσ, ιδιαίτερα βζβαια για τθ Πακεδονία, θ οποία βριςκόταν κοντά ςτα ςερβικά, και πλζον αυςτριακά εδάωθ. Θ αυςτριακι επικράτθςθ ςτθ Χερβία διευκόλυνε τθν ανάπτυξθ του εμπορίου των Ελλινων τθσ Πακεδονίασ με τθν Ξεντρικι και τθ Δυτικι Ευρϊπθ, κατζςτθςε ευχερζςτερθ τθ διακίνθςθ και τισ αποδθμίεσ του μακεδονικοφ ελλθνιςμοφ προσ το εξωτερικό και ενζτεινε τθν ευρωπαϊκι οικονομικι διείςδυςθ ςτο μακεδονικό χϊρο. Σι ιδιαίτερεσ ρυκμίςεισ που αωοροφςαν ςτθ ναυςιπλοΐα και τθν ελεφκερθ άςκθςθ του εμπορίου ςτθν ξθρά και ςτθ κάλαςςα, κ αναδείξουν ςταδιακά τθ Πακεδονία, και ειδικότερα τθ Κεςςαλονίκθ, ςε ςθμαίνον οικονομικό και εμπορικό κζντρο τθσ Ανατολικισ Πεςογείου και τθσ Ροτιοανατολικισ Ευρϊπθσ. 3 Ξατά τθ διάρκεια του Ενετοτουρκικοφ πολζμου ( ) και ειδικότερα τον Απρίλιο του 1716, θ Αυςτρία προκειμζνου νϋ ανακόψει τθ προζλαςθ του Σκωμανικοφ ςτρατοφ ςτισ κτιςεισ τθσ, ςτθ Δαλματία, ζςπευςε και ςυμμάχθςε με τθν Βενετία. Σι αυςτριακζσ αυτοκρατορικζσ όμωσ νίκεσ που διαδζχονταν θ μία τθν άλλθ υποχρζωςε τον Σκωμανικό ςτρατό νϋ ανακόψει τθ προζλαςι του. Ζτςι ςτισ 21 Λουλίου του 1718 ςτο χωριό Υαςάροβιτσ υπογράωθκε θ ομϊνυμθ ςυνκικθ μεταξφ του Αυτοκράτορα Ξαρόλου Χτ' (τθσ Αυςτρίασ), τθσ ςυμμάχου Γαλθνοτάτθσ Βενετίασ και του Χουλτάνου Αχμζτ Γ', τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ. Ειδικότερα και βάςει των διατάξεων αυτισ: 1) Θ Βενετία παραιτείται και αναγνωρίηει τθν οριςτικι κυριαρχία τθσ Υελοποννιςου και τθσ Ξριτθσ από τουσ Ψοφρκουσ, παραχωρϊντασ επίςθσ τθν Ψινο και τθν Αίγινα, 2) Θ Ψουρκία παραιτείται των Ξυκιρων τα οποία ανακτά θ Βενετία όπωσ και τισ πόλεισ ςτθ Δαλματία και τθν Ιπειρο Βουκρωτό και Υρζβεηα κακϊσ και τθ Βόνιτςα ςτθν Ακαρνανία. Αντϋ αυτϊν θ Ψουρκία διατθρεί ςτθ κυριαρχία τθσ τα νθςιά του Λονίου και τθ Υάργα., 3) Επίςθσ, θ Ψουρκία παραιτείται των διεκδικιςεϊν τθσ και παραδίδει το Βελιγράδι, τθ Βοςνία, τθν Ερηεγοβίνθ, όπωσ και τθ μικρι Βλαχία και το διαμζριςμα Ψεμεςβάρ (ςθμερινι Ψιμιςοάρα), 4) Θ Αυςτρία απόκτθςε τα ωροφρια του Ψεμεςβάρ, Βελιγραδίου και Χεμετρίν. Επίςθσ πζτυχε πολλζσ ευνοϊκζσ διομολογιςεισ ζτςι ϊςτε το εμπόριο (αυτοκρατορικό κεωάλαιο) να μπορζςει να διανοίξει εμπορικοφσ δρόμουσ ςτθ χερςόνθςο του Αίμου και μζςα ςτθν Σκωμανικι Αυτοκρατορία, ωκάνοντασ ςτθ Κεςςαλονίκθ και ακόμθ ςτθ Ξωνςταντινοφπολθ, μια ιςτορικι οικονομικισ ωφςεωσ επιτυχία του Ξαρόλου που δεν κϋ αργιςουν να υιοκετιςουν αργότερα ςτθ πολιτικι τουσ και οι Γερμανοί Αυτοκράτορεσ, και τζλοσ 5) Θ Αυςτρία ανζκτθςε το δικαίωμα τθσ προςταςίασ των κακολικϊν κατοίκων τθσ Βόρειασ Αλβανίασ, δικαίωμα που αναγνωρίςκθκε, αργότερα όμωσ, πιο επίςθμα, και από το Βατικανό δια του Ξονκορδάτου, (= Υαπικι διμερισ ςυμωωνία), του Ζνα ςθμαντικό ςθμείο τθσ ςυνκικθσ ιταν οι διομολογιςεισ του Ξαρόλου δια των οποίων άρχιςε δειλά - δειλά θ οικονομικι και πολιτικι ηωι των Ελλινων του ελλαδικοφ χϊρου. Εξ αυτϊν των αρχικϊν διομολογιςεων των Αψβοφργων επετράπθ αμοιβαία ςτουσ υπθκόουσ των δφο Αυτοκρατοριϊν να ναυςιπλοοφν ελεφκερα και να αςκιςουν ελεφκερο εμπόριο ςε ξθρά και κάλαςςα. Ειδικά επ' αυτοφ, ζνα μινα μετά, ακολοφκθςε ιδιαίτερθ ςυμωωνία ςτισ 27 Λουλίου ςτθν οποία και κακορίηονταν οι διάωορεσ λεπτομζρειεσ διεξαγωγισ των ςυναλλαγϊν. Ψα αμοιβαία αυτά εμπορικά προνόμια που ζςπευςαν πρϊτοι να επωωελθκοφν οι Ζλλθνεσ καραβοκφρθδεσ επικυρϊκθκαν επίςθσ με τθ Χυνκικθ του Βελιγραδίου (1739). Χθμαντικό επίςθσ ςθμείο των διομολογιςεων ιταν ότι οι Πακεδόνεσ μποροφςαν πλζον νϋ αποκτιςουν τθν αυςτριακι υπθκοότθτα με δικαίωμα διεξαγωγισ εμπορίου ςτισ υπό Σκωμανικι κυριαρχία περιοχζσ. Εικόνα 1 Χάρτθσ των οκωμανικϊν κατακτιςεων (Υθγι: Λςτορία του Ελλθνικοφ Ζκνουσ, Ψόμοσ Κ ) Εικόνα 2 Ψα εδάωθ τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ από τον 15 ο -170 αι. (Υθγι: διαδίκτυο) 1

13 ΙΣΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΙΟ Ξατά τον 18 ο αι το εςωτερικό εμπόριο τθσ Πακεδονίασ, το οποίο διεξαγόταν κυρίωσ μζςω των εμποροπανθγφρεων όπωσ των Χερβίων, του Αβρζτ Χιςάρ (Γυναικόκαςτρο), τθσ Δόλιανθσ, των Χερρϊν, του Υετριτςίου κ.α., κα γνωρίςει ιδιαίτερθ ακμι. Θ οικονομικι ςπουδαιτότθτα των εμποροπανθγφρεων για τον μακεδονικό όςο και για τον ευρφτερο βαλκανικό χϊρο υπιρξε τεράςτια κατά τθ διάρκεια τθσ Ψουρκοκρατίασ, κακϊσ, εκτόσ από κινθτιρια δφναμθ του εςωτερικοφ εμπορίου, αποτελοφςαν και το κυριότερο μζςο τροωοδοςίασ των εξαγωγϊν. Χθμαντικι για τθ Πακεδονία υπιρξε και θ απιχθςθ τθσ ρωςοτουρκικισ διζνεξθσ του , που προκάλεςε γενικι αναςτάτωςθ ςτθν περιοχι, πολλαπλαςίαςε τισ αυκαιρεςίεσ, τισ ωορολογικζσ επιβαρφνςεισ και τισ καταπιζςεισ των τουρκικϊν διοικιςεων ςε βάροσ των ελλθνικϊν πλθκυςμϊν και διόγκωςε επικίνδυνα τθ λθςτρικι δραςτθριότθτα των Ψοφρκων λιποτακτϊν, με ανάλογεσ επιπτϊςεισ ςτθν διεξαγωγι του εμπορίου μζςω των χερςαίων οδικϊν αρτθριϊν. Ακαταςταςία και αναταραχι επικρατοφςε ςε πολλζσ μεγάλεσ επαρχιακζσ πόλεισ τθσ Πακεδονίασ, γεγονόσ που ανάγκαηε τισ χριςτιανικζσ κοινότθτεσ και τουσ εκπροςϊπουσ τουσ να ηθτιςουν τθν προςταςία των ιςχυρϊν μπζθδων με αντάλλαγμα τθν καταβολι ςθμαντικϊν χρθματικϊν ποςϊν. Πετά το τζλοσ του ρωςοτουρκικοφ πολζμου, ςτα 1774, θ περιοχι παρουςίαηε όψθ αναρχοφμενθσ επαρχίασ, ενϊ θ κατάςταςθ επιδεινϊκθκε από τισ διαμάχεσ των μπζθδων τθσ Ξεντρικισ Πακεδονίασ. Θ ζκρυκμθ κατάςταςθ ςτθν φπαικρο αποτζλεςε τθν κφρια αιτία για τθν ζξαρςθ του ωαινομζνου τθσ μετοίκιςθσ των αγροτικϊν πλθκυςμϊν προσ τα αςτικά κζντρα, και των ακρόων εξιςλαμιςμϊν, για τθν αποωυγι των δυςβάςταχτων μζτρων τθσ κεντρικισ διοίκθςθσ που επιβάλλονταν ςτουσ αλλόκρθςκουσ 4. Θ ςυνκικθ του Ξιουτςοφκ Ξαϊναρτηι το 1774 κα ςθμάνει τθν ζναρξθ μίασ νζασ περιόδου ανάπτυξθσ για τισ ελλθνικζσ εμπορικζσ και εωοπλιςτικζσ δραςτθριότθτεσ. Σι ναπολεόντιοι πόλεμοι και ο ναυτικόσ αποκλειςμόσ τθσ Ευρϊπθσ από τουσ Άγγλουσ δθμιοφργθςαν πρόςκετεσ προχποκζςεισ για τθν ανάπτυξθ αςτικϊν μορωϊν ςτθν Ελλάδα. Χτα τζλθ του 18 ου αι θ αγροτικι οικονομία του ελλθνικοφ χϊρου αλλάηει μορωι και από «κλειςτι» γίνεται εμπορευματικι, με άμεςο αποτζλεςμα τθν ανάπτυξθ τθσ μονοκαλλιζργειασ και τθ δθμιουργία αξιόλογων κζντρων του εςωτερικοφ και εξωτερικοφ εμπορίου, τα οποία για τον ελλαδικό χϊρο, ταυτίηονται με τουσ παλιοφσ παρόδιουσ ςτακμοφσ και τισ βυηαντινζσ πόλεισ κατά μικοσ των χερςαίων οδικϊν αρτθριϊν. Εικόνα 3 Υανθγφρι ςτθν Οάριςα (Υθγι: διαδίκτυο) 4 Βακαλόπουλοσ Α., Λςτορία τθσ Πακεδονίασ, , Κεςςαλονίκθ

14 ΙΣΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΙΟ ΔΛΣΛΞΘΧΘ ΞΑΛ ΣΛΞΣΡΣΠΛΑ Θ Πακεδονία ιταν μία από τισ κεντρικζσ επαρχίεσ του οκωμανικοφ κράτουσ. Βάςθ τθσ διοίκθςθσ του κράτουσ αποτελοφςε το τιμαριωτικό ςφςτθμα 5. Ψα πρϊτα ςαντηάκια (ςτρατιωτικζσ-διοικθτικζσ ενότθτεσ) του Υαςά, του Ξιοφςτεντιλ και τθσ Αχρίδασ, ςυςτάκθκαν κατά τον 15 ο -16 ο αι 6. Χτα μζςα του 16 ου αι το μεγάλο ςαντηάκι του Υαςά (Paşa Livası) διαιρζκθκε ςε μικρότερα, ςτα οποία περιελαμβανόταν τθσ Κεςςαλονίκθσ και των Χκοπίων. Ψμιματα του ςαντηακιοφ του Υαςά ενςωματϊκθκαν ςτο ςαντηάκι τθσ Κεςςαλονίκθσ και τμιματα του ςαντηακιοφ τθσ Αχρίδασ ςτα Χκόπια. Θ διοικθτικι αλλαγι ενίςχυςε τον ρόλο των δφο πόλεων, που αποτελοφςαν και ζδρα των ομϊνυμων περιωερειϊν. Τλα τα ςαντηάκια τθσ Πακεδονίασ ανικαν ςτθν γενικι ςτρατιωτικι διοίκθςθ τθσ Ευρϊπθσ, το μπεθλερμπεθλίκι τθσ Φοφμελθσ. Ξάκε ςαντηάκι υποδιαιροφνταν ςε καηάδεσ, υπό τθν διοίκθςθ του καδι 7. Θ ζνταξθ ςτο τιμαριωτικό ςφςτθμα δεν είχε επιπτϊςεισ μόνο ςτθν διοίκθςθ αλλά και ςτθν ωορολογία. Τλεσ οι πρόςοδοι μιασ περιοχισ μοιράηονταν ςτουσ ςτρατιϊτεσ και τουσ ςπαχιδεσ (ιππικό) του οκωμανικοφ ςτρατοφ ωσ ανταμοιβι για τισ ςτρατιωτικζσ τουσ υπθρεςίεσ ςτο πεδίο τθσ μάχθσ. Ξάκε μονάδα ειςοδιματοσ αποτελοφςε ζνα τιμάριο. Άλλεσ ωορολογικζσ παραχωριςεισ προσ ανϊτερουσ αξιωματοφχουσ, ςτρατιωτικοφσ ι διοικθτικοφσ ι προσ τα μζλθ τθσ ςουλτανικισ οικογζνειασ αποτελοφςαν τα ηεαμζτια και τα χάςια 8. Σι περιοχζσ που αποτελοφςαν χάςι, ι ςουλτανικό βακοφωι, απολάμβαναν ιδιαίτερθσ μεταχείριςθσ ι και προνομίων και το ιδιαίτερο κακεςτϊσ διοίκθςισ τουσ τθσ προςτάτευε κεωρθτικά από τισ αυκαιρεςίεσ των τοπικϊν αρχόντων και αξιωματοφχων 9. Θ οικονομία τθσ περιοχισ ιταν κατά βάςθ αγροτικι και ζωσ τον 17 ο αι θ ςυντριπτικι πλειοψθωία του πλθκυςμοφ ηοφςε ςε αγροτικζσ περιοχζσ. Χτον βαλκανικό χϊρο οι πόλεισ ιταν ςυγκριτικά μικρζσ, με ςπουδαιότερεσ το Χεράγεβο, τθν Κεςςαλονίκθ και τθν Αδριανοφπολθ τθν παλιά αυτοκρατορικι πρωτεφουςα. Βαςικό χαρακτθριςτικό τθσ οκωμανικισ πόλθσ είναι θ απουςία μιασ οργανικισ δομικισ ενότθτασ, θ οποία ενιςχυόταν από τθν κεοκρατικι αρχι οργάνωςθσ του οκωμανικοφ κράτουσ, που πρακτικά ςιμαινε ότι ο πλθκυςμόσ τθσ πόλθσ ιταν μοιραςμζνοσ ςε αυτοδιοικοφμενεσ κλειςτζσ ομάδεσ βάςει κρθςκευτικϊν και εκνοτικϊν κριτθρίων, που ηοφςαν απομονωμζνεσ θ μία από τθν άλλθ ςτουσ μαχαλάδεσ. Θ διοίκθςθ τθσ πόλθσ και θ οικονομικι τθσ λειτουργία ιταν ευκφνθ του καδι. Θ ςταδιακι παρακμι τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ από τον 17 ο αι, με τθν ςυνεπακόλουκθ απϊλεια εδαωϊν, τθν οικονομικι φωεςθ του κράτουσ και τθν αποδυνάμωςθ τθσ Αυλισ, δθμιουργεί μία νζα τάξθ πραγμάτων, που ευνοεί τθν πολιτικι και οικονομικι διείςδυςθ των ευρωπαϊκϊν δυνάμεων ςτθν περιοχι μζςω τθσ ςφναψθσ ςυμμαχιϊν με εμπορικά οωζλθ και τθν ανάδυςθ μίασ νζασ αςτικισ τάξθσ, που κ αποτελζςει ςταδιακά τθν άρχουςα τάξθ ςτισ πόλεισ τθσ οκωμανικισ επικράτειασ ςτον βορειοελλαδικό χϊρο. Θ νζα κατάςταςθ που αρχίηει να εδραιϊνεται ιδθ από τον 18 ο κα δθμιουργιςει τθν ανάγκθ για μεταρρφκμιςθ και «άνοιγμα» του κράτουσ και τθσ κοινωνίασ προσ τα νζα ευρωπαϊκά πρότυπα που κα οδθγιςει ςταδιακά τθν εποχι των Ψανηιμάτ και τθν αναμόρωωςθ τθσ οκωμανικισ διοίκθςθσ. Σ κεςμόσ του «Διμου» (Belediye) κα εμωανιςκεί ςτα τζλθ του 19ου αι, με βάςθ τον καινοφργιο νόμο για τισ περιωζρειεσ. Χφμωωνα μ αυτόν τον νόμο οι διμοι ιταν υπεφκυνοι για τθν καταςκευι και διατιρθςθ των δρόμων, των παρόδων, των πλατειϊν, των καλντεριμιϊν, των βρυςϊν του πόςιμου νεροφ και τθσ αποχζτευςθσ και επιπλζον ιταν υπεφκυνοι να βοθκάνε τουσ ωτωχοφσ, να ωωτίηουν τουσ δρόμουσ, να οργανϊνουν τα παηάρια, να παίρνουν προωυλάξεισ για τισ πυρκαγιζσ και να τισ καταςβινουν. Εικόνα 4 Χπαχισ (Υθγι: GUER, *Jean Antoine+. Moeurs et Usages des Turcs, leur Religion, leur Gouvernement Civil, Militaire, et Politique. Avec un abregé de l Histoire Ottommane, par M. Guer, Avocat, τ. Λ-ΛΛ, Υαρίςι, chez Coustelier, , ςελ. 216, Χυλλογι: Ελλθνικι Βιβλιοκικθ - Ξοινωφελζσ Μδρυμα Αλζξανδροσ Χ. Ωνάςθσ) 5 Γαιοκτθςιακό κακεςτϊσ που αποτελοφςε τθν οικονομικι-ωορολογικι βάςθ τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ. Ψο ςφςτθμα αυτό ςταδιακά αντικαταςτάκθκε από τα μζςα του 16ου αιϊνα από το ςφςτθμα των τςιωλικιϊν (çiftlik). 6 Ψον ΛΕϋ αιϊνα ςτο αρχικό Χαντηάκι του Υαςά ανικε το μεγαλφτερο μζροσ τθσ ςθμερινισ ελλθνικισ Πακεδονίασ, ςτου Ξιουςτεντίλ τθσ βουλγαρικισ και ςτθσ Αχρίδοσ του ςθμερινοφ κράτουσ των Χκοπίων. 7 Ξοτηαγεϊργθσ Φ., Θ Σκωμανικι Πακεδονία (τζλθ ΛΔ τζλθ ΛΗ αιϊνα), Μδρυμα Πουςείου Πακεδονικοφ Αγϊνα (http://www.imma.edu.gr/imma/history/06.html) 8 Χτο ηεαμζτι (ze amet) θ παραχϊρθςθ ωόρων γεωργικισ παραγωγισ κυμαινόταν από ζωσ άςπρα τον χρόνο. Χτα χάςια οι πρόςοδοι, που ξεπερνοφςαν τα άςπρα ανά ζτοσ, παραχωροφνταν από τον ίδιο τον ςουλτάνο ςε μζλθ τθσ βαςιλικισ οικογζνειασ ι ςε ανϊτερουσ αξιωματοφχουσ τθσ αυλισ. 9 Δθμθτριάδθσ Β., Θ διοίκθςθ του οκωμανικοφ κράτουσ, Υαραδόςεισ Πακθμάτων, Υαν/μιο Ξριτθσ, Φιλοςοωικι Χχολι,

15 ΙΣΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΙΟ Θ ΥΣΟΘ Πε βάςθ τον ωεουδαρχικό τρόπο παραγωγισ, όπου θ αγροτικι οικονομία ζχει τον πρωταγωνιςτικό ρόλο, θ πόλθ αποτελεί το κζντρο τθσ ςυγκζντρωςθσ και διανομισ των αγροτικϊν προϊόντων, των βιοτεχνικϊν και εμπορικϊν δραςτθριοτιτων και τθν ζδρα τθσ διοίκθςθσ. Θ πόλθ κ αποτελζςει τθν μεγάλθ «αποκικθ» και «εργαςτιριο» τθσ οκωμανικισ περιωζρειασ, από όπου ξεκινοφν κι όπου τελειϊνουν όλεσ οι εμπορικζσ και οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ και διαςυνδζςεισ. Θ οικονομικι και κοινωνικι εξζλιξθ τθσ ίδιασ αλλά και τθσ ευρφτερθσ περιοχισ τθσ εξαρτάται άμεςα από τον βακμό εμπορευματοποίθςθσ των αγροτικϊν προϊόντων και το ωυςικό πλαίςιο μζςα ςτο οποίο είναι ενταγμζνθ (ςχζςθ με κεντρικά οδικά δίκτυα, με τθν ενδοχϊρα και τ άλλα αςτικά κζντρα, ωυςικοί πόροι, πθγζσ εκμετάλλευςθσ). Ψα ςθμαντικότερα αςτικά κζντρα κα εμωανιςτοφν ςε περιοχζσ με πλοφςια εδάωθ ι πλουτοπαραγωγικζσ πθγζσ, ςε μζρθ που ςχετίηονται με μεγάλα ωζουδα ι βακοφωια (όπωσ πχ. το βακοφωι του Γαηι Εβρενόσ κατά μικοσ του άξονα τθσ Εγνατίασ), ςε περιοχζσ που είναι εφκολα προςβάςιμεσ, που βρίςκονται κοντά ςε εμπορικά ςταυροδρόμια ι κζςεισ με ςτρατθγικι ςθμαςία. Σ πλοφτοσ και θ ανάπτυξθ που παρουςιάηεται ςε μία αςτικι περιοχι, κι ο οποίοσ εκωράηεται μζςω του πλοφςιου αρχιτεκτονικοφ αποκζματοσ και τθσ ποικιλίασ των τφπων ςτον πολεοδομικό ιςτό τθσ πόλθσ, ςθματοδοτεί τθν φπαρξθ μεγάλων γαιοκτθςιϊν κακϊσ και το ενδιαωζρον των τοπικϊν αρχόντων, αλλά και τθσ κεντρικισ διοίκθςθσ, για τθν προςζλκυςθ νζου κόςμου και μετοίκων, που κα ευνοιςει τθν περαιτζρω οικονομικι και εμπορικι ανάπτυξθ τθσ περιοχισ. Σι οικιςτικοί πυρινεσ τθσ Κράκθσ και τθσ Πακεδονίασ που αναδείχκθκαν ςε μεγάλα αςτικά κζντρα κατά τθν οκωμανικι περίοδο παρουςίαηαν όλα τα παραπάνω χαρακτθριςτικά. Υαράλλθλα, θ από κοινοφ ζνταξι τουσ ςε μερικά από τα μεγαλφτερα βακοφωια τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ, με κυριότερο αυτό του Γαηι Εβρενόσ που εκτεινόταν από τθν Ξεντρικι Πακεδονία ζωσ και τθν Κράκθ, ιςχυροποίθςε τουσ οικονομικοφσ δεςμοφσ μεταξφ τουσ, κακϊσ οι πρόςοδοι από τα αωιερϊματα μίασ πόλθσ μποροφςαν να χρθςιμοποιθκοφν για τθν ςυντιρθςθ και λειτουργία ευαγϊν ιδρυμάτων που ζδρευαν ςε μία άλλθ του ίδιου βακουωιοφ, και ευνόθςε τθν ανάπτυξθ τθσ εμπορικισ κινθτικότθτασ μεταξφ των μακεδονικϊν κζντρων, κυρίωσ με τθ μορωι των εμποροπανθγφρεων. Οόγω, λοιπόν, τθσ κοινισ ιςτορικισ τουσ πορείασ και των ιδιαίτερων ςχζςεων που παρουςιάηουν κατά τθ διάρκεια τθσ οκωμανοκρατίασ, οι πόλεισ του βόρειου ελλαδικοφ χϊρου μποροφν να παρομοιαςτοφν με ζνα ιςχυρό πλζγμα, μία κοινι πολιτιςμικι ενότθτα, τα ςτοιχεία του οποίου αλλθλεπιδροφν και αλλθλοεπθρεάηονται, και δεν μποροφν ιδωκοφν ανεξάρτθτα το ζνα από το άλλο. Σι Σκωμανοί κεωροφςαν κάκε οικονομικι δραςτθριότθτα ουςιαςτικό παράγοντα για τθν ευθμερία και τθν οικονομικι ςτακερότθτα του κράτουσ τουσ. Ψο χερςαίο εμπορικό δίκτυο κ αποτελζςει μία από τισ εκωάνςεισ τθσ κοινωνικισ και διοικθτικισ δομισ του οκωμανικοφ κράτουσ, που κα επθρεάςει πολφπλευρα τθν πορεία τθσ αυτοκρατορίασ, κακϊσ ςχετίηεται άμεςα με τθν οικονομικι δεινότθτά τθσ, με τθν μορωι των διακρατικϊν τθσ επαωϊν, με το επίπεδο ανάπτυξθσ των περιωερειϊν και των οικιςτικϊν τθσ κζντρων, κακϊσ και με τθν ανάδυςθ των διαωόρων ελίτ, που κα οδθγιςουν αργότερα ςτθν εποχι των μεταρρυκμίςεων και των μεγάλων αλλαγϊν. Σι Σκωμανοί κα δραςτθριοποιθκοφν ωσ προσ τθν ενίςχυςθ των κζντρων βιομθχανίασ και του εμπορίου, τα οποία κα ςυμβάλλουν ςτθν ακμι και ευθμερία των αςτικϊν κζντρων με απϊτερο ςτόχο τθν οικονομικι ενίςχυςθ και μακροθμζρευςθ τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ 10. Λδρφουν νζεσ πόλεισ, ενϊ οι ιδθ υπάρχουςεσ αρχίηουν να μεταβάλλονται για να αποκτιςουν ζναν χαρακτιρα ςφμωωνο με τον οκωμανικό τρόπο ηωισ 11, που περιςτρζωεται γφρω από τθν εκπλιρωςθ των κρθςκευτικϊν κακθκόντων και των κοινωνικϊν ιδεωδϊν του μουςουλμάνου πολίτθ. Ψα κφρια ςτοιχεία μιασ ιςλαμικισ πόλθσ επομζνωσ είναι ο τόποσ λατρείασ, το τηαμί, και θ αγορά. Θ πολεοδομικι διάρκρωςθ των τμθμάτων τθσ οκωμανικισ πόλθσ ακολουκοφςε κατά ςυνζπεια, το πρότυπο αυτό. Χτα ιδθ ανεπτυγμζνα αςτικά κζντρα οι οκωμανοί, δεν παραβίαςαν το υπάρχον μοντζλο διάταξθσ, πρόςκεςαν όμωσ ς' αυτζσ νζα κτίςματα δθμοςίου, εμπορικοφ ι κρθςκευτικοφ χαρακτιρα. Ψο κεντρικό τζμενοσ αποτελοφςε τθν καρδιά τθσ οκωμανικισ πόλθσ. Γφρω του ςυγκεντρϊνονταν τα ευαγι ιδρφματα που ςυνδζονταν με αυτό και ςυμπλιρωναν τθν κοινωνικι του ςθμαςία, όπωσ το ιμαρζτ 12, τα νοςοκομεία, οι μεντρεςζδεσ και τα δθμόςια λουτρά. Θ φπαρξθ των ευαγϊν και κρθςκευτικϊν ιδρυμάτων «προίκιςε» τθν πόλθ με κοινωωελείσ δραςτθριότθτεσ ξενϊνεσ για τουσ ταξιδιϊτεσ (χάνια και καραβάν ςεράγια), εγκαταςτάςεισ νεροφ, χαμάμ, δρόμουσ κακϊσ και εμπορικά και βιοτεχνικά κτιρια μφλοι, βαωεία, ςωαγεία - και παηάρια 10 Ξαμία πόλθ δεν κα μποροφςε να ακμάςει αν το κράτοσ δεν ενκάρρυνε τθν ανάπτυξι τθσ, υποςτθρίηοντασ τισ δραςτθριότθτεσ εκείνεσ πάνω ςτισ οποίεσ βαςίηεται θ ίδια θ φπαρξι τθσ. Απ' αυτζσ τισ δραςτθριότθτεσ όςεσ ςχετίηονται με το εμπόριο είναι και οι πιο ςθμαντικζσ, ςτο: Sugar P.F., Θ νοτιοανατολικι Ευρϊπθ κάτω από οκωμανικι κυριαρχία ( ), τόμοσ Α', εκδ. Χμίλθ Cezar M., Typical Commercial Buildings of the Ottoman Classical period and the Σttoman Construction system, Istanbul 1983, ςελ Δθμόςιο ίδρυμα που οικονομικά ςτθριηόταν ςτα ζςοδα των βακουωιϊν. Υρόκειται για ςφμπλεγμα κτιςμάτων ωτιαγμζνα με ευαγείσ ι ωιλανκρωπικοφσ ςκοποφσ, μαηί με τα ιδρφματα που πρόςωεραν τουσ πόρουσ για τθν ςυντιρθςι τουσ. Χτθν διεκνι βιβλιογραωία αναωζρονται ωσ soup kitchen, ενϊ ςτθν ελλθνικι ωσ πτωχοκομεία. Σ κφριοσ ρόλοσ τουσ ιταν θ παροχι γευμάτων, μετά τθν προςευχι, ςτουσ πολίτεσ, ανεξαρτιτωσ κρθςκείασ και κοινωνικισ τάξθσ. που από τθ μία προςζωεραν τουσ οικονομικοφσ πόρουσ για τθν ςυντιρθςθ των ιδρυμάτων και από τθν άλλθ θ οικονομικι τουσ παρουςία ζπαιξε ςθμαντικό ρόλο ςτθν εξζλιξι των οκωμανικϊν αςτικϊν κζντρων. Ψο νζο εμπορικό ςφςτθμα, που ζωερε θ «αναδόμθςθ των πόλεων» κα αναδείξει το μπεηεςτζνι, τθν κλειςτι αγορά πολυτελϊν ειδϊν ωσ το ςφμβολο του οκωμανικοφ κόςμου 13. Εικόνα 5 Χκθνζσ από τθν αγροτικι ηωι (Υθγι: Λςτορία του Ελλθνικοφ Ζκνουσ, Ψόμοσ ΛΑ / Γεννάδειοσ Βιβλιοκικθ) Εικόνα 6 Χκθνζσ από τθν αγροτικι ηωι (Υθγι: Λςτορία του Ελλθνικοφ Ζκνουσ, Ψόμοσ ΛΑ / Γεννάδειοσ Βιβλιοκικθ) 13 Inalcik H., Θ Σκωμανικι Αυτοκρατορία. Θ κλαςικι εποχι, , Εκδ. Αλεξάνδρεια 1995, ςελ

16 ΙΣΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΙΟ Σ ΦΣΟΣΧ ΨΩΡ ΒΑΞΣΩΦΛΩΡ ΓΛΑ ΨΣ ΕΠΥΣΦΛΣ ΞΑΛ ΨΘΡ ΣΛΞΣΡΣΠΛΑ Χθμαντικό ρόλο ςτθν ανάδυςθ των νζων αςτικϊν εμπορικϊν κζντρων και τθν εμωάνιςθ και εξάπλωςθ των αρχιτεκτονικϊν τφπων που κα αποτελζςουν το ίδιον χαρακτθριςτικό τθσ οκωμανικισ εποχισ ζπαιξε ο κεςμόσ των βακουωιϊν. Χτθν αραβικι νομικι ορολογία ο όροσ wakf ςθμαίνει τθν «κατοχι ενόσ πράγματοσ, κινθτοφ ι ακινιτου, του οποίου τθν κυριότθτα μπορεί ν αποκτιςει ζνα τρίτο πρόςωπο». Ψα κινθτά ι ακίνθτα που περιλαμβάνονταν ςτο βακοφωι γίνονταν mevkuf (περιουςία) και εξαιροφνταν από οποιαδιποτε ςυναλλαγι. Χφμωωνα με τουσ οκωμανοφσ νομομακείσ, το βακοφωι μπορεί να οριςτεί ωσ το κλθροδότθμα (vakfiye) μιασ δεδομζνθσ περιουςίασ θ οποία, ι τθσ οποίασ το ειςόδθμα, ζπρεπε να διατίκεται για κοινωωελείσ ςκοποφσ 14. Από νομικι άποψθ, πρόκειται για μια από τισ πιο πολφπλοκεσ καταςκευζσ του μουςουλμανικοφ δικαίου. Κεμελιϊδεσ ςτοιχείο τθσ είναι θ ιδρυτικι πράξθ (vakfiye) ςτθν οποία εκωράηεται θ βοφλθςθ του ιδρυτι, που δεν μπορεί να μεταβλθκεί. Ψο βακοφωι αποτελεί τον κατεξοχιν μθχανιςμό για τθν επίτευξθ τθσ ελεθμοςφνθσ (sadaka), ζναν από τουσ κφριουσ άξονεσ του Λςλάμ. Πζςω του βακουωιοφ εξαςωαλιηόταν ςτζγθ και ειςόδθμα ςε διάωορα κρθςκευτικά ι ευαγι ιδρφματα, όπωσ ιταν τα τηαμιά, ηαβιγιζ 15 (zaviye), ιμαρζτ, μεντρεςζδεσ, καραβάν-ςεράγια, γεωφρια, δθμόςιεσ κρινεσ, υδραγωγεία κ.α. Χτισ περιπτϊςεισ που μιλάμε για μεγάλθσ ζκταςθσ βακοφωια, οι πρόςοδοί τουσ χρθματοδοτοφςαν τα κουλιγιζ των ςουλτάνων και ανϊτερων κρατικϊν αξιωματοφχων. Σ αωιερωτισ όριηε λεπτομερϊσ ςτο vakıfname (ςυμβόλαιο) το ποςό από το ειςόδθμα του βακουωιοφ που ζπρεπε να διατεκεί για ανοικοδόμθςθ και επιςκευζσ, για τθν τροωοδοςία των ιδρυμάτων ι για επενδφςεισ. Ωσ αωιερϊματα ςτο βακοφωι δθλϊνονταν γαίεσ, αγροτικοί οικιςμοί, τμιματα του αςτικοφ ιςτοφ των πόλεων, οικίεσ, καταςτιματα, και άλλεσ προςοδοωόρεσ επιχειριςεισ, όπωσ τα μπεηεςτζνια, τα τςαρςιά, τα χάνια και τα λουτρά. Υολλοί από τουσ πρϊιμουσ ιδρυτζσ των βακουωιϊν ζωεραν τον τιμθτικό χαρακτθριςμό του «Γαηι». Σι Γαηιδεσ, που είχαν κατακτιςει και κυριαρχοφςαν ςε μεγάλεσ εκτάςεισ γθσ, δεν ικελαν να τισ παραδϊςουν ςτο κράτοσ, αλλά να τισ μεταβιβάςουν ςτουσ απογόνουσ τουσ. Για τον λόγο αυτό επζλεγαν τθν μετατροπι αυτϊν των εκτάςεων ςε βακουωικζσ ζτςι ϊςτε να εξαςωαλίςουν τθν διατιρθςι τουσ, κάτι που ιταν 14 Πουταωτςίεβα Β., Αγροτικζσ ςχζςεισ ςτθν Σκωμανικι Αυτοκρατορία (15 οσ -16 οσ αι), Υορεία 1990, ςελ Φιλανκρωπικό ίδρυμα που είχε ιδρυκεί από ζναν ςεΐχθ ι δερβίςθ με ςκοπό τθν περιποίθςθ των ταξιδιωτϊν ςτισ πόλεισ ι, ςυχνότερα, ςε ζρθμουσ και απόμακρουσ δρόμουσ και περάςματα. Σ ιδρυτισ του ηαβιγιζ ζπαιρνε από τον μονάρχθ ζνα μικρό αγροτεμάχιο ωσ προςωπικι του ιδιοκτθςίασ και το κλθροδοτοφςε ςτο ίδρυμά του. Σι ηαβιγιζδεσ αποτζλεςαν το πρότυπο του ιμαρετιοφ. επικυμθτό ωσ μζτρο κι από το κράτοσ. Από τουσ ςθμαντικότερουσ γαηιδεσ ιταν ο Εβρενόσ Ππζθσ, που ίδρυςε το μεγαλφτερο ςε ζκταςθ βακοφωι κατά μικοσ τθσ οκωμανικισ Εγνατίασ Σδοφ, γνωςτι και ωσ Sol Kol 16 και επζδειξε μεγάλθ οικοδομικι δραςτθριότθτα. Πεγάλο μζροσ των εςόδων του βακουωιοφ του δαπανοφνταν για τθν ςυντιρθςθ των ιδρυμάτων του 17. Θ ίδρυςθ βακουωιϊν ςε νεοκατακτθκείςεσ περιοχζσ, είχε ωσ ςκοπό να βοθκιςει και να ενιςχφςει τθν εγκατάςταςθ μουςουλμανικϊν πλθκυςμϊν, ςυνικωσ ςε χωριά που είχαν εγκαταλείψει οι χριςτιανοί 18. Ψο κράτοσ, μζςω τθσ αναγκαςτικισ μετοίκιςθσ μουςουλμανικϊν πλθκυςμϊν ςε περιοχζσ ςτρατθγικοφ ι οικονομικοφ ενδιαωζροντοσ κατά μικοσ ςθμαντικϊν οδικϊν αρτθριϊν ι γφρω από μεγάλα αςτικά κζντρα, ςτόχευε ςτθν διαςωάλιςθ των γαιϊν από μελλοντικοφσ εξωτερικοφσ κινδφνουσ. Ψα χωριά που ανικαν ςτα βακοφωια είχαν ωοροαπαλλαγζσ και πολλά από αυτά, που δθμιουργικθκαν από αξιωματοφχουσ, κατοικοφνταν από τουσ ςκλάβουσ τουσ 19. Για να γίνει δυνατι θ εξάπλωςθ του εμπορίου ςε όλο το εφροσ τθσ αυτοκρατορίασ, απαραίτθτθ ιταν θ διατιρθςθ ενόσ εκτεταμμζνου οδικοφ δικτφου, με γζωυρεσ και άλλεσ παρόδιεσ διευκολφνςεισ, που κα εξαςωάλιηε τθν ομαλι λειτουργία τθσ κίνθςθσ και τθν εξυπθρζτθςθ των μετακινουμζνων. Ξακϊσ το οκωμανικό κράτοσ δεν είχε ορίςει ςυγκεκριμζνθ διοικοφςα αρχι ωσ υπεφκυνθ για τισ ςυγκεκριμζνεσ αρμοδιότθτεσ, οι οικιςμοί κατά μικοσ των οδικϊν αξόνων επιωορτίηονταν με τθν ευκφνθ τθσ ςυντιρθςθσ των δρόμων, γεωυρϊν και ςτακμϊν ανεωοδιαςμοφ (menzil) με αντάλλαγμα τθν απαλλαγι από ςυγκεκριμζνουσ ωόρουσ. Χε πολλζσ περιπτϊςεισ, οι ίδιοι οι Χουλτάνοι, ι ανϊτεροι αξιωματοφχοι, ωρόντιηαν προςωπικά για τα παραπάνω ηθτιματα 20, και αωιζρωναν τα ζςοδα από τισ ωορολογίεσ των αγροτικϊν οικιςμϊν για τθν ςυντιρθςθ των ζργων οδοποιίασ και των γεωυρϊν Demetriades V., Vakifs along the Via Egnatia, in Zachariadou E. (ed.), The Via Egnatia under Ottoman Rule ( ), Symposium: Halcyon Days in Crete II, Institute for Mediterranean Studies, Crete University Press, Rethymnon 1996, p Τ.π. ςελ Τ.π. ςελ Τ.π. ςελ Χτθν περίπτωςθ αυτι λειτουργοφςαν ιδιωτικά κι όχι ωσ κρατικοί αξιωματοφχοι ι εκπρόςωποι τθσ κεντρικισ εξουςίασ και τθσ Υφλθσ. 21 Ψον 15 ο αι ο ςουλτάνοσ Πουράτ Β ωρόντιςε ιδιαιτζρωσ ϊςτε να παράςχει τθν Εγνατία οδό με καταςκευζσ και βακοφωια απαραίτθτα για τθν καλφτερθ λειτουργία τθσ. Υολλοί από τουσ αξιωματοφχουσ του Πουράτ ακολοφκθςαν το παράδειγμά του και βελτίωςαν τισ ςυνκικεσ τθσ οδοφ ιδρφοντασ ευαγι ιδρφματα και «προικίηοντάσ» τα με βακοφωια. Demetriades V.(1996), p.89. Θ ίδια πρακτικι για τθν ενίςχυςθ τθσ εμπορικισ και οικονομικισ κίνθςθσ, ακολουκικθκε και ςτισ πόλεισ που είχαν άμεςθ ςχζςθ με το χερςαίο εμπορικό δίκτυο. Τπωσ αναωζρκθκε παραπάνω, ευαγι ιδρφματα ανεγείρονται ςτο οικονομικό τουσ κζντρο, τα οποία ςυνοδεφονται από τα αωιερϊματά τουσ, αρχιτεκτονιματα και πολεοδομικά ςφνολα που δρουν ςυνδρομθτικά προσ αυτά. Πία ανεπτυγμζνθ αγορά αποτελεί πάντα πόλο ζλξθσ για περιςςότερουσ εμπλεκόμενουσ ςτο εμπόριο και ςε δραςτθριότθτεσ οικονομικοφ περιεχομζνου, ενϊ τα ευαγι ιδρφματα και τα πάςθσ ωφςεωσ αρχιτεκτονιματα, που εξυπθρετοφν τθν τζρψθ και τθν ανάγκθ για κοινωνικοποίθςθ, λειτουργοφν ευεργετικά για το κφροσ τθσ πόλθσ και ανταποδοτικά ωσ προσ τθν προςζλκυςθ περιςςότερου κόςμου. Τπωσ αναωζρει θ Faroqhi S., θ ακτινοβολία μίασ πόλθσ εξαρτάται κατά ζνα μεγάλο μζροσ από τθν ωιμθ των εκπαδευτικϊν και κρθςκευτικϊν τθσ ιδρυμάτων 22. Πζςα ς αυτό το πλαίςιο αναπτφχκθκαν και οι πόλεισ τθσ Πακεδονίασ και Κράκθσ, και εξελίχκθκαν ςε ςπουδαία κζντρα του εμπορίου με πλοφςια αρχιτεκτονικι κλθρονομιά, αποτελϊντασ θ κακεμιά από αυτζσ ζναν ςπουδαίο πολιτιςμικό και ιςτορικό πυρινα, άξιο προσ μελζτθ και ανάδειξθ. Εικόνα 7 Βακιωναμζ τθσ Χαςεκί Χουρζμ Χουλτάνασ Λερουςαλιμ 16 οσ αι (Υθγι: ΒΛΞΛπαιδεία / Πουςείο Ψουρκικισ και Αςιατικισ Ψζχνθσ) 22 Faroqhi S., «Urban development in ottoman Anatolia (16-17 c.)», M.E.T.U. Journal of the Faculty of Architecture, Vol.7, Number 1, Spring 1981, p

17 ΜΕΡΟ Α ΨΣ ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ 6

18 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ Τταν το 1832 ςυςτάκθκε το νζο Ελλθνικό κράτοσ ςτον νότιο ελλαδικό χϊρο, το οδικό δίκτυο που του κλθροδότθςε θ Σκωμανικι Αυτοκρατορία δεν ιταν ζνα ςφγχρονο δίκτυο, όπωσ νοείται ςιμερα, αλλά ζνα ςφνολο από χωματόδρομουσ, μονοπάτια και καλτνερίμια που εξυπθρετοφςαν τισ ανάγκεσ μια κυκλοωορίασ περιοριςμζνων μετακινιςεων και μειωμζνθσ πυκνότθτασ ανταλλαγϊν, ςτα πλαίςια μια οικονομίασ κατά βάςθ οικιακισ 23. Σ περιθγθτισ J.L.S. Bartholdy διαπιςτϊνει το ότι ςτθν νότια Ελλάδα δεν υπάρχουν ςχεδόν κακόλου δρόμοι αμαξιτοί 24. Ωςτόςο, δεν κα πρζπει να παραγνωρίςουμε το γεγονόσ, ότι θ μεγάλθ απόςταςθ τθσ από το κζντρο του Σκωμανικοφ κράτουσ, τθν Ξωνςταντινοφπολθ, και τα αςτικά κζντρα τθσ Ξεντρικισ Ευρϊπθσ και τθσ Βόρειασ Βαλκανικισ, ςε ςυνδυαςμό με τθν ζλλειψθ μεγάλων και εφωορων πεδιάδων και πλουτοπαραγωγικϊν πθγϊν, αποτζλεςαν αναςταλτικό παράγοντα για τθν άνκθςθ του εμπορίου και τθ δθμιουργία αςτικϊν κζντρων, όπωσ τα γνωρίηουμε ςτον χϊρο τθσ Πακεδονίασ, που κα επζβαλε τθν ανάπτυξθ ενόσ δικτφου για τθν εξυπθρζτθςθ τθσ επικοινωνίασ και των οικονομικϊν ανταλλαγϊν. Χτθν Βόρεια Ελλάδα λοιπόν, ςτθν περιοχι τθσ Πακεδονίασ και τθσ Κράκθσ, θ κατάςταςθ είναι λίγο διαωορετικι. Ψο ιςτορικό χερςαίο οδικό δίκτυο, που μασ αωορά ςτθν παροφςα εργαςία ςε ςυνάρτθςθ με τισ εμπορικζσ και οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ, απαρτίηεται από πλικοσ δρόμων που μποροφν να χωριςτοφν ςε δφο μεγάλεσ κατθγορίεσ. Χτθν πρϊτθ κατθγορία ανικουν οι δρόμοι «τοπικισ εμβζλειασ», που εξυπθρετοφν τισ ανάγκεσ των τοπικϊν κοινωνιϊν και επιτρζπουν τθν ςφνδεςθ τθσ περιωζρειασ με τα μεγάλα αςτικά κζντρα, κακϊσ και τθν εγκάρςια επικοινωνία των κεντρικϊν οδικϊν αξόνων. Πζςω αυτϊν των δικτφων οι παραγωγοί και ζμποροι τθσ περιωζρειασ μετζβαιναν ςτα όμορα αςτικά κζντρα είτε για να ςυμμετάςχουν ςτισ εβδομαδιαίεσ και ετιςιεσ εμποροπανθγφρεισ είτε για να διακζςουν τα προϊόντα τουσ ςτουσ μεγαλεμπόρουσ και τα κρατικά μονοπϊλια. Ψο δευτερεφον επαρχιακό δίκτυο χρθςίμευε, παράλλθλα, για τθν μετακίνθςθ προσ τισ καλλιεργιςιμεσ εκτάςεισ τθσ περιωζρειασ, και τισ βιομθχανικζσ ηϊνεσ, ενϊ ταυτόχρονα επζτρεπε τθν μετακίνθςθ του εποχιακοφ εργατικοφ προςωπικοφ και τεχνιτϊν προσ ανεφρεςθ εργαςίασ Παρία Χυναρζλλθ, Δρόμοι και λιμάνια ςτθν Ελλάδα, , Υολιτιςτικό Ψεχνολογικό Μδρυμα ΕΨΒΑ 1989, ςελ Γουργιϊτθ Ο.-Ξυρίτςθ Χτ., «Χτοιχεία για επικοινωνίεσ-τόπουσ ςυνάντθςθσ. Κεςςαλία, 19 οσ -α μιςό 20 ου αιϊνα», ΛΑ Χυμπόςιο Λςτορίασ και Ψζχνθσ: Επικοινωνίεσ και Πεταφορζσ ςτθν Υροβιομθχανικι περίοδο, Ξάςτρο Πονεμβαςιάσ, 23-26/7/1998, ςελ Πζςα από τισ περιγραωζσ των περιθγθτϊν μακαίνουμε για τθν φπαρξθ μίασ τζτοιασ διαδρομισ, του «Δρόμου των μαςτόρων του Βοΐου», μίασ ςθμαντικισ οδικισ Χτθν δεφτερθ κατθγορία εντάςςονται οι δρόμοι υπερτοπικισ εμβζλειασ, που ςυνδζουν μεταξφ τουσ μεγάλεσ περιωζρειεσ (πχ. Κράκθ με Πακεδονία, Πακεδονία με Ξεντρικι Ευρϊπθ), οδθγϊντασ από τισ ανατολικζσ επαρχίεσ τθσ Αυτοκρατορίασ ςτθν Αδριατικι, κι από τθν Πεςόγειο ςτθ Βόρεια Κάλαςςα. Σι δρόμοι αυτοί, όπωσ και οι τοπικοί δρόμοι, βαςίςτθκαν ωσ επί το πλείςτον ςε προχπάρχοντα οδικά δίκτυα, τθσ βυηαντινισ εποχισ ι φςτερθσ αρχαιότθτασ, ακολουκϊντασ είτε τθν ίδια πορεία είτε διατθρϊντασ ζνα τμιμα τουσ και δθμιουργϊντασ νζα παρακλάδια και διόδουσ, ανάλογα με τισ επιταγζσ των ςτρατιωτικϊν και οικονομικϊν ςυνκθκϊν τθσ κάκε εποχισ. Χτισ δφο αυτζσ κατθγορίεσ μπορεί να προςτεκοφν και άλλα δίκτυα, ιδιαίτερου χαρακτιρα, όπωσ το ταχυδρομικό δίκτυο 26, το δίκτυο διοχζτευςθσ των μάλλινων προϊόντων, το δίκτυο των βαωϊν, τον δερμάτων, και άλλων προϊόντων, που διαμορωϊνονταν ανάλογα με τισ αγορζσ ςτισ οποίεσ απευκυνόταν το κάκε προϊόν και τουσ τόπουσ παραγωγισ του 27. Χτα πλαίςια τθσ οκωμανικισ πολιτικισ για τθν ανάπτυξθ του εμπορικοφ κλάδου μζςω τθσ οικονομικισ ενίςχυςθσ των εμπορικϊν κζντρων και τθσ βελτιςτοποίθςθσ των οδικϊν δικτφων τα ςθμαντικότερα κζντρα τθσ βαλκανικισ ςυνδζκθκαν μεταξφ τουσ με οδικζσ αρτθρίεσ, και όλα μαηί με τθν Ξωνςταντινοφπολθ και τουσ παλαιότερουσ δρόμουσ του μεταξιοφ και των καραβανιϊν, που διαςχίηοντασ τθν Ανατολία κατζλθγαν ςτθν Ξίνα και τισ Λνδίεσ. Ξατά τθ διάρκεια ηωισ τθσ αυτοκρατορίασ, θ δφςθ ι θ ανάδειξθ νζων εμπορικϊν και οικονομικϊν κζντρων ςτθν ενδοχϊρα τθσ, κα επθρζαςει και τθν πορεία των δρόμων ςτον γεωγραωικό χϊρο, και από τθν άλλθ, οι οδικζσ αρτθρίεσ κ αποτελζςουν ςυχνά τθν αωορμι για τθν ανάπτυξθ ςθμαντικϊν εμπορικϊν και διοικθτικϊν κζντρων κατά μικοσ τθσ πορείασ τουσ. αρτθρίασ που οδθγοφςε από τθν βορειοδυτικι Πακεδονία προσ τθ Κεςςαλία, ακολουκϊντασ τθ διαδρομι Ξαςτοριά Ψςοτφλι-Γρεβενά-Ψρίκαλα. Χτο: Ανωγιάτθσ- Υελζ Δ., Δρόμοι και διακίνθςθ ςτον Ελλαδικό χϊρο κατά τον 18ο αιϊνα, Εκδ. Υαπαηιςθ 1993, ςελ Ψο ταχυδρομικό δίκτυο διαωοροποιοφνταν ςε ςχζςθ με τα υπόλοιπα κακϊσ, ανάλογα με τθν περίπτωςθ, ζπρεπε ν ακολουκείται θ ςυντομότερθ διαδρομι. 27 Ανωγιάτθσ-Υελζ Δ., Δρόμοι και διακίνθςθ ςτον Ελλαδικό χϊρο κατά τον 18ο αιϊνα, Εκδ. Υαπαηιςθ 1993, χάρτεσ ςτισ ςελ Εικόνα 8 Ψαχγετοσ 1903 / Frederick Boissonnas: Images of Greece (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 9 Πεταωορά χρθμάτων ςτισ Κερμοπφλεσ 1834 (Υθγι: Χυναρζλλθ, 1989) 7

19 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ α) Σι βαςικότεροι οδικοί άξονεσ Χτισ ευρωπαϊκζσ επαρχίεσ, θ μεγαλφτερθ εμπορικι οδικι αρτθρία, γνωςτι και ωσ «Αυτοκρατορικι Σδόσ» 28 ξεκινοφςε από τθν Ξωνςταντινοφπολθ και κατζλθγε ςτθν Αδριανοφπολθ, τον ενδιάμεςο ςτακμό μεταξφ τθσ Σκωμανικισ πρωτεφουςασ, τθσ Ξωνςταντινοφπολθσ και των άλλων κζντρων τθσ Βαλκανικισ. Από τθν Αδριανοφπολθ ξεκινοφςαν όλοι οι δρόμοι που οδθγοφςαν ςτθν Ελλάδα, Βουλγαρία, Πολδαβία, Βλαχία 29. Από εκεί διερχόταν και θ «Αρτθρία των αυτοκρατορικϊν πρεςβειϊν», κεντρικι οδικι αρτθρία που ςυνζδεε τθν Ξωνςταντινοφπολθ με τθν Χόωια, το Βελιγράδι και κατζλθγε ςτθν Βοφδα, δρόμοσ εξζχουςασ ςθμαςίασ για το οκωμανικό κράτοσ, μζςω τθσ οποίασ διακινοφνταν τα προϊόντα τθσ Κράκθσ και τθσ Ξωνςταντινοφπολθσ προσ τθν Ξεντρικι Ευρϊπθ 30. Χε τοπικό επίπεδο, ςθμαντικόσ οδικόσ άξονασ, που ςχετίηεται με δφο γζωυρεσ τθσ οκωμανικισ εποχισ ςτον ποταμό Αγγίτθ του νομοφ Χερρϊν, τθ γζωυρα τθσ Χυμβολισ και τθ γζωυρα τθσ Αγγίςτασ, ςυνζδεε τθν πεδιάδα τθσ Δράμασ με τθν περιοχι των Χερρϊν. Σ οδικόσ αυτόσ άξονασ ιταν ςε χριςθ κατά τθν πρϊιμθ τουρκοκρατία και καταςκευάςτθκε με πρωτοβουλία και δαπάνθ του οκωμανικοφ κράτουσ τθσ εποχισ τθσ ακμισ, όπωσ ωαίνεται από το μεγάλο ςχετικά πλάτοσ των γεωυριϊν 31. Για τον εμπορικό δρόμο Ξαςτοριάσ-Ξορυτςάσ που οδθγοφςε ςτθν Ποςχόπολθ, τθ μεγαλφτερθ ςε πλθκυςμό πόλθ τθσ νότιασ Βαλκανικισ ςτα μζςα του 19 ου αι. και ςθμαντικό κζντρο του διαμετοκομιςτικοφ εμπορίου προσ το λιμάνι του Δυρραχίου, μασ πλθροωοροφν οι περιθγθτζσ Leake, Pouqueville και Χχινάσ. Θ περιοχι τθσ Δυτικισ Πακεδονίασ είχε ιδιαίτερθ ςθμαςία για τθν Σκωμανικι αυτοκρατορία όςον αωορά τισ χερςαίεσ επικοινωνίεσ, κακϊσ από αυτιν διζρχονται οι οδοί που ςυνζδεαν τθ Κεςςαλονίκθ αω ενόσ με τα παράλια του Λονίου και τθσ Αδριατικισ και αω ετζρου με τθ Κεςςαλία και τθ Ρότια Ελλάδα, ενϊ διακλαδϊςεισ τθσ Εγνατίασ 28 Χφμωωνα με τον Ανδροφδθ Υ., θ οδόσ αυτι πιρε το όνομά τθσ από τθν ςουλτανικι πομπι που τθν χρθςιμοποιοφςε για να μεταβεί από το παλάτι τθσ Ξωνςταντινοφπολθσ ς αυτό τθσ Αδριανοφπολθσ. Χτο: Ανδροφδθσ Υ., Χάνια και Ξαραβάν-Χεράγια ςτον Ελλαδικό χϊρο και ςτα Βαλκάνια, Σ.Υ.Ε.Υ. ΑΕ., Κεςςαλονίκθ 2004, ςελ Mehlan Α., «Σι εμπορικοί δρόμοι ςτα Βαλκάνια κατά τθν τουρκοκρατία», ςτο: Θ οικονομικι δομι των Βαλκανικϊν χωρϊν, (15οσ 19οσ αιϊνασ), Επιμ. Αςδραχάσ Χπ., Ακινα 1979, ςελ Ανδροφδθσ Υαςχάλθσ, Χάνια και καραβάν ςεράγια ςτθν Αδριανοφπολθ, Λςτορικζσ και αρχαιολογικζσ μαρτυρίεσ, Υερί Κράκθσ, τομ.5, άνκθ , Ανάτυπο αρικμ. 50, ςελ. Χελ Ψςότςοσ Γ.Υ., «Ψα πζτρινα γεωφρια ωσ τεκμιρια για τον κακοριςμό τθσ πορείασ των ιςτορικϊν δρόμων», Ανάτυπο από τα πρακτικά τθσ Α Επιςτθμονικισ Χυνάντθςθσ ΞΕ.ΠΕ.ΥΕ.Γ. «Υερί πετρογζφυρων...», Ξαλλικζα 23 Ροεμβρίου 2002, Ακινα 2003, ςελ Σδοφ οδθγοφςαν ςε διάωορεσ πόλεισ τθσ Δυτικισ Πακεδονίασ. Θ ςτρατιωτικι χριςθ του δικτφου τθσ Δυτικισ Πακεδονίασ μαρτυρείται ςε μεςαιωνικά κείμενα. Θ εμπορικι του χριςθ αωοροφςε ςτθν μεταωορά τοπικϊν προϊόντων προσ τα λιμάνια τθσ Αδριατικισ ι τθν Κεςςαλονίκθ με ςκοπό τθν εξαγωγι τουσ 32. Χτον βορειοδυτικό ελλαδικό χϊρο, βαςικόσ οδικόσ άξονασ ιταν αυτόσ που δυνζδεε τθν Κεςςαλονίκθ με τα Λωάννινα, μζςω τθσ διαδρομισ Ξοηάνθ-Γρεβενά- Πζτςοβο 33. Από τθ Κεςςαλονίκθ τρεισ κφριοι εμπορικοί δρόμοι οδθγοφςαν προσ τθν Αυςτρία και τθν Συγγαρία. Σι οδοί αυτζσ κατευκφνονταν διαμζςου τθσ Βοςνίασ 34, δια μζςου των Χερρϊν, του Πελζνικου, τθσ Χόωιασ, του Βιδινίου, των αυςτριακϊν ςυνόρων, τθσ Τρςοβασ, του Ψζμεςβαρ, τθσ Υζςτθσ και του Φάαμπ, και τζλοσ ο τρίτοσ περνοφςε δια μζςου τθσ κοιλάδασ του Χτρυμόνα, αλλά από τθ Χόωια διευκυνόταν προσ τθ Ρισ και το Βελιγράδι. Ψο ςθμαντικότερο, ωςτόςο, οδικό δίκτυο τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ, ιταν θ Εγνατία Σδόσ 35, θ οποία κ αναβιϊςει τθν εποχι αυτι, κυρίωσ ωσ δρόμοσ διακίνθςθσ του εμπορίου, ακολουκϊντασ κατά κφριο λόγο τον παλιό βαςικό τθσ άξονα, με μερικζσ κατά τόπουσ τροποποιιςεισ, και με τον διαχωριςμό τθσ ςε δφο επιμζρουσ βαςικζσ αρτθρίεσ, το Sol Kol («Αριςτερόσ βραχίονασ») και το Orta Kol. Χθμείο ςφνδεςθσ, και διαχωριςμοφ ταυτόχρονα, των δφο υποδικτφων αποτελοφςε θ περιοχι τθσ παλιάσ ρωμαϊκισ γζωυρασ ςτο Ξλειδί Θμακίασ (Köleke). Απο εκεί, το Orta Kol 36, μζςω Γιαννιτςϊν, Σςτρόβου, Αχρίδασ, ζωκανε μζχρι το Δυρράχιο, ενϊ το Sol Kol 37 κατθωόριηε από τθν ακτι τθσ Υιερίασ προσ Ξόρινκο για να 32 Πουςτάκασ Ξ., «Ψο οδικό δίκτυο τθσ Δυτικισ Πακεδονίασ», Διεκνζσ Χυνζδριο Λςτορικισ Γεωγραωίασ: Δρόμοι και κόμβοι τθσ Βαλκανικισ από τθν αρχαιότθτα ςτθν Ενιαία Ευρϊπθ, Ψομζασ Υολεοδομίασ Χωροταξίασ και Υεριωερειακισ Ανάπτυξθσ, Ψμιμα Αρχιτεκτόνων-ΑΥΚ, Κεςςαλονίκθ 1997, ςελ Ψςότςοσ Γ.Υ., ό.π., ςελ Σ δρόμοσ αυτόσ υπιρξε ορεινόσ και ςπάνια τον ακολουκοφςαν 35 Αναλυτικά για τθν διαχρονικι τθσ πορεία από τθ ρωμαϊκι ζωσ τθν οκωμανικι εποχι τθσ Εγνατία Σδοφ: α) Οϊλοσ Γ., Εγνατία Σδόσ, ΣΟΞΣΧ 2008, β) Ψςατςοποφλου- Ξαλοφδθ Υ., Εγνατία Σδόσ, Λςτορία και Διαδρομι ςτον χϊρο τθσ Κράκθσ, ΩΥΥΣ-ΨΑΥΑ Yenıce-i Vardar - Βοδενά (Ζδεςςα) - Τςτροβο(Άρνιςςα) Φλϊρινα - Βίτωλα (Manastir), Αχρίδα, Ελμπαςάν, Δυρράχιο. 37 Θ οδόσ ξεκινοφςε από τθν Υόλθ, αλλά από διοικθτικισ ςκοπιάσ αωετθρία τθσ κεωροφνταν το Tekfur Tagi (Tekirdağ-Φαιδεςτόσ). Πετά περνοφςε από το Migalkara (Malkara-Πάλγαρα), Keşan(Ξεςςάνθ), Ipsala(Ξφψελα), τον ποταμό Maritsa(Ζβρο), Ferecik(Φζρεσ), ζξω από το Dedeağaç(Αλεξανδροφπολθ), Mergi (Πάκρθ), Παρϊνεια, Gümülcine(Ξομοτθνι), Yenice-i Karasu (Γενιςζα), διζςχιηε τον Kara su (Ρζςτο), Sarı Saban(Χρυςοφπολθ), ζξω από τθν Ξαβάλα, Pravişte (Ελευκεροφπολθ), Urfan (Σρωάνι), διζςχιηε τον Χτρυμόνα, ακολουκοφςε τθν βόρεια όχκθ τθσ Beşikgöl (Βόλβθ), Kiliselü(Ξλιςάλι, ςθμερινόσ Υροωιτθσ), κατά μικοσ τθσ λίμνθσ Ayvasilgöl Εικόνα 80 Αρτθρία Αυτοκρατορικϊν Υρεςβειϊν (Υθγι: προςωπικό αρχείο) Εικόνα 11 Εμπορικόσ δρόμοσ Ξαςτοριάσ-Ποςχόπολθσ (Υθγι: προςωπικό αρχείο) Εικόνα 12 Σκωμανικι Εγνατία Σδόσ (Υθγι: Οϊλοσ, 2008) (λίμνθ Αγίου Βαςιλείου), ςτον Lagaza(Οαγκαδάσ) και το Köleke(Ξλειδί Θμακίασ). Από εκεί το Sol Kol κατζβαινε νότια προσ Ποριά. 8

20 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ Εικόνα 13 Ξφριοι οδικοί άξονεσ κατά τον 18 ο αι. (Υθγι: Ανωγιάτθσ-Υελζ, 1993). Εικόνα 14 Θ οκωμανικι Εγνατία Σδόσ και τα παρακλάδια τθσ (Υθγι: προςωπικό αρχείο) 9

21 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ καταλιξει ςτον Ποριά. Ψο Sol Kol αποτελοφςε και τθν μόνθ κφρια οδό για τθν ςφνδεςθ τθσ πρωτεφουςασ τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ με τον απομακρυςμζνο νοτιοελλαδικό χϊρο 38. Από τισ αρχζσ του 16 ου αι και μετά ο ενιαίοσ και πάλι άξονασ τθσ Εγνατίασ οδοφ κα διευκολφνει τθν οκωμανικι κεντρικι διοίκθςθ ςτον ζλεγχο των κατακτθμζνων περιοχϊν και κα ενκαρρφνει το διαβαλκανικό και διεκνζσ εμπόριο. Ωςτόςο, παρά τθν επαναλειτουργία τθσ, θ οκωμανικι Εγνατία παρζμεινε και για τουσ τελευταίουσ πζντε αιϊνεσ τθσ οκωμανοκρατίασ ζνασ περιωερειακόσ δρόμοσ που εξυπθρετοφςε τισ εςωτερικζσ ανάγκεσ τθσ Αυτοκρατορίασ 39. β) Χυντιρθςθ των δικτφων και διαωφλαξθ τθσ ομαλισ λειτουργίασ τουσ Θ οκωμανικι Αυτοκρατορία ζχει χαρακτθριςτεί ωσ κοινωνία τθσ πεηοπορίασ, του ιππικοφ για τισ ςτρατιωτικζσ δυνάμεισ και των υποηυγίων για τισ οικονομικισ ςθμαςίασ μεταωορζσ. Υαρά τθν ανάπτυξθ του εμπορίου και των οικονομικϊν ςυναλλαγϊν τόςο ςε τοπικό όςο και ςε υπερτοπικό επίπεδο, θ οκωμανικι κοινωνία κα παραμζνει, ζωσ και τον 19 ο αι., προςκολλθμζνθ ςτον παραδοςιακό τρόπο διακίνθςθσ εμπορευμάτων και ατόμων, το καραβάνι. Σι περιθγθτζσ που επιςκζωκθκαν τθν οκωμανικι Ελλάδα κατά τον 18 ο και 19 ο αι. παρουςιάηουν με πολλι οξυδζρκεια τθν κακι ποιότθτα του οδικοφ δικτφου τθσ περιοχισ. Ψο 1877 ο Υζτροσ Πωραϊτίνθσ αναωζρει με χαρακτθριςτικι ειρωνεία: «Σι Ψοφρκοι ζλεγαν: προκαλείσ τον Κεό κάνοντασ δρόμουσ. Αν ο Κεόσ ικελε τισ γριγορεσ μεταφορζσ, κα μασ είχε δϊςει δρόμουσ ζτοιμουσ» 40. Για το Σκωμανικό Ξράτοσ ο δρόμοσ δεν κεωροφνταν «πρωταρχικό εργαλείο διακυβζρνθςθσ και διοίκθςθσ», γι αυτό και θ ςωςτι ςυντιρθςθ των οδϊν και θ διαωφλαξθ τθσ ομαλισ λειτουργίασ των οδικϊν ςυγκοινωνιϊν δεν κεωρείται κρατικι υποχρζωςθ. Ζωσ το 1830, οπότε για λόγουσ πολιτικοφσ και ςτρατιωτικοφσ γίνεται θ πρϊτθ προςπάκεια καταςκευισ δρόμων, θ εφρυκμθ λειτουργία των οδικϊν αρτθριϊν ενζπιπτε ςτθ δικαιοδοςία τοπικϊν αξιωματοφχων και των περιωερειϊν διοίκθςισ τουσ. Σι παρόδιεσ κοινότθτεσ ωρόντιηαν για τθν επιςκευι και τθ ςυντιρθςθ των οδϊν και των υπθρεςιϊν τουσ, ενϊ ςε πολλζσ περιπτϊςεισ οι ίδιοι οι ςουλτάνοι μερίμνθςαν πολλαπλϊσ για να βελτιϊςουν τουσ δρόμουσ και τισ ςυνκικεσ 38 Heywood C., The Via Egnatia in the ottoman period: The Menzilhanes of the Şol Kol in the late 17 th /early 18 th century, in Zachariadou E. (ed.), The Via Egnatia under Ottoman Rule ( ), Symposium: Halcyon Days in Crete II, Institute for Mediterranean Studies, Crete University Press, Rethymnon 1996, p Οϊλοσ Γ., Εγνατία Σδόσ, Σλκόσ 2008, ςελ Χυναρζλλθ Π., Δρόμοι και λιμάνια ςτθν Ελλάδα , Υολιτιςτικό Ψεχνολογικό Μδρυμα ΕΨΒΑ 1989, ςελ.52 ταξιδιοφ των διακινουμζνων, καταςκευάηοντασ μεταξφ άλλων γζωυρεσ, καραβάν ςεράγια ςτισ ςθμαντικζσ πόλεισ, λουτρά και κρινεσ για τθν εξυπθρζτθςθ των ταξιδιωτϊν 41. Υολλά τζτοια κτίςματα ιδρφκθκαν με το κακεςτϊσ των βακουωιϊν κατά μικοσ τθσ Εγνατίασ, ιδίωσ ςτθ διάρκεια βαςιλείασ του Πουράτ Β, του Ππαγιαηίτ Β και του Χουλεϊμάν του Πεγαλοπρεποφσ. Θ ςυντιρθςθ των δρόμων βαςιηόταν κυρίωσ ςτον κεςμό τθσ αγγαρείασ, ενϊ θ καταςκευι τουσ γινόταν μζςω εργολαβίασ. Θ δωροδοκία για τθν ανάλθψθ του ζργου και θ επακόλουκθ μείωςθ του κόςτουσ καταςκευισ ηθμείωνε τθν ποιότθτα του οδοςτρϊματοσ, που δεν αργοφςε να καταςτραωεί με τισ πρϊτεσ αντίξοεσ καιρικζσ ςυνκικεσ 42. Θ ευκφνθ ελζγχου και ςυντιρθςθσ των οδικϊν δικτφων κ αποτελζςει ζνα ιςχυρό όπλο ςτα χζρια των παςάδων και μπζθδων για τον ζλεγχο τθσ διακίνθςθσ του εμπορίου, κακϊσ θ ςυντιρθςθ ενόσ οδικοφ άξονα ςιμαινε διοχζτευςθ του εμπορίου προσ ςυγκεκριμζνθ κατεφκυνςθ, άρα και καλφτερο ζλεγχο, με αποτζλεςμα τθν ανάπτυξθ περιωερειακϊν κζντρων όπου ςυγκεντρϊνονται τα εμπορεφματα 43. Τπωσ αναωζρει ο Ανωγιάτθσ Δ. 44, «ςτο διαχρονικό υπόβακρο των επικοινωνιϊν ζρχονται να αγκιςτρωκοφν ανάλογα με τισ εποχζσ, πλικοσ προτιμθτζων ςχζςεων που μεταβάλλουν τισ κατευκφνςεισ τθσ οδικισ επικοινωνίασ, ανάλογα με τθν ανάπτυξθ των πόλεων, των λιμανιϊν, του εμπορίου, αλλά ακόμθ και με τισ πολιτικζσ και διαχειριςτικζσ επιδιϊξεισ των εκάςτοτε διοικθτικϊν αρχϊν». Τςον αωορά ςτο κζμα τθσ διαςωάλιςθσ των μεγάλων διαμετακομιςτικϊν δρόμων από λθςτρικζσ επικζςεισ κι άλλεσ εγκλθματικζσ ενζργειεσ, εκτόσ από τθν καταςκευι παρόδιων ςτακμϊν (χάνια, καραβάν ςεράγια, τεκκζδεσ) θ οκωμανικι διοίκθςθ 41 «Ξοντά με το χωριό Γιάνκο βρίςκεται ζνα πζτρινο γεφφρι με πζντε άνιςα μεταξφ τουσ τόξα. Πια μακροςκελισ τουρκικι επιγραφι αναφζρει ότι κτίςτθκε από κάποιο Βαλι τθσ Φοφμελθσ ςαν ζνδειξθ ευγνωμοςφνθσ, όταν μια από τισ γυναίκεσ του ςϊκθκε ωσ εκ καφματοσ μζςα από τα νερά του Αλιάκμονα. Χιμερα όλοι το ξζρουν ςαν το Γεφφρι του Υαςά. Χε μικρι απόςταςθ από το Γεφφρι βριςκόταν το χάνι των Γρεβενϊν» (ςτο: Pouqueville F., Voyage de la Grece, τόμ. ΛΛΛ, Υαρίςι , ς.97). 42 Υαπαγεωργίου Γ., «Χερςαίεσ επικοινωνίεσ ΡΔ Βαλκανικισ», Διεκνζσ Χυνζδριο Λςτορικισ Γεωγραωίασ: Δρόμοι και κόμβοι τθσ Βαλκανικισ από τθν αρχαιότθτα ςτθν Ενιαία Ευρϊπθ, Ψομζασ Υολεοδομίασ Χωροταξίασ και Υεριωερειακισ Ανάπτυξθσ, Ψμιμα Αρχιτεκτόνων-ΑΥΚ, Κεςςαλονίκθ 1997, ςελ Σ μπζθσ των Χερρϊν κάτω από το ςκεπτικό του ελζγχου και τθσ διοχζτευςθσ του εμπορίου αποωάςιςε τθν καταςκευι γεωυριϊν για να διευκολφνει τθν προςζλευςθ ςτθν πρωτεφουςά του, τθν οποία μετζτρεψε ςε εμπορικό κζντρο διακίνθςθσ και ςυναλλαγισ του βαμβακιοφ και του μαλλιοφ. 44 Ανωγιάτθσ-Υελζ Δ., Δρόμοι και διακίνθςθ ςτον Ελλαδικό χϊρο κατά τον 18ο αιϊνα, Εκδ. Υαπαηιςθ 1993, ςελ.18 κα κεςπίηει το ςϊμα των αρματωλϊν 45 και προβαίνει ςτθν παροχι οικονομικϊν κινιτρων και ελαωρφνςεων ςε παρόδιεσ κοινότθτεσ, ωσ αντιςτάκμιςμα για τθν υποχρζωςθ τθσ ωφλαξθσ ενόσ οριςμζνου τμιματοσ του δρόμου από τισ λθςτρικζσ επιδρομζσ 46. Βζβαια, υπιρχαν περιπτϊςεισ ςτισ οποίεσ λθςτζσ και ωρουροί δροφςαν από κοινοφ. Εικόνα 15 «Ηαπτιζδεσ». Ζνοπλοι Ψοφρκοι χωροωφλακεσ που τουσ «νοίκιαηαν» οι ξζνοι περιθγθτζσ για ςυνοδοφσ (Υθγισ: Ενεπεκίδθσ,1982) 45 Σι αρματολοί ι αρματωλοί ιταν ζνοπλοι Χριςτιανοί τουσ οποίουσ προςεταιρίηονταν οι οκωμανικζσ αρχζσ και τουσ ανζκεταν τθν τιρθςθ τθσ τάξθσ ςε μιασ περιοχι (αρματολίκι). Σ κεςμόσ του αρματολικιοφ εντοπίηεται από τον 16ο αιϊνα.επρόκειτο για περιοχζσ τθσ Βαλκανικισ χερςονιςου,κυρίωσ ορεινζσ, δαςϊδεισ και δυςπρόςιτεσ, οι οποίεσ όμωσ δεν ζκεταν ςε αμωιςβιτθςθ τθν οκωμανικι κυριαρχία και από ωορολογικι άποψθ είχαν δευτερεφουςα ςθμαςία. Σι περιοχζσ αυτζσ διζκεταν ζνοπλα ςϊματα με ζνα καπετάνιο επικεωαλισ με βαςικό κακικον τθν κατοχφρωςθ τθσ αςωάλειασ τθσ περιοχισ τθσ. 46 Ψο ιδιαίτερο οικονομικό κακεςτϊσ που ιςχφει ςτισ κοινότθτεσ αυτζσ ςτάκθκε ςυχνά θ αωορμι για τθν αφξθςθ του πλθκυςμοφ τουσ, με ςυνεπακόλουκθ ανάπτυξθ του πολεοδομικοφ τουσ ιςτοφ, και τθν ςταδιακι ανάδειξι τουσ ςε ςθμαντικά εμπορικά, διοικθτικά και οικονομικά κζντρα τθσ περιωζρειασ. Χαρακτθριςτικό παράδειγμα αςτικοφ κζντρου που προζκυψε από τθν εωαρμογι του ςυςτιματοσ τθσ παροχισ οικονομικϊν κινιτρων είναι τα Γιαννιτςά Υζλλασ. 10

22 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ γ) Ψρόποι διακίνθςθσ Ανκρϊπινο δυναμικό Θ πλειονότθτα των χερςαίων εμπορικϊν δικτφων που διζςχιηαν κατά μικοσ τθ μακεδονικι γθ ζωσ τισ ακτζσ τισ Αδριατικισ, που ζνωναν τα μεγάλα αςτικά και δευτερεφονται περιωερειακά κζντρα μεταξφ τουσ, και τισ πόλεισ του ελλαδικοφ χϊρου με τθν υπόλοιπθ Βαλκανικι ιταν ςτθν πλειονότθτά τουσ ορεινζσ διαδρομζσ και δφςβατα μονοπάτια. Εξαίρεςθ αποτελεί το πεδινό κομμάτι τθσ Εγνατίασ οδοφ, μεταξφ Φοδόπθσ και Ξαβάλασ, αλλά κι εκεί κατά τμιματα κανείσ ζπρεπε να παρακάμψει μικροφσ ορεινοφσ όγκουσ. Θ ωφςθ λοιπόν τθσ διαδρομισ ςε ςυνδυαςμό με τθν ποιότθτα των οδικϊν καταςτρωμάτων, επζτρεπε τθν μετακίνθςθ μ ζνα μόνο μζςον, το υποηφγιο 47. Ξφριο μζςο μεταωοράσ ιταν το μουλάρι ι το γαϊδοφρι. Ψο άλογο αποτελοφςε ςφμβολο κοινωνικισ διάκριςθσ και ιταν για τουσ «εξζχοντεσ». Θ καμιλα αποτελοφςε ακόμθ ζνα υποηφγιο που χρθςιμοποιοφνταν ςτον ελλαδικό χϊρο κατά τον 18 ο αι για τισ ανάγκεσ των μεταωορϊν 48. Χρθςιμοποιείται κυρίωσ ςτο εμπόριο μεγάλων αποςτάςεων, όταν ο όγκοσ των μεταωερομζνων εμπορευμάτων επιτρζπει οικονομικά τθ χρθςιμοποίθςι τθσ ωσ μεταωορικοφ ηϊου, ενϊ κατά τισ περιόδουσ των εκςτρατειϊν τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ ζνασ μεγάλοσ αρικμόσ από καμιλεσ των περιοχϊν τθσ Κεςςαλονίκθσ, Χερρϊν και των Γιαννιτςϊν προςωζρουν τισ υπθρεςίεσ τουσ ςτθ μεταωορά υλικοφ για τισ ανάγκεσ του πολζμου. Θ αναςωάλεια του ταξιδιοφ, λόγω του άγνωςτου και των κινδφνων που παραμόνευαν κυρίωσ ςε περιοχζσ που ςχθματίηονται ςτενωποί ι θ διάβαςθ παρεμποδίηονται από ωυςικά αίτια, ζκανε ακόμθ πιο επιτακτικι τθν οργανωμζνθ ςε καραβάνι μετακίνθςθ, ιδιαίτερα ςε περιόδουσ που λόγο πολιτικϊν αναταραχϊν τα χερςαία οδικά δίκτυα γίνονταν ακόμθ πιο επιςωαλι. Ψα καραβάνια διαχωρίηονταν ς εκείνα των μεγάλων αποςτάςεων (του «εξωτερικοφ») και ς αυτά των μεςαίων αποςτάςεων. Θ πρακτικι τθσ ομαδικισ μεταωοράσ εκτόσ από προςταςία προςζωερε κι ζνα ταξίδι προγραμματιςμζνο, όπου οι οδθγοί των καραβανιϊν, οι κιρατηιδεσ, γνωρίηοντασ καλά τα οδικά δίκτυα μποροφςαν να τροποποιιςουν τθν διαδρομι αναλόγωσ των 47 Mehlan Α., «Σι εμπορικοί δρόμοι ςτα Βαλκάνια κατά τθν τουρκοκρατία», ςτο: Θ οικονομικι δομι των Βαλκανικϊν χωρϊν, (15οσ 19οσ αιϊνασ), Επιμ. Αςδραχάσ Χπ., Ακινα 1979, ςελ Ανωγιάτθσ-Υελζ Δ., Δρόμοι και διακίνθςθ ςτον Ελλαδικό χϊρο κατά τον 18ο αιϊνα, Εκδ. Υαπαηιςθ 1993, ςελ περιςτάςεων και των καιρικϊν ωαινομζνων με ςκοπό τθν ομαλότερθ και αςωαλζςτερθ διεξαγωγι του αγωγιοφ 49. Σι κιρατηιδεσ και οι αγωγιάτεσ ιταν οργανωμζνοι ςε ιςνάωια 50 και αποτελοφςαν ζναν από τουσ πολλοφσ ςυντεχνιακοφσ κλάδουσ του οκωμανικοφ ςυςτιματοσ διοίκθςθσ 51. Σι επίςθμεσ τιμζσ του αγωγιοφ κακορίηονταν από τθν κεντρικι διοίκθςθ, ωςτόςο, οι τελικζσ τιμζσ αποωαςίηονταν μζςω διαπραγματεφςεων μεταξφ των αγωγιατϊν και των πελατϊν. Χτθν διαμόρωωςι τουσ, ςθμαντικό ρόλο ζπαιηε και θ μορωολογία τθσ επικυμθτισ διαδρομισ, τα μεταωερόμενα εμπορεφματα, θ μετακίνθςθ ανκρϊπων 52. Ψο διαμετακομιςτικό εμπόριο λειτουργοφςε ωσ ο ςυνδετικόσ κρίκοσ μεταξφ των χωρϊν τθσ Πεςογείου και τθσ Ξεντρικισ Ευρϊπθσ, και πιο πζρα τθσ Ανατολίασ. Πε τα καραβάνια μεταωζρονταν όχι μόνο εμπορεφματα, αλλά και ιδζεσ και πολιτιςμικζσ αξίεσ, οι οποίεσ ςυνζβαλαν ςτθν ομαλότερθ ςυμβίωςθ των διαωορετικϊν μεταξφ τουσ πολιτιςμϊν και κρθςκειϊν τθσ αχανοφσ αυτοκρατορίασ, αλλά και ςτθν εκνικι αωφπνιςθ κατά τον 19 ο αι των υπόδουλων εκνϊν τθσ Βαλκανικισ. Χτισ περιοχζσ τθσ Πακεδονίασ το επάγγελμα του κιρατηι επιβίωςε ζωσ τα μζςα περίπου του 20 ου αι, ίςωσ όχι πια ςε υπερτοπικό αλλά περιςςότερο ςε τοπικό επίπεδο, για τθ μεταωορά αγροτικϊν 53 και κτθνοτροωικϊν προϊόντων μεταξφ των οικιςμϊν και πόλεων τθσ Βόρειασ Ελλάδασ. Χτθν περίοδο τθσ μεγάλθσ ακμισ του διαμετακομιςτικοφ εμπορίου, υωάςματα μάλλινα, υωαντά και μεταξωτά, από τθν Θμακία και τθν Υζλλα, λιαςτό κραςί και κρόκοσ από τθν Χιάτιςτα και τθν Ξοηάνθ, αςθμικά από τα Γιάννενα ζωταναν με τα καραβάνια μετά από πορεία εβδομάδων ςτα βόρεια ζωσ τθν Αυςτρία και ανατολικά ωσ τθν Ξωνςταντινοφπολθ και τθ Χμφρνθ, για 49 Υαπαγεωργίου Γ., «Χερςαίεσ επικοινωνίεσ ΡΔ Βαλκανικισ», Διεκνζσ Χυνζδριο Λςτορικισ Γεωγραωίασ: Δρόμοι και κόμβοι τθσ Βαλκανικισ από τθν αρχαιότθτα ςτθν Ενιαία Ευρϊπθ, Ψομζασ Υολεοδομίασ Χωροταξίασ και Υεριωερειακισ Ανάπτυξθσ, Ψμιμα Αρχιτεκτόνων-ΑΥΚ, Κεςςαλονίκθ 1997, ςελ Ψο ιςνάωι αποτελοφςε είδοσ ςυντεχνίεσ για τουσ κλάδουσ που δεν ςχετίηονταν με τθν παραγωγικι διαδικαςία. 51 Ξαρανάτςθσ Ξ., «Υαρόδιοι ςτακμοί και χερςαίεσ επικοινωνίεσ ςτον ορεινό χϊρο. Ψαξιδεφοτνασ το 19ο αιϊνα», ΛΑ Χυμπόςιο Λςτορίασ και Ψζχνθσ: Επικοινωνίεσ και Πεταφορζσ ςτθν Υροβιομθχανικι περίοδο, Ξάςτρο Πονεμβαςιάσ, 23-26/7/1998, ςελ Υαπαγεωργίου Γ., «Χερςαίεσ επικοινωνίεσ ΡΔ Βαλκανικισ», Λςτορικι Γεωγραωία, Δρόμοι και κόμβοι τθσ Βαλκανικισ από τθν αρχαιότθτα ςτθν ενιαία Ευρϊπθ, ΑΥΚ, Ψμιμα Αρχιτεκτόνων, Ψομζασ Υολεοδομίασ, χωροταξίασ και Υεριωερειακισ Ανάπτυξθσ, Κεςςαλονίκθ Υολιτιςτικι Υρωτεφουςα τθσ Ευρϊπθσ 1997, ςελ Πεςω των χερςαίων οδικϊν ορεινϊν δικτφων τα αγροτικά προϊόντα του κάμπου τθσ Θμακίασ και τθσ Υζλλασ μεταωζρονταν προσ τθν Δυτικι Πακεδονία. Εικόνα 16 Απεικόνιςθ καραβανιοφ (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 17 Χφγχρονο καραβάνι (Υθγι: διαδίκτυο) 11

23 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ να ωζρουν αντίςτοιχα από εκεί πορςελάνεσ, γυαλικά, ωωτιςτικά, εκκλθςιαςτικά είδθ και καμπάνεσ κ.α. 54. Εκτόσ, λοιπόν, από αυτοφσ που διζτρεχαν τισ χερςαίεσ οδικζσ αρτθρίεσ λόγω επαγγζλματοσ, ςτουσ οποίουσ εκτόσ από τουσ κιρατηιδεσ και αγωγιάτεσ κα πρζπει να ςυμπεριλθωκοφν οι Ψάταροι - οι ζωιπποι μεταωορείσ του οκωμανικοφ ταχυδρομείου - αλλά και οι πεηοί αγγελιοωόροι 55, υπιρχαν κι αυτοί που βρίςκονταν ςτα δίκτυα ευκαιριακά 56. Χτθν κατθγορία αυτι ανικουν οι παραγωγοί τθ αγροτικισ περιωζρειασ και οι βιοτζχνεσ, που μετακινοφνταν κατά τισ περιόδουσ των εμποροπανθγφρεων, οι περιθγθτζσ, που ςε μια εποχι άκρατου ρομαντιςμοφ όπωσ ιταν ο 18 ο αι, γοθτευμζνοι από τον ανατολίτικο χαρακτιρα των καραβανιϊν χρθςιμοποιοφν τα χερςαία οδικά δίκτυα ωσ αυτοςκοπό για τθν γνωριμία με νζουσ τόπουσ, οι προςκυνθτζσ (χριςτιανοί ι μουςουλμάνοι επίςθσ, οι διάωοροι κρατικοί υπάλλθλοι τθσ αυτοκρατορίασ και οι ευρωπαίοι διπλωματικοί ακόλουκοι και πρζςβεισ, το εποχιακό εργατικό προςωπικό, οι απόδθμοι 57. δ) Αρχιτεκτονικι εξυπθρζτθςθσ των δρόμων Ξατά μικοσ των χερςαίων οδικϊν αρτθριϊν, ςε τακτά διαςτιματα, ςυναντοφςε κανείσ πλικοσ δευτερευόντων κτιςμάτων και εγκαταςτάςεων, που ςτόχο είχαν τθν εφρυκμθ λειτουργία τθσ κίνθςθσ, τθν ςφηευξθ των οδϊν και τθν εξυπθρζτθςθ των ταξιδιωτϊν. Χτισ καταςκευζσ αυτζσ ςυγκαταλζγονται οι γζωυρεσ, τα πθγάδια, οι κρινεσ, οι οίκοι προςευχισ και τα πανδοχεία (καραβάν-ςεράγια ι χάνια). Ψα κτίςματα αυτά, που ανεγείρονταν ςυνικωσ από τοπικοφσ άρχοντεσ, είχαν τον χαρακτιρα ευαγϊν αωιερωμάτων. i)γζωυρεσ Σι γζωυρεσ, ζνα παραγνωριςμζνο αρχιτεκτόνθμα τθσ κοςμικισ οκωμανικισ αρχιτεκτονικισ, αποτελοφν ςθμαντικό ςτοιχείο του οκωμανικοφ οδικοφ δικτφου, ιδιαίτερα ςε μια περιοχι όπωσ θ Πακεδονία, που θ γθ τθσ κατακερματίηεται είτε από τισ κοίτεσ μεγάλων ποταμϊν και των παραποτάμων τουσ, είτε από αγεωφρωτεσ χαράδρεσ. Σι γζωυρεσ μποροφςαν να είναι ξφλινεσ ι λίκινεσ, πλωτζσ ι μόνιμεσ, μζςα ςε οικιςμοφσ ι ςτθν φπαικρο. Ψα μεγζκθ τουσ επίςθσ ποικίλουν από μικρά μονότοξα γεωφρια, όπωσ θ γζωυρα τθσ Ξαραχμζτ ςτθν Βζροια, μζχρι επιβλθτικζσ τρίτοξεσ ι πεντάτοξεσ γζωυρεσ, με χαρακτθριςτικότερο παράδειγμα τθν γζωυρα του Υολφανκου ςτα ςφνορα Φοδόπθσ-άνκθσ. Ωσ μνεία παραδοςιακισ αρχιτεκτονικισ, παρζχουν ςθμαντικά ςτοιχεία για τθν ιςτορικι εξζλιξθ των χερςαίων οδικϊν δικτφων. Θ φπαρξι τουσ προχποκζτει τθν φπαρξθ δρόμων, κι επομζνωσ αποτελοφν τεκμιριο για τθν ανίχνευςθ τθσ πορείασ ενόσ δικτφου, ενϊ αντίκετα θ εγκατάλειψθ των γεωυρϊν υποδθλϊνει, αντίςτοιχα, τθν παρακμι του δικτφου ςυγκοινωνίασ. Σι ιςτορικοί δρόμοι που διζρχονται από τα πζτρινα γεωφρια διακρίνονται ςε δρόμουσ τοπικισ ςθμαςίασ που ςυνζδεαν γειτονικοφσ μεταξφ τουσ οικιςμοφσ ι τουσ οικιςμοφσ με τισ αγροτικζσ εκτάςεισ τισ περιωζρειάσ τουσ, και ςε δρόμουσ υπερτοπικισ ςθμαςίασ, όπωσ θ Εγνατία οδόσ, που εξυπθρετοφςαν τθν ςυγκοινωνία ανάμεςα ςε μεγάλεσ γεωγραωικζσ ενότθτεσ. Σ εντοπιςμόσ των γεωυρϊν ςτθν δεφτερθ περίπτωςθ μπορεί να βοθκιςει ςτον εντοπιςμό ενόσ χαμζνου υπερτοπικοφ οδικοφ άξονα. Χτθν πρϊτθ περίπτωςθ, εκτόσ από τον εντοπιςμό των δευτερευόντων επαρχιακϊν δικτφων, μπορεί να παράςχει ςθμαντικά Εικόνα 18 Γζωυρα Χατηθκάβουρα, Βζροια 19 οσ αι (Υθγι: Αρχείο Ξαλλιγά) 54 Αλεξιάδθσ Γ., Ξάτω από τθ Δάφνθ, Βζροια 1995, ςελ «...Είχα τθν ευκαιρία να παρατθριςω τθν αςυνικιςτθ ταχφτθτα κάποιων πεηοδρόμων ι μεταφορείσ μθνυμάτων ςτθν Ελλάδα. Ζνα διάςθμο απο τθν Βζροια δεν μπορεί να τον ςυναγωνιςτεί κανζνασ. Πετζφερε γράμματα με τα πόδια ςτθ Κεςςαλονίκθ μζςα ςε επτά ϊρεσ, παρζμεινε εκεί μία ϊρα και επζςτρεφε ςτθν Βζροια ςτο τζλοσ τθσ δζκατθσ πζμπτθσ ϊρασ. Αφοφ ζκανε αυτόν τον άκλο πάνω απο μία φορά, ζμεινε γνωςτόσ τθν θμζρα του κανάτου του με το όνομα Άνεμοσ, ζνασ τίτλοσ τόςο τιμθτικόσ για ζνα αγγελιοφόρο όςο το Αφρικανόσ ςτον Χκιπίωνα». (Leake,τομ.ΛΛΛ,ς.295) 56 Ζμποροι, ντόπιοι παραγωγοί, διοικθτικοί υπάλλθλοι, επίςθμοι ωιλοξενοφμενοι, εκκλθςιαςτικοί, μοναχοί και ιερείσ, μουςουλμάνοι μοναχοί, ςτρατιωτικά αποςπάςματα, προςκυνθτζσ, τυχοδιϊκτεσ, περιθγθτζσ. 57 Σι ςπουδαιότεροι εμπορευματικοί τομείσ των αποδιμων υπιρξαν τα γουναρικά τθσ Ξαςτοριάσ, τα νιματα (κόκκινα και λευκά των Αμπελακίων και του Ψυρνάβου), το ακατζργαςτο βαμβάκι των Χερρϊν, τα ωθμιςμζνα χαλιά τθσ Ποςχόπολθσ με τα βυηαντινά διακοςμθτικά μοτίβα, τα δζρματα τθσ Πακεδονίασ και τθσ Ανατολισ, τα υωαντά τθσ Ράουςασ, οι αλατηάδεσ τθσ Ξοηάνθσ, τα κραςιά τθσ Χιάτιςτασ και τθσ Ράουςασ κτλ. Εικόνα 19 Γζωυρα ςτο Ππουγιοφκ Ψςεκμετηζ, Ψουρκία (Υθγι: Cultural Routes-Turkey) 12

24 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ ςτοιχεία και για τθν κοινωνικι, ιςτορικι και οικονομικι κατάςταςθ των πλθκυςμϊν τθσ περιοχισ 58. Θ φπαρξθ και ςυντιρθςθ μίασ γζωυρασ προχποκζτει κοινωνίεσ με οικονομικι ευμάρεια που μποροφςαν να ςτθρίξουν τθν χρθματοδότθςθ τθσ καταςκευισ τθσ. Ζτςι, ςε περιοχζσ που ςτα τοπικά δίκτυα ςυναντάται πλθκϊρα γεωυριϊν, και κυρίωσ λίκινθσ καταςκευισ, μπορεί εφκολα να ςυμπεράνει κανείσ τθν φπαρξθ κοινωνιϊν με ζντονθ επαγγελματικι και εμπορικι δραςτθριότθτα, και οικονομικι ευμάρεια. Εντυπωςιακζσ γζωυρεσ αναωζρονται από τουσ περιθγθτζσ που περιδιάβαιναν τθν ελλθνικι φπαικρο ςτουσ δφο τελευταίουσ αιϊνεσ τθσ οκωμανικισ κυριαρχίασ, ςτον Αξιό (Βαρδάρθ) τον Χτρυμόνα, τον Ρζςτο, τθν περιοχι μεταξφ Ξεςςάνθσ και Παλγάρων, τον κόλπο του Ακφρα (Büyükçekmece) και τον κόλπο του Φθγίου (Küçükçekmece) 59. Από τον Χχινά πλθροωοροφμαςτε ότι μικρά πζτρινα γεωφρια υπιρχαν ςτα τζλθ του 19ου αιϊνα ςτον Οουδία (γζωυρα Ξολουδζι), μεταξφ Βζροιασ και Ράουςασ ςτο ρζμα του Ξότιχα, ςτο Δίον Υιερίασ (γζωυρα Υαπάη-Ξιοπρουςοφ ςτο Χλεοπόταμο) ςτθν Υζτρα Υιερίασ (ςτο ποτάμι Παυρονζρι) και ςτθν Αραπίτςα Ράουςασ, τα οποία δεν υπάρχουν πια. Από τα μεγαλφτερα γεωφρια ιταν το μονότοξο του Σςτρόβου (Άρνιςςασ) που δεν ςϊηεται ςιμερα 60. κρινεσ εντοπίηονται κατά μικοσ των χερςαίων οδικϊν δικτφων Χτισ περιπτωςεισ αυτζσ, μποροφςαν να ςυνδυαςτοφν με κιόςκα ι να λειτουργιςουν ωσ χϊροι υπαίκριασ καταςκινωςθσ 61. Τπωσ προαναωζρκθκε, οι κρινεσ ςυνικωσ αποτελοφςαν μζροσ βακουωικοφ αωιερϊματοσ. Από πθγζσ γνωρίηουμε ότι κατά τον 16 ο αι θ Ωψθλι Υφλθ ευνοοφςε τθν καταςκευι δθμοςίων κρθνϊν ζναντι ιδιωτικϊν. Θ πολιτικι αυτι κατζςτθςε τθν δθμόςια βρφςθ κομβικό ςθμείο των μικροκοινωνιϊν των πόλεων 62. Χτθν περίπτωςθ αυτι μια εγχάρακτθ επιγραωι πλθροωοροφςε για το όνομα του δωρθτι και τθν θμερομθνία ανζγερςθσ τθσ κρινθσ. Ωσ αρχιτεκτονιματα, οι κρινεσ μποροφςαν να είναι απλισ μορωισ με κακαρά χρθςτικό χαρακτιρα, περίοπτεσ ι εντοιχιςμζνεσ, ι εντυπωςιακά ςφνολα ϊςτε ν αποτελοφν ζμμεςθ διλωςθ οικονομικισ ευμάρειασ και πολιτικοφ κφρουσ, όπωσ το γνωςτό Χυντριβάνι τθσ Κεςςαλονίκθσ ι τα διαςωκζντα ςεμπίλ ςτισ πόλεισ τθσ Ξριτθσ. ii) Ξρινεσ Άμεςα ςυνδεδεμζνεσ με το νερό και τθν ςυμβολικι λειτουργία του για τον ιςλαμικό κόςμο, ςτισ αςτικζσ περιοχζσ οι κρινεσ εντοπίηονται ςε όλουσ τουσ κρθςκευτικοφσ χϊρουσ, για τθν απαραίτθτθ νίψθ των πιςτϊν πριν τθν είςοδό τουσ ςτο τζμενοσ, υπό τθν μορωι ωιάλθσ ι πολφκρουνου με περιμετρικό πεηοφλι. Σ ρόλοσ όμωσ των κρθνϊν ςτθν οκωμανικι πόλθ δεν εξυπθρετοφςε μόνο τθν κρθςκευτικι τελετουργία, αποτελοφςε κι ζνα απαραίτθτο και λειτουργικό ςτοιχείο για τθν κάλυψθ των αναγκϊν τροωοδοςίασ για τρεχοφμενο και πόςιμο νερό, ςε μια περίοδο που το ςφςτθμα φδρευςθσ δεν ιταν ακόμθ ανεπτυγμζνο, αλλά και τόπο ςυνάντθςθσ και προςανατολιςμοφ των περαςτικϊν. Για τον λόγο αυτό κρινεσ ςυναντϊνται ςτουσ μαχαλάδεσ, κοντά ςε ποτάμια, ςε πλατείεσ, ςε περιοχζσ με ζντονθ εμπορικι κίνθςθ. Εκτόσ τθσ οικιςτικισ ηϊνθσ, 58 Ψςότςοσ Γ.Υ., «Ψα πζτρινα γεωφρια ωσ τεκμιρια για τον κακοριςμό τθσ πορείασ των ιςτορικϊν δρόμων», Ανάτυπο από τα Υρακτικά τθσ Α Επιςτθμονικισ Χυνάντθςθσ ΞΕ.ΠΕ.ΥΕ.Γ. «Υερί Υετρογζφυρων...», Ξαλλικζα 23 Ροεμβρίου 2002, Ακινα 2003, ςελ Θ ξφλινθ γζωυρα του Βαρδάρθ ζκανε ιδιαίτερθ εντφπωςθ ςτουσ περιθγθτζσ του 19 ου αι, εκατζρωκεν τθσ οποίασ υπιρχαν χάνια. Σ Ψςελεμπί εξεπλάγθν ευχάριςτα όταν αντίκρυςε τθν νεοανεγερκείςα ξφλινθ γζωυρα του βεηίρθ Ahmed Paşa επί του Ρζςτου. Ψον 19 ο αι ο Χχινάσ αναωζρει και τθν «λίαν ςτερεά» γζωυρα του Χτρυμόνα. 60 Ψςότςοσ Γ.Υ., Πακεδονικά Γεφφρια, University Studio Press, Κεςςαλονίκθ 1997, ςελ.215 κ.εξ. 61 Υολλζσ ωορζσ οι ταξιδιϊτεσ ςταματοφςαν για ολιγόωρθ ξεκοφραςθ ι για διανυκτζρευςθ ςτθν φπαικρο, είτε για λόγουσ οικονομίασ, είτε λόγω κοφραςθσ των ιδίων και των υποηυγίων είτε γιατί δεν ζβριςκαν κατάλυμμα ςε κάποιο από τα κοντινά χάνια. Χυνικωσ ο τόποσ τθσ υπαίρκιασ καταςκινωςθσ επιλζγεται εκ των προτζρων από τουσ επικεωαλείσ των καραβανιϊν. Σριςμζνεσ ωορζσ οι επίςθμεσ διοικθτικζσ αρχζσ του τόπου ωροντίηουν για τον εξωραϊςμό και εξοπλιςμό των τόπων ςτάκμευςθσ με υπαίκρια ςτζγαςτρα (κιόςκια) για τθν καταςκινωςθ των διακινουμζνων. Χτον δρόμο Λωαννίνων-Ξαλαρρυτϊν, κοντά ςτουσ Ξαλαρρφτεσ, υπιρχε μια βρφςθ χτιςμζνθ μεϋςα ς * ζνα πζτρινο υπόςτεγο, το οποίο προςζωερε ςτουσ ταξιδιϊτεσ ςίγουρο καταωφγιο ενάντια ςτισ δυςμενείσ καιρικζσ ςυνκικεσ. Σ Λςμαιλ μπζθσ των Χερρϊν προκειμζνου να αυξιςει τισ εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ ςτθ Πακεδονία, καταςκεφαςε ςτο δρόμο Κεςςαλονίκθσ-Υζλασ υπόςτεγα για τθν υπαίκρια ςτάκμευςθ των διακινουμζνων. Ωςτόςο τισ περιςςότερεσ ωορζσ τα κιόςκα λείπουν και ο ταξιδιϊτθσ κα ςτακμεφςει κοντά ςε μία βρφςθ, ξωκλιςι, τουρμπζ, ςτισ όχκεσ ενόσ ποταμοφ. Ψα δζματα και οι αποςκευζσ ςχθμάτιηαν ζναν υποτυπϊδθ τοίχο προςταςίασ γφρω από τουσ καταλφοντεσ. (Ανωγιάτθσ-Υελζ, Δρόμοι και διακίνθςθ, ςελ ). 62 Ππαλτά Ε., «Φιλάνκρωπθ προςωορά. Σι κρινεσ ςτθν οκωμανικι αρχιτεκτονικι παράδοςθ», Αωιζρωμα: Ξρινεσ, τα ναψδρια του νεροφ, Ζνκετο «Επτά Θμζρεσ», Ξυριακι 11/4/2002, ςελ. 12. Εικόνα 90 Ψο Χιντριβάνι, Κεςςαλονίκθ (Υθγι: Ξ.Λ.Κ) Εικόνα 21 Ξρινθ ςτθν Βζροια ςτισ αρχζσ του 20 ου αι. (Υθγι: Αρχείο Ξαλλιγά) 13

25 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ ε) Υαρόδιοι ςτακμοί Θ ωφςθ τθσ διακίνθςθσ του εμπορίου με τα καραβάνια, πολυιμερεσ διαδρομζσ ςε δφςβατα ορεινά δίκτυα, που επζβαλε τισ ςυνεχείσ ςτάςεισ για ανάπαυςθ και διανυκτζρευςθ, θ επικινδυνότθτα των δικτφων λόγω ωυςικϊν αιτίων ι του ανκρϊπινου παράγοντα (λθςτρικζσ επικζςεισ, καραντίνεσ λόγω επιδθμιϊν) 63, γζννθςε τθν ανάγκθ για τθν δθμιουργία ενόσ δικτφου παρόδιων ςτακμϊν κατά μικοσ τόςο των κεντρικϊν οδικϊν αρτθριϊν, όςο και των παρακλαδιϊν τουσ, για τθν εξυπθρζτθςθ των διερχομζνων 64. Τπωσ αναωζρει ο Braudel F., «...κάκε μεταφορά ςτθρίηεται ςτα καταλφματα των πανδοχείων..» 65. Σι παρόδιοι ςτακμοί αποτελοφςαν αναπόςπαςτο μζροσ των χερςαίων οδϊν, αλλά όχι αποκλειςτικό, αωοφ εντοπίηονται και ςτισ πόλεισ, δθλαδι ςτθν απαρχι και ςτθν απόλθξθ των εμπορικϊν οδϊν 66. Θ ιδζα του παρόδιου ςτακμοφ και τθσ παροχισ διαμονισ και ςίτιςθσ ςυναντάται ιδθ από τθ ρωμαϊκι περίοδο. Σι ρωμαϊκζσ mansions veredariorum, κατά μικοσ τθσ Εγνατίασ Σδοφ αποτελοφςαν παρόδιουσ ςτακμοφσ οργανωμζνουσ ωσ οχυρά ςτρατόπεδα, ενϊ τα μικρότερα mutation, ζδιναν τθν δυνατότθτα ανάπαυςθσ και αλλαγισ ίππων υπθρεςία που κατά τθν οκωμανικι εποχι προςωζρεται ςτουσ ταχυδρομικοφσ ςτακμοφσ (menzilhane) 67. Ψα χάνια και τα καραβάν-ςεράγια κατά μικοσ των οδικϊν αρτθριϊν, όπωσ και τα αντίςτοιχα κτιρια εντόσ των πόλεων, αποτελοφςαν ζνα ενιαίο δίκτυο άμεςα ςυνυωαςμζνο με τθν εμπορικι και οικονομικι δραςτθριότθτα που διαδραματιηόταν ςτα αςτικά κζντρα. Ωσ χϊροι ωιλοξενίασ ταξιδιωτϊν, αποκικευςθσ εμπορευμάτων κι αργότερα και βιοτεχνικϊν δραςτθριοτιτων, ςυνζβαλαν ςτθν ομαλι και αςωαλι διεξαγωγι του εμπορίου, ςτθν αφξθςθ τθσ ανκρϊπινθσ κινθτικότθτασ και μζςω των προςωερόμενων υπθρεςιϊν, ςτθν ανάδειξθ του γοιτρου μίασ πόλθσ. Θ καταςκευι των αςτικϊν χανιϊν δίπλα ςε καταςτιματα επιβαλλόταν από τισ εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ μζςα ςτισ πόλεισ κακϊσ κι από το περιαςτικό εμπόριο 68. i) Ξαραβάν-ςεράγια 69 Ψο καραβάν-ςεράι αποτελεί ζνα ωρουριακοφ τφπου κτιριο, με πφργουσ ςυνικωσ ςτα γωνιακά του διαμερίςματα, που εξυπθρετοφςε τισ ανάγκεσ διαμονισ και προωφλαξθσ των καραβανιϊν ςτισ μεγάλεσ πορείεσ τουσ ςτα οδικά δίκτυα τθσ Ανατολίασ. Σ κτθριακόσ αυτόσ τφποσ, αρχίηει ν αναπτφςςεται ςτον χϊρο τθσ Aνατολίασ κατά τον 13 ο αι., τθν εποχι ακμισ του Χελτηουκικοφ κράτουσ, και αργότερα κα διαδοκεί και ςτθν βαλκανικι χερςόνθςο. Ψα ςελτηουκικά καραβάν ςεράγια ιταν κτιρια ςυμπαγι και ορκογϊνια, λικόκτιςτα, με ενίοτε μνθμειακι όψθ. Χτο εςωτερικό, μια αυλι, μερικζσ ωορζσ ςκεπαςμζνθ υπό τθ μορωι υπόςτυλθσ αίκουςασ, περιβάλλεται από ςτοά όπου παρατάςςονται ςτάβλοι και δωμάτια 70. Χτο μζςον τθσ πολλζσ υπιρχε μικρό διϊροωο οικοδόμθμα με κρινθ ςτο ιςόγειο και χϊρο προςευχισ ςτον όροωο. Θ είςοδοσ γινόταν για λόγουσ αςωαλείασ από ζνα ςθμείο που ενίοτε διαμορωϊνονταν ωσ μνθμειακι πφλθ 71. Χε πολλζσ περιπτϊςεισ ςτο πίςω μζροσ τθσ αυλισ αναπτφςςεται μία μεγάλθ υπόςτυλθ αίκουςα, που λειτουργοφςε ωσ τόποσ χειμερινισ διαμονισ. Άλλεσ πάλι ωορζσ υπάρχει μόνο αυτι θ αίκουςα και απουςιάηει θ περίςτυλθ αυλι 72. Ψθν ίδια διάταξθ, ςε απλοφςτερθ όμωσ μορωι, ακολοφκθςαν αργότερα και τα οκωμανικά καραβάν ςεράγια. Ωςτόςο, οωείλουμε να ποφμε ότι ςτον χϊρο τθσ Βαλκανικισ ελάχιςτα είναι τα παραδείγματα καραβάν ςεραγιϊν εκτόσ των πόλεων, ενϊ ςτον βορειοελλαδικό τουλάχιςτον χϊρο αυτό το είδοσ κτθρίου απουςιάηει παντελϊσ. Ψα οκωμανικά καραβάν ςεράγια αποτελοφςαν ςυνικωσ αωιερϊματα κάποιου αξιωματοφχου, που τα «προίκιηε» με κτιματα και καταςτιματα για τθν κάλυψθ των εξόδων ςυντιρθςθσ και ωιλοξενίασ. Ψα οχυρά αυτά κτιρια εντοπίηονται ςε επίκαιρα ςθμεία, ς επικίνδυνα περάςματα, ςε ςταυροδρόμια, ςτισ μεγάλεσ πόλεισ ακόμθ και δίπλα ςε γζωυρεσ 73. Εικόνα 22 Ξαραβάν Χεράι ςτο Ψοκάτ, Ψουρκία (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 23 Εςωτερικό του καραβάν ςεραγιοφ του Χουςρζβ Υαςά ςτο Ρτιγιάρμπακιρ, Ψουρκία (Υθγι: διαδίκτυο) 63 Ξαρανάτςθσ Ξ., «Υαρόδιοι ςτακμοί και χερςαίεσ επικοινωνίεσ ςτον ορεινό χϊρο. Ψαξιδεφοντασ το 19ο αιϊνα», ΛΑ Χυμπόςιο Λςτορίασ και Ψζχνθσ: Επικοινωνίεσ και Πεταφορζσ ςτθν Υροβιομθχανικι περίοδο, Ξάςτρο Πονεμβαςιάσ, 23-26/7/1998, ςελ Ξαρανάτςθσ Ξ., ό.π Braudel F., Civilisation Matérielle et Capitalisme, Υαρίςι 1967, ς Ξαρανάτςθσ Ξ., ό.π Ανδροφδθσ Υ., Χάνια και Ξαραβάν-Χεράγια ςτον Ελλαδικό χϊρο και ςτα Βαλκάνια, Σ.Υ.Ε.Υ. ΑΕ., Κεςςαλονίκθ 2004, ςελ Cezar M., Typical Commercial Buildings of the Ottoman Classical Period and the Ottoman Construction System, Türkiye İş Bankası Cultural Publications 1983, ςελ Yavuz A.T., The concepts that shape Anatolian seljuq caravanserais (Ψεκμιριο JSTOR.org) 70 Ανδροφδθσ Υ., Χάνια και Ξαραβάν-Χεράγια ςτον Ελλαδικό χϊρο και ςτα Βαλκάνια, Σ.Υ.Ε.Υ. ΑΕ., Κεςςαλονίκθ 2004, ςελ Faroqhi S., Ξουλτοφρα και κακθμερινι ηωι ςτθν Σκωμανικι Αυτκρατορία, Εξάντασ Ανδροφδθσ, ό.π., ςελ Ανδροφδθσ, ό.π., ςελ.49. Εικόνα 24 Ξάτοψθ καραβάν ςεραγιοφ με χειμερινό χϊρο (Υθγι: Γαβρά Ε., 1986) 14

26 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ ii) Χάνια Ψουσ ίδιουσ ςκοποφσ με τα καραβάν-ςεράγια εξυπθρετοφςαν και τα χάνια, τα οποία, όμωσ, αποτελοφςαν ζναν απλοφςτερο και λαϊκότερο χϊρο διαμονισ. «Ψα χάνια, προϊόν τθσ κίνθςθσ, υπάκουαν ςτθν εξυπθρζτθςθ των μεταφορϊν και τθσ επικοινωνίασ με αποτζλεςμα οι λειτουργίεσ τουσ να είναι ςυνυφαςμζνεσ με τθν ευρεία ζννοια του όρου τθσ κίνθςθσ. Ζτςι, πζρα από τον αυτονόθτο ρόλο που είχαν ωσ ςτακμοί, λειτουργοφςαν και ωσ χϊροι ςυναλλαγϊν, ωσ ςθμεία ανταπόκριςθσ και φφλαξθσ εμπορευμάτων, ωσ γραφεία κίνθςθσ και μετζπειτα εφρεςθσ εργαςίασ, ωσ ειδθςεογραφικά πρακτορεία κ.α» 74. Ψα χάνια ςυναντϊνται κατά μικοσ των τοπικϊν δικτφων και ςτα κζντρα τθσ επαρχίασ και εντοπίηονται ςε τοποκεςίεσ που ωζρουν κοινά χαρακτθριςτικά, όπωσ φπαρξθ νεροφ και δζντρων, ςε ςταυροδρόμια και διακλαδϊςεισ οδϊν και ςε άλλα περάςματα. Θ ςυχνότθτα εμωάνιςισ τουσ είχε ςχζςθ ευκζωσ ανάλογθ με τθ ςθμαςία των οδϊν, επιτρζποντασ τθ διάκριςθ αυτϊν ςε κφριεσ και ςε δευτερεφουςεσ και τοπικισ ςθμαςίασ οδοφσ 75. Ωσ προσ τθν τυπολογία τουσ κατατάςςονται ςε δφο κατθγορίεσ, ςτα λαϊκά και ςτα αγροτικά χάνια. Ψα λαϊκά χάνια είναι κατά κανόνα ιςόγεια, με εςωτερικι αυλι και ςτάβλο. Χτο μπροςτινό μζροσ τθσ αυλισ υπιρχε κοινι αίκουςαξενϊνασ, κουηίνα και ο χϊροσ διαμονισ του ιδιοκτιτθ του χανιοφ 76. Σ Pierre Lescalopier ταξιδεφοντασ ςτα Βαλκάνια με προοριςμό τθν Ξωνςταντινοφπολθ το 1574 διαμζνει ςε χάνια τα οποία περιγράωει ωσ μεγάλεσ αποκικεσ που ωωτίηονται από ωωτιςτικζσ ςχιςμζσ, όπου πλοφςιοι και ωτωχοί κοιμοφνται μαηί ςτα πατϊματα ι ςε υπερυψωμζνα πατάρια περιμετρικά του χϊρου όπου δζνονται τα υποηφγια. Ψθν ίδια άποψθ ζχει το 1693 ζνασ Ραπολιτάνοσ ταξιδιϊτθσ 77.Ψα αγροτικά χάνια διακρίνονται ςε αυτά που είχαν αυλι και ςτα χάνια που είχαν κάτοψθ απλοφ κλειςτοφ χϊρου προοριςμζνου για κοινι εξυπθρζτθςθ ταξιδιωτϊν και υποηυγίων 78. Χτθν πρϊιμθ οκωμανικι περίοδο ςυναντάται ακόμθ ζνασ μορωι παρόδιου χανιοφ, που χαρακτθρίηεται από μακρόςτενα κτιρια με ζναν χϊρο μπροςτά για τουσ ταξιδιϊτεσ και ζναν ςτο βάκοσ για τα ηϊα και τισ άμαξεσ. Χ αυτόν τον τφπο πρζπει ν ανικει θ «Χάνα» του Γαηι Εβρενόσ ςτθν Ψραϊανοφπολθ. iii) Tαχυδρομικοί ςτακμοί (menzilhane) Ψο επίςθμο ταχυδρομείο ςτθν υπθρεςία τθσ κεντρικισ διοίκθςθσ (Ulak), ςυμπεριελάμβανε ζνα ςφςτθμα ταχυδρομικϊν ςτακμϊν (menzilhane). Για τθν διακίνθςθ τθσ αλλθλογραωία υπιρχαν εντεταλμζνοι κρατικοί υπάλλθλοι που απάρτιηαν δφο ςϊματα, τουσ ζωιππουσ ταχυδρόμουσ Ψάταροι και τουσ πεηοφσ αγγελιοωόρουσ. Ψο δίκτυο των ταχυδρομικϊν ςτακμϊν ταυτιηόταν ςτο μεγαλφτερο μζροσ του με τουσ βαςικοφσ οδικοφσ άξονεσ ςυγκοινωνίασ. Ωςτόςο, ανάλογα με το επείγον τθσ καταςτάςεωσ, μποροφςε να τροποποιθκεί ακολουκϊντασ δευτερεφοντεσ επαρχιακοφσ δρόμουσ 79. Σι αποςτάςεισ μεταξφ των ςτακμϊν δεν ιταν ςτακερζσ, αλλά κυμαίνονταν ανάλογα με τθ μορωολογία και το δφςβατο του οδικοφ άξονα. Ωπολογίηεται ότι θ μζςθ διάρκεια του ταξιδιοφ από το Δυρράχιο ζωσ τθν Ξωνςταντινοφπολθ ιταν τρεισ εβδομάδεσ. Σ κφριοσ ρόλοσ των ταχυδρομικϊν ςτακμϊν ιταν θ εξυπθρζτθςθ των κρατικϊν υποκζςεων, παράλλθλα, όμωσ, χρθςίμευςαν κι ωσ τόποι ανεωοδιαςμοφ και αλλάγισ ταξιδιωτικϊν αλόγων 80. Χτα τζλθ του 17 ου αι το Sol Kol 81 του οκωμανικοφ ταχυδρομικοφ ςυςτιματοσ ςτθν επαρχία τθσ Φοφμελθσ αποτελοφνταν από ζναν κφριο δρόμο (ulu yol) - που εν μζρει ταυτίηεται με τθν προοκωμανικι Εγνατία - και μια ςειρά παρακλαδιϊν μικρότερθσ ι μεγαλφτερθσ ςπουδαιότθτασ. Απαρικμϊντασ τουσ ςτακμοφσ που καταγράωονται ςτο άρκρο του Heywood C. 82 για των ταχυδρομικϊν ςτακμϊν κατά μικοσ τθσ Εγνατίασ οδοφ, γίνεται ωανερό ότι, τουλάχιςτον ςτθν Κράκθ κςι ςτθν Ανατολικι και Ξεντρικι Πακεδονία, οι πλειονότθτά τουσ ταυτίηεται με τα μεγάλα παρόδια αςτικά εμπορικά κζντρα. Ψο γεγονόσ αυτό επιβεβαιϊνει τθν αδιάρρθκτθ ςχζςθ μεταξφ των οδικϊν αξόνων και των αςτικϊν εμπορικϊν κζντρων αλλά και τθν εμπορικι και οικονομικι ςθμαςία ενόσ οικιςμοφ γφρω από ζναν ςυγκοινωνιακό κόμβο. Εικόνα 25 Αναπαράςταςθ εςωτερικοφ παρόδιου ςτακμοφ (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 26 L. Mayer, Ξαραβάν ςεράι ςτο Ππουργκάη (Υθγι:, R. Ainslie, 'Views in the Ottoman Empires...', Londra 1803) 74 Ξαρανάτςθσ Ξ., «Υαρόδιοι ςτακμοί και χερςαίεσ επικοινωνίεσ ςτον ορεινό χϊρο. Ψαξιδεφοντασ το 19 ο αιϊνα», ΛΑ Χυμπόςιο Λςτορίασ και Ψζχνθσ: Επικοινωνίεσ και Πεταφορζσ ςτθν Υροβιομθχανικι περίοδο, Ξάςτρο Πονεμβαςιάσ, 23-26/7/1998, ςελ Ξαρανάτςθσ Ξ., ό.π., ςελ Ανδροφδθσ, Χάνια και Ξαραβάν-Χεράγια ςτον Ελλαδικό χϊρο και ςτα Βαλκάνια, Σ.Υ.Ε.Υ. ΑΕ., Κεςςαλονίκθ 2004, ςελ Ανωγιάτθσ-Υελζ Δ., Δρόμοι και διακίνθςθ ςτον Ελλαδικό χϊρο κατά τον 18ο αιϊνα, Εκδ. Υαπαηιςθ 1993, ςελ Ανδροφδθσ, ό.π., ςελ Heywood C., The Via Egnatia in the ottoman period: The Menzilhanes of the Şol Kol in the late 17 th /early 18 th century, in Zachariadou E. (ed.), The Via Egnatia under Ottoman Rule ( ), Symposium: Halcyon Days in Crete II, Institute for Mediterranean Studies, Crete University Press, Rethymnon 1996, p Οϊλοσ Γ., Εγνατία Σδόσ, Σλκόσ 2008, ςελ & Αγωγιάτθσ-Υελζ, ό.π., ςελ 185 & Βλ. παραπ Heywood C., The Via Egnatia in the ottoman period: The menzilhanes of the Sol Kol in the late 17 th / early 18 th century, Symposium: The Via Egnatia Under Ottoman Rule , Halcyon Days in Crete II, Rethymnon 9-11 Jan.1994, ςελ Εικόνα 27 Οαϊκό χάνι ςτθν Υραβίςτα (περιοχι Ξαβάλασ (Υθγι:Χειλαδάκθσ, 1991) 15

27 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ Ψθν ευκφνθ τθσ λειτουργίασ και ςυντιρθςθσ των ςτακμϊν κατά μικοσ του Sol Kol επωμίηονταν οι καηάδεσ από τουσ οποίουσ διζρχονταν οι οδοί. Σι πρόςοδοι για τθν κάλυψθ των αναγκϊν ςυντιρθςθσ προζρχονταν από το κρατικό κθςαυροωυλάκειο και τθν δορολογία των οικιςμϊν. Οόγω αυκαιρεςιϊν ςτθν χριςθ του δικτφου ςτα τζλθ του 17 ου αι οι κρατικοί ςτακμοί καταργικθκαν και τθν διαχείρθςθ ανζλαβαν ιδιϊτεσ ζναντι αμοιβισ. ε) Αςτικά εμπορικά κζντρα i) Ψόποι και χϊροι εξυπθρζτθςθσ εμπορίου. Ξαραβάν-Χεράι Ψο αςτικό καραβάν-ςεράι μορωολογικά κλυδωνίηεται ανάμεςα ςτο καραβάν-ςεράι τθσ ςελτηουκικισ εποχισ και ςτο οκωμανικό αςτικό χάνι. Αποτελεί ουςιαςτικά ζναν τφπο κτθρίου που επικράτθςε κατά τθν οκωμανικι περίοδο, κι ο οποίοσ χαρακτθρίηεται από μία μίξθ ςτοιχείων των δφο προαναωερκζντων αρχιτεκτονικϊν τφπων, ςυνδυάηοντασ τθ γενικι δομι και πολυτζλεια των ςελτηουκικϊν καραβάν ςεραγιϊν με ςτοιχεία από τα νεότερα αςτικά χάνια, ωσ προσ τθν διάρκρωςθ των όψεων και των εςωτερικϊν χϊρων. Χτα νζα ςτοιχεία ςυγκαταλζγεται το «άνοιγμα» του κτθρίου προσ τον κεντρικό δρόμο, με τθν παρουςία παρακφρων και ςτουσ ορόωουσ, κακϊσ θ διάκεςθ των χϊρων του ιςογείου ςε εμπορικζσ και βιοτεχνικζσ δραςτθριότθτεσ. Εςωτερικά, διαμορωϊνονταν με ςτοζσ και δωμάτια ςε κακ φψοσ παράταξθ, γφρω από μία κεντρικι ανοιχτι αυλι, ενϊ ςε πολλά λειτουργοφςε και πεταλωτιριο 83. Ψα αςτικά καραβάν ςεράγια, που αποτελοφςαν βακουωικά ιδρφματα, εντοπίηονται ςτθν καρδιά ακμαηόντων αςτικϊν κζντρων 84 και ςτθν αρχι ι ςτο πζρασ ςθμαντικϊν εμπορικϊν αρτθριϊν. Αν και οι υπθρεςίεσ που προςζωεραν ιταν ποιοτικότερεσ ςε ςχζςθ με αυτζσ των χανιϊν, θ παρουςία τουσ κα υποχωριςει ςφντομα ζναντι των αςτικϊν χανιϊν. Χάνι Ψο αςτικό χάνι αποτελεί ζναν αρχιτεκτονικό τφπο που γνϊριςε μεγάλθ διάδοςθ και ςυναντάται κατά κόρον ςτισ οκωμανικζσ πόλεισ του ελλαδικοφ χϊρου, λόγω των πολλαπλϊν χριςεων και υπθρεςιϊν 83 Ανδροφδθσ, Χάνια και Ξαραβάν ςεράγια. 84 Υροφςα, Ξωνςταντινοφπολθ, Χμφρνθ, Αδριανοφπολθ, Κεςςαλονίκθ, Ξαβάλα, Φιλιπποφπολθ, Ψάταρ-Υάηαρτηικ, Ρισ, Βελιγράδι κτλ που προςζωερε. Σ κφριοσ λόγοσ φπαρξισ του ιταν θ παροχι ςτζγθσ και υποτυπϊδουσ ςίτιςθσ ςτουσ διερχόμενουσ εμπόρουσ και ταξιδιϊτεσ τθσ πόλθσ. Ψα αςτικά χάνια είναι ςυνικωσ κτιρια λικόκτιςτα, ςτθν πλειοψθωία τουσ διϊροωα, με εςωτερικι αυλι. Χτον χϊρο του ιςογείου περιμετρικά τθσ αυλισ αναπτφςςονται οι χϊροι ςταβλιςμοφ και αποκικευςθσ, ενϊ ςτον όροωο, πίςω από το ανοιχτό προσ τθν αυλι χαγιάτι ι περίςτωο βρίςκονται τα δωμάτια. Από τον 17 ο οι χϊροι του ιςογείου αρχίηουν να διατίκενται για επαγγελματικζσ δραςτθριότθτεσ και τθν εγκάταςταςθ ςυντεχνιϊν, οι οποίεσ ονοματίηουν ςυχνά, ανάλογα με τθν ωφςθ τθσ δραςτθριότθτάσ τουσ, το ίδιο το κτιριο 85. Χτισ μεγάλεσ πόλεισ τα χάνια μετατράπθκαν ςε μεγάλα κζντρα αγοραπωλθςίασ, και επικερδείσ επιχειριςεισ για τουσ ιδιοκτιτεσ τουσ 86, αποτελϊντασ ουςιαςτικά, επζκταςθ τθσ αγοράσ και των δραςτθριοτιτων τθσ 87. Ψον 18 ο αι ςχεδόν όλεσ οι πόλεισ διακζτουν χάνια. Θ όχλθςθ που προκαλλοφςε θ ςυνεχισ ροι των ταξιδιωτϊν και τον εμπορευομζνων γφρω από τα χάνια, επζβαλε τθν ανζγερςι τουσ ςτον χϊρο τθσ αγοράσ ι και ςτισ παρυωζσ τθσ, ςε περιοχζσ δθλαδι χαμθλισ κατοίκθςθσ, ϊςτε να μθν διαταράςςεται θ θρεμία και θ αςωάλεια τθσ αμιγϊσ οικιςτικισ ηϊνθσ 88. Εκτόσ από το εμπορικό κζντρο, χάνια εντοπίηονται και ςε ςθμεία με υψθλι κίνθςθ, όπωσ οι είςοδοι και ζξοδοι τθσ πόλθσ ςτισ πόλεισ που ζωεραν περιτείχιςμα τα χάνια ςυγκεντρϊνονται κοντά ςτισ κυριότερεσ πφλεσ κακϊσ και ςτθν άμεςθ περίμετρο των αςτικϊν κζντρων, ζξω από τον ωρουριακό περίβολο 89. Θ παρουςία τουσ λειτουργοφςε κετικά για τθν εμπορικι και οικονομικι δραςτθριότθτα μιασ περιοχισ, ενϊ από τον αρικμό τουσ μποροφμε να εξάγουμε ςυμπεράςματα για τθν οικονομικι ςθμαςία μιασ πόλθσ. Θ απόςταςθ των χανιϊν από το εμπορικό κζντρο τθσ πόλθσ διλωνε ταυτόχρονα και τθ ςθμαςία τουσ για τθν οικονομία τθσ ι το είδοσ των ςυναλλαγϊν, κακϊσ μερικά ωιλοξενοφςαν δραςτθριότθτεσ που δεν επιτρεπόταν να λαμβάνουν χϊρα εντόσ του αςτικοφ ιςτοφ. 85 Ενδεικτικά αναωζρουμε το χάνι των βαωζων ι το χάνι των παπουτςιδων που υπιρχαν ςτθν οκωμανικι αγορά τθσ Κεςςαλονίκθσ. 86 Ψα κφρια ζςοδα των χανιϊν προζρχονταν από το αντίτιμο για τθ διαμονι και τισ υπθρεςίεσ που προςζωερε, κι από τθν ενοικίαςθ των χϊρων του ςε ςυντεχνιακζσ ομάδεσ. Ενίοτε, οι ςυναλλαςςόμενοι ςτουσ χϊρουσ του χανιοφ άωθναν μζροσ τθσ παραγωγισ τουσ ι των προϊόντων τουσ χαριςτικά ςτον χανιτηι ωσ ζνδειξθ αναγνϊριςθσ των υπθρεςιϊν του. 87 Ανδροφδθσ, Χάνια και Ξαραβάν-Χεράγια ςτον Ελλαδικό χϊρο και ςτα Βαλκάνια, Σ.Υ.Ε.Υ. ΑΕ., Κεςςαλονίκθ 2004, ςελ Ανωγιάτθσ-Υελζ Δ., Δρόμοι και διακίνθςθ ςτον Ελλαδικό χϊρο κατά τον 18ο αιϊνα, Εκδ. Υαπαηιςθ 1993, ςελ Rüstem Paşa Kervansarayı, Taş Hanı, Ekmekçioğlu Ahmed Paşa Hanı (Ayşe kadın Hanı) (Αδριανοφπολθ). Εικόνα 28 Αςτικό Ξαραβάν ςεράι του Φουςτζμ Υαςά ςτθν Αδριανοφπολθ (Υθγι: Διαδίκτυο) Εικόνα 29 Χάνι οδοφ Παυρομιχάλθ, άνκθ (Υθγι: Ηαρκάδα Χ., Κρακικά Χρονικά 37, 1982) Εικόνα 30 Άποψθ τθσ εςωτερικισ αυλισ από το χάνι οδοφ Οουτρϊνων, άνκθ (Υθγι: Ηαρκάδα Χ.,ό.π.) Εικόνα 101 φλινο χαγιάτι ςε χάνι, άνκθ (Υθγι: Ηαρκάδα Χ.,ό.π.) 16

28 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ Διαβάηοντασ τουσ περιθγθτζσ μασ εκπλιςςει ο μεγάλοσ αρικμόσ χανιϊν που αναωζρονται ςτισ πόλεισ του ελλαδικοφ χϊρου. Ψον 17 ο αι., ο Εβλιγιά Ψςελεμπί εγκωμιάηει τα «πλοφςια χάνια των μεγαλεμπόρων» ςτισ πόλεισ του Sol Kol, όπωσ ςτα Γιαννιτςά, τθ Κεςςαλονίκθ, τθν Ξαβάλα, τθ Γενιςζα, τα Ξουμουτηθνά 90, ενϊ για τα Γιαννιτςά, τον 19 ο αι. ο Χχινάσ αναωζρει όχι λιγότερα από 25 ευρφχωρα χάνια. Ππεηεςτζνι 91 Υιςτεφεται ότι ωσ τφποσ κτθρίου ζλκει τθν καταγωγι του από τα ςελτηουκικά bezzazlar hanı ι iplikci hanı ι dokumancı hanı 92 του 12 ου αι. Ψο πρϊτο κτιριο που κτίςτθκε αποκλειςτικά ωσ μπεηεςτζνι κεωρείται πωσ ανικει ςτθν εποχι των μπεθλικιϊν τθσ Ανατολίασ, τον 13ο αι 93, ωςτόςο, θ μεγάλθ διάδοςθ και επικράτθςθ του μπεηεςτενίου ωσ τφπου ιδιαίτερου και αυτόνομου κτθρίου που λειτουργοφςε ωσ κλειςτι αγορά, κα λάβει χϊρα κατά τον 15-16ο αι. Ψα μπεηεςτζνια εντοπίηονται κυρίωσ ςε πόλεισ που βρίςκονται επάνω ςτισ βαςικζσ ι δευτερεφουςεσ εμπορικζσ αρτθρίεσ που διζςχιηαν τθν Σκωμανικι αυτοκρατορία από τθν Ανατολι ζωσ τθν Δφςθ 94. Ανάλογα με το μζγεκοσ τθσ πόλθσ ο αρικμόσ των μπεηεςτενιϊν τθσ ποικίλει 95. Χε μία μεςαίου μεγζκουσ πόλθ ςυνικωσ υπάρχει ζνα μπεηεςτζνι, ενϊ ςε μεγαλφτερεσ, όπωσ θ Ξωνςταντινοφπολθ, λόγω του πλθκυςμοφ και του όγκου του εμπορίου εκτόσ από τθν κεντρικι αγορά 90 Οϊλοσ, Εγνατία Σδόσ, Σλκόσ 2008, ςελ Θ τουρκικι λζξθ bezesten ι bedesten προζρχεται από τθν περςικι λζξθ bez, που ςθμαίνει βαμβακερό ι λινό φωαςμα. 92 Υρόκειται για εξειδικευμζνα χάνια εντόσ των πόλεων όπου εγκαταςτάκθκαν οι ςυντεχνίεσ παραγωγισ και πϊλθςθσ υωαςμάτων, γφρω από τα οποία ςυγκεντρϊκθκαν μικρότερα μαγαηιά που πωλοφςαν υωάςματα, δθμιουργϊντασ, κατ' αυτόν τον τρόπο, μία εξειδικευμζνθ αγορά υωαςμάτων (bezzazlar carşısı). Χτισ ςθμαντικότερεσ πόλεισ τθσ ςελτηουκικισ επικράτειασ οι υωαςματαγορζσ ιταν οι πρϊτεσ που αναπτφχκθκαν, κακϊσ το φωαςμα αποτελοφςε το ςθμαντικότερο εξαγϊγιμο και διακινοφμενο προϊόν τθσ Πζςθσ Ανατολισ. 93 Cezar M., Typical Commercial Buildings of the Ottoman Classical Period and the Ottoman Construction System, Türkiye İş Bankası Cultural Publications 1983, p Θ οικονομικι και εμπορικι ςθμαςία των πόλεων που βρίςκονταν ςτισ κεντρικοφσ οδικοφσ και εμπορικοφσ άξονεσ αναλφεται από τον ιςτορικό Sugar P.F. (1994).Πία ςφγκριςθ του χάρτθ που παρακζτει ο Sugar για το εμπορικό δίκτυο τθσ οκωμανικισ αυτοκρατορίασ με τθν καταγραωι/λίςτα των πόλεων που είχαν μπεηεςτζνι από τον Celebi επιβεβαιϊνει αυτιν τθν άποψθ. 95 Χφμωωνα με τον Evliya οι ελλθνικζσ πόλεισ με μπεηεςτζνι ιταν: θ Κεςςαλονίκθ (Selanik), τα Γιαννιτςά (Vardar Yenicesi), θ Βζροια (Karaferye), οι Χζρρεσ (Serez), θ Οάριςα (Yeni-şehir i-fenari). Από αυτά, ςιμερα ςϊηονται μόνο τθσ Κεςςαλονίκθσ, Χερρϊν και Οάριςασ (τα δφο πρϊτα ςε πολφ καλι κατάςταςθ) τα οποία ςυνανικουν χρονολογικά και παρουςιάηουν τυπολογικζσ και καταςκευαςτικζσ ομοιότθτεσ. αναπτφςςονται και δευτερεφουςεσ, με επίκεντρο μικρότερου μεγζκουσ και ςθμαςίασ μπεηεςτζνια 96. Ψα μπεηεςτζνια ιταν κατ εξοχιν βακουωικά κτιρια, και ανικαν είτε ςτο κράτοσ είτε οι πρόςοδοί τουσ αωιερϊνονταν ςτθν ςυντιρθςθ κάποιου ευαγοφσ ιδρφματοσ. Επειδι, λοιπόν, θ ίδρυςι τουσ εξαςωάλιηε ςτακερό και υψθλό ειςόδθμα κεωροφνταν ιδεϊδθσ δθμόςια επζνδυςθ. Χκοπόσ του μπεηεςτενίου ιταν θ ςτζγαςθ καταςτθμάτων και θ ωφλαξθ και πϊλθςθ πολφτιμων ειςαγόμενων και μι αγακϊν, όπωσ υωάςματα, πολφτιμοι λίκοι, κοςμιματα, ενϊ παράλλθλα λειτουργοφςε κι ωσ χϊροσ διεξαγωγισ διακαιοπραξιϊν και χρθματοπιςτωτικϊν ςυναλλαγϊν. Εκεί ςτεγαηόταν και το κθςαυροωυλάκιο τθσ πόλθσ. Οόγω του ςθμαίνοντοσ ρόλου τουσ για τθν οικονομία του κράτουσ τα μπεηεςτζνια, και όςοι λειτουργοφςαν καταςτιματα μζςα ςε αυτά, βρίςκονταν κάτω από αυςτθρι κρατικι επιτιρθςθ, μζςω του ελζγχου των τιμϊν και τθσ ποιότθτασ των προϊόντων που προςζωεραν. Για τθν αςωάλεια των εμπορευμάτων και των πολφτιμων αντικειμζνων, οι πόρτεσ του κτθρίου τα βράδια ζκλειναν ερμθτικά και το εςωτερικό του ωυλαςςόταν από νυχτοωφλακεσ. Ωσ κτιρια, τα μπεηεςτζνια ιταν όλα λικόκτιςτα, δρομικά ι ορκογωνικισ κάτοψθσ και κολοςκζπαςτα 97. Ψο εςωτερικό τουσ χωριηόταν από μία ι περιςςότερεσ ςειρζσ πεςςϊν (τετράγωνθσ ι ςταυροειδοφσ διατομισ) ι κιόνων ςε επιμζρουσ χϊρουσ. Χε κάκε διάχωρο αντιςτοιχοφςε ζνασ κόλοσ. Σι είςοδοί τουσ ποίκιλλαν από δφο ζωσ τζςςερισ και ζκλειναν με βαριζσ ςιδερζνιεσ πόρτεσ. Εξωτερικά μπορεί να ζωεραν περιμετρικι ςτοά με καταςτιματα ι να ιταν ςυμπαγι. Σ αεριςμόσ και ωωτιςμόσ του εςωτερικοφ χϊρου επιτυγχανόταν μζςω μικροφ μεγζκουσ παρακφρων ςτισ άνω ηϊνεσ τθσ τοιχοποιίασ. 96 Sugar P.F., Θ νοτιοανατολικι Ευρϊπθ κάτω από οκωμανικι κυριαρχία ( ), τόμοσ Α', εκδ. Χμίλθ Σ Cezar Π., που μελζτθςε διεξοδικά τα μπεηεςτζνια τα κατζταξε, με βάςθ τθν κάτοψι τουσ ςε διάωορεσ υποκατθγορίεσ βαςιηόμενοσ κυρίωσ ςτον τφπο τθσ κάτοψισ τουσ, κατζταξε τα μπεηεςτζνια ςε ζξι υποκατθγορίεσ. Αναλυτικότερα, βλ. Cezar M., Typical Commercial Buildings of the Ottoman Classical Period and the Ottoman Construction System, Türkiye İş Bankası Cultural Publications 1983, p Εικόνα 32 Ππεηεςτζνι τθσ Αδριανοφπολθσ. Υίςω ςτα δεξιά του αςτικό χάνι και ςτ αριςτερά του το κεντρικό τζμενοσ (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 33 Χαντάλ Ππεηεςτζνι, Ξωνςταντινοφπολθ (Υθγι:Ayverdi E.H., F atih Devri Mimarisi, Istanbul 1953) Εικόνα 311 Θ κζςθ των μπεηεςτενιϊν ςτθν κλειςτι αγορά τθσ Ξων/πολθσ (Υθγι:Ayverdi E.H., ό.π., 1953) 17

29 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ Ψςαρςί / Υαηάρι ii) Βακουωικά κτιρια Ψςαρςί ονομάηεται ο κεντρικόσ χϊροσ τθσ αγοράσ, το κομβικό ςθμείο τθσ πόλθσ, όπου εκτυλίςςονται οι εμπορικζσ, οικονομικζσ και ςυντεχνιακζσ δραςτθριότθτεσ 98. Αποτελοφςε επίςθσ τον μόνο χϊρο διεπαωισ των διαωόρων κρθςκευτικϊν και εκνικϊν ομάδων που ηοφςαν ςτθν απομόνωςθ των μαχαλάδων τθσ πόλθσ, τουλάχιςτον ζωσ τον 19 ο αι. Θ περιοχι του τςαρςιοφ αποτελεί χϊρο αμιγϊσ εμπορικό, και δεν επιτρεπόταν θ κατοίκθςθ. Σι οκωμανικζσ αγορζσ αναπτφςςονταν γφρω από ζναν κεντρικό πυρινα που ςε άλλεσ περπτϊςεισ ιταν το κεντρικό τηαμί τθσ πόλθσ (τα περιςςότερα από τα καταςτιματα άλλωςτε ιταν βακουωικά) και ςε άλλεσ το μπεηεςτζνι. Χτθν δεφτερθ μάλιςτα περίπτωςθ, θ πολεοδομικι μορωι και χωροκζτθςθ των καταςτθμάτων που το περιβάλλουν αναπαράγει, τουλάχιςτον ςτθν άμεςθ περιωζρεια, το ςχιμα του κεντρικοφ αυτοφ κτθρίου. Σι μεγαλφτερεσ αγορζσ αναπτφχκθκαν ςε περιοχζσ με ζντονθ κινθτικότθτα, όπωσ ιταν τα επίνεια, οι ςυνοικιςμοί πλθςίον ςυγκοινωνιακϊν κόμβων, οι διαβάςεισ των ποταμϊν και περιοχζσ που λάμβαναν χϊρα ςθμαντικζσ εμποροπανθγφρεισ 99. Σ κεντρικόσ δρόμοσ τθσ αγοράσ αναπτυςςόταν εκατζρωκεν των κεντρικϊν αρτθριϊν του οικιςμοφ. Σι παράδρομοι και τα αντίςτοιχα οικοδομικά τετράγωνα κατακλφηονταν από καταςτιματα, εργαςτιρια, υπαίκριεσ αγορζσ. Θ αγορά ιταν οργανωμζνθ ςε ςυντεχνίεσ και ακολουκοφςε μία άτυπθ ιεραρχία, ςφμωωνα με τθν οποία θ απόςταςθ των καταςτθμάτων και των ςυντεχνιϊν από το κομβικό κζντρο υποδείκνυε και τθν ςπουδαιότθτά τουσ. Σι δρόμοι ςυνικωσ καλφπτονταν με ςτζγαςτρα ι πιο πρόχειρεσ καταςκευζσ, δίνοντασ τθν εντφπωςθ ενόσ λαβυρίνκου. Χτον χϊρο τθσ αγοράσ ι ςτθν περιωζρειά του, ςυγκεντρϊνονταν και τα χάνια τθσ πόλθσ. Υαράλλθλα με το τςαρςί, που αποτελοφςε τθν μόνιμθ αγορά, ςτισ πόλεισ λειτουργοφςαν και υπαίκριεσ αγορζσ ευκαιριακοφ χαρακτιρα, τα εβδομαδιαία ι ετιςια παηάρια. Χτθν Ξαβάλα, ο χϊροσ αυτόσ εντοπίηεται κοντά ςτο τηαμί του Λμπραιμ Υαςά, ςτθν Βζροια ςτθν περιοχι του Υαλθόωορου, ςτισ Χζρρεσ ςτθν άμεςθ περίμετρο του Σρτά Ψςαρςί. 98 Cezar M., Typical commercial buildings of the ottoman classical period and the ottoman construction system, Türkiye İş Bankası Cutlural Publıcatıons 1983, ςελ Mehlan Α., «Σι εμπορικοί δρόμοι ςτα Βαλκάνια κατά τθν τουρκοκρατία», Θ οικονομικι δομι των Βαλκανικϊν χωρϊν, (15 οσ 19 οσ αιϊνασ) Επιμ. Αςδραχάσ Χ., Ακινα 1979, ςελ.374. Ψεμζνθ / Λμαρζτ Ψα τεμζνθ δεν αποτελοφν τα ίδια χϊρουσ εμπορίου, ςχετίηονται, όμωσ, κατά ζμμεςο τρόπο με τισ οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ μίασ πόλθσ. Ψα τηαμιά, και κατ επζκταςθ τα ιμαρζτ 100, αποτελοφν μζροσ των λεγόμενων ευαγϊν ιδρυμάτων, γεγονόσ που τα ςυνδζει άμεςα με βακουωικι ιδρυτικι πράξθ. Χφμωωνα μ αυτιν, για τθν κάλυψθ των εξόδων που αωοροφν ςτθν ςυντιρθςθ 101 των κτθρίων, ι των ςυγκροτθμάτων, και ςτθν προςωορά ωιλανκρωπικϊν δράςεων, αποδίδονταν οι πρόςοδοι από τα «αωιερϊματα» - καταςτιματα, εργαςτιρια, μπεηεςτζνια, οικίεσ, εντόσ του αςτικοφ ιςτοφ και αγροτικζσ εκτάςεισ ςτθν περιωζρειά του. Θ ςχζςθ των τεμενϊν χωρικά με τθν αγορά και τισ εκτυλιςςόμενεσ ς αυτιν εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ, είναι και χωρικι. Ξακϊσ θ μουςουλμανικι μεςθμεριανι και βραδινι προςευχι ςυμπίπτει με τισ ϊρεσ εργαςίασ και διεξαγωγισ των εμπορικϊν δραςτθριοτιτων, προζκυπτε θ ανάγκθ για τθν φπαρξθ χϊρων λατρείασ ςε άμεςθ ςχζςθ με τθν ηϊνθ διεξαγωγισ του εμπορίου, γεγονόσ που ςυνζβαλε ςτθν γειτνίαςθ, εντόσ των πόλεων, των λατρευτικϊν χϊρων με αυτοφσ τθσ οικονομικισ ηωισ. Ζτςι εξθγείται ςτισ οκωμανικζσ πόλεισ θ παρουςία των κεντρικϊν τηαμιϊν ςε κομβικά ςθμεία και ςε περιοχζσ με μεγάλθ κίνθςθ 102. Θ ςχζςθ του τηαμιοφ με τθν αγορά είναι διαλεκτικι και αμωίδρομθ, κακϊσ και οι δφο χϊροι αποτελοφν τα βαςικότερα ςτοιχεία τθσ οκωμανικισ πόλθσ και τθν πρϊτθ ωροντίδα τθσ κεντρικισ διοίκθςθσ κατά τθν ίδρυςθ ενόσ οικιςμοφ ι τον εξιςλαμιςμό μιασ νεοκατακτθκείςασ περιοχισ γι αυτό είναι δφςκολο να διακρίνει κανείσ το πιο από τα δφο ζλκει τθν δθμιουργία και ανάπτυξθ του άλλου. Βαςιηόμενοι ςε παραδείγματα από τον χϊρο τθσ Πακεδονίασ, 100 Χτον μακεδονικό χϊρο, ωσ ιμαρζτ χαρακτθρίηονται κυρίωσ μικρά τεμζνθ που εκατζρωκεν του κεντρικοφ χϊρου προςευχισ ωζρουν παράπλευρα δωμάτια για κοινωνικι προςωορά. Συςιαςτικά, ο όροσ ιμαρζτ χαρακτθρίηει τθν οκωμανικιν δθμόςια τράπεηα ςίτιςθσ (soup kitchen) κατά τον 14 ο -19 ο αι. Σι τράπεηεσ αυτζσ αποτελοφςαν μζροσ ενόσ ευρφτερου κακιδρφματοσ, κουλιγιζ, ιδρυμζνου με τον κεςμό του βακουωιοφ, το οποίο μπορζι να περιελάμβανε εκτόσ των άλλων και ξενϊνεσ, τεμζνθ, καραβάν-ςεράγια και εκπαιδευτιρια. Ψα ιμαρζτ προςζωεραν δωρεάν ςίτιςθ ςτον πλθκυςμό τθσ πόλθσ, ανεξαρτιτωσ οικονομικισ επιωάνειασ ι κρθςκευτικισ προζλευςθσ, ωσ μζροσ τθσ αγακοεργίασ που κεωρείται ιερι από το Λςλάμ και επιβάλλεται ν αςκοφν οι ενάρετοι μουςουλμάνοι. 101 Εδϊ κα πρζπει να ςυμπεριλθωκοφν και οι μιςκοί των απαςχολοφμενων ςτα ιδρφματα αυτά. Εικόνα 35 Αραςτάσ, Αδριανοφπολθ (Υθγι: προςωπικό αρχείο) Εικόνα 36 Χτεγαςμζνοσ δρόμοσ ςτο Αωιόν Ξαραχιςάρ (Υθγι: Cezar M., 1983) Εικόνα 38 Χφγχρονο ανοικτό τςαρςί (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 37 Ξλειςτό τςαρςί (Υθγι: διαδίκτυο) 18

30 ΜΕΡΟ Α ΣΚΩΠΑΡΛΞΣ ΧΕΦΧΑΛΣ ΕΠΥΣΦΛΞΣ ΔΛΞΨΩΣ τόςο ςε νεοϊδρυκζντεσ οικιςμοφσ103, όςο και ςε κατακτθκείςεσ πόλεισ104, όπου κζτονται τα κεμζλια για τθν ανάπτυξθ ενόσ νζου πυρινα εκτόσ των τειχϊν, θ ανζγερςθ του κεντρικοφ τεμζνουσ, που ζχει ςτόχο να τονίςει τον νζο μουςουλμανικό χαρακτιρα τθσ πόλθσ και να αποτελζςει τοπόςθμο, προθγείται χρονικά τθσ δθμιουργίασ του εμπορικοφ κζντρου και λειτουργεί ωσ πόλοσ ζλξθσ για τθν ςυγκζντρωςθ των εμπορικϊν δραςτθριοτιτων γφρω του. Χτισ περιπτϊςεισ που γίνεται επανάχρθςθ του παλιοφ εμπορικοφ κζντρου μιασ πόλθσ, θ κεντρικι εκκλθςία τθσ αγοράσ επιλζγεται για να μετατραπεί ςε κεντρικό τζμενοσ. Χαμάμ Ψα χαμάμ αποτελοφςαν μζροσ βακουωικϊν ιδρυμάτων, που θ λειτουργία τουσ ςτιριηε ι υποςτθριηόταν θ ίδια από τισ προςόδουσ αωιερωμάτων. Ψα λουτρά, λικόκτιςτα και κολοςκζπαςτα, μποροφςαν να είναι μονά ι διπλά, πολυτελοφσ ι πιο απλισ καταςκευισ κτιρια. Θ φπαρξι τουσ αποτελοφςε κοινωνικι προςωορά, κακϊσ προςζωεραν χαλάρωςθ, ευεξία και κοινωνικι δικτφωςθ ςτουσ λουομζνουσ. Ψαυτόχρονα κάλυπταν και τισ λατρευτικζσ ανάγκεσ του μουςουλμανικοφ πλθκυςμοφ, αωοφ θ προςευχι ςτο τηαμί προχποκζτει τελετουργικό κακαριςμό και εξαγνιςμό του ςϊματοσ105μζςω του ρζοντοσ νεροφ. Για τουσ λόγουσ αυτοφσ, ςτισ περιςςότερεσ οκωμανικζσ πόλεισ, θ παρουςία των λουτρϊν ςχετίηεται άμεςα με τθν πολυςφχναςτθ περιοχι τθσ αγοράσ. Ακόμθ ζνασ λόγοσ για τθν ανζγερςι τουσ ςτο εμπορικό κζντρο αωορά ςτθν υδροδότθςθ των λουτρικϊν κτθρίων και ςυγκροτθμάτων, κακϊσ οι περιςςότεροι κρουνοί και κρινεσ εντοπίηονται ςτον χϊρο τθσ αγοράσ. Εικόνα 39 Ξωνςταντινοφπολθ. Θ χωρικι ςχζςθ του τεμζνουσ με τθν αγορά (Υθγι: Cezar M., 1983) iii) Ξτιρια ςχετιηόμενα με βιοτεχνικζσ/οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ Χτθν κατθγορία αυτι εντάςςονται κτιρια τθσ όψιμθσ οκωμανικισ περιόδου, που εξυπθρετοφςαν βιοτεχνικζσ ι βιομθχανικζσ δραςτθριότθτεσ, όπωσ οι καπναποκικεσ, αλευρόμυλοι, νεροτριβζσ, κυλινδρόμυλοι, βυρςοδεψεία. Σι βιομθχανικζσ περιοχζσ εντοπίηονται ςτισ παρυωζσ των πόλεων, ςε άμεςθ ςχζςθ με τα οδικά δίκτυα, τουσ ςιδθροδρόμουσ ι τα λιμάνια, ϊςτε να υπάρχει άμεςθ πρόςβαςθ ςε ςθμεία ωορτοεκωόρτωςθσ. Υρόκεται για ςτιβαρά, λικόκτιςτα κτιρια που ωζρουν ςτοιχεία από τα βιομθχανικά κτιρια τθσ Ευρϊπθσ. Εικόνα 41 Ξάτοψθ τθσ αγοράσ του Aleppo. Διακρίονται οι ςτεγαςμζνοι δρόμοι με τα μαγαηιά, αςτικά καραβάν ςεράγια, μεντρεςζδεσ και θ κζςθ του κεντρικοφ τεμζνουσ ςε άμεςθ ςχζςθ με τον χϊρο τθσ αγοράσ (δίπλα ςτο ςιμα του βορρά) (Υθγι: Cezar M., 1983) Εικόνα 40 Χοκολοφ Χαμάμ, Αδριανοφπολθ (Πθγι: προςωπικό αρχείο) 103 Γενιςζα άνκθσ, Γιαννιτςά Υζλλασ. Χζρρεσ και Ξαβάλα. 105 Cezar M., Typical commercial buildings of the ottoman classical period and the ottoman construction system, Türkiye İş Bankası Cutlural Publıcatıons 1983, ςελ

31 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ ΥΣΟΕΛΧ «ΧΨΑΚΠΣΛ» 20

32 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ ΥΣΟΕΛΧ «ΧΨΑΚΠΣΛ» Θ ενότθτα που ακολουκεί αωορά ςτθν ιςτορικι ανάλυςθ των οικιςμϊν που αποτζλεςαν τισ κυριότερεσ αγορζσ και παρόδιουσ ςτακμοφσ του οκωμανικοφ εμπορικοφ δικτφου ςτθν Βόρεια Ελλάδα (εκτόσ τθσ Δυτικισ Πακεδονίασ), κακϊσ και ςτθν παρουςίαςθ του μνθμειακοφ τουσ αποκζματοσ που ςχετίηεται με εμπορικζσ και οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ. Χτόχοσ τθσ διαχρονικισ ανάλυςθσ τθσ εξζλιξθσ των οικιςμϊν, είναι να παρουςιάςει τισ ιςτορικζσ, κοινωνικζσ και οικονομικζσ ςυνκικεσ που ςυνετζλεςαν ςτθν παραγωγι του ιςτορικά δομθμζνου περιβάλλοντοσ και δθμιοφργθςαν τισ προχποκζςεισ για τθν ανάπτυξθ του αρχιτεκτονικοφ αποκζματοσ που ςιμερα καλοφμαςτε να διαχειριςτοφμε. Θ παρουςίαςθ των οικιςμϊν ακολουκεί τθν ςειρά με τθν οποία αυτοί εμωανίηονται κατά μικοσ του οδικοφ και εμπορικοφ άξονα Sol Kol, με κατεφκυνςθ από τθν ανατολι προσ δυςμάσ, πορεία που ταυτίηεται και με τθν ςειρά κατάκτθςθσ των περιοχϊν από τουσ οκωμανοφσ κατά τον 15 ο αι. Χε κάκε οικιςμό, δίνεται μία ςυνοπτικι παρουςίαςθ τθσ ιςτορίασ του, τθσ κοινωνικισ του ςφςταςθσ, τθσ διοικθτικισ του οργάνωςθσ και των οικονομικϊν του δραςτθριοτιτων. Εν ςυνεχεία γίνεται μία προςπάκεια να ςκιαγραωθκεί θ οργάνωςθ και εξζλιξθ του πολεοδομικοφ ιςτοφ των οικιςμϊν, με ζμωαςθ ςτο εμπορικό κζντρο και ςε ςχζςθ με τα προσ μελζτθ αρχιτεκτονικά μνθμεία. Σι γνϊςεισ που ζχουμε για τθν μορωι των πόλεων προζρχονται κυρίωσ από τισ περιγραωζσ του Εβλιγιά Ψςελεμπί, τοφρκο περιθγθτι του 17 ου αι, κακϊσ και από αναωορζσ ςε κείμενα ευρωπαίων και ελλινων περιθγθτϊν ι διπλωματικϊν ακολοφκων του 18 ου -19 ου αι. Για τθν περίοδο που ακολουκεί τθν κατάκτθςθ ζωσ και τον 17 ο αι οι πλθροωορίεσ που ζχουμε είναι ςποραδικζσ και ςυγκεχυμζνεσ, και δεν επαρκοφν για ν αναςυνκζςουν τθν εικόνα του δομθμζνου χϊρου ςτισ περιοχζσ ενδιαωζροντοσ. Για τον λόγο αυτό πολλζσ ωορζσ επιχειρείται προβολι τθσ μεταγενζςτερθσ δομισ τθσ πόλθσ και ςε παλαιότερεσ εποχζσ, κακϊσ αυτό μασ βοθκά καλφτερα να αναςυνκζςουμε και να κατανοιςουμε τθν εικόνα και τθν εξζλιξι τθσ διαχρονικά. Ψζλοσ, ςε κάκε οικιςμό, γίνεται αναωορά ςτα κακεαυτά μνθμεία του, με περιγραωι των ιςτορικϊν τουσ ωάςεων, χωρίσ ςχολιαςμό τθσ υπάρχουςασ κατάςταςθσ, που αποτελεί κζμα επόμενου κεωαλαίου. Εικόνα 42 Ψο οκωμανικό εμπορικό δίκτυο. Χθμειϊνονται οι κζςεισ των υπό μελζτθ αςτικϊν εμπορικϊν κζντρων και παρόδιων ςτακμϊν (Υθγι: προςωπικό αρχείο) Εικόνα 44 Διοικθτικι διαίρεςθ Πακεδονίασ κατά τα τελευταία χρόνια τθσ τουρκοκρατίασ (Υθγι: Ξολτςίδασ, 2012) Εικόνα 43 Ευρωπαϊκζσ επαρχίεσ τθσ Σκωμανικισ Αυτοκρατορίασ (Υθγι: Les Balkans à l époque ottoman) 21

33 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ψραϊανοφπολθ ΣΡΑΪΑΝΟΤΠΟΛΗ Θ Κράκθ υπιρξε πάντοτε χϊροσ μεγάλων πλθκυςμιακϊν ανακατατάξεων και το πζραςμα πολλϊν επιδρομζων από τα πρωτοβυηαντινά ακόμθ χρόνια. Ψο 46 μ.χ., επί Ξλαυδίου Ψιβερίου Ρζρωνα του Γερμανικοφ, γίνεται ρωμαϊκι αυτοκρατορικι επαρχία με ζδρα τθσ τθν Υζρινκο τθσ Υροποντίδασ. Ωςτόςο, ο χαρακτιρασ τθσ οικονομίασ τθσ παρζμεινε αγροτικόσ και θ οργάνωςι τθσ βαςιηόταν ςε μικροφσ οικιςμοφσ διαςκορπιςμζνουσ ςτθν φπαικρό τθσ. Χτα πλαίςια του προγράμματοσ αναςυγκρότθςθσ του ρωμαϊκοφ κράτουσ, που ειςάγεται με τον αυτοκράτορα Marcus Ulpius Traianus τον 2 ο αι μ.χ., αρχίηουν οι προςπάκειεσ αςτικοποίθςθσ τθσ ακριτικισ αυτισ περιοχισ και τθσ παράλλθλθσ ανάπτυξθσ του τομζα του διαμετακομιςτικοφ εμπορίου. Σ αυτοκράτορασ δθμιουργεί «αγορζσ», κτίηει ωροφρια και εγκακιςτά οροωφλακεσ, ιδρφει ςχολεία, βιβλιοκικεσ, λουτρά, γζωυρεσ. Ψθν εποχι αυτι ιδρφονται τα πρϊτα μεγάλα αςτικά κζντρα ςτθν Δυτικι και Ανατολικι Κράκθ, Υλωτινόπολθ, Αδριανοφπολθ, Ψραϊανοφπολθ κ.α. Χφμωωνα με το Itinerarium Antonini , το Iitinerarium Antonini και το Itinerarium Burdigalense , θ Ψραϊανοφπολθ εμωανίηεται ωσ ςτακμόσ τθσ Εγνατίασ οδοφ, θ οποία με πολλζσ ςυντθριςεισ και επιςκευζσ του οδοςτρϊματόσ τθσ ςυνδζκθκε για 20 περίπου αιϊνεσ με τθν τφχθ τθσ ρωμαϊκισ, τθσ βυηαντινισ και τθσ οκωμανικισ Αυτοκρατορίασ. Θ ιςτορία κζλει τθν Ψραϊανοφπολθ να ιδρφεται από από τον Ψραϊανό κατά τθν επιςτροωι του από μία εκςτρατεία ςτθ Δακία το Ψο Antonini Itinerarium αποτελεί ζναν κατάλογο με τουσ ςτακμοφσ και τισ αποςτάςεισ κατά μικοσ των διαωόρων οδϊν τθσ Φωμαϊκισ Αυτοκρατορίασ, ςτον οποίο ςυμπεριλαμβάνονται πλθροωορίεσ για το πϊσ μπορεί να μεταβεί κάποιοσ από τον ζναν οικιςμό ςτον άλλον. Χφμωωνα με τθν Encyclopædia Britannica του 1911, το Antonini Itinerarium ωαίνεται ότι βαςίηεται ςε επίςθμα αρχεία, τθσ ζρευνασ που οργάνωςε ο Λοφλιοσ Ξαίςαρασ και θ οποία ςυνεχίςτθκε από τον Αφγουςτο. Οόγω τθσ ςπανιότθτασ άλλων τζτοιου είδουσ πθγϊν, το Antonini Itinerarium αποτελεί μία ςθμαντικι πθγι πλθροωοριϊν. Άγνωςτοσ παραμζνει ακόμθ ο ςυγγραωζασ του ζργου και θ χρονολογία ςφνταξισ του. Σι ερευνθτζσ πικανολογοφν ότι θ πρωτότυπθ ζκδοςθ ολοκλθρϊκθκε ςτισ αρχζσ του 3 ου αι. Ψο παλαιότερο αντίγραωο του Itinerarium ανάγεται ςτθν εποχι του Διοκλθτιανοφ. Αν και μζχρι τϊρα αποδίδονταν ςε χορθγία του (to the patronage of) Antoninus Pius, αν το ζργο γράωτθκε ι διαδόκθκε από κάποιον αυτοκράτορα, αυτόσ δεν κα μποροφςε να είναι άλλοσ πζρα από τον Caracalla. 107 Ψο Itinerarium Burdigalense ("Διαδρομι του Bordeaux") γνωςτό και ωσ Itinerarium Hierosolymitanum ("Διαδρομι τθσ Λερουςαλιμ") αποτελεί τθν παλαιότερθ γνωςτι καταγεγραμμζνθ διαδρομι τθσ χριςτιανοςφνθσ. Χυγγραωζασ του είναι ο «Υροςκυνθτισ του Bordeaux», ζνασ ανϊνυμοσ προςκυνθτισ από τθν Burdigala (ςθμερινό Bordeaux τθσ Γαλλίασ). Ψο κείμενο καταγράωει το χερςαίο ταξίδι του προςκυνθτι ςτουσ Αγίουσ Ψόπουσ κατά τα ζτθ 333 και 334, μζςω τθσ βόρειασ Λταλίασ και τθσ κοιλάδασ του Δοφναβθ ζωσ τθν Ξωνςταντινοφπολθ, κι από κει μζςω τθσ Πικράσ Αςίασ και τθσ Χυρίασ ζωσ τθν Λερουςαλιμ, και πάλι πίςω μζςω τθσ Πακεδονίασ, του Otranto, τθσ Φϊμθσ και του Πιλάνο. μ.χ 108. Για τθν επιλογι τθσ πικανότατα ζπαιξε ρόλο θ κζςθ τθσ, ςε κομβικό ςθμείο ςθμαντικϊν οδικϊν αξόνων που κινοφνταν από Α-Δ, ςυνδζοντασ τθν Ανατολικι Κράκθ με τθ Κεςςαλονίκθ (Εγνατία οδόσ) και από Β-Ρ, τθν Αδριανοφπολθ με το Αιγαίο. Χθμαντικι κα κεωρικθκε και θ φπαρξθ των ιαματικϊν πθγϊν που προςζωονταν για εκμετάλλευςθ και αποτελοφςαν ιδανικό μζροσ για τθν ανάπαυςθ των διερχομζνων. Τλα τα παραπάνω ςυνετζλεςαν ϊςτε θ πόλθ να εξελιχκεί ςφντομα ςε ςπουδαίο διοικθτικό, εκκλθςιαςτικό και ςτρατιωτικό κζντρο τθσ Κράκθσ, κζςθ που διατιρθςε ζωσ και τα μζςα του 14 ου αι. μ.χ. 109 Οόγω τθσ ςπουδαιότθτασ τθσ κζςθσ τθσ, τόςο από ςτρατιωτικισ όςο και από εμπορικισ-οικονομικισ απόψεωσ, θ πόλθ πολλζσ ωορζσ βρζκθκε ςτο επίκεντρο τθσ διαμάχθσ μεταξφ βυηαντινϊν διεκδικθτϊν του κρόνου και ςτο ςτόχαςτρο ξζνων κατακτθτϊν. Σι ςυνεχείσ διαμάχεσ που μαίνονταν ςτα εδάωθ τθσ κα οδθγιςουν ςτθν εριμωςθ τθσ πόλθσ τον 12 ο αι, μετά τθν λιξθ του εμωυλίου πολζμου( ) μεταξφ τθσ χιρασ του Ανδρονίκου Άννασ τθσ Χαβοΐασ και του Λωάννθ Ξαντακουηθνοφ (με Ψοφρκουσ ςυμμάχουσ) 110. Ωσ τόποσ μαρτυρίου τθσ Αγίασ Γλυκερίασ (161 μ.χ..) κα ςυγκεντρϊςει ςε αρκετά πρϊιμο ςτάδιο χριςτιανικό πλθκυςμό, ο οποίοσ κα ςυνεχίςει να αυξάνει ζωσ τον 4 ο αι, οπότε θ Ψραϊανοφπολθ κα καταςτεί ζδρα επιςκοπισ. Ψον 5ο αιϊνα αναωζρεται ωσ Πθτρόπολθ και αποτελεί το εκκλθςιαςτικό και διοικθτικό κζντρο ολόκλθρθσ τθσ επαρχίασ Φοδόπθσ. Πετά το 1204, θ Ψραϊανοφπολθ αναωζρεται ωσ ζδρα λατινικισ αρχιεπιςκοπισ (Archiepiscopus Traianopolitano) 111. Ψο 1371 ο τόποσ παραχωρείται λόγω επιδόςεωσ ςτον μθτροπολίτθ Χερρϊν, ενϊ αργότερα θ ζδρα κα 108 Θ πρϊτθ αναωορά τθσ Ψραϊανοφπολθσ ςε ιςτορικι πθγι αποδίδεται ςτον Υροκόπιο, ο οποίοσ τθν περιλαμβάνει ςτο ζργο του «Υερί Ξτιςμάτων». Ψο 535 ο Λεροκλισ ςτο ζργο του «Χυνζκδθμοσ» αναωζρει όλεσ τισ πόλεισ και τισ επαρχίεσ που υπάγονται τότε ςτθν εξουςία του βυηαντινοφ αυτοκράτορα, ανάμεςα ςτισ οποίεσ είναι και θ Ψραϊανοφπολθ. Ψον 6ο αι το ενδιαωζρον εςτιάηεται ςτισ ΒΑ περιοχζσ τθσ Κράκθσ κι ζτςι θ Ψραϊανοφπολθ παφει να μνθμονεφεται από τουσ ιςτορικοφσ. Θ πόλθ αρχίηει ν απαςχολεί και πάλι τουσ ιςτορικοφσ και περιθγθτζσ τον 11ο αι. Ψο 1096 τθν αναωζρει ο Fulcher de Cartres ο οποίοσ πζραςε από κει με τθν 4θ ςτρατιά τθσ Α Χταυροωορίασ. (Ξυρκοφδθσ Κ., «Λςτορία τθσ Ψραϊανοφπολθσ», Ανάτυπο, Κρακικι Επετθρίδα, Ψομ.9, Ξομοτθνι , ςελ ). 109 Ξαλαωατηισ Λ., Πακροποφλου Δ. και Ξαραδζδοσ Γ., «Θ Χάνα ςτθν αρχαία Ψραϊανοφπολθ. Υρόταςθ αποκατάςταςθσ», Ψο Αρχαιολογικό Ζργο ςτθ Πακεδονία και ςτθ Κράκθ 22(2008), ςελ Ξυρκοφδθσ Κ., Ξυρκοφδθσ Κ., «Λςτορία τθσ Ψραϊανοφπολθσ», Ανάτυπο τθσ Κρακικισ Επετθρίδασ, Ψομ.9, Ξομοτθνι , ςελ Κρακικόσ Θλεκτρονικόσ Κθςαυρόσ Εικόνα 45 Θ Εγνατία Σδόσ ςτθν περιοχι τθσ Κράκθσ (Υθγι: Ξουρκοφδθσ Κ., ) Εικόνα 46 Ψμιμα τθσ ρωμαϊκισ Εγνατίασ Σδοφ κοντά ςτθν Ψραϊανοφπολθ (Υθγι: The Via Egnatia Foundation) 22

34 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ψραϊανοφπολθ μεταωερκεί ςτθν Παρϊνεια, με τθν οποία κα χωριςτεί τελικά το Ψο 1885 θ περιοχι κα υπαχκεί ςτθν Πθτρόπολθ Αίνου και Ψραϊανουπόλεωσ, και από το 1922 ςτθν Πθτρόπολθ Αλεξανδουπόλεωσ, Ψραϊανουπόλεωσ και Χαμοκράκθσ 112. Ψον 14 ο αι, περίοδο των επεκτατικϊν πολζμων των Σκωμανϊν, θ Ψραϊανοφπολθ κ αποτελζςει ζνα από τα προπφργιά τουσ ςτθν κατακτθτικι τουσ πορεία προσ τθ Πακεδονία και τθ Βαλκανικι 113. Υαρότι οι ςυνεχείσ πολεμικζσ διενζξεισ είχαν οδθγιςει τθν περιοχι ςε εριμωςθ, οι Σκωμανοί ςφντομα κα αντιλθωκοφν τθν ςθμαςία τθσ κζςθσ αυτισ ωσ ςθμαντικοφ παρόδιου ςτακμοφ τθσ Εγνατίασ Σδοφ, και κα προχωριςουν ςε ζργα αναςφςταςθσ και αναβίωςθσ του οικιςμοφ και των ιδθ υπαρχόντων ρωμαϊκϊν εγκαταςτάςεων 114. Ξατά τθν περίοδο τθσ οκωμανοκρατίασ, ο οικιςμόσ μετονομάςτθκε ςε Οουτηάκιοϊ. Ψον 19 ο αι ο οικιςμόσ διοικθτικά ανικε ςτον καηά Φερϊν ςτο καθμακαμλίκιο του Δεδεαγάτσ. Πετά τθν απελευκζρωςθ θ ονομαςία του οικιςμοφ κ αλλάξει και πάλι ςε Οουτρά (υποδθλϊνοντασ τουσ ωυςικοφσ πόρουσ τθσ περιοχισ). Ψα ερείπια τθσ ρωμαϊκισ και οκωμανικισ περιόδου (ξενϊνασ/κτίςμα κερμϊν λουτρϊν «Χάνα», παρακείμενα κολωτά κτίρια) ςϊηονται εντόσ τθσ ςφγχρονθσ λουτρόπολθσ που λειτουργεί ςε κοντινι απόςταςθ από το χωριό Οουτρόσ Ψραϊανουπόλεωσ. Χτθν περιοχι ζχουν γίνει ελάχιςτεσ αναςκαωζσ, με πιο ςθμαντικι αυτι του 1995, θ οποία αποκάλυψε τάωουσ ςτθν εξωτερικι ανατολικι πλευρά τουρωμαϊκοφ τείχουσ, κτίςματα, θλιακό ρολόι και νομίςματα. Χωρικι Σργάνωςθ Πε τθν κατάλθψι τθσ περιοχισ από τουσ Σκωμανοφσ το 1372, αρχίηουν και οι προςπάκειεσ αναςφςταςθσ του ρωμαϊκοφ παρόδιου ςτακμοφ ςτον ανατολικό τομζα τθσ Εγνατίασ οδοφ, θ οποία ςυνζχιςε να κεωρείται θ ςθμαντικότερθ χερςαία οδικι αρτθρία τθσ αυτοκρατορίασ. Σ Γαηι Εβρενόσ κα μεριμνιςει για τθν ανζγερςθ τθσ «Χάνασ», ενόσ καμαροςκζπαςτου ορκογϊνιου ςε κάτοψθ κτθρίου, που χρθςίμευε ωσ χϊροσ ανάπαυςθσ και διανυκτζρευςθσ των διερχομζνων επί τθσ Εγνατίασ οδοφ, αλλά και των λουόμενων που ζκαναν χριςθ των ιαματικϊν λουτρϊν τθσ περιοχισ. Υίςω από τθν Χάνα τον 16 ο αι κτίςτθκε λουτρικό ςυγκρότθμα 115 υπό τθ μορωι διμερϊν κολωτϊν κτιςμάτων, που περιελάμβαναν χϊρο 112 Ξυρκοφδθσ Κ., ό.π. 113 Ξυρκοφδθσ Κ. ό.π. 114 Δαδάκθ Χτ., «Χάνα», Θ Σκωμανικι Αρχιτεκτονικι ςτθν Ελλάδα, Ππροφςκαρθ Ε. (επιμ.), ΩΥΥΣ-ΔΒΠΠ, Εκδ. Οιβάνθ ΣΕ. 2008, ςελ Ανδροφδθσ Υ., Χάνια και Ξαραβάν-Χεράγια ςτον Ελλαδικό χϊρο και ςτα Βαλκάνια, Σ.Υ.Ε.Υ. ΑΕ., Κεςςαλονίκθ 2004, ςελ προετοιμαςίασ και τον χϊρο τθσ δεξαμενισ. Ψον ίδιο αιϊνα κα πρζπει να ιδρφκθκε από τον Ekmekçizade Ahmed Paşa 116 το ςυγκρότθμα του τεκζ του «Λςικλάρ» ι «Ρεωζσ Ππαμπά» 117 ςτθν κορυωι του γειτονικοφ λόωου του Αγίου Γεωργίου, ςτον χϊρο όπου πικανότατα προχπιρχε θ ρωμαϊκι ακρόπολθ. Ψο ςυγκρότθμα περιελάμβανε ξενϊνεσ, βαςιλικό μαγειρείο, που παρείχε δωρεάν ςίτιςθ ςτουσ επιςκζπτεσ του μοναςτθριοφ 118, ςτάβλουσ, τζμενοσ και μαυςωλείο, ςτο οποίο κάωτθκε ο ιδρυτισ του κουλιγιζ, κακϊσ επίςθσ και ανεμόμυλο, ο οποίοσ εξυπθρετοφςε όλθ τθν περιοχι 119. Πεγάλοσ δωρθτισ τθσ μονισ υπιρξε ο ςουλτάνοσ Πεχμζτ Δ, ο οποίοσ ςυνζβαλε ςθμαντικά, από οικονομικισ απόψεωσ, και ςτθν ςυντιρθςθ των γειτονικϊν λουτρϊν. Θ ρωμαϊκι Ψραϊανοφπολθ περιβαλόταν από οχυρωματικό τείχοσ, για το οποίο ο Υροκόπιοσ μασ πλθροωορεί ότι επιςκευάςτθκε ςτα χρόνια του Λουςτινιανοφ (6οσ μ.χ. αι.). Χτθν νότια πλευρά του (το τμιμα αυτό του τείχουσ βριςκόταν μεταξφ τθσ Via Egnatia και τθσ εκνικισ οδοφ Αλεξανδροφπολθσ-Σρεςτιάδοσ), υπιρχε ςειρά τετράγωνων πφργων, από τρεισ εκατζρωκεν τθσ κεντρικισ πφλθσ. Θ δυτικι πλευρά του τείχουσ εκτεινόταν κατά μικοσ του χειμάρου που περνάει πίςω από τθν Χάνα και τισ λουτρικζσ εγκαταςτάςεισ. Ψο τείχοσ ςιμερα ςϊηεται μόνο αποςπαςματικά και ςε πολφ κακι κατάςταςθ. Υολφ κοντά ςτθν «Χάνα» εντοπίςτθκαν τα ερείπια εκκλθςίασ, πικανόν μθτροπολιτικοφ ναοφ, όπου βρζκθκαν και κομμάτια από δφο ανάγλυωεσ μαρμάρινεσ λατρευτικζσ εικόνεσ 120. Σι νζεσ λουτρικζσ εγκαταςτάςεισ και οι ξενοδοχειακζσ μονάδεσ κτίςτθκαν ςτο δεφτερο μιςό του 20 ου αι. Ψο 1964 θ περιοχι τθσ Ψραϊανοφπολθσ κθρφςςεται αρχαιολογικόσ χϊροσ, και το 1968 εκπονείται από το ΩΥΥΣ προκαταρκτικι μελζτθ για τθν εκτζλεςθ εργαςιϊν ςτθν «Χάνα», ενϊ τα παρακείμενα οκωμανικά λουτρά παρζμειναν να καταρρζουν και να ερειπϊνουν. 116 Σ Αχμζτ Υαςά Εκμεκτηόγλου (Ekmekçizade Ahmed Paşa ) υπιρξε αρχιντεωτερδάρθσ (υπεφκυνοσ επί των οικονομικϊν) το διάςτθμα του ςουλτάνου Αχμζτ Α' ( ) και Σςμάν Β' ( ). 117 Τπωσ μασ πλθροωορεί ο Εβλιγιά Ψςελεμπί τον 17ο αι, επρόκειτο για τον δραςτιριο πυρινα ενόσ μοναςτθριοφ του δερβίςικου τάγματοσ των Ππεκταςιδων. Από τισ εγκαταςτάςεισ του τάγματοσ ςιμερα διαςϊηονται μόνο χαλάςματα του τεκζ και μια πθγι, τθσ οποίασ τα νερά οι μουςουλμάνοι εξακολουκοφν να κεωροφν ιερά. Χτθν ίδια κζςθ ζχει ανεγερκεί το εκκλθςάκι του Αγίου Γεωργίου (παλαιότερα Αγίου Ξωνςταντίνου). 118 Αυτό ςθμαίνει ότι για να καλφπτει τα ζξοδα ωιλοξενίασ αλλά και τισ ανάγκεσ ενδιαίτθςθσ των μοναχϊν, το μοναςτιρι κα πρζπει να ιταν ενταγμζνο ςτον κεςμό των βακουωιϊν. Άλλωςτε, ο Εκμετηιηαντζ είχε ιδρφςει πολλά βακουωικά ιδρφματα ςτθν Κράκθ. 119 Ξυρκοφδθσ Κ., Ξυρκοφδθσ Κ., «Λςτορία τθσ Ψραϊανοφπολθσ», Ανάτυπο, Κρακικι Επετθρίδα, Ψομ.9, Ξομοτθνι , ςελ Ξυρκοφδθσ Κ., ό.π. Εικόνα 47 Χχεδιάγραμμα του αρχαιολογικοφ χϊρου Ψραϊανουπόλεωσ (Υθγι: Ξουρκοφδθσ Κ., ) Εικόνα 48 Ξαταςκευαςτικζσ ωάςεισ «Χάνασ» και λουτρϊν (Υθγι:Ξαλαφατηισ Λ., 2008) 23

35 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ψραϊανοφπολθ Εικόνα 49 Άποψθ του αρχαιολογικοφ χϊρου τθσ Ψραϊανοφπολθσ και των μνθμείων (Υθγι: προςωπικό αρχείο) 24

36 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ψραϊανοφπολθ Σκωμανικά μνθμεία α) «Χάνα» Α+ Ξτιρια με εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ i) Εμπορικζσ ςτοζσ/χάνια Ψο κτιριο τθσ «Χάνασ» δεςπόηει ςτο μζςον του αρχαιολογικοφ χϊρου τθσ Ψραϊανουπόλεωσ. Τπωσ ζχει ιδθ αναωερκεί κτίςτθκε μεταξφ των ετϊν από τον Γαηι Εβρενόσ, ςε κζςθ προχπάρχοντοσ ρωμαϊκοφ ωυλακίου τθσ Εγνατίασ οδοφ 121. Χυγκαταλζγεται ςτα πρωιμότερα χάνια των Βαλκανίων και τυπολογικά ωαίνεται να ςχετίηεται με τισ μεγάλεσ καμαροςκεπείσ αίκουςεσ των ςελτηουκικϊν χανιϊν τθσ Πικράσ Αςίασ του 13 ου αι. Ψο κτιριο παρουςιάηει μεγάλθ ομοιότθτα με το ακριβϊσ χρονολογθμζνο χάνι του Gazi Mihal Bey (1415/18) ςτο Gölpazar τθσ περιοχισ Bilecik (Mıhaloğlu Taş Hanı) τθσ Ψουρκίασ, του οποίου προθγείται χρονολογικά, κακϊσ επίςθσ και με το Döğer Hanı κοντά ςτο Ihsaniye του Afyon Karahisar. Κεωρικθκε μάλιςτα ότι το χάνι ςτο Gölpazar αντζγραψε ακριβϊσ το χάνι του Εβρενόσ. Ωσ προσ τθν ςχζςθ μεταξφ πλάτουσ και μικουσ του κτθρίου διακρίνεται μεγάλθ ςχζςθ με το χάνι του Ortapayam ςτθ διαδρομι Antalya-Beyşehir. 122 Υρόκειται για ζνα επίμθκεσ κτιριο εξωτερικϊν διαςτάςεων 13x39μ., αποτελοφμενο από δφο παρατακτικά διατεταγμζνουσ χϊρουσ, προκάλαμο και κυρίωσ αίκουςα, που χωρίηονται μεταξφ τουσ μ ζναν εγκάρςιο τοίχο. Θ είςοδοσ ςτον πρϊτο χϊρο, που ςιμερα είναι κατεςτραμμζνοσ, γινόταν μζςω ευρφχωρθσ κφρασ, με πλάτοσ ικανό ϊςτε να επιτρζπει τθν διζλευςθ αμαξιϊν, από τθν οποία ςϊηεται in situ το μαρμάρινο κατϊωλι. Θ κάλυψθ του χϊρου γινόταν πικανότατα (βάςθ ςφγκριςθσ με τα υπάρχοντα παραδείγματα ςτθν Ανατολία) με θμικυλινδρικι καμάρα. Χτισ περιμετρικζσ τοιχοποιίεσ διατθροφνται ίχνθ τηακιϊν (δφο ςτον ανατολικό τοίχο, δφο ςτον δυτικό και δφο ςτον βόρειο ενδιάμεςο τοίχο), που ενιςχφουν τθν άποψθ ότι ο χϊροσ αυτόσ χρθςίμευε για τθν διαμονι των ταξιδιωτϊν 123. Ψο δάπεδο του προκαλάμου ιταν ςτρωμζνο με πλάκεσ τρεισ από τισ οποίεσ ςϊηονται. Ευρφ τοξωτό άνοιγμα εγγεγραμμζνο ςε μεγάλο λικόκτιςτο πλαίςιο, εν μζρει κατεςτραμμζνο, οδθγεί από τον προκάλαμο ςτθν κυρίωσ αίκουςα. Θ κάλυψθ του χϊρου γίνεται με επιμικθ καμάρα ο κόλοσ του προκαλάμου ιταν ελαωρϊσ υποβακμιςμζνοσ ςε ςχζςθ με αυτόν τθσ κυρίωσ αίκουςασ θ οποία ενιςχφεται από δφο ςωενδόνια που εδράηονται ςε δφο ηεφγθ παραςτάδων, διαμοιράηοντασ το εςωτερικό ςε τρία ίςα τμιματα. Θ καμάρα ζωσ ζνα μικρό φψοσ από το ςθμείο ζδραςισ τθσ είναι κτιςμζνθ με λικοδομι ενϊ από κει και πάνω αποτελείται από κακαρι οπτοπλινκοδομι με χριςθ ξυλότυπου. Θ αίκουςα ωωτίηεται από τρία μεγάλα τοξωτά παράκυρα, ζνα για κάκε διάχωρο του νότιου τοίχου, και τρία ςτενά ωωτιςτικά ανοίγματα ςτθν δυτικι όψθ, ςτο επίπεδο που αντιςτοιχεί ςτο τφμπανο του θμικυλινδρικοφ κόλου 124. Ξτιςτζσ πεηοφλεσ κατά μικοσ του βορείου τοίχου πικανότατα λειτουργοφςαν ωσ παχνί για το τάιςμα των ηϊων 125. Ψο κτιριο είναι κτιςμζνο με δίςτρωτθ τοιχοποιία αμελοφσ πλινκοπερίκλειςτου ςυςτιματοσ, ςτθν οποία κατά διαςτιματα παρεμβάλλονται ςπόλια, κυρίωσ ςτισ ακμζσ των τοίχων. Από τα ςτοιχεία που ςϊηονται προκφπτει ότι επάνω από τθν καμάρα υπιρχε λικορριπι κολυμβθτι ςε αςβεςτοκονίαμα, με τθν οποία δίνονταν οι κλίςεισ τθσ ςτζγθσ. Επάνω ςτθ λικορριπι ιταν τοποκετθμζνα τα κεραμίδια 126. Ψζλθ 19 ου με αρχζσ 20 ου αι καταρρζει θ καμάρα του πρϊτου χϊρου, ςυμπαραςφροντασ τθν ανατολικι όψθ και αρχίηει θ λικολόγθςθ των τοιχοποιιϊν του κτθρίου. Πια ωωτογραωία από το προςωπικό αρχείο του ωωτογράωου Γ. Υαναγιϊτου δείχνει τθν κατάςταςθ ςτθν οποία βριςκόταν θ Χάνα το 1934/36. Είναι πολφ πικανόν θ πλιρθσ καταςτροωι τθσ πρόςοψθσ και του προκαλάμου τθσ Χάνασ να ζγινε το 1939, κατά τθ διάρκεια καταςκευισ τθσ εκνικισ οδοφ Αλεξανδροφπολθσ-Φερϊν, θ οποία περνοφςε πολφ κοντά ςτο μνθμείο. Υαράλλθλα, ςυνεχίςτθκε θ λικολόγθςι του, με τθν αωαίρεςθ των γωνιαςμζνων λίκων τθσ εξωτερικισ πλινκοπερίκλειςτθσ παρειάσ των τοίχων. Εικόνα 50 Η «Χάνα» και το νότιο λουτρικό ςυγκρότθμα. Χτο βάκοσ ωαίνονται οι νζεσ εγκαταςτάςεισ (Υθγι: προςωπικό αρχείο) Εικόνα 51 Υρόςοψθ «Χάνασ» (Υθγι: Ξοινό Κρακϊν) Εικόνα 52 Εςωτερικό «Χάνασ» (Υθγι: Ξοινό Κρακϊν) Εικόνα 53 Θ πρόςοψθ τθσ «Χάνασ» ςε ωωτογραωία του πριν τθν κατεδάωιςι τθσ το 1939 (Υθγι: Ξαλαφατηισ Λ., 2008) 121 Ψθν εποχι τθσ επίςκεψθσ του Hacı Kalfa (Katıp Çelebi) τον 17ο αι, ωσ κτιτορασ τθσ «Χάνασ» αναωερόταν ο Γαηι Εβρενόσ. Υροσ αυτι τθν χρονολόγθςθ (14ο αι) ςυνθγοροφν και τα καταςκευαςτικά ςτοιχεία του κτθρίου. Χφμωωνα με τον Ξυρκοφδθ Κ., θ ανακθματικι επιγραωι τθσ Χάνασ ςωηόταν μζχρι τον Β Υαγκόςμιο Υόλεμο. 122 Ανδροφδθσ Υ., Χάνια και Ξαραβάν-Χεράγια ςτον Ελλαδικό χϊρο και ςτα Βαλκάνια, Σ.Υ.Ε.Υ. ΑΕ., Κεςςαλονίκθ Ψηάκια ςτουσ χϊρουσ ενδιαίτθςθσ ςυναντϊνται και ςτα νεότερα αςτικά χάνια του 18-19ου αι, και απεικονίηονται και ςε οκωμανικζσ μικρογραωίεσ. 124 Δαδάκθ Χτ., «Χάνα», Θ Σκωμανικι Αρχιτεκτονικι ςτθν Ελλάδα, Ππροφςκαρθ Ε. (επιμ.), ΩΥΥΣ-ΔΒΠΠ, Εκδ. Οιβάνθ ΣΕ. 2008, ςελ Ξαλαωατηισ Λ., Πακροποφλου Δ. Ξαι Ξαραδζδοσ Γ., «Θ Χάνα ςτθν αρχαία Ψραϊανοφπολθ. Υρόταςθ αποκατάςταςθσ», Ψο Αρχαιολογικό Ζργο ςτθ Πακεδονία και ςτθ Κράκθ 22(2008), ςελ Ξαλαωατηισ Λ., Πακροποφλου Δ. Ξαι Ξαραδζδοσ Γ.,ό.π. Εικόνα 54 Χάνι του Gazi Mihal Bey (1415/18) ςτο Gölpazar τθσ περιοχισ Bilecik (Mıhaloğlu Taş Hanı) τθσ Ψουρκίασ (Υθγι: διαδίκτυο) 25

37 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ψραϊανοφπολθ Σι πρϊτεσ επεμβάςεισ ξεκίνθςαν το Θ Ωπθρεςία Αναςτθλϊςεωσ πραγματοποίθςε εργαςίεσ ςτερεϊςεωσ ςτθ δυτικι πλευρά του κτθρίου, ςτθν οροωι και ςτθ ςτζγθ. Αποκαταςτάκθκαν δφο παράκυρα και καταςκευάςτθκε τοίχοσ αντιςτιριξθσ ςτθν ανατολικι πλευρά. Ψθν επόμενθ χρονιά αποκαλφωκθκε θ ανατολικι πλευρά του προκαλάμου και θ κεντρικι είςοδοσ του κτθρίου. Ψο 1969 αποκαταςτάκθκαν παράκυρα τθσ νότιασ όψθσ και θ ςτζγθ επιςτρϊκθκε με τςιμεντοκονία. Υαράλλθλα ζγινε μερικι ςυμπλιρωςθ του κυρϊματοσ ςτον εγκάρςιο τοίχο μεταξφ του προκαλάμου και τθσ κυρίωσ αίκουςασ, για ευπρεπιςμό του μνθμείου 127. Ψο 1998 με χρθματοδότθςθ από το πρόγραμμα Leader II πραγματοποιικθκε ανάκτθςθ τθσ εξωτερικισ παρειάσ τθσ δυτικισ όψθσ με πλινκοπερίκλειςτο ςφςτθμα. Ψο 2000 αποκαταςτάκθκε θ εξωτερικι παρειά του Ρ τοίχου ωσ το φψοσ του γείςου τθσ ςτζγθσ, κακαρίςτθκε εκ νζου ο περιβάλλων χϊροσ και τοποκετικθκε νζα περίωραξθ. Β+ Βακουωικά κτιρια ii) Χαμάμ α) Οουτρικό ςυγκρότθμα Ψο λουτρικό ςυγκρότθμα 128 βρίςκεται ςτθν ίδια ευκεία με τθν ΒΔ γωνία τθσ Χάνασ και ςε πολφ κοντινι απόςταςθ από αυτιν. Αποτελείται από δφο διπλοφσ χϊρουσ, τοποκετθμζνουσ με αντιδιαμετρικι ςυμμετρία, που ανάγονται ςτα χρόνια τθσ τουρκοκρατίασ. Ψο παλαιότερο από τα δφο κτίςματα, που βρίςκεται ςτ αριςτερά ςε ςχζςθ με το πϊσ αντικρφηει κανείσ τισ ειςόδουσ τουσ, χτίςτθκε το από τον Koca Davut Paşa 129, πικανόν επάνω 127 Ψςιμπίδθσ-Υεντάηοσ Ε., «Αρχαιολογικαί Ζρευναι εν Κράκθ (1969)», ΑΕ (1973), ςελ Ξυρκοφδθσ Κ., «Λςτορία τθσ Ψραϊανοφπολθσ», Ανάτυπο τθσ Κρακικισ Επετθρίδασ, Ψομ.9, Ξομοτθνι , ςελ και Ξαλαωατηισ Λ., Πακροποφλου Δ. Ξαι Ξαραδζδοσ Γ., «Θ Χάνα ςτθν αρχαία Ψραϊανοφπολθ. Υρόταςθ αποκατάςταςθσ», Ψο Αρχαιολογικό Ζργο ςτθ Πακεδονία και ςτθ Κράκθ 22(2008), ςελ Σ Davud Paşa (ζτοσ κανάτου 20 Σκτωβρίου 1498), γνωςτόσ και ωσ «Koca», ιταν Αλβανόσ ςτρατθγόσ και μεγάλοσ βεηίρθσ του Ππεγιαηίτ Β από το 1482 ζωσ το 1497, και ςυνδζκθκε με γάμο με πριγκίπιςςα τθσ οκωμανικισ δυναςτείασ. Ψο 1473 ωσ μπεθλζρμπεθσ του Εγιαλετίου τθσ Ανατολίασ, υπιρξε διοικθτισ του οκωμανικοφ ςτρατοφ ςτθν αποωαςιςτικι και νικθτιρια μάχθ του Otlukbeli εναντίον του Ak Koyunlu. Ψο 1478 ανζλαβε να οδθγιςει τα ςτρατεφματα του Πεχμζτ Β εναντίον του Shkodër ςτθν Αλβανία. Σ Davud Paşa κατάωερε να αλϊςει τθν πόλθ και να δϊςει τζλοσ ςτον Αλβανοτουρκικό πόλεμο. Ψο 1479 ζγινε ςαντηάκμπεθσ ςτο ςαντηάκι τθσ Βοςνίασ και ωσ αρχθγόσ των ακιντηίδων (ιππικό) πρωτοςτάτθςε ςε πολλζσ επιδρομζσ εναντίον του Βαςιλείου τθσ Συγγαρίασ. Ωσ μεγάλοσ βεηίρθσ οδιγθςε το 1487 τον οκωμανικό ςτρατό ςτθν εκςτρατεία εναντίον των Παμελοφκων. Υζκανε ςτο Διδυμότειχο ςτισ 20 Σκτωβρίου 1498, αωινοντασ πίςω του ζνα μεγάλο κράτοσ και πολλά δθμόςια ζργα. Ψα δθμόςια ζργαο του Davud Paşa εντοπίηονται κυρίωσ ςτθν περιοχι Forum Arcadii τθσ ςφγχρονθσ Ξωνςταντινοφπολθσ. Χτθν περιοχι αυτι ςε προγενζςτερουσ ρωμαϊκοφσ τοίχουσ. Αποτελείται από δφο ιςομεγζκεισ χϊρουσ, ζκκεντρα τοποκετθμζνουσ ωσ προσ τον οριηόντιο άξονα. Σ πρϊτοσ χϊροσ προωανϊσ ιταν χϊροσ αναμονισ και αποδυτιρια, και ο δεφτεροσ θ δεξαμενι με το ιαματικό νερό. Χτο τζλοσ του 18 ου αι με αρχζσ του 19 ου αι, κτίηεται το δεφτερο λουτρικό κτίςμα ςτα δεξιά του προγενζςτερου. Θ διάταξθ του κτίςματοσ ακολουκεί τθν ίδια λογικι, ο χϊροσ όμωσ τθσ δεξαμενισ καταςκευάηεται μεγαλφτεροσ ςε ςχζςθ μ αυτόν του 15 ου αι. Θ είςοδοσ ςτο ςυγκρότθμα γίνεται πλευρικά ζτςι ϊςτε θ κφρα ειςόδου να βρίςκεται ςτθν ίδια ευκεία με το εςωτερικό κφρωμα που οδθγοφςε από τον προκάλαμο ςτον χϊρο τθσ δεξαμενισ. Ψζλθ του 19 ου αι με αρχζσ του 20 ου αι ανεγείρεται ζνα βοθκθτικό κτίςμα ανάμεςα ςτα δφο λουτρικά κτιρια, δθμιουργϊντασ ζνα ενιαίο ςυγκρότθμα κι επιτρζποντασ τθν εςωτερικι επικοινωνία ανάμεςα ςτουσ χϊρουσ. Θ πλευρικι είςοδοσ του νεότερου κτίςματοσ κα τοιχιςτεί και κα ανοίξει μία νζα ςτθν όψθ του. Υαράλλθλα, λόγω υποβάκμιςθσ των κτθρίων ςε ςχζςθ με το επίπεδο του περιβάλλοντοσ χϊρου, δθμιουργοφνται δφο κλίμακεσ κακόδου μία για κάκε είςοδο. Χε ωωτογραωία του διακρίνουμε ότι ιδθ είχε αρχίςει θ ανοικοδόμθςθ ςφγχρονων βοθκθτικϊν κτθρίων ςτον άμεςο χϊρο των μνθμείων, που οδιγθςε ςταδιακά ςε υποβάκμιςθ του περιβάλλοντόσ τουσ και αλλοίωςθ τθσ μορωισ και τθσ οπτικισ κεϊρθςισ τουσ. Χτο δεφτερο μιςό του 20 ου αι κατεδαωίςτθκε το κτιριο ανάμεςα ςτα δφο λουτρικά κτίςματα, προκαλϊντασ ςθμαντικζσ ωκορζσ ςε μορωολογικά τουσ ςτοιχεία και ςοβαρζσ βλάβεσ, από κζμα ςτατικότθτασ ςτον ιδθ καταπονθμζνο από τον χρόνο ωζροντα οργανιςμό τουσ. Σι καταρρεφςεισ των τοιχοποιιϊν που βλζπει κανείσ ςιμερα και τα ςθμαντικά προβλιματα ρωγμϊν κα πρζπει να ςυνζβθςαν ωσ επί το πλείςτον μετά τθν κακ αίρεςθ του νεότερου προςκτίςματοσ. Πζςα ςτον 20 ο αι κτίςτθκαν οι νζεσ λουτρικζσ εγκαταςτάςεισ από οπλιςμζνο ςκυρόδεμα και ζγιναν οι περιωράξεισ και διαμορωϊςεισ του χϊρου που ζκρυψαν και οδιγθςαν ςτθν αωάνεια τα ςθμαντικά αυτά οκωμανικά μνθμεία. ανζγειρε ζνα τζμενοσ με 108 μαγαηιά γφρω του, ζναν μεντρεςζ, ζνα ςχολείο, ζναν ξενϊνα, ζνα ιμαρζτ και μια δθμόςια κρινθ που χρονολογείται ςτο Σλόκλθρθ θ ςυνοικία, που ονομάςτθκε προσ τιμιν του Davud Paşa, αποτελεί μζροσ τθσ δθμοτικισ ενότθτασ Fatih. Χτθν ςυνοικία Yenikapı ζκτιςε ζνα ανάκτορο, μία αποβάκρα, 11 καταςτιματα και δθμόςια λουτρά. Ψα υπόλοιπα δθμόςια ζργα του περιλαμβάνουν ζνα μπεηεςτζνι ςτθν Βίτωλα και μαγαηιά ςτα Χκόπια και τθν Υροφςα. Ψα λουτρά του Davud Paşa ςτα Χκόπια αποτελοφν τα μεγαλφτερα των Βαλκανίων. Χιμερα, λειτουργοφν ωσ γκαλερί ζργων τζχνθσ. Εικόνα 55 Ψα λουτρικά ςυγκροτιματα το 1995 (Υθγι: 3/11/2014) Εικόνα 56 Ψα λουτρικά ςυγκροτιματα (λιψθ από ΡΑ) (Υθγι: προςωπικό αρχείο) Εικόνα 57 Γενικι άποψθ του ςυγκροτιματοσ των λουτρϊν ςε ωωτογραωία του (Υθγι: Ξαλαφατηισ Λ., 2008) 26

38 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι ΚΟΜΟΣΗΝΗ Θ οκωμανικι πόλθ τθσ Ξομοτθνισ 130 δθμιουργικθκε γφρω από τον αρχικό βυηαντινό πυρινα, το μικρό κάςτρο που ωζρεται να ίδρυςε ο Κεοδόςιοσ Αϋ(4 οσ αι), επί τθσ Εγνατίασ οδοφ, για να προςτατεφςει τθν περιοχι και τουσ γφρω οικιςμοφσ από τουσ επιδρομείσ. Χτισ αρχζσ του 14 ου αι. θ Ξομοτθνι παρουςιάηεται ωσ ςτρατθγικό ςθμείο του κζματοσ του Βολεροφ, με δυνατότθτα ελζγχου τθσ οριηόντιασ οδικισ αρτθρίασ (Εγνατίασ) και του κάκετου οδικοφ άξονα από το Αιγαίο προσ τθν ενδοχϊρα τθσ Φοδόπθσ. Πε το βυηαντινό όνομά τθσ «Ξουμουτηθνά» θ περιοχι αναωζρεται για πρϊτθ ωορά από τον αυτοκράτορα Λωάννθ ΧΨ Ξαντακουηθνό το 1331 και 1343 ωσ «πόλιςμα» ι «πολίχνιον». Σι διαμάχεσ που ξεςποφν μεταξφ των Ξαντακουηθνϊν και των Υαλαιολόγων τον 14 ο αι, ςτισ οποίεσ κα εμπλακοφν ενεργά μετά από πρόςκλθςθ των ίδιων διεκδικθτϊν του κρόνου και οι Χζρβοι, Βοφλγαροι και Σκωμανοί, κα οδθγιςουν ςε εριμωςθ ςθμαντικϊν υςτερορωμαϊκϊν και βυηαντινϊν οικιςμϊν τθσ Κράκθσ, όπωσ τθσ γειτονικισ ςτα Ξουμουτηθνά Ποςυνόπολθσ 131, και αναγκαςτικι μετακίνθςθ των πλθκυςμϊν τουσ. Ζτςι, ο άλλοτε μικρόσ ςτρατιωτικόσ παρόδιοσ ςτακμόσ κ αρχίςει ν αποκτά θμιαςτικό χαρακτιρα. Παηί με τθν περιωζρειά τθσ, θ Ξομοτθνι εντάχκθκε ςτο οκωμανικό κράτοσ το 1361, μετά τθν κατάκτθςι τθσ από τον Γαηι Εβρενόσ Ππζθ κατά τθν περίοδο βαςιλείασ του Πουράτ Α ( ), όταν εδραιϊκθκε πια θ παρουςία των οκωμανϊν ςτθ Κράκθ. Θ παράδοςθ τθσ πόλθσ πρζπει να ζγινε μετά από ςυμωωνία κακϊσ το κάςτρο τθσ δεν γκρεμίςτθκε κι επιτράπθκε ςτον χριςτιανικό τθσ πλθκυςμό να παραμείνει εντόσ των τειχϊν διατθρϊντασ και του τόπουσ λατρείασ του. Θ τφχθ τθσ κακορίςτθκε από το γεγονόσ ότι αποτζλεςε ορμθτιριο των γαηιδων του Εβρενόσ, τιμαριοφχων που νζμονταν τθν εφωορθ πεδιάδα, παράλλθλα με τον ςυςτθματικό εποικιςμό τθσ από τουσ Γιουροφκουσ, Ψουρκομάνουσ, Ακιγγάνουσ και άλλουσ. Θ επίκαιρθ κζςθ τθσ δίπλα ςτθν Εγνατία Σδό και ςτο πζραςμα που οδθγοφςε ςτθν πεδιάδα τθσ Φιλιπποφπολθσ κα ευνοιςει τθν ανάπτυξι τθσ Γενικά ιςτορικά ςτοιχεία: Çam N., Yunanistandaki Türk Eserleri, Ankara 2000, ςελ. 92, Δουκατά Χ., «Θ Ξομοτθνι ςτουσ οκωμανικοφσ χρόνουσ», Θ Σκωμανικι Αρχιτεκτονικι ςτθν Ελλάδα, Ππροφςκαρθ Ε. (επιμ.), ΩΥΥΣ-ΔΒΠΠ, Εκδ. Οιβάνθ ΣΕ. 2008, ςελ. 320 και Οιάπθσ Α., Θ Ξομοτθνι κι θ περιφζρειά τθσ, Εκδ. Πορωωτικόσ Τμιλοσ Ξομοτθνισ Εξζχουςα πόλθ του κζματοσ Βολεροφ και ζδρα επιςκοπισ. 132 Οϊλοσ Γ., Εγνατία Σδόσ, Σλκόσ 2008, ςελ και Πε τθν κατάκτθςθ, αλλάηει το όνομά τθσ πόλθσ από Ξουμουτηθνά 133 ςε Γκιουμουλτηίνα ι Γκιουμουρτηίνα και οι νζεσ αρχζσ τθσ πόλθσ επιδίδονται ςτθν ανζγερςθ των πρϊτων τεμενϊν και κοινωωελϊν ιδρυμάτων (Λμαρζτ, Εςκί Ψηαμί) που κα προςδϊςουν ς αυτιν τον νζο οκωμανικό τθσ χαρακτιρα. Θ Σκωμανικι κατάκτθςθ οδιγθςε πολλζσ οικογζνειεσ Ξομοτθναίων ςτο να διαωφγουν ςτθν Ιπειρο όπου και ίδρυςαν το χωριό Ξουμουτηάδεσ (ςθμερινόσ Αμμότοποσ Άρτασ). Σι χάρτεσ που τυπϊνονται ςτθν μεςαιωνικι Ευρϊπθ αναωζρονται ςυχνά ςτθν Ξομοτθνι ενϊ περιθγθτζσ και ζμποροι που κατευκφνονται ςτθν Ανατολι διζςωςαν ςτισ προςωπικζσ τουσ ςθμειϊςεισ πλθροωορίεσ για τουσ κατοίκουσ, τθν εκνολογικι τθσ ςφνκεςθ και τα κτίςματα. Θ μακρόχρονθ περίοδοσ τθσ Ψουρκοκρατίασ θ οποία κράτθςε 549 ζτθ, ζλθξε κατά τον Ά Βαλκανικό Υόλεμο, τον Σκτϊβριο του 1912, οπότε θ πόλθ πζραςε ςτθν βουλγαρικι κατοχι. Σι Βοφλγαροι ςχεδόν αμζςωσ εξαπζλυςαν διωγμοφσ κατά Ελλινων, Υομάκων και Ψοφρκων, προκαλϊντασ εκνολογικι αλλοίωςθ ςτθν πόλθ 134. Ξατά τθ διάρκεια του Αϋ Βαλκανικοφ Υολζμου αν και απελευκερϊκθκε από τον ελλθνικό ςτρατό, θ πόλθ παραχωρικθκε εκ νζου ςτθ Βουλγαρία με τθ ςυνκικθ Βουκουρεςτίου (1913). Χτισ 31 Αυγοφςτου του 1913 το κίνθμα των Υομάκων με τθ ςυνδρομι των ντόπιων Ψοφρκων και τθν υποςτιριξθ των Ελλινων, εγκακίδρυςε τθ βραχφβια Αυτόνομθ Ξυβζρνθςθ Δυτικισ Κράκθσ με ζδρα τθν πόλθ. Ψο ανεξάρτθτο αυτό κρατίδιο καταλφκθκε μετά από δφο μινεσ ςτισ 25 Σκτωβρίου του 1913 και θ Ξομοτθνι πζραςε πάλι υπό βουλγαρικι κατοχι. Πετά τθ λιξθ του Αϋ Υαγκοςμίου Υολζμου, τον Αφγουςτο του 1919 θ πόλθ καταλιωκθκε από Γαλλικά ςτρατεφματα και ετζκθ υπό το κακεςτϊσ τθσ Διαςυμμαχικισ Κράκθσ, με ζδρα του ανεξάρτθτου κρατιδίου τθν ίδια τθν πόλθ και διοικθτι τον Γάλλο ςτρατθγό Charles Antoine Charpy ( ). Ψθν 14θ Παΐου 1920 ενϊκθκε με τθν Ελλάδα. Ξοινωνικι και διοικθτικι οργάνωςθ Πετά τθν οκωμανικι κατάκτθςθ, θ Ξομοτθνι κ αποτελζςει ζδρα του καηά Γκιουμουλτηίνασ ο οποίοσ μεταξφ τθσ εωαρμογισ του Nόμου περί Bιλαετίων (1864) και του Χυνεδρίου του Bερολίνου (1878) υπαγόταν ςτο Χαντηάκι Kαλλιπόλεωσ. Eδρα του καηά ιταν θ ομϊνυμθ πόλθ και τελοφςε υπό τθ διοίκθςθ καϊμακάμθ, ενϊ ςτθν πόλθ ζδρευαν και πολλοί άλλοι κρατικοί και ςτρατιωτικοί 133 Ξτιμα του Ξουμουντηι 134 Wikipedia, λιμμα: «Ξομοτθνι». Εικόνα 58 Ψο ςαντηάκι τθσ Γκιουμουλτηίνασ (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 59 Υλθκυςμιακά ςτοιχεία για τθ Δυτικι Κράκθ του 16 ου αι. (Υθγι: χάρτθσ του Ö. L. Barkan) 27

39 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι Εικόνα 60 ΜΝΗΜΕΙΑ ΠΟΛΗ ΚΟΜΟΣΗΝΗ (Πθγι: προςωπικό αρχείο) 28

40 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι αξιωματοφχοι 135. Σ καηάσ περιελάμβανε 240 περίπου χωριά, εκ των οποίων περίπου είκοςι τζςςερα χωριά και τρία τςιωλίκια είχαν ορκόδοξο ι μικτό (ορκόδοξο και μουςουλμανικό) πλθκυςμό που υπαγόταν εκκλθςιαςτικά ςτθ Mθτρόπολθ Mαρωνείασ 136. Ψζλθ του 19 ου αι κα κεςμοκετθκεί το ςαντηάκι 137 τθσ Γκιουμουλτηίνασ που κατά τθν περίοδο κα υπαχκεί ςτο βιλαζτι τθσ Αδριανουπόλεωσ 138. Ζδρα του ςαντηακίου ορίςτθκε θ Γκιουμουλτηίνα. Ψο 1913 ςυςτάκθκαν θ Αγροτικι 139 και θ Αςτικι 140 Επαρχία τθσ Γκιουμουλτηίνασ που υωίςταντο ζωσ το Ψθν περίοδο τθσ Διαςυμμαχικισ Διοίκθςθσ ( ), το τμιμα του παλαιοφ ςαντηακίου τθσ Γκιουμουλτηίνασ, που αωαιρζκθκε από τθ Bουλγαρία με βάςθ τθ Χυνκικθ του Nεϊγφ, αποτζλεςε τα Διαμερίςματα άνκθσ και Γκιουμουλτηίνασ. H ίδια περιοχι κατά τθν περίοδο εντάχκθκε ςτισ Yποδιοικιςεισ άνκθσ και Kομοτθνισ του Nομοφ Pοδόπθσ 142. Τπωσ και οι υπόλοιπεσ περιοχζσ που βρίςκονταν κατά μικοσ του Sol Kol και κατακτικθκαν από τον Γαηι Εβρενόσ Ππζθ, θ περιοχι τθσ Γκιουμουλτηίνασ κα ενςωματωκεί ςτο μεγάλο βακοφωι του 143. Σ Εβρενόσ ορίηει ωσ ζδρα του τθν Ξομοτθνι, ζωσ το 1383 οπότε και θ ζδρα μεταωζρκθκε ςτισ Χζρρεσ. Ψα οικιματα και τα μαγαηιά που κατείχε ςτθν Ξομοτθνι τα μετζτρεψε ςε βακουωικι περιουςία για τθν ςυντιρθςθ του Λμαρζτ που είχε ιδρφςει ςτθν πόλθ 144. Από τθν 135 Χπακάρθσ, «Θ Δυτικι Κράκθ κατά τον Εβλιγιά Ψςελεμπιν, περιθγθτιν του XVII αιϊνοσ», Κρακικά 5(1934), ςελ Ξονόρτασ Υ., Ξαηάσ Γκιουμουλτηίνασ ( ), Κρακικόσ Θλεκτρονικόσ Κθςαυρόσ (www.xanthi.ilsp.gr/thraki). 137 Ψο ςαντηάκι δθμιουργικθκε από τμιμα του πρϊθν λιβά Kαλλιπόλεωσ και των ςαντηακίων Kαλλιπόλεωσ και Φιλιππουπόλεωσ του Bιλαετίου Aδριανουπόλεωσ και από τον Kαηά άνκθσ του Χαντηακίου Δράμασ (Bιλαζτι Κεςςαλονίκθσ) τθσ περιόδου Tο ςαντηάκι ςυνόρευε βόρεια με τθν Aνατολικι Pωμυλία και το ςαντηάκι Αδριανουπόλεωσ, ανατολικά με τα ςαντηάκια Aδριανουπόλεωσ και Δεδζαγατσ, δυτικά με το βιλαζτι Κεςςαλονίκθσ και νότια βρεχόταν από το Aιγαίο Υζλαγοσ. Χτισ αρχζσ του 20οφ αιϊνα, ςτθν περιοχι του ςαντηακίου Γκιουμουλτηίνασ εκτεινόταν θ δικαιοδοςία των Mθτροπόλεων άνκθσ, Οιτίτςθσ και Mαρωνείασ. 138 Wikipedia Ξομοτθνι 139 Αντιςτοιχοφςε ςτον καηά Γκιουμουλτηίνασ, τθσ περιόδου , και είχε ζδρα τθσ τθν Ξομοτθνι. Ψο νότιο τμιμα τθσ αγροτικισ Eπαρχίασ Γκιουμουλτηίνασ εντάχκθκε ςτθ Διαςυμμαχικι Κράκθ το προιλκε από τμιμα του οκωμανικοφ Kαηά Γκιουμουλτηίνασ τθσ περιόδου Ξονόρτασ Υ., Αγροτικι Επαρχία Γκιουμουλτηίνασ ( ), Κρακικόσ Θλεκτρονικόσ Κθςαυρόσ (www.xanthi.ilsp.gr/thraki). 142 Ξονόρτασ Υ., Yποδιοίκθςισ Γκιουμουλτηίνασ ( ), Gümülcine sancağı ( ), Κρακικόσ Θλεκτρονικόσ Κθςαυρόσ (www.xanthi.ilsp.gr/thraki). 143 Τπωσ αναωζρει ο Εβλιγιά Ψςελεμπί «το βακοφωιον είναι πολφ πλοφςιον, κολοςςιαίον» (ςτο: Χπακάρθσ, «Θ Δυτικι Κράκθ κατά τον Εβλιγιά Ψςελεμπιν, περιθγθτιν του XVII αιϊνοσ», Κρακικά 5(1934), ςελ. 198). 144 Kiel M., "The oldest monuments of Ottoman-Turkish architecture in the Balkans, the Imaret and Mosque of ghazi Evrenos in Gümülcine/Komotini, and the Khan of ευρφτερθ περιοχι τθσ Ξομοτθνισ κα αωιερωκοφν ςτο βακοφωι δεκαζξι χωριά και τςιωλίκια ενϊ μία ολόκλθρθ ςυνοικία τθσ, μζροσ κι αυτι του βακουωιοφ, κα ονομαςτεί Γενιτηζ. Ψα ζςοδα χρθςιμοποιοφνταν για τθν κάλυψθ των λειτουργικϊν εξόδων των κοινωωελϊν ιδρυμάτων και τεμενϊν τθσ οικογζνειασ των Εβρενόςογλου ςτθν περιοχι τθσ Ξομοτθνισ (αναωζρουμε ότι ςτθν πόλθ ο Γαηι Εβρενόσ είχε ανεγείρει ζνα ιμαρζτ, ζνα ηαβιγιζ και λουτρό) 145. Υρόςοδοι από τθν περιοχι τθσ Γκιουμουλτηίνασ 146, ςυγκεντρϊνονταν και για τθν ςυντιρθςθ των βακουωικϊν ιδρυμάτων, ιμαρζτ και τηαμί, του ςουλτάνου Πουράτ Α ςτθν Αδριανοφπολθ. Χτο κουλιγιζ του Βαγιαηίτ Β ςτθν Αδριανοφπολθ κατζλθγαν τα ζςοδα από τθν ωορολογία εννζα χωριϊν του καηά τθσ Γκιουμουλτηίνασ. Χτθν οκωμανικι Ξομοτθνι εξαρχισ κυριαρχοφςε το οκωμανικό ςτοιχείο. Αυτό οωειλόταν τόςο ςτον εξανδραποδιςμό των χριςτιανϊν κατά τθν περίοδο τθσ κατάκτθςθσ, όςο και ςτον ςυνεχι εποικιςμό τθσ περιοχισ μία τακτικι που κατά κφριο λόγο χρθςιμοποιοφςαν οι Σκωμανοί ςτισ νεοκατακτθκείςεσ περιοχζσ προσ ενίςχυςθ του μουςουλμανικοφ ςτοιχείου και εδραίωςθ τθσ κυριαρχίασ τουσ από μουςουλμανικά ωφλα τθσ Ανατολίασ αλλά κι από αναγκαςτικοφσ εξιςλαμιςμοφσ. Ψο αναωζρεται ότι ςτθν πόλθ υπιρχαν 511 εςτίεσ από τισ οποίεσ θ πλειοψθωία, 422 εςτίεσ, ιταν μουςουλμανικζσ. Θ ίδια εικόνα παρουςιάηεται και τον αμζςωσ επόμενο αιϊνα. Ψον 16ο αιϊνα κα εγκαταςτακεί ςτθν πόλθ μζροσ τθσ Εβραϊκισ κοινότθτασ των εκδιωχκζντων Χεωαρδιτϊν Εβραίων τθσ Λςπανίασ, αλλάηοντασ τα εκνολογικά και δθμογραωικά τθσ δεδομενα - δεφτερο κφμα Εβραίων κα ζρκει ςτθν περιοχι από τθν Αδριανοφπολθ και τθν Κεςςαλονίκθ κατά τον 18 ο αι. Χταδιακά, νζεσ ωυλζσ κα προςτεκοφν ςτισ ιδθ υπάρχουςεσ, Αρμζνιοι, Ακίγγανοι δίνοντάσ τθσ πολυεκνικό χαρακτιρα. Ψο 1590 ο Σκωμανόσ γεωγράωοσ Πεχμζντ-ι Αςχίκ ανζωερε ότι θ πόλθ υπιρχαν δεκαζξι ςυνοικίεσ που αντιςτοιχοφςαν ςτα δεκαζξι τηαμιά τθσ. Σι χριςτιανοί και οι Εβραίοι κατοικοφςαν εντόσ των τειχϊν του Φρουρίου. Ψα κφματα των προςωφγων από τθν Evrenos Bey in Ilica/Loutra in Greek Thrace, ", in: Sanat Tarihi Yillığı - Kunsthistorische Forschungen XII, (Istanbul 1983), p Demetriades V., Vakifs along the Via Egnatia, in Zachariadou E. (ed.), The Via Egnatia under Ottoman Rule ( ), Symposium: Halcyon Days in Crete II, Institute for Mediterranean Studies, Crete University Press, Rethymnon 1996, p Χφμωωνα με το άρκρο του Δθμθτριάδθ για τα βακοφωια κατά μικοσ τθσ Εγνατίασ οδοφ, οι πρόςοδοι προζρχονταν από τθν ωορολόγθςθ εικοςιοκτϊ αγροτικϊν οικιςμϊν ςτθν περιωζρεια τθσ Ξομοτθνισ. Εικόνα 61 Γιουροφκοι Ψοφρκοι (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 62 Θ εβραϊκι ςυναγωγι (Υθγι: Υαπαςτρατισ Κ., 2010) 29

41 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι Ανατολικι Κράκθ και τθ Πικρά Αςία ςτα τζλθ του 19 ου και τισ αρχζσ του 20 ου αι, κ αλλάξουν για ακόμθ μία ωορά τον δθμογραωικό χάρτθ τθσ πόλθσ. Ψο ζντονο μουςουλμανικό ςτοιχείο τθσ κα διατθρθκεί και μετά τθν ανταλλαγι των πλθκυςμϊν το 1923, λόγω εξαίρεςισ του από τθν ςυνκικθ τθσ Οωηάνθσ. Θ Ξομοτθνι ζχει ςιμερα τθν μεγαλφτερθ πυκνότθτα τοφρκικου πλθκυςμοφ ςε ςχζςθ με οποιαδιποτε άλλθ πόλθ τθσ Ελλάδασ 147. Σικονομία Θ οικονομία τθσ επαρχίασ τθσ Γκιουμουλτηίνασ βαςιηόταν κυρίωσ ςτον αγροτικό τομζα. Θ εφωορθ πεδιάδα τθσ αποτελοφςε πρόςωορο ζδαωοσ για καλλιζργειεσ ςιτθρϊν και οπωροκθπευτικϊν, ενϊ μετά τθν εγκατάςταςθ των Γιουροφκων Ψοφρκων μεγάλθ βαρφτθτα κα δοκεί και ςτισ ρυηοκαλλιζργειεσ. Χθμαντικά ζςοδα προζρχονταν κι από τθν εκμετάλλευςθ των αλυκϊν ςτο Κρακικό πζλαγοσ. Θ εναςχόλθςθ και εξειδίκευςθ των Χεωαρδιτϊν Εβραίων τθσ πόλθσ ςτον κλάδο των υωαςμάτων, κακϊσ και θ προθγμζνθ τουσ τεχνογνωςία ςε ευρωπαϊκζσ βιομθχανικζσ μεκόδουσ επεξεργαςίασ, άγνωςτεσ ζωσ τότε ςτον οκωμανικό κόςμο, ζδωςε νζα ϊκθςθ ςτθν ανάπτυξθ του βιοτεχνικοφ κλάδου τθσ υωαντουργίασ. Υαράλλθλα το εμπορικό τουσ δαιμόνιο κ ανοίξει νζουσ δρόμουσ ςυνεργαςίασ με τα μεγάλα κζντρα τθσ Αυτοκρατορίασ και τθσ Ξεντρικισ Ευρϊπθσ και κα ςυμβάλλει ςτθν αλματϊδθ οικονομικι ανάπτυξθ τθσ περιοχισ 148. μεγάλων κζντρων τθσ κοιλάδασ του ποταμοφ Παρίτςα, τθν Φιλιπποφπολθ και το Tatar Pazarcik 149. Θ εμπορικι κίνθςθ κα δϊςει ηωι ςτθν πόλθ και κα τθν αναδείξει ς ζνα περιωερειακισ ςθμαςίασ εμπορικό κζντρο πάνω ςτθν Εγνατία οδό. Θ ακμι κα διαρκζςει ζωσ τα τζλθ του 18 ου αι., οπότε θ οικονομικι άνοδοσ τθσ γειτονικισ άνκθσ και θ επικράτθςι τθσ ωσ του ςθμαντικότερου κζντρου εμπορίασ καπνοφ κα επθρεάςει τθν οικονομία και τθ ηωι τθσ Ξομοτθνισ και κα ςθμάνει τθν μαηικι ςχεδόν μετακίνθςθ των μεγάλων καπνεμπόρων προσ το νζο οικονομικό κζντρο τθσ Κράκθσ. Υαράλλθλα, θ επιςωαλισ διακίνθςθ του εμπορίου, λόγω των λθςτρικϊν επιδρομϊν που παρουςιάηουν ζξαρςθ τθν περίοδο αυτι ςτθν φπαικρο, κα ςυμβάλλει ςτθν χαλάρωςθ των εμπορικϊν επαωϊν τθσ Ξομοτθνισ με τ άλλα αςτικά κζντρα, με άμεςεσ ςυνζπειεσ για τθν οικονομία τθσ. Ρζα περίοδοσ άνκθςθσ κ αρχίςει για τθν πόλθ ςτα μζςα του 19ου αι., οπότε κι ο ρόλοσ τθσ ωσ ζδρα Ωποδιοικιςεωσ κα επθρεάςει κετικά τθν ςθμαςία τθσ ωσ εμπορικό, οικονομικό και διοικθτικό κζντρο. Ψζλθ του 19ου αι κα ςυνδεκεί ςιδθροδρομικά με τθν Κεςςαλονίκθ και τθν Ξωνςταντινοφπολθ και κα μπει ςε νζα τροχιά ανάπτυξθσ. Σ ςιδθρόδρομοσ κα βγάλει τθν Ξομοτθνι από τθν απομόνωςθ και κ ανοίξει το δρόμο για νζεσ αγορζσ και οικονομικζσ/εμπορικζσ ςυνεργαςίεσ 150. Χωρικι οργάνωςθ Εικόνα 63 Απλωμζνα καπνά ςε τουρκικι ςυνοικία τθσ Ξομοτθνισ (Υθγι: διαδίκτυο) Πε τθν απελευκζρωςθ τθσ εμπορίασ των καπνϊν από τον 17 ο αι κι εξισ, οι καπνοκαλλιζργειεσ κα μονοπωλιςουν το ενδιαωζρον των ντόπιων αγροτικϊν πλθκυςμϊν, και κα προςελκφςουν πλθκυςμοφσ από τθν Ιπειρο και Δυτικι Πακεδονία που κα ζρκουν να ςυνειςωζρουν ωσ εργατικά χζρια ςτον νεοαναπτυςςόμενο κλάδο. Χτα κατοπινά χρόνια καλλιεργικθκαν ςτον κάμπο τθσ Ξομοτθνισ μεγάλεσ εκτάςεισ εκλεκτϊν καπνϊν ανατολισ, κυρίωσ μπαςμά. Θ οικονομικι ευθμερία τθσ Γκιουμουλτηίνασ κα βαςιςτεί κατά πολφ ςτισ εμπορικζσ ςχζςεισ που κ αναπτφξει με τθν γειτονικι Yenice Karasu (Γενιςζα), όπου παράγονταν τα καλφτερα καπνά τθσ Ευρωπαϊκισ Ψουρκίασ, όςο και ςτθν διεξαγωγι του διαμετοκομιςτικοφ εμπορίου μεταξφ των ακτϊν του Αιγαίου και των 147 Çam N., Yunanistandaki Türk Eserleri, Ankara 2000, ςελ Υαπαςτρατισ Κ., Από τθν Γκιουμουλτηίνα ςτθν Ψρεμπλίνκα, άνκθ 2010, ςελ Ψον αρχικό αςτικό πυρινα τθσ οκωμανικισ Γκιουμουλτηίνε αποτζλεςε το βυηαντινό τθσ κάςτρο. Γφρω από αυτό οργανϊκθκε ζνα μικρόσ οικιςμόσ με διττό χαρακτιρα, γεωργικό από τθ μια κι αυτόν του παρόδιου ςτακμοφ από τθν άλλθ, με κζντρα εξυπθρζτθςθσ και ξενοδοχείασ γι αυτοφσ που περιδιάβαιναν τθν Εγνατία Σδό 151. Πζςα ςτο κάςτρο κα παραμείνουν οι χριςτιανοί και οι Εβραίοι 152, διατθρϊντασ τουσ χϊρουσ λατρείασ τουσ ενϊ ζξω από αυτό, με άμεςθ πρόςβαςθ ςτα αγροκτιματα, κα εγκαταςτακοφν οι Σκωμανοί. Τπωσ μαρτυρεί ο γάλλοσ περιθγθτισ Pierre Belon du Mans, ο οποίοσ επιςκζωκθκε τθν Ξομοτθνι το 1555, οι χριςτιανοί 149 Kiel M., Observations on the history of Northern Greece during the Turkish rule. The Turkish monuments of Komotini and Serres, BS 12(1971), p Υαπαςτρατισ Κ., ό.π., ςελ Ηικοσ Ρ., «Βυηαντινό οδοιπορικό ςτθ Κράκθ», Αρχαιολογία & Ψζχνεσ, Ψεφχοσ 14 (11/1984), ςελ Θ εβραϊκι ςυνοικία, θ οποία βριςκόταν κοντά ςτθν κεντρικι πφλθ του κάςτρου, υπιρχε ζωσ και τον Β Υαγκόςμιο Υόλεμο, το (ςτο: Πακροποφλου Δ., Διάλεξθ με κζμα «Κράκθσ τοπογραωικά. Ηϊντασ ανάμεςα ςε βυηαντινζσ πόλεισ και μνθμεία». Πορωωτικόσ Τμιλοσ Ξομοτθνισ, 15 Δεκεμβρίου 2008). Εικόνα 64 Ψο βυηαντινό ωροφριο τθσ Ξομοτθνισ ςε βουλγαρικό ταχυδρομικό δελτάριο του 1910 (Υθγι: Υαπαςτρατισ Κ., 2010) Εικόνα 65 Χθμερινι άποψθ των βυηαντινϊν τειχϊν 30

42 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι Εικόνα 66 Χάρτθσ τθσ χωρικισ δομισ τθσ Ξομοτθνι;. Χυνταχκείσ από τον Ξουτςοφκο Β. (2009) 31

43 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι ηοφςαν εντόσ των τειχϊν οργανωμζνοι ςε ενορία 153. Ψο γεγονόσ ότι οι χριςτιανοί παρζμειναν ςτθν τειχιςμζνθ παλαιά πόλθ υποδεικνφει ότι θ πόλθ μάλλον παραδόκθκε ςτον Εβρενόσ Ππζθ και δεν αλϊκθκε (το ίδιο παρατθρείται και ςτισ Χζρρεσ) 154. Υολφ αργότερα, οι χριςτιανικοί πλθκυςμοί επεκτάκθκαν και εκτόσ του κάςτρου, ςτισ ςυνοικίεσ Βαροφςι, Άγιο Γεϊργιο και ςτθν Αρμζνικθ («Αρμενιό»). Αμζςωσ μετά τθν κατάκτθςθ οι Σκωμανοί διοικοφντεσ κα προχωριςουν ςτον εξιςλαμιςμό τθσ πόλθσ, με τθν ανζγερςθ των πρϊτων τεμενϊν (Εςκί Ψηαμί) και κοινωωελϊν ιδρυμάτων (Λμαρζτ) και κα ωροντίςουν για τθν γριγορθ αςτικοποίθςι τθσ 155. Πζςα ςτο ωροφριο κα ςυγκεντρωκοφν οι διοικθτικζσ αρχζσ και κα ανεγερκοφν ςταδιακά κτιρια ξενοδοχείασ. Ψζλθ του 14 ου ο Εβρενόσ κα ιδρφςει ζξω από το κάςτρο το Εςκί Ψηαμί και το Λμαρζτ, ζναν τεκκζ, που δεν γνωρίηουμε ποφ ακριβϊσ βριςκόταν, και ζνα χαμάμ 156 το οποίο κατεδαωίςτθκε επί δικτατορίασ, ςτθν ςυμβολι των ςθμερινϊν οδϊν Φιλίππου, Αϊδινίου και παρόδου Αϊδινίου 157. Γφρω από αυτοφσ τουσ πυρινεσ και κατά μικοσ του ποταμοφ Ππουκλουτηά (ςθμερινι οδόσ Εγνατία/Φιλιππουπόλεωσ) κα απλωκοφν οι νζεσ ςυνοικίεσ τθσ πόλθσ και ζξω από τθν νότια πφλθ του κάςτρου 158 κ αναπτυχκεί το εμπορικό τθσ κζντρο. Εκτενισ είναι θ περιγραωι που μασ παραδίδει ςτο Seyahatname ο Εβλιγιά Ψςελεμπί που επιςκζωκθκε τθν Γκιουμουλτηίνα τον 17 ο αι. Θ εντφπωςι του για τθν πόλθ ιταν ενόσ ανκθροφ αςτικοφ κζντρου με λουτρά, τεμζνθ, κρινεσ, εκπαιδευτιρια, προςκυνιματα, εμπορικζσ 153 Kiel M., "The oldest monuments of Ottoman-Turkish architecture in the Balkans, the Imaret and Mosque of ghazi Evrenos in Gümülcine/Komotini, and the Khan of Evrenos Bey in Ilica/Loutra in Greek Thrace, ", in: Sanat Tarihi Yillığı - Kunsthistorische Forschungen XII, (Istanbul 1983), p Kiel M., ό.π. 155 Θ αςτικοποίθςθ ενόσ οικιςμοφ αποτελοφςε εγγφθςθ για τθν κοινωνικι, εμπορικι και οικονομικι του εξζλιξθ. Σι περιςςότερεσ ευκαιρίεσ πλουτιςμοφ, θ αωκονία δθμοςίων παροχϊν, ςχετικϊν ελευκεριϊν και ωορολογικϊν ελαωρφνςεων, αποτελοφςαν προχποκζςεισ για κοινωνικι άνοδο και καλφτερεσ ςυνκικεσ διαβίωςθσ, που εμμζςωσ ςιμαινε αφξθςθ του πλθκυςμοφ τθσ πόλθσ, μζςω των ςυνεχϊν μετοικίςεων, και προςζλκυςθ ξζνων εμπορικϊν κεωαλαίων και οίκων και περαιτζρω οικονομικι εξζλιξθ και εμπορικι δραςτθριότθτα. 156 Χτο Icmal του 1519 το χαμάμ ςυγκαταλζγεται ςτο βακοφωι του Γαηι Εβρενόσ. Ζωσ το 1923, μια επιγραωι ςε παλαιοοκωμανικι γλϊςςα ςωηόταν πάνω από τθν είςοδο του ςυγκεκριμζνου λουτροφ. Χτο ίδιο βακοφωι ανικε ζνα καραβάν ςεράι ςτθν πόλθ και οι πρόςοδοι από το χωριό Helvayı ςτον καηά τθσ Gümülcine και από τςιωλίκια και άλλεσ γαιοκτθςίεσ. Ψα ζςοδα του βακουωιοφ ανζρχονταν ςτισ άςπρα. (ςτο: Kiel M. ό.π.). 157 Πακροποφλου Δ., Διάλεξθ με κζμα «Κράκθσ τοπογραωικά. Ηϊντασ ανάμεςα ςε βυηαντινζσ πόλεισ και μνθμεία». Πορωωτικόσ Τμιλοσ Ξομοτθνισ, 15 Δεκεμβρίου Χπακάρθσ, «Θ Δυτικι Κράκθ κατά τον Εβλιγιά Ψςελεμπιν, περιθγθτιν του XVII αιϊνοσ», Κρακικά 5(1934), ςελ.195. ςτοζσ, όμορωα ςπίτια, παηάρια και κοςμοςυρροι 159. Θ πόλθ ιταν οργανωμζνθ ςε μαχαλάδεσ, ςφμωωνα με εκνικά και κρθςκευτικά κριτιρια. Εκτόσ από τα τεμζνθ ςτθν πόλθ λειτουργοφςαν δεκαεπτά μεςτηίτ, ανάμεςά τουσ και το μεςτηίτ του Γαηι Εβρενόσ, τα οποία ςυντθροφνταν από τισ ενορίεσ τουσ, που κατζβαλαν διατροωι και ηεκιάτ 160. Ψθν οκωμανικι Ξομοτθνι διζτρεχε ο παραπόταμοσ Χικιαρλί-Ψςάι 161 που τον γεωφρωναν πζντε ξφλινεσ γζωυρεσ. Πε τα νερά του Χικιαρλί-Ψςάι και του δεφτερου παραπόταμου, Ξαλωά- Ψςάι, αρδεφονταν οι λαχανόκθποι τθσ πόλθσ. Τπωσ προαναωζρκθκε, πυρινα του νζου εκτόσ των τειχϊν εμπορικοφ-οικονομικοφ κζντρου αποτζλεςε το βακουωικό ςυγκρότθμα του Εςκί τηαμί (Eski Camii), «ςτερεόσ, κομψόσ και καλϊσ διακεκοςμθμζνοσ αρχαίοσ ευκτιριοσ οίκοσ». Χτο ίδιο ςυγκρότθμα ανικε και το Λμαρζτ 162, ςτο οποίο, ςφμωωνα με τα λεγόμενα του Εβλιγιά Ψςελεμπί, «κάκε πρωί και απόγευμα παρζχονται ςε ευγενείσ και απλοφσ πολίτεσ δίςκοι με εδζςματα, ζνασ δίςκοσ ανά 3-5 άτομα. Υαράλλθλα προςφζρεται τροφι για κακζνα από τα υποηφγια των φιλοξενουμζνων, που εξοικονομείται από τα βακουφικά ειςοδιματα» 163. Εκτόσ από το ςυγκεκριμζνο αναωζρεται θ λειτουργία ενόσ ακόμθ ιμαρζτ, αγνϊςτου κτιτορα. Ανατολικά του ςυγκροτιματοσ του Εβρενόσ χτίςτθκε ςτισ αρχζσ του 16 ου αι από τον Αχμζτ Υαςά (Ahmed Paşa) το βακουωικό ίδρυμα του Γενί Ψηαμιοφ (Yeni Camii), «τζμενοσ ωραίο, εξαιρετικά φωτεινό, καυμαςίωσ ευάερον και τερπνόν μετά μεγάλθσ τζχνθσ καταςκευαςμζνον και διακεκοςμθμζνον» 164. Χφμωωνα με τον Ψςελεμπί, ςτο κουλιγιζ του Γενί Ψηαμιοφ υπιρχε μεντρεςζσ και νθπιαγωγείο. Υικανότατα μζροσ του ιδρφματοσ κ αποτελοφςε και το χαμάμ που αποδίδεται ςτον Εκμεκτςιηαντζ Αχμζτ Υαςά (Ekmekçizade Ahmed Paşa) 165, το οποίο ςϊηεται ερειπωμζνο λίγα μζτρα ανατολικά από το Γενί Ψηαμί 166 και καταλαμβάνει ολόκλθρο το οικοδομικό τετράγωνο απζναντι από το 159 Χπακάρθσ, ό.π., ςελ Πία από τισ ελεθμοςφνεσ τθσ μουςουλμανικισ κρθςκείασ θ οποία αντιςτοιχφςε ςτο 1/40 του ειςοδιματοσ κάκε μουςουλμάνου. 161 Μςωσ πρόκειται για το ρζμα του Ππουκλουτηά, εκατζρωκεν του οποίου οργανϊκθκε το εμπορικό κζντρο τθσ πόλθσ, και το οποίο, μετά τισ καταςτροωικζσ πλθμμφρεσ του 1960 καταχϊκθκε και αποτζλεςε τθν κεντρικι οδικι αρτθρία τθσ πόλθσ. 162 Για τισ προςόδουσ που ςυντθροφςαν το ευαγζσ ίδρυμα γίνεται λόγοσ παραπάνω, ςτο υποκεωάλαιο για τθν κοινωνικι και διοικθτικι οργάνωςθ τθσ πόλθσ. 163 Χπακάρθσ, ό.π., ςελ Χπακάρθσ Λ., ό.π., ςελ Αρχιντεωτερδάρθσ (υπεφκυνοσ επί των οικονομικϊν) το διάςτθμα του ςουλτάνου Αχμζτ Α' ( ) και Σςμάν Β' ( ). 166 Βαςιλζωσ Υαφλου με πλατεία Θωαίςτου Εικόνα 67 Θ ςυνοικία Βαροφςι ςε ταχυδρομικό δελτάριο του 1912 (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 68 Θ ςυνοικία «Αρμενιό» (Υθγι: Υαπαςτρατισ Κ., 2010) 32

44 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι Παρϊνειο Πζγαρο. Ψμιμα εξωτερικοφ του τοίχου διατθρείται ορατό ςτο εςωτερικό καταςτιματοσ λιανικοφ εμπορίου 167. Ανάμεςα ς αυτά τα δφο μεγάλα κουλιγιζ, του Εςκί και του Γενί Ψηαμιοφ, αναπτφχκθκε θ αγορά τθσ πόλθσ. ζδινε τθν εντφπωςθ ενόσ κλειςτοφ ενιαίου ςφνολου. Πποροφμε, λοιπόν, να καταλιξουμε ςτο ςυμπζραςμα ότι θ Γκιουμουλτηίνα δεν διζκετε κτιριο μπεηεςτενίου, όπωσ οι Χζρρεσ, τα Γιαννιτςά, θ Βζροια και θ Κεςςαλονίκθ. Θ οκωμανικι αγορά τθσ Ξομοτθνισ, το τςαρςί, εντοπίηεται ςτθν περιοχι του Υφργου του Ωρολογίου και ςτουσ γφρω δρόμουσ και ιταν οργανωμζνθ ςε ςυντεχνίεσ, δομι που μπορεί να παρατθριςει κανείσ ακόμθ και ςιμερα ςτο ιςτορικό εμπορικό κζντρο. Χαρακτθριςτικό παράδειγμα περιοχισ με ςυντεχνιακι οργάνωςθ είναι τα «τενεκετηίδικα» βορείωσ του Γενί Ψηαμιοφ (οδ. Ξων/νου Ξανάρθ) ι τα ςοκάκια με τα ραωτάδικα παραπλεφρωσ του Εςκί Ψηαμιοφ. Σ Εβλιγιά Ψςελεμπί αναωζρει ότι, όταν επιςκζωκθκε τθν Ξομοτθνι, ςτθν αγορά τθσ λειτουργοφςαν δεκαεπτά εμπορικζσ ςτοζσ, δζκα από τισ οποίεσ χρθςιμοποιοφνταν ωσ κατοικίεσ των αγάμων, και 400 πλοφςια καταςτιματα με όλα τα είδθ των τεχνιτϊν 168. Πία εμπορικι ςτοά, τα «Χκεπαςτά», ςωηόταν ζωσ τισ αρχζσ του 20 ου αι. ςτο ςθμείο που θ ςθμερινι οδόσ Σρωζωσ (παλιό ρζμα του Ππουκλουτηά) ςυναντά τθν οδό Λωαννίνων 169. Υαράλλθλα με τθ μόνιμθ αγορά, μία ωορά τθν εβδομάδα, κάκε Ψρίτθ, γινόταν το εβδομαδιαίο παηάρι, ςτο οποίο ςυνζρρεαν τόςο οι κάτοικοι τθσ περιωζρειασ τθσ Γκιουμουλτηίνασ, όςο και ζμποροι από άλλεσ περιοχζσ τθσ Πακεδονίασ και τθσ Κράκθσ 170. Χτθν μεταωορά του κειμζνου του Εβλιγιά Ψςελεμπί από τον Χπακάρθ 171 αναωζρεται ότι «το μπεηεςτζνιον δεν ζχει μεν λίκινα οικοδομιματα». Υροωανϊσ υπάρχει μία παρανόθςθ ι ςφγχυςθ ςτθν μεταξφ του λικόκτιςτου ωρουριακοφ χαρακτιρα κτθρίου που ονομάηεται μπεηεςτζνι και του τςαρςιοφ, τθσ ανοιχτισ ι ιμιςτεγαςμζνθσ αγοράσ, που ίςωσ να οωείλεται ςτο γεγονόσ ότι το μπεηεςτζνι αποτελοφςε τθν καρδιά τθσ αγοράσ γφρω από τθν οποία αναπτυςςόταν το τςαρςί που πολλζσ ωορζσ, όπωσ ςτθν περίπτωςθ τθσ Ξωνςταντινοφπολθσ, με τθν ςτζγαςθ παρακείμενων δρόμων, 167 Χφμωωνα με τθν Πακροποφλου Δ., κατά το ζτοσ ςυγγραωισ του άρκρου τθσ, το κατάςτθμα ςτο οποίο μποροφςε κάποιοσ να δει το ςωηόμενο τμιμα του λουτροφ ανικε ςτον ζμπορο χαλιϊν κ. Λωακειμίδθ. Χτο: Πακροποφλου Δ., ο.π. 168 Χπακάρθσ, «Θ Δυτικι Κράκθ κατά τον Εβλιγιά Ψςελεμπιν, περιθγθτιν του XVII αιϊνοσ», Κρακικά 5(1934), ςελ Ζωσ το 1960 περίπου από το ςθμείο εκείνο περνοφςε ο ποταμόσ Ππουκλουτηάσ ο οποίοσ, λόγω των ςυνεχϊν και καταςτροωικϊν για τθν περιοχι υπερχειλίςεϊν του, ςτισ αρχζσ τθσ δεκαετίασ εγκιβωτίςτθκε ςχθματίηοντασ τθν κεντρικι οδικι αρτθρία τθσ οδοφ Σρωζωσ. Σ ποταμόσ Ππουκλουτηάσ, παραπόταμοσ του ποταμοφ Βοςβόηθ που πθγάηει από το Υαπίκιο και χφνεται ςτθν Λςμαρίτιδα λίμνθ, χϊριηε τθν πόλθ ςε δφο μζρθ, διαςχίηοντάσ τθν από βορειοανατολικά προσ τα νοτιοδυτικά. 170 Χπακάρθσ Λ., «Θ Δυτικι Κράκθ κατά τον Εβλιγιά Ψςελεμπιν, περιθγθτιν του XVII αιϊνοσ», Κρακικά 5(1934), ςελ Χπακάρθσ Λ., ό.π. Σ ρόλοσ τθσ πόλθσ ωσ ςθμαντικοφ παρόδιου ςτακμοφ τθσ Εγνατίασ οδοφ, αλλά και των άλλων διαςταυροφμενων μ αυτιν οδικϊν δικτφων, επιβεβαιϊνεται από τθν ςυνεχι τθσ αναωορά ςε κείμενα περιθγθτϊν από τον 16 ο ζωσ τον 19 ο αι. Ψο 1591 κα περάςει από τθν Ξομοτθνι ο Gabriele Cavazza, γραμματζασ του ευγενι Οορζντςο Ππερνάρδο, ςυνοδεφοντασ τον τελευταίο ςτο ταξίδι του προσ τθν Ξωνςταντινοφπολθ. Σ Cavazza κα γράψει ςτο θμερολόγιό του ότι θ Γκιουμουλτηίνα ιταν λίγο κατοικθμζνθ, περιηωςμζνθ από ζνα κάςτρο με τείχθ και πφργουσ, είχε δφο καραβάνςεράγια, και οι κάτοικοί τθσ ιταν Ψοφρκοι, Εβραίοι και χριςτιανοί 172. Ψθν ίδια χρονιά ο ενετόσ πρεςβευτισ Girolammo Lippomano αναωζρει ότι βρικε ςτθν Γκιουμουλτηίνα «...δφο καρβαςαράδεσ, αλλ επειδι ο ζνασ ιτο κατειλθμμζνοσ από μίαν τουρκικιν προςωπικότθτα, θ αυτοφ εξοχότθσ απεφάςιςε να καταλφςωμεν ζξω τθσ πόλεωσ εισ απόςταςιν θμίςεωσ μιλίου εισ εν μζροσ παρά τον δθμόςιον δρόμον υπό τθν ςκιάν μερικϊν δζνδρων, όπου ζρεεν ζνασ χείμαρροσ. Ευρικαμε ψωμί ηεςτό, κραςί και κρζασ...». Σ Εβλιγιά Ψςελεμπί μασ πλθροωορεί ότι ςτο β μιςό του 17 ου αι βρικε ςτθν Γκιουμουλτηίνα δεκαπεπτά χάνια και ότι «...τα δζκα απ αυτά χρθςιμεφουν για μεπκιάρ-ονταςί » 174. Ενα χάνι ςτθν Γκιουμουλτηίνα καταγράωει το 1801 και ο E.D. Clarke, ο οποίοσ αναωζρει και το είδοσ των δοςολθψιϊν που μπορεί να λάμβαναν χϊρα μζςα ς ζνα χάνι. Αναωζρει λοιπόν ότι ςτο χάνι αυτό κα τον ςυναντοφςε ζνασ Ζλλθνασ αργυροχρυςοχόοσ, με ςκοπό να του πουλιςει αρχαία νομίςματα. Θ γνϊςθ και οι πλθροωορίεσ που ζχουμε για τα χάνια τθσ Ξομοτθνισ ςταματά εδϊ. Σι περιθγθτζσ δεν αναωζρουν κάτι περιςςότερο για τθν μορωι ι για τθν κζςθ των χανιϊν ςτθν πόλθ, και δυςτυχϊσ δεν ςϊκθκε κανζνα ίχνοσ τουσ ςτθν νεότερθ εποχι που να μασ επιτρζπει να τα εντάξουμε, ζςτω και νοερά, ςτον ςφγχρονο αςτικό ιςτό. Θ Ξομοτθνι κα γνωρίςει νζα επζκταςθ μετά το τζλοσ του ρωςοτουρκικοφ πολζμου το , που κα προκαλζςει μαηικι εγκατάςταςθ χιλιάδων μουςουλμάνων προςωφγων από τθ νότια 172 Υαπαςτρατισ Κ., Από τθν Γκιουμουλτηίνα ςτθν Ψρεμπλίνκα, άνκθ 2010, ςελ Ξατοικίεσ αγάμων. 174 Ανδροφδθσ Υ., Χάνια και Ξαραβάν-Χεράγια ςτον Ελλαδικό χϊρο και ςτα Βαλκάνια, Σ.Υ.Ε.Υ. ΑΕ., Κεςςαλονίκθ 2004, ςελ Εικόνα 69 H ςθμερινι οδόσ Δθμοκρίτου περίπου το 1919 (Υθγι: αρχείο Υαπαςτρατι Κ.) Εικόνα 70 Ωπερχείλιςθ Ππουκλουτηά (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 71 Χκεπαςτι Γζωυρα («Ψα Χκεπαςτά») πάνω από τον Ππουκλουτηά (Υθγι: διαδίκτυο) 33

45 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι Βουλγαρία. Σι νζεσ μουςουλμανικζσ ςυνοικίεσ κα αναπτυχκοφν ςτισ βόρειεσ παρυωζσ τθσ πόλθσ. Θ μετακίνθςθ αυτϊν των πλθκυςμϊν κα ςυνεχιςτεί και ςτισ αρχζσ του 20ου, ςτουσ Βαλκανικοφσ Υολζμουσ, ενϊ παράλλθλα κα εκδιωχκεί άγρια το ελλθνικό ςτοιχείο τθσ περιοχισ, το οποίο κα μετακινθκεί κυρίωσ προσ τθ Κεςςαλονίκθ. Ρζο κφμα προςωφγων, με παράλλθλθ επζκταςθ του αςτικοφ ιςτοφ, κα δεχκεί θ περιοχι μετά τθν Πικραςιατικι Ξαταςτροωι του 1922, οι οποίοι κα εγκαταςτακοφν ςε νζεσ ςυνοικίεσ ςτα νοτιοδυτικά, παράλλθλα με τθν κοίτθ του ποταμοφ Βοςβόηθ και τθν οδό προσ τθν άνκθ. Αντίςτοιχθ επζκταςθ υπιρξε και με νοτιοανατολικι κατεφκυνςθ, παράλλθλα με το δρόμο προσ τθν Αλεξανδροφπολθ 175. Θ εγκατάςταςθ κα ολοκλθρωκεί το 1925 (ανταλλαγι πλθκυςμϊν με Βουλγαρία) οπότε και κα απαλλοτριωκοφν μεγάλεσ εκτάςεισ ςτισ παρυωζσ τθσ πόλθσ 176. Θ πόλθ αποκτά το πρϊτο ρυμοτομικό τθσ ςχζδιο το Πικροεπεκτάςεισ κα γίνουν κατά τα ζτθ 1965 και 1976 ενϊ κατά τθ δεκαετία του 1970 αρχίηει μία ςυςτθματικι αυκαίρετθ δόμθςθ ςτα ανατολικά τθσ πόλθσ από εςωτερικοφσ μετανάςτεσ ορεςίβιουσ μουςουλμάνουσ 177. Χιμερα θ Ξομοτθνι διαπνζεται από ζναν αζρα εκςυγχρονιςμοφ και αςτικισ ανάπτυξθσ που κφριο χαρακτθριςτικό του είναι θ κακ φψοσ επζκταςθ του δομθμζνου τθσ χϊρου, αποτζλεςμα τθσ αςτυωιλίασ που προκάλεςε θ ξαωνικι εριμωςθ του αγροτικοφ χϊρου τθσ Φοδόπθσ. Αποτζλεςμα του εκςυχγρονιςμοφ και τθσ άκρατθσ αςτικοποίθςθσ, θ ςταδιακι απϊλεια του ιδιαίτερου πολυπολιτιςμικοφ χαρακτιρα τθσ πόλθσ και τθσ ιςτορικισ τθσ ταυτότθτασ μζςω τθσ καταςτροωισ των μνθμείων τθσ και του κτθριακοφ τθσ αποκζματοσ. Σκωμανικά μνθμεία τθσ πόλθσ Πζςα από τισ περιγραωζσ των περιθγθτϊν αλλά και από ωωτογραωικό υλικό που ςϊηεται από τα τζλθ του 19 ου και τισ αρχζσ του 20 ου αι θ Ξομοτθνι δίνει τθν εντφπωςθ μίασ πολυπολιτιςμικισ, πολυεκνικισ και εφρωςτθσ οικονομικά πόλθσ, με ζντονα ανατολίτικα χαρακτθριςτικά και λαμπρά αρχιτεκτονιματα. Από το οκωμανικό τθσ παρελκόν αυτό που κυρίωσ διαςϊκθκε είναι κτιρια που 175 Kiel M., "The oldest monuments of Ottoman-Turkish architecture in the Balkans, the Imaret and Mosque of ghazi Evrenos in Gümülcine/Komotini, and the Khan of Evrenos Bey in Ilica/Loutra in Greek Thrace, ", in: Sanat Tarihi Yillığı - Kunsthistorische Forschungen XII, (Istanbul 1983), p Ξατςιμίγασ Ξ., «Υολεοδομικι και ιςτορικι εξζλιξθ τθσ Ξομοτθνισ», Υρακτικά Επιςτθμονικοφ Χυνεδρίου: Θ Ξομοτθνι και ο ευρφτεροσ χϊροσ, Ξομοτθνι 2006, ςελ Ξατςιμίγασ Ξ., ό.π., ςελ.212. αποτελοφςαν το κζντρο κρθςκευτικϊν βακουωικϊν ιδρυμάτων, ενϊ τα παρακείμενα ς αυτά κτιρια, εμπορικοφ ι κοςμικοφ χαρακτιρα, χάκθκαν ςτον βωμό τθσ ανοικοδόμθςθσ. Α+ Ξτιρια με εμπορικζσ δραςτθριότθτεσ i) Εμπορικζσ ςτοζσ/χάνια Από τισ εμπορικζσ ςτοζσ και τα χάνια που λειτουργοφςαν ςτθν πόλθ δυςτυχϊσ δεν ζχει διαςωκεί τίποτα. Σι αναωορζσ επίςθσ ς αυτά είναι πολφ γενικζσ και αποςπαςματικζσ, που μασ ςτεροφν οποιουδιποτε ςτοιχείου για τθν μορωι ι τθν κζςθ τουσ. Θ μόνθ πλθροωορία που διακζτουμε και που μπορεί να μεταωζρει το αζρα τθσ οκωμανικισ αγοράσ τθσ πόλθσ αωορά ςε ωωτογραωικό υλικό των λεγόμενων «Χκεπαςτϊν», τθσ ςτεγαςμζνθσ αγοράσ που υπιρχε πάνω από τον Ππουκλουτηά, ζωσ τισ αρχζσ του 20 ου αι. ii) Σμιμα τθσ παραδοςιακισ αγοράσ τθσ Κομοτθνισ Υρόκειται για μζροσ τθσ παραδοςιακισ αγοράσ τθσ πόλθσ (μεταξφ των οδϊν Σρωζωσ, Χυντάγματοσ, Ξρθτϊν, Ερμοφ, Ξανάρθ, Ξιλκίσ, Γραβιάσ, ενοωϊντοσ, Βενιηζλου και πλατείασ Θωαίςτου) που κθρφχτθκε από το ΩΥΥΣ ωσ ιςτορικόσ τόποσ 178. Χφμωωνα με το κείμενο τθσ κιρυξθσ, «ςτο τμιμα αυτό τθσ πόλθσ διατθρείται ζνασ μεγάλοσ αρικμόσ παραδοςιακϊν κτιςμάτων και μνθμείων (πτωχοκομείο Λμαρζτ, το Γενί Ψηαμί, ο Υφργοσ του Ωρολογίου και θ παραδοςιακι πλατεία Θφαίςτου, όπου είναι ςυγκεντρωμζνα τα εργαςτιρια του λευκοςιδιρου), τα οποία προςδίδουν ζναν ιδιαίτερο χαρακτιρα ςτθν αγορά που το περιβάλλει. Θ παραπάνω περιοχι αποτελεί αναπόςπαςτο κομμάτι του αςτικοφ ιςτοφ τθσ παλαιάσ αγοράσ τθσ Ξομοτθνισ και κατά ςυνζπεια είναι ςθμαντικι για τθν ιςτορικι μνιμθ των κατοίκων, τθν εξζλιξθ των παραδοςιακϊν επαγγελμάτων και τεχνϊν και τθν ιςτορία τθσ αρχιτεκτονικισ και πολεοδομικισ εξζλιξθσ τθσ πόλθσ». α) «Ψενεκετηίδικα» Αν και αποτελοφν τμιμα τθσ κθρυγμζνθσ ωσ ιςτορικοφ τόπου παραδοςιακισ αγοράσ τθσ Ξομοτθνισ, μποροφν να χαρακτθριςτοφν απόμόνα τουσ μνθμείο πολιτιςμοφ και ιςτορικισ μνιμθσ κακϊσ διατθροφν ωσ προσ τθν μορωι και τθν οργάνωςθ ςτοιχεία του πρόςωατου ιςτορικοφ παρλενκόντοσ τθσ πόλθσ. Σ δρόμοσ με τα 178 ΩΑ ΩΥΥΣ/ΔΛΟΑΥ/Γ/2880/51729/ ΦΕΞ 2059/Β/ Εικόνα 72 Οαϊκι αγορά ςτθν πλατεία τθσ Ξομοτθνισ. Βουλγαρικό Ψαχυδρομικό Δελτάριο 1910 (Υθγι: Υαπαςτρατισ Κ., 2010) Εικόνα 73 Ψο δθμαρχείο τθσ Ξομοτθνισ ςτθν πλατεία Βουλγαροκτόνου, ςθμερινι πλατεία Ειρινθσ, τθν δεκαετία του 1920 (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 74 Ψα «Ψενεκετηίδικα» ςτθν παραδοςιακι αγορά τθσ Ξομοτθνισ (Υθγι: προςωπικό αρχείο) 34

46 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι λευκοςιδθρουργεία εκτείνεται κατά μικοσ τθσ βόρειασ πλευρά του Γενί Ψηαμιοφ, και πρζπει να ταυτίηεται χωρικά με τα εργαςτιρια τθσ ςυντεχνίασ των λευκοςιδθρουργϊν τθσ όψιμθσ οκωμανοκρατίασ. Αποτελεί ςειρά, απόλυτα ςτοιχιςμζνων, μικρϊν, μονϊροωων και μονόχωρων καταςτθμάτων, απλισ καταςκευισ, που θ πρόςοψι τουσ, ανοιχτι ςε όλο τθσ το πλάτοσ προσ το κοινό, ζκλεινε με κεπζγκια. Β+ Βακουωικά κτιρια i) Σεμζνθ α) Εςκί Ψηαμί 179 Ψο Εςκί Ψηαμί τθσ Ξομοτθνισ βρίςκεται ςτο κζντρο τθσ πόλθσ, ςτθν παλιά αγορά, ςτθν διαςταφρωςθ των οδϊν Ξων/νου Υαλαιολόγου και Φιλικισ Εταιρείασ. Αποτελείται από δφο ευδιάκριτα μζρθ. Σ αρχικόσ πυρινασ του κτθρίου που αποδίδεται ςτθν εποχι του Γαηι Εβρενόσ είναι ζνα ςυμπαγζσ τετράγωνο διαςτάςεων 13,08μ, με ιδιαίτερα παχιζσ τοιχοποιίεσ, το οποίο ςτεγάηεται με χαμθλό κόλο που βαίνει ςτισ περιμετρικζσ τοιχοποιίεσ μζςω τεςςάρων πριςματικϊν τριγϊνων 180. Από τα αρχικά παράκυρα δεν ςϊηεται κανζνα 181 και θ τοιχοποιία ζχει καλυωκεί μ ζνα παχφ ςτρϊμα κονιάματοσ. Χφμωωνα με το Sâlmane του Edirne Vilâyeti (περιωζρεια Αδριανουπόλεωσ) του 1892/93 ςτο κτιριο εκτελζςτθκαν επιςκευαςτικζσ εργαςίεσ κατά το ζτοσ 1853/54. Χφμωωνα με τθν λαϊκι παράδοςθ, το Εςκί Ψηαμί ιταν αρχικά χριςτιανικόσ ναόσ που μετά τθν κατάκτθςθ μετατράπθκε ςε ιςλαμικό τζμενοσ. Ωςτόςο, όπωσ αναωζρει ο M. Kiel, θ καταςκευι του ίδιου του κτθρίου απορρίπτει μία τζτοια κεωρία. Σι επιςκευζσ του 1853/54 δεν ιταν οι πρϊτεσ επεμβάςεισ που ζγιναν ςτο μνθμείο. Σ Εβλιγιά Ψςελεμπί που επιςκζωκθκε τθν Ξομοτθνι ςτισ αρχζσ του 1668 είδε μία επιγραωι πάνω από τθν κφρια είςοδο του τεμζνουσ ςτθν οποία αναωερόταν ότι το κτιριο είχε επιςκευαςτεί μετά από τισ ηθμίεσ που προκάλεςε μία δυνατι νεροποντι. Είναι πολφ πικανό το τζμενοσ που είχε ιδρφςει ο Εβρενόσ 179 Kiel M., "The oldest monuments of Ottoman-Turkish architecture in the Balkans, the Imaret and Mosque of ghazi Evrenos in Gümülcine/Komotini, and the Khan of Evrenos Bey in Ilica/Loutra in Greek Thrace, ", in: Sanat Tarihi Yillığı - Kunsthistorische Forschungen XII, (Istanbul 1983), p Τπωσ παρατθρεί ο Kiel Π. (ό.π.), το ςφςτθμα μετάβαςθσ από τον κόλο ςτισ περιμετρικζσ τοιχοποιίεσ του κυρίωσ χϊρου προςευχισ κυμίηει το Hızır Bey Cami ςτο Kırklareli (1383/83). 181 Ψα παράκυρα διευρφνκθκαν κατά τισ μετατροπζσ και επιςκευαςτικζσ εργαςίεσ ςτισ οποίεσ υποβλικθκε το κτιριο τον 19ο αι. να ιταν ζνα μικρό μεςτηίτ, το οποίο κάπου ςτα μζςα του 16 ου άρχιςε να επεκτείνεται ϊςτε να μετατραπεί ςε κεντρικό τηαμί 182. Ψον 17 ο αι το Εςκί Ψηαμί ιταν το πιο πολυςφχναςτο τηαμί τθσ πόλθσ, κζντρο του βακουωιοφ των Εβρενόςογλου και τθσ κρθςκευτικισ ηωισ των μουςουλμάνων τθσ πόλθσ. Χτον άμεςο περίγυρό του βρίςκονταν τα υπόλοιπα κτιρια του ςυγκροτιματοσ, το ιμαρζτ, το χαμάμ, καταςτιματα και το καραβάν ςεράι, το οποίο αναωζρεται ςε defter του 1519, κα πρζπει να είχε χακεί πολφ πριν τον 17 ο αι 183. Ξατά τθ διάρκεια των επιςκευϊν του 1853 το τζμενοσ πιρε τθ ςθμερινι του μορωι. Θ ανάγκθ για μεγαλφτερο χϊρο προςευχισ ςε μια πόλθ που ςυνεχϊσ εξαπλωνόταν οδιγθςε ςε διεφρυνςθ του τεμζνουσ ςχεδόν ςτισ διπλάςιεσ διαςτάςεισ. Πζροσ των εργαςιϊν περιελάμβανε τθν κακαίρεςθ του παλιοφ προςτϊου και μζρουσ του τοίχου τθσ προςόψεωσ. Ππροςτά από το παλιό κτιριο προςτζκθκε μία ευρφχωρθ ξυλόπθκτθ αίκουςα, θ οποία διαιρείται εςωτερικά ςε τρία κλίτθ με δφο ςειρζσ λεπτοκαμωμζνων υποςτυλωμάτων ςτον άξονα τθσ kibla. Θ ςτζγαςθ γίνεται με επίπεδθ οροωι, αλλά ακριβϊσ μπροςτά από τθν είςοδο υψϊνεται ζνασ ξφλινοσ κόλοσ ωσ ανάμνθςθ του κόλου που παλιότερα κάλυπτε το κεντρικό τμιμα του προςτϊου πάνω από τθν κφρια είςοδο. Ψθ δεκαετία του 1910 οι Βοφλγαροι μετζτρεψαν το τζμενοσ ςε εκκλθςία και κατζςτρεψαν μζροσ του μιναρζ μζχρι το εξϊςτθ. Ξατά τθ διάρκεια τθσ «Λςλαμικισ Δθμοκρατίασ τθσ Ξομοτθνισ» (1913/4) καταςκευάςτθκε ο μιναρζσ που βλζπουμε ςιμερα, με τθ χορθγία ενόσ τοπικοφ άρχοντα, του Πιναρετηί Λςμαιλ Εωζντθ ( Minareci Ismail Efendi). Θ φπαρξθ δφο εξωςτϊν ςτον μιναρζ, που κατά τθ διάρκεια τθσ οκωμανοκρατίασ ςθματοδοτοφςε τον ςουλτανικό χαρακτιρα ενόσ τεμζνουσ, τόνιηε τον ανεξάρτθτο χαρακτιρα του κρατιδίου. Ψο τζμενοσ επιςτράωθκε ςτθν μουςουλμανικι μειονότθτα κατά το Ψο 2011 ολοκλθρϊκθκε θ εξωτερικι ανακαίνιςθ του Ψεμζνουσ 184. Χιμερα, το Εςκί Ψηαμί βρίςκεται ςε άριςτθ κατάςταςθ, και αποτελεί ζνα από τα εν λειτουργία τηαμιά τθσ πόλθσ που εξυπθρετοφν τισ ανάγκεσ τθσ μουςουλμανικισ τθσ κοινότθτασ. 182 Αυτό που ςτθν ξζνθ ορολογία αποδίδεται με τον όρο «Friday Mosque». Θ προςευχι τθσ Υαραςκευισ, που αποτελεί τθν κακαυτό ιερι μζρα του Λςλάμ, τελοφνταν μόνο ςτα μεγάλα, κεντρικά τηαμιά τθσ πόλθσ. 183 Kiel M., "The oldest monuments of Ottoman-Turkish architecture in the Balkans, the Imaret and Mosque of ghazi Evrenos in Gümülcine/Komotini, and the Khan of Evrenos Bey in Ilica/Loutra in Greek Thrace, ", in: Sanat Tarihi Yillığı - Kunsthistorische Forschungen XII, (Istanbul 1983), p Βικιπαιδεία-Ξομοτθνι. (http://el.wikipedia.org/wiki/%ce%9a%ce%bf%ce%bc%ce%bf%cf%84%ce%b7%ce %BD%CE%AE 24/10/2014) Εικόνα 75 Ψμιμα τθσ παραδοςιακισ αγοράσ ςτθν περιοχι του Γενί Ψηαμιοφ (Υθγι: Google Street Viewer) Εικόνα 76 Ψο Εςκί Ψηαμί τθ δεκαετία του 1960 (Υθγι: διαδίκτυο) Εικόνα 77 Εικόνα 78 Εςκί Ψηαμί. Εςωτερικό (Υθγι: προςωπικό αρχείο) (Υθγι: προςωπικό αρχείο) 35

47 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι β) Γενί Ψηαμί Ψο Γενί Ψηαμί (Yeni Camii), ζνα από τα εν ενεργεία τεμζνθ τθσ πόλθσ, βρίςκεται ςτο κζντρο τθσ Ξομοτθνισ ςτον ίδιο χϊρο με τθ Πουωτεία τθσ Φοδόπθσ. Χρονολογείται μεταξφ του και πριν το β μιςό του 17 ου αι. Ωσ terminus post quem και terminus ante quem 186 για τθν χρονολόγθςθ του μνθμείου χρθιμοποιοφνται και τα κεραμικά διακοςμθτικά πλακίδια τφπου Iiznik ςτο εςωτερικό του, που τοποκετοφνται ςτο β μιςό του 16 ου αι 187. Από τον Εβλιγιά Ψςελεμπί αντλοφμε τθν πλθροωορία ότι το τζμενοσ αποτελοφςε το κζντρο ενόσ εκτεταμζνου κουλιγιζ, το οποίο περιελάμβανε πρωτοβάκμιο ςχολείο και ιεροδιδαςκαλείο με μολυβδοςκζπαςτθ κολοδομία, κρινθ και ζνα διπλό χαμάμ 188. Χτο βακοφωι ανικε και ςειρά καταςτθμάτων μζςα ςτθν πόλθ. Για τον κτιτορα του τεμζνουσ αναωζρει μόνο ότι λεγόταν Αχμζτ και ότι ςχετικι επιγραωι με ζτοσ χρονολογίασ 1630/1 υπιρχε ςε παρακείμενθ ςτο τηαμί κρινθ που ςιμερα δεν ςϊηεται 189. Χτο Sâlmane του Edirne Vilâyeti (περιωζρεια Αδριανουπόλεωσ) του 1892/3 ωσ κτιτορασ του τηαμιοφ ωζρεται ο Εκμεκτςιηαντζ Αχμζτ Υαςάσ 190 (αρχζσ 17 ου αι). Σ αρχικόσ πυρινασ του κτθρίου, αποτελεί ζναν τετράγωνο κολοςκζπαςτο χϊρο διαςτάςεων 11,40x11, 40μ. ο οποίο ςτθν νότια και δυτικι πλευρά του περιβάλλεται από διϊροωθ επζκταςθ ςχιματοσ Γ (βιβλιοκικθ και διοίκθςθ μουωτείασ Ξομοτθνισ) του 19 ου αι με κακαρά νεοκλαςικά μορωολογικά ςτοιχεία. Ξατά μικοσ τθσ κφριασ όψθσ του τεμζνουσ κα πρζπει να υπιρχε προςτϊο. Ωςτόςο, επειδι θ πλευρά αυτι εντάχκθκε ςτο νεότερο διϊροωο πρόςκτιςμα, ζχει χακεί οποιοδιποτε ςτοιχείο κα βοθκοφςε ςτθν αποκατάςταςθ τθσ αρχικισ μορωισ του προςτϊου. Χτον ςτενό χϊρο ανάμεςα ςτο τζμενοσ και τθν κτθριακι επζκταςθ προβάλλει ο μιναρζσ. Ψο ςυγκρότθμα οριοκετείται με περίβολο, που επιτρζπει, ωςτόςο, τθν κζα προσ τον εςωτερικό αφλειο χϊρο. Θ πφλθ ειςόδου περιβάλλεται από οξυκόρυωο μαρμάρινο μνθμειακό πλαίςιο. Εκτόσ από τθν Πουωτεία Φοδόπθσ και τθν βιβλιοκικθ ςτον περίβολο του τεμζνουσ υπάρχουν χϊροι προετοιμαςίασ και αναμονισ των πιςτϊν, το μαυςωλείο τθσ Φατμά Χανοφμ, ςυηφγου του μεγάλου βεηίρθ Χαςάν Υαςά και νεκροταωείο προυχόντων, χορθγϊν, καδιδων κ.αλ. 191 Ξατά τα ζτθ ςτο κτιριο ζγιναν εργαςίεσ ανακαίνιςθσ. Χφμωωνα με τουσ μελετθτζσ, θ αρχιτεκτονικι του τεμζνουσ και τα επιμζρουσ ςτοιχεία του εςωτερικοφ του διακόςμου κινοφνται ςτο πλαίςο τθσ ςχολισ του Χινάν 192. Ψο τζμενοσ είναι κτιςμζνο κατά το ιςόδομο ςφςτθμα με καλά ςυναρμοςμζνουσ λίκουσ και χαρακτθρίηεται από λιτότθτα και ζλλειψθ κεραμοπλαςτικοφ ι ανάγλυωου διακόςμου. Αντίκετα, το εςωτερικό ξεχωρίηει για τον πλοφςιο ηωγραωικό του διάκοςμο που διατθρείται ςτο μεγαλφτερο μζροσ του ανζπαωοσ. Εςωτερικά, ςτισ τζςςερισ γωνίεσ ςτιριξθσ του κόλου ςχθματίηονται αχιβαδωτά λοωία. Χτθν δυτικι πλευρά υπάρχει γυναικωνίτθσ με χαμθλά διάτρθτα διαωράγματα και ξφλινο ταβάνι και λειτουργοφςε ωσ μαχωίλ 193 πάνω από τθν κεντρικι είςοδο. Σι επιωάνειεσ των τοίχων καταλιγουν ςε οξυκόρυωα τόξα ςτα οποία ανοίγονται τρεισ ωεγγίτεσ ςε τριγωνικι διάταξθ. Ψα παράκυρα του κάτω επιπζδου και οι ωεγγίτεσ του άνω διαςϊηουν το αρχικό τουσ ςχιμα, όχι όμωσ και τα αρχικά βιτρό 194. Ξοντά ςτο τζμενοσ βρίςκεται ο πφργοσ του ρολογιοφ που χάριςε ςτθν πόλθ ο ςουλτάνοσ Αμπντοφλ Χαμίτ Β το 1884/5, και που αποτελεί τοπόςθμο για τθν πόλθ τθσ Ξομοτθνισ. Εικόνα 80 Υανοραμικι άποψθ του Γενί Ψηαμιοφ (Υθγι: Διαδίκτυο) Εικόνα 81 Πιχράμπ (Υθγι: Διαδίκτυο) Εικόνα 82 Πινμπάρ (Υθγι: Διαδίκτυο) 185 «Gümülcine». The Encyclopedia of Islam. 12 Supplementary. Leiden: E. J. Brill ςς Τριο μετά το οποίο / Τριο πριν το οποίο. 187 Kiel M., Observations on the history of Northern Greece during the Turkish rule. The Turkish monuments of Komotini and Serres, BS 12(1971), p Σ Εβλιγιά Ψςελεμπί αναωερόμενοσ ςτα δφο λουτρά τθσ πόλθσ μνθμονεφει ωσ ιδρυτι του ενόσ τον ιδιοκτιτθ του «Γενί Ψηαμιοφ Αχμζτ Εωζντθ». Υρόκειται για το χαμάμ του Αχμζντ Υαςά που τμιμα του ςϊηεται εγκιβωτιςμζνο ςε καταςτιματα του εμπορικοφ κζντρου τθσ Ξομοτθνισ. 189 Ξατά τον Kiel Π. θ κρινθ ζωερε επιγραωι με το όνομα Χατηι Πεχμζτ και τθ χρονολογία 1812 (1226 ε.ε.).(ςτο: Kiel Π., Observations on the history of Northern Greece during the Turkish rule. The Turkish monuments of Komotini and Serres, BS 12(1971), p. 423). 190 Γραμματζασ ι Ωπουργόσ Σικονομικϊν επί Χουλτάνων Αχμζτ Α ( ) και Σςμάν Β ( ), ιδρυτισ πλικουσ τεμενϊν και κοινωωελϊν ιδρυμάτων ςτθν Ξεντρικι και Δυτικι Κράκθ. Δουκατά Χ., «Γενί Ψηαμί», Θ Σκωμανικι Αρχιτεκτονικι ςτθν Ελλάδα, Ππροφςκαρθ Ε. (επιμ.), ΩΥΥΣ-ΔΒΠΠ, Εκδ. Οιβάνθ ΣΕ. 2008, ςελ Εικόνα 79 Υφργοσ ωρολογίου (Υθγι: προςωπικό αρχείο) 191 Δουκατά Χ., ό.π. ςελ Δουκατά Χ., ό.π.ςελ Εξζδρα ςτο εςωτερικό τεμζνοσ που χρθςίμευε ωσ χϊροσ προςευχισ του μουεηίνθ ι άλλων ςθμαινόντων προςϊπων. 194 Δουκατά Χ., ό.π. Εικόνα 83 Υερίβολοσ και νεότερθ πτζρυγα του Γενί Ψηαμιοφ (Υθγι: google street viewer) 36

48 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι γ) Λμαρζτ του Γαηι Εβρενόσ Χτον 14ο ανάγεται και το Iμαρζτ - ιμαρζτ τηαμί του Γαηι Εβρενόσ. Ψο ιμαρζτ και το γειτονικό του Εςκί Ψηαμί ανικαν πικανότατα ςτο ίδιο βακουωικό ςυγκρότθμα (κουλιγιζ) του μεγάλου οκωμανοφ ςτρατθλάτθ 195. Ξαι τα δφο κτιρια είναι κτιςμζνα ex novo ζξω από τον οχυρωματικό περίβολο του βυηαντινοφ κάςτρου των Ξουμουτηθνϊν 196 και κατά μικοσ τθσ ανατολικισ πλευράσ του. Βρίςκονται, δθλαδι, πικανότατα κατά μικοσ κάποιασ οδοφ που οδθγοφςε ςτθν βυηαντινι πόλθ τθσ Ξομοτθνισ 197. Ψο μνθμείο ςυγκαταλζγεται ςτα παλαιότερα οκωμανικά μνθμεία τθσ Κράκθσ και ςχετίηεται με τθν επζκταςθ και επικράτθςθ των Σκωμανϊν ςτθν περιοχι ( ) 198. Θ ταφτιςι του με το ιμαρζτ που ανζγειρε ςτθν Ξομοτθνι ο Γαηι Εβρενόσ επιβεβαιϊνεται από όλουσ ςχεδόν τουσ χρονικογράωουσ και τουσ γεωγράωουσ (Mehmed Aşık, Evliya Katib Çelebi, Badi Efendi) 199. πολλοφσ ερευνθτζσ χρθςίμευε ωσ «ιερό» ι χϊροσ προςευχισ 200. Από τθν εςωτερικι διακόςμθςθ του χϊρου δεν ζχει διαςωκεί ςχεδόν τίποτα, παρά τα πριςματικά τρίγωνα ςτα οποία βαίνει ο τροφλοσ. Θ φπαρξθ του ανοίγματοσ ςτθν βόρεια όψθ του κτθρίου ζχει προβλθματίςει και ταυτόχρονα διχάςει του μελετθτζσ του. Ξατά μερικοφσ το άνοιγμα αυτό δικαιολογείται με τθν φπαρξθ προςτϊου 201, άγνωςτθσ ςιμερα μορωισ, το οποίο ςε κάποια ιςτορικι ωάςθ του κτθρίου καταςτράωθκε. Ξατά άλλουσ, όπωσ οι Ππακιρτηισ Χ. φδασ Υ. 202 θ φπαρξθ προςτϊου κεωρείται απίκανθ. Ωςτόςο, ςτο άρκρο του ο M. Kiel αναωζρει 203 ότι το 1972 που γινόταν ζρευνα ςτο κτιριο, παλιοί τεχνίτεσ του μετζωεραν πωσ κυμοφνται μία τρουλαία καταςκευι, χωρίσ όμωσ να μποροφν να δϊςουν περιςςότερεσ λεπτομζρειεσ για τθ μορωι τθσ. Υεραιτζρω ζρευνεσ και διερευνθτικζσ τομζσ ςτον περιβάλλοντα χϊρο του μνθμείου ίςωσ αποδϊςουν περιςςότερεσ πλθροωορίεσ ςχετικά με τθν αρχικι του μορωι. Εικόνα 84 Ψο Λμαρζτ το 1985 με τισ εγκαταςτάςεισ του ςτακμοφ θλεκτρικισ ενζργειασ και παγοποιείου (Υθγι: διαδίκτυο) Ψο μνθμείο, ωσ προσ τθν διάρκρωςθ των χϊρων του, ακολουκεί τα πρότυπα των οκωμανικϊν τεμενϊν ςχιματοσ ανεςτραμμζνου Ψ (τφπου ηαβιγιζ). Αποτελείται από ζνα κεντρικό κολοςκζπαςτο χϊρο και δφο πλευρικοφσ χϊρουσ οι οποίοι επικοινωνοφν με τον κεντρικό χϊρο προςευχισ μζςω μνθμειακϊν κυρωμάτων. Σ κεντρικόσ χϊροσ είναι ανοιχτόσ ςτθ βόρεια πλευρά με δυο πλατιζσ παραςτάδεσ που ςτθρίηουν ψθλό θμικυκλικό τόξο που ορίηει το άνοιγμα. Χτο μζςον του νοτίου τοίχου του προεξζχει καμαροςκζπαςτοσ χϊροσ που επιςτζωεται με οξυκόρυωο τόξο διπλισ καμπυλότθτασ, που κατά 195 Σ Εβρενόσ κλθροδότθςε ςτο ιμαρζτ μεγάλθ βακουωικι περιουςία για ν αντεπεξζλκει ςτα ζξοδά του. Ψμιμα τθσ αποτελεί θ πεδινι ζκταςθ ωσ τθν αιγαιακι παραλία ςτα νότια τθσ Ξομοτθνισ, κοντά ςτο χωριό Μμεροσ, το οποίο κατά τουσ οκωμανικοφσ χρόνουσ ονομαηόταν Λμαρζτ, ονομαςία που χρθςιμοποιοφν ακόμθ οι ντόπιοι. Σ ωιλανκρωπικόσ χαρακτιρασ του ιδρφματοσ μαρτυρείται μζχρι και τισ αρχζσ του 20ου αι. κακϊσ διανζμονταν εκεί ςυςςίτια. Εγχάρακτθ επιγραωι με ςλαβικοφ χαρακτιρεσ που βρζκθκε ςτο υπζρκυρο ειςόδου ςτον ανατολικό χϊρο επιβεβαιϊνει τθν δθμιουργία παρεκκλθςίου του Αγίου Βορζωσ το 1877 από τουσ Φϊςουσ ι κατ άλλουσ τθν παρουςία των Βουλγάρων ςτθν πόλθ ςτισ αρχζσ του 20ου αι. 196 Πικρό ωυλάκιο ςτθν περιωζρεια τθσ Ποςυνόπολθσ, διοικθτικό και ςτρατιωτικό κζντρο τθσ περιοχισ και ςτακμό των αυτοκρατορικϊν ςτρατευμάτων πάνω ςτθ βαςικι οδικι αρτθρία από Ξωνςταντινοφπολθ προσ Δφςθ. 197 Ππακιρτηισ Χ. και φδασ Υ., «Λμαρζτ, Ξομοτθνι», Ξοςμικι Πεςαιωνικι Αρχιτεκτονικι ςτα Βαλκάνια και θ διατιρθςι τθσ, Χυλλογικό ζργο, Χατηθτρφωωνοσ Ε. και Durčid S. (επιμ.), University Studio Press 1999, ςελ Δαδάκθ Χ., Λμαρζτ (http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id= /10/2014) 199 Kiel M., "The oldest monuments of Ottoman-Turkish architecture in the Balkans, the Imaret and Mosque of ghazi Evrenos in Gümülcine/Komotini, and the Khan of Evrenos Bey in Ilica/Loutra in Greek Thrace, ", in: Sanat Tarihi Yillığı - Kunsthistorische Forschungen XII, (Istanbul 1983), p Σι δφο πλευρικοί χϊροι του μνθμείου είναι κολοςκζπαςτοι, μ ελαωρϊσ επιμικθ κάτοψθ, και εςωτερικά είναι εξοπλιςμζνοι με τηάκια 204, που οι καπνοδόχοι τουσ εξζχουν των τροφλων τθσ ςτζγθσ. Χτον κατά μικοσ άξονά τουσ προεξζχουν των τοιχοποιιϊν αβακείσ κόγχεσ, ίδιου πλάτουσ με τισ πλευρικζσ τουσ τοιχοποιίεσ, που εξωτερικά καταλιγουν ςε αετωματικι απόλθξθ, θ κορυωι τθσ οποίασ βρίςκεται ςτο επίπεδο τθσ βάςθσ του πολυγωνικοφ τυμπάνου του κόλου τουσ. Ξάτω από τισ αετωματικζσ απολιξεισ ςχθματίηεται οξυκόρυωο ανακουωιςτικό τόξο που ςτο εξωρράχιό του ωζρει οδοντωτι διακοςμθτικι ταινία. Εςωτερικά, τα λοωία ςτιριξθσ του κόλου ωζρουν το ςφνθκεσ ιςλαμικό διακοςμθτικό μοτίβο των τριγωνικϊν και πριςματικϊν πτυχϊςεων. Σ εγκάρςιοσ τοίχοσ που διαχωρίηει τον κεντρικό χϊρο από το δυτικό πλευρικό δωμάτιο διατθρείται ακζραιοσ. Ψο ιμαρζτ του Γαηι Εβρενόσ είναι κτιςμζνο με αμελζσ, αλλά ςυμπαγζσ, πλινκοπερίκλειςτο ςφςτθμα τοιχοποιίασ, ιςχυροφσ γωνιόλικουσ και παρεμβαλλόμενεσ ηϊνεσ αμιγοφσ οπτοπλινκοδομισ Δουκατά Χ., «Λμαρζτ», Θ Σκωμανικι Αρχιτεκτονικι ςτθν Ελλάδα, Ππροφςκαρθ Ε. (επιμ.), ΩΥΥΣ-ΔΒΠΠ, Εκδ. Οιβάνθ ΣΕ. 2008, ςελ Ωποςτθρικτισ τθσ άποψθσ αυτισ είναι ο ολλανδόσ οκωμανολόγοσ M. Kiel. 202 Ππακιρτηισ Χ. και φδασ Υ., ό.π., ςελ Kiel M., ό.π., ςελ Δαδάκθ Χ., «Λμαρζτ» (http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id= /10/2014) 205 Ψο μεγάλο μζγεκοσ των οπτόπλινκων, εκ. μικοσ και 4,5-5 εκ. πάχοσ, ςυναινοφν ςε μία πρϊιμθ χρονολόγθςθ του κτθρίου. Εικόνα 85 Λμαρζτ, ΒΑ γωνία (Υθγι: ΩΥΥΣ)12 Εικόνα 86 Λμαρζτ από τθν πλευρά τθσ οδοφ ενοωϊντοσ (Υθγι: διαδίκτυο)13 37

49 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι Σι τρεισ κόλοι του καλφπτονται εξωτερικά με κεραμίδια βυηαντινοφ τφπου, όμοια μ αυτά του Εςκί Ψηαμιοφ, που πατάνε ςτισ περιμετρικζσ τοιχοποιίεσ με τθν παρεμβολι διπλοφ οδοντωτοφ γείςου. Σ χϊροσ ωωτίηεται εςωτερικά με μικρά οξυκόρυωα ανοίγματα ςτισ πλευρικζσ τοιχοποιίεσ των βοθκθτικϊν διαμεριςμάτων και δφο ςειρζσ παρακφρων ςτον τοίχο κίμπλε, απζναντι από τθν κεντρικι είςοδο του χϊρου προςευχισ. Ψα εςωτερικά επιχρίςματα του κτθρίου ωζρουν πλικοσ χαραγμάτων, 206 τα γνωςτά ακιδογραωιματα που ςυναντϊνται και ςε πολλοφσ βυηαντινοφσ ναοφσ, με ςφμβολα, πρόςωπα, κτιρια, ιςτιοωόρα, που λειτουργοφςαν ωσ τάματα και παρακλιςεισ υπζρ προςταςίασ. Ψο κτιριο του ιμαρζτ υπζςτθ αρκετζσ μετατροπζσ κατά τθ διάρκεια τθσ ιςτορικισ του πορείασ. Ξατά τθ διάρκεια τθσ βουλγαρικισ κατοχισ ςτα τζλθ του 19ου αι. το ανατολικό διαμζριςμα μετατράπθκε ςε παρεκκλιςιο τιμϊμενο ςτο όνομα του Αγίου Βόριδοσ, όπωσ προκφπτει από εγχάρακτθ επιγραωι με ςλαβικοφσ χαρακτιρεσ, θ οποία αποκαλφωκθκε ςτο τόξο του υπερκφρου τθσ ειςόδου του. Ψο 1923, μετά τθν ζνωςθ τθσ Κράκθσ με το Ρζο Ελλθνικό Ξράτοσ, απαλλοτριϊκθκε από το δθμοτικό ςυμβοφλιο τθσ πόλθσ και μετατράπθκε ςε ςτακμό θλεκτρικισ ενζργειασ ζωσ και το Ψο ανατολικό τμιμα του κτθρίου προςαρτικθκε το 1924 ςε ςυγκρότθμα παγοποιείου. Ξατά τθν μετατροπι του ςε θλεκτρικό ςτακμό κακαιρζκθκε μία από τισ εςωτερικζσ τοιχοποιίεσ και το κτιριο καλφωκθκε με μθχανολογικζσ εγκαταςτάςεισ από ςκυρόδεμα και μεταλλικζσ πλάκεσ. Ψο ΡΑ τμιμα του κτθρίου κατζςτθ μι ορατό. Ψθν δεκαετία του 1950, κι ενϊ λειτουργοφςε ακόμθ ςαν θλεκτρικόσ ςτακμόσ, το κτιριο κθρφχκθκε ιςτορικό διατθρθτζο μνθμείο 208 «διότι ανικει εισ τθν Bυηαντινιν περίοδον και παρουςιάηει καλλιτεχνικόν ενδιαφζρον». Ψθ δεκαετία του 1970 αποωαςίςτθκε να κατεδαωιςτεί το κτιριο και να χτιςτεί ζνασ ςφγχρονοσ θλεκτρικόσ ςτακμόσ εκτόσ των ορίων τθσ πόλεωσ. Θ κατεδάωιςθ ευτυχϊσ δεν πραγματοποιικθκε μετά από παρζμβαςθ του Ελλθνικισ Αρχαιολογικισ Ωπθρεςίασ. Ψο 1972/3 το παλιό μθχανοςτάςιο απομακρφνκθκε και το κτιριο κακαρίςτθκε. ςυγχρθματοδότθςθ τθσ Πθτρόπολθσ Ξομοτθνισ και Παρϊνειασ 209. Σι εργαςίεσ περιελάμβαναν απομάκρυνςθ των προςκιςμάτων που αποδίδονταν ςτισ νεότερεσ και αςφμβατεσ με το μνθμείο χριςεισ του, αποκατάςταςθ των τοιχοποιιϊν ςτισ οποίεσ είχαν ανοιχτεί περάςματα, κεραπεία κακϊςεων και μερικι ανάκτθςθ των εξωτερικϊν τοιχοποιιϊν, αποκατάςταςθ των λίκινων πλαιςίων των κυρωμάτων, ανακεράμωςθ ςε ςθμεία που υπιρχε μεγάλθ ωκορά και ςυντιρθςθ των παλιϊν κονιαμάτων με τα ακιδογραωιματα 210. Από το 1999 ςτο ιμαρζτ ςτεγάηεται το Εκκλθςιαςτικό Πουςείο τθσ Πθτροπόλεωσ Παρωνείασ και Ξομοτθνισ. ii) Χαμάμ α) Χαμάμ του Αχμζτ Υαςά Τπωσ προαναωζρκθκε, από τα δφο χαμάμ που αναωζρονται ςτο Seyahatname του Ψοφρκου περιγθτι Εβλιγιά Ψςελεμπί ςϊηονται τμιματα μόνο του ενόσ, που ταυτίηεται με το βακουωικισ λειτουργίασ χαμάμ του Ekmekçizade Ahmed Paşa βρίςκονται ανατολικά του Ψηαμιοφ ςτθν πλατεία Ιωαιςτου και καταλαμβάνει ολόκλθρο οικοδομικό τετράγωνο. Θ περιοχι όπου βρίςκεται το χαμάμ είναι ιδιοκτθςία τθσ Πουωτείασ Ξομοτθνισ 211. Γ+ Ξτιρια ςχετιηόμενα με οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ i) Καπναποκικεσ Αν και ο ρόλοσ τθσ πόλθσ ωσ κζντρου παραγωγισ και επεξεργαςίασ καπϊν ζχει επιςκιαςτεί από τισ γειτονικζσ περιοχζσ τθσ άνκθσ και τθσ Γενιςζασ, ωςτόςο ςτο ιςτορικό κζντρο τθσ πόλθσ διαςϊηονται πολλά καπνομάγαηα, είτε ςε ερειπιϊδθ κατάςταςθ είτε αποδοςμζνα ςε άλλε χριςεισ. Σριςμζνα από τα βιομθχανικά αυτά ςυγκροτιματα, όπωσ θ καπναποκικθ ιδ. Λ. Ξαλδιριμτηι 212 ςτθν κεντρικι πλατεία τθσ Ξομοτθνισ και θ Ξαπναποκικθ επί τθσ οδοφ Υαρναςςοφ αρ. 8, ιδιοκτθςίασ ΨΕΕ Κράκθσ 213 ζχουν κθρυχκεί ωσ ιςτορικά διατθρθτζα κτιρια. Εικόνα 87 Σ κεντρικόσ ανοιχτόσ χϊροσ του Λμαρζτ (Υθγι: Yünanistan ve Batı Trakya'daki Osmanlı Eserleri) Εικόνα 88 Ψο μεςτηίτ ςτον χϊρο του Λμαρζτ (Υθγι: Yünanistan ve Batı Trakya'daki Osmanlı Eserleri) Εικόνα 89 Λμαρζτ - πφλθ ανατολικοφ διαμερίςματοσ επιγραωι ςτα κυριλλικά (Υθγι: Yünanistan ve Batı Trakya'daki Osmanlı Eserleri) Χτο κτιριο ζχουν εκτελεςτεί αναςτθλωτικζσ εργαςίεσ ςτα πλαίςια του «Ξοινοτικοφ Υλαιςίου Χτιριξθσ » με 206 Δουκατά Χ., «Λμαρζτ», Θ Σκωμανικι Αρχιτεκτονικι ςτθν Ελλάδα, Ππροφςκαρθ Ε. (επιμ.), ΩΥΥΣ-ΔΒΠΠ, Εκδ. Οιβάνθ ΣΕ. 2008, ςελ Δαδάκθ Χ., «Λμαρζτ» (http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id= /10/2014) 208 ΩΑ 9895/336/ ΦΕΞ 63/Β/ Θ πινακίδα του ζργου υπάρχει ακόμθ αναρτθμζνθ ςτθν καγκελόπορτα του περιβόλου του Λμαρζτ. 210 Υεριςςότερεσ λεπτομζρειεσ για τισ εκτελεςκείςεσ εργαςίεσ υπάρχουν ςτο: Ππακιρτηισ Χ., φδασ Υ., Δθμόςια κτιρια.λμαρζτ Ξομοτθνισ, Ξοςμικι Πεςαιωνικι Αρχιτεκτονικι, ςελ Πακροποφλου Δ., «Ψο ζργο τθσ 15θσ Εωορείασ Βυηαντινϊν Αρχαιοτιτων τα ζτθ 2006 και 2007», Ψο Αρχαιολογικό Ζργο ςτθν Πακεδονία και Κράκθ, ΩΥΥΣ - ΑΥΚ: Εκδόςεισ Ηιτθ 2010, ςελ ΩΑ ΩΥΥΣ/ΔΛΟΑΥ/Γ/2613/48058/ , ΦΕΞ 882/Β/ και ΩΑ ΩΥΥΣ/ΔΛΟΑΥ/Γ/203/17137/ , ΦΕΞ 420/Β/ ΩΑ ΩΥΥΣ/ΔΛΟΑΥ/Γ/4501/5594/ ΦΕΞ 112/Β/ Εικόνα 90 Ξαπναποκικθ Ξαλδιριμτηι (Υθγι: προςωπικό αρχείο) Εικόνα 91 Ξαπναποκικθ ςτο εμπορικό κζντρο (Υθγι: προςωπικό αρχείο) 38

50 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι Εικόνα 92 Θ παραδοςιακι Αγορά τθσ Ξομοτθνισ (Υθγι: προςωπικό αρχείο) 39

51 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι Γζωυρα Υολυάνκου Εικόνα 93 Γεωγραωικι κζςθ τθσ γζωυρασ του Υολυάνκου (Λάςμου) και θ ςχζςθ τθσ με το οδικό δίκτυο και τθν Ξομοτθνι (Υθγι: προςωπικό αρχείο) Εικόνα 94 Υανοραμικι άποψθ τθσ γζωυρασ (Υθγι: προςωπικό αρχείο) 40

52 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ: Ξομοτθνι Γζωυρα Υολυάνκου Δ+ Αρχιτεκτονικι εξυπθρζτθςθσ των δρόμων i) Γζφυρεσ α) Γζωυρα Υολυάνκου 214 Χτθν ευρφτερθ περιωζρεια τθσ Ξομοτθνισ ανικει ακόμθ ζνα ςθμαντικό μνθμείο τθσ όψιμθσ οκωμανοκρατίασ που ςχετίηεται άμεςα με τθ διακίνθςθ του εμπορίου και το χερςαίο οδικό δίκτυο τθσ περιοχισ. Υρόκειται για τθν τοξωτι γζωυρα του Υολφανκου (ι Λάςμου), ςτα όρια των νομϊν Φοδόπθσ και άνκθσ, που γεωφρωνε τισ δφο πλευρζσ τθσ κοιλάδασ του ποταμοφ Ξομψάτου κι επζτρεπε τθν επικοινωνία ανάμεςα ςτα δφο μεγάλα αςτικά κζντρα τθσ περιοχισ, τθν άνκθ και τθν Ξομοτθνι 215. Θ γζωυρα, γνωςτι ςτθν οκωμανικι εποχι ωσ Kemer Köprü 216, κεωρείται ωσ θ μεγαλφτερθ τθσ Κράκθσ και βρίςκεται ανάμεςα ςτα χωριά Μαςμοσ και Υολφανκοσ 217, εξοφ και το όνομά τθσ. Γραπτζσ πθγζσ που να μαρτυροφν τθν παρουςία τθσ, και να επιτρζπουν μία αςωαλι χρονολόγθςθ δεν υπάρχουν, με βάςθ, όμωσ, τθ μορωι και τισ καταςκευαςτικζσ τθσ λεπτομζρειεσ μπορεί ν αποδοκεί ςτον 17ο- 18ο αι 218. Υιςτεφεται, χωρίσ ωςτόςο να ζχει αποδειχκεί ακόμθ, ότι θ γζωυρα του Λάςμου κτίςτθκε πάνω ςε κεμζλια παλαιότερθσ που χρονολογείται από τα χρόνια τθσ Φωμαϊκισ Εγνατίασ οδοφ (2οσ π.χ. αιϊνασ), θ οποία περνοφςε από τθν Αναςταςιοφπολθ και ακολουκοφςε τθ διαδρομι του ςθμερινοφ αυτοκινθτόδρομου: Μαςμοσ-Υολφανκοσ-Αρίςβθ-Πάκρθ-Αλεξανδροφπολθ. 214 Ξόκκασ Ρ., Γζωυρα Λάςμου, Υθγι: ΛΥΕΨ-ΞΕΨΕΥ, Υεριωζρεια Ανατολικισ Πακεδονίασ-Κράκθσ. 215 Χτον ποταμό Ξομψάτο, ςυναντάμε και άλλεσ γζωυρεσ, που εντυπωςιάηουν με τθν αρχιτεκτονικι τουσ τελειότθτα. Ξοντά ςτισ Κζρμεσ βρίςκεται θ μεγάλθ γζωυρα τθσ Πζδουςασ και μία ακόμθ ςυνεχίηοντασ το χωματόδρομο προσ Ξοττάνθ. Χ το μονοπάτι προσ Ξοφνδουρο και Ψςαλαπετεινό μετά από πεηοπορία δφο ωρϊν ςυναντά κανείσ μία επιβλθτικι γζωυρα με μία κεντρικι αψίδα και μικρότερα τόξα ςτισ άκρεσ. Χτθν περιοχι Χατρϊν υπάρχουν τζςςερισ ακόμα γζωυρεσ: μία νεϊτερθ καταςκευι του 20 ου αι. λίγο ζξω από το χωριό, μία παλιά γζωυρα μζςα ςτισ Χάτρεσ, μία αρκετά ψθλι ςτο χωματόδρομο που οδθγεί προσ τον οικιςμό Ακραίοσ και μία μικρι ςτο δρόμο προσ το χωριό Ψζμενοσ. (ςτο: Ξόκκασ Ρ., «Γζωυρα Λάςμου», ΛΥΕΨ- ΞΕΨΕΥ Υεριωζρεια Ανατολικισ Πακεδονίασ-Κράκθσ 24/10/2014 ). 216 Πακροποφλου Δ., Διάλεξθ με κζμα «Κράκθσ τοπογραωικά. Ηϊντασ ανάμεςα ςε βυηαντινζσ πόλεισ και μνθμεία». Πορωωτικόσ Τμιλοσ Ξομοτθνισ, 15 Δεκεμβρίου Ξοντά ςτο Υολφανκο, δίπλα ςτο δρόμο Kομοτθνισ- άνκθσ μζςω Iάςμου, ςϊηεται μικρόσ ναόσ του 6 ου -10 ου αιϊνα, ενϊ ο βυηαντινόσ Υολφανκοσ, πόλθ-κάςτρο των χρόνων των Υαλαιολόγων (13οσ-14οσ αιϊνασ) βρίςκεται ςτο φψωμα πάνω από τθν ανατολικι όχκθ του ποταμοφ Ξομψάτου. 218 Δαδάκθ Χ., «Γζωυρα Υολυάνκου», Θ Σκωμανικι Αρχιτεκτονικι ςτθν Ελλάδα, Ππροφςκαρθ Ε. (επιμ.), ΩΥΥΣ-ΔΒΠΠ, Εκδ. Οιβάνθ ΣΕ. 2008, ςελ Υρόκειται για τρίτοξο λικόκτιςτο γεωφρι με κατεφκυνςθ από Δ->Α. Αποτελείται απο δφο μεςόβακρα κι από δφο ακρόβακρα που ανακρατοφν τα τρία τόξα, από τα οποία το μεςαίο, ελαωρϊσ υπερυψωμζνο, είναι και το μεγαλφτερο. Ζχει άνοιγμα 21,80μ και φψοσ 12μ. Ψο δυτικό του τόξο ζχει καταπζςει (λζγεται ότι ανατινάχκθκε ςτα χρόνια του εμωυλίου πολζμου) 219. Ψο ςυνολικό μικοσ του καταςτρϊματοσ όπωσ ςϊηεται ςιμερα είναι 62 μζτρα ενϊ μαηί με το τόξο που λείπει κα ξεπερνοφςε τα 70 μ. Ψο μεγάλο τόξο ζχει μικοσ 21,50 μ. και φψοσ μ. Ψα δφο ογκϊδθ μεςόβακρα διατρυπϊνται από ανακουωιςτικά ανοίγματα με επίπεδθ βάςθ και τοξωτι οροωι. Χτθ βάςθ των μεςόβακρων, από τθν πλευρά κατάβαςθσ του ποταμοφ, προςαρτικθκαν χαμθλοί αναλθμματικοί τοίχοι τριγωνικισ κάτοψθσ, για τθν μείωςθ των αςκοφμενων ςτθν βάςθ του οικοδομιματοσ πιζςεων λόγω τθσ ορμισ του νεροφ. Ακόμθ ζνα τζχναςμα που χρθςμιοποιικθκε για τθν μείωςθ των αντιςτάςεων ιταν θ τοποκζτθςθ των δφο μεςόβακρων ςτισ άκρεσ τθσ κοίτθσ του ποταμοφ, εκεί που θ ποςότθτα και θ ορμι του νεροφ μειϊνεται αιςκθτά. Ψα ακρόβακρα εδράηονται ςτα τοιχϊματα τθσ χαράδρασ. Υάνω ςτα τόξα διακρίνονται οπζσ που είχαν χρθςιμοποιθκεί για τθν καταςκευι του ξυλότυπου. Ψο γεωφρι είναι κτιςμζνο με μικροφσ θμιλαξευτοφσ ι άπεργουσ λίκουσ. Για το κατάςτρωμα τθσ γζωυρασ ζχουν χρθςιμοποιθκεί αργοί λίκοι. Ψο οδόςτρωμα του καταςτρϊματοσ ωζρει οδόντεσ κατά τακτά διαςτιματα, για καλφτερθ πρόςωυςθ και μείωςθ τθσ ολιςκθρότθτασ και κυμίηει τα καλντερίμια των μονοπατιϊν, με πλατειζσ επίπεδεσ πζτρεσ. Υρόςωατεσ καταςτροωζσ ςτο γεωφρι από χρυςοκιρεσ επιδιορκϊκθκαν τα τελευταία χρόνια (Σκτϊβριοσ 2000) από τθν Εωορεία Βυηαντινϊν Αρχαιοτιτων. Θ πρόςβαςθ ςτο γεωφρι γίνεται μζςω θμιορεινοφ περιπατθτικοφ μονοπατιοφ με υποτυπϊδθ ςιμανςθ, μζςα ς ζνα καταπράςςινο κι επιβλθτικό περιβάλλον. 219 Δαδάκθ Χτ., ό.π. Εικόνα 95 Άποψθ τθσ γζωυρασ (Υθγι: προςωπικό αρχείο) Εικόνα 96 Ζδραςθ τθσ γζωυρασ ςτθν πλαγιά και τριγωνικι αναλθμματικοί τοίχοι ςε μεςόβακρο (Υθγι: Yünanistan ve Batı Trakya'daki Osmanlı Eserleri) Εικόνα 97 Ψο κατάςτρωμα τθσ γζωυρασ (Υθγι: προςωπικό αρχείο) 41

53 ΜΕΡΟ Α ΔΛΑΧΦΣΡΛΞΘ ΑΡΑΟΩΧΘ:Γενιςζα ΓΕΝΙΕΑ Σι ιςτορικοί ςυμωωνοφν ότι θ Γενιςζα 220 ιδρφκθκε από τον Γαηι Εβρενόσ Ππζθ μετά τθν οριςτικι κατάλθψθ τθσ ευρφτερθσ περιοχισ τθσ άνκθσ από τουσ Σκωμανοφσ (1373/4), ίςωσ και μετά τθν κατάλθψθ των Χερρϊν (το 1383), και ςφντομα αποτζλεςε το κζντρο του ομϊνυμου καηά. Θ επιλογι τθσ κζςθσ για τθν ίδρυςθ του νεοςφςτατου οικιςμοφ δεν ωαίνεται να είναι τυχαία, κακϊσ βρίςκεται ςτο κζντρο μίασ εφωορθσ πεδιάδασ, κοντά ςτθν Εγνατία Σδό αλλά και ςτθ διαςταφρωςθ τοπικϊν οδικϊν αξόνων που οδθγοφςαν από το Υερικεϊριο ςτο Υολφςτυλο και ςτθν άνκθ. Θ κζςθ τθσ ςε κομβικό ςθμείο τθσ περιοχισ αποτελοφςε το ιδανικότερο ςθμείο για τθν ςυγκζντρωςθ των οικονομικϊν και διοικθτικϊν δραςτθριοτιτων και εξουςιϊν με ςτόχο τθν καλφτερθ εκμετάλλευςθ και τον αυςτθρότερο ζλεγχο τθσ πλουτοπαραγωγοφ περιοχισ και των διακινοφμενων προϊόντων μζςω των χερςαίων οδικϊν δικτφων. Ψο όνομα Γενιτηζ (Yenice) ςυναντάται και ς&epsilo