Τμήμα Οικονομικών Επιστημών. Διδακτορική Διατριβή

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Τμήμα Οικονομικών Επιστημών. Διδακτορική Διατριβή"

Transcript

1

2 Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Διδακτορική Διατριβή Ξένες Άμεσες Επενδύσεις, Διεθνοποίηση, Οικονομική Ανάπτυξη και Ανταγωνιστικότητα: Η Περίπτωση της Ελλάδας Αθανάσιος Φ. Καλογερέσης Επιβλέπων Καθηγητής: Λόης Λαμπριανίδης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Μακεδονίας Μέλη τριμελούς επιτροπής: Ηλίας Κατσίκας, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Μακεδονίας Χρήστος Πιτέλης, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Θεσσαλονίκη, Δεκέμβριος 2003

3 Για τους γονείς μου και την Κατερίνα

4

5 Κατάλογος περιεχομένων Ευρετήριο Πινάκων... vii Ευρετήριο Γραφημάτων... ix Κατάλογος Συντομογραφιών... xi Πρόλογος... xiii Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή Το αντικείμενο της διατριβής Τα ερευνητικά ερωτήματα Μεθοδολογία Το ζήτημα των δεδομένων Διάρθρωση...5 Κεφάλαιο 2. Παγκοσμιοποίηση Η νέα διεθνής πραγματικότητα Σύντομη ιστορική αναδρομή Τα πρώιμα στάδια Η Βιομηχανική Επανάσταση Η μεταπολεμική περίοδος Η Πολυεθνική Επιχείρηση Αρχαϊκές μορφές παραγωγής στο εξωτερικό Η ΠΕ έως τα τέλη του 19ου αιώνα Η περίοδος Η περίοδος του μεσοπολέμου ( ) Η μεταπολεμική περίοδος Η ΠΕ σήμερα...28 Κεφάλαιο 3. Ξένες Άμεσες Επενδύσεις: Το Θεωρητικό Πλαίσιο Οι πρώιμες προσεγγίσεις Stephen Hymer: Ο πρωτοπόρος Η θεωρία του κύκλου ζωής προϊόντος Οι σύγχρονες θεωρίες Η θεωρία της εσωτερίκευσης Η εκλεκτική προσέγγιση Η Ιαπωνική προσέγγιση Το Μονοπάτι Ανάπτυξης Επενδύσεων Πρόσφατες εξελίξεις στη θεωρία της ΠΕ: η θεωρία των πόρων Συμπεράσματα...76 Κεφάλαιο 4. Οι επιπτώσεις των ΞΑΕ στην οικονομία προέλευσης Το ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο ερμηνείας της σχέσης ΞΑΕ - ανάπτυξης Η προσέγγιση της ΔΕΔ Οι προσεγγίσεις των θεωρητικών της ανάπτυξης Μια προσπάθεια σύνθεσης...90

6 iv Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα 4.2. ΞΑΕ και ανταγωνιστικότητα Η εμπειρική διερεύνηση των επιπτώσεων των ΞΑΕ Επιπτώσεις των ΞΑΕ στην οικονομία προέλευσης: Εξαγωγές Επιπτώσεις των ΞΑΕ στην οικονομία προέλευσης: εγχώριες επενδύσεις Επιπτώσεις των ΞΑΕ στην οικονομία προέλευσης: απασχόληση Κεφάλαιο 5. Η Ελληνική οικονομία στα πλαίσια των νέων συνθηκών Συνοπτική αναδρομή των εξελίξεων της ελληνικής οικονομίας Οι πρόσφατες εξελίξεις στις ροές διεθνούς εμπορίου Ο επαναπροσανατολισμός του ελληνικού εξωτερικού εμπορίου Το ελληνικό ενδοκλαδικό εμπόριο ΞΑΕ και Ελλάδα Τα πρώτα στάδια: η περίοδος από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο Η μεταπολεμική περίοδος Ι: Η μεταπολεμική περίοδος ΙΙ: 1976 σήμερα Οι Ελληνικές ΞΑΕ Οι διαστάσεις του φαινομένου Η πρώτη περίοδος της διεθνοποίησης των ελληνικών επιχειρήσεων ( ) Η δεύτερη περίοδος της διεθνοποίησης των ελληνικών επιχειρήσεων (1998-σήμερα) Κεφάλαιο 6. Εμπειρική διερεύνηση της σχέσης ΞΑΕ Ανάπτυξης Στόχοι και μεθοδολογία της εμπειρικής έρευνας Το ΜΑΕ και ανάπτυξη Η διερεύνηση του ΜΑΕ με τη χρήση διαστρωματικών στοιχείων Η διερεύνηση του ΜΑΕ με τη χρήση χρονοσειρών Μία εναλλακτική προσπάθεια ανάλυσης της σχέσης ΞΑΕ ανάπτυξης: η περίπτωση της Ελλάδας Ανάλυση της σχέσης εισερχόμενων ΞΑΕ ανάπτυξης Ανάλυση της σχέσης εξερχόμενων ΞΑΕ ανάπτυξης Επιπτώσεις των εξερχόμενων ΞΑΕ: το επίπεδο της επιχείρησης Το δείγμα των επιχειρήσεων Η ερευνητική μεθοδολογία Συμπεράσματα Κεφάλαιο 7. Συμπεράσματα Η ερμηνεία των φαινομένων Η μέτρηση Οι ΞΑΕ και ΠΕ στον χρόνο και τον χώρο Ελλάδα: συμπόρευση και απόκλιση Οι επιπτώσεις της διεθνοποίησης Κεφάλαιο 8. Βιβλιογραφία...221

7 Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα v Κεφάλαιο 9. Παραρτήματα...237

8

9 Ευρετήριο Πινάκων 2.1 Λόγος εξαγωγών μεταποιημένων προϊόντων προς ΑΕΠ Λόγος περιουσιακών στοιχείων ΠΕ στο εξωτερικό προς παγκόσμιο ΑΕΠ (%) Λόγος εξαγωγών μεταποιημένων προϊόντων προς προστιθέμενη αξία μεταποίησης Εκτιμώμενο απόθεμα συσσωρευμένων ΞΑΕ κατά χώρα προέλευσης ( ) Εκτιμώμενο απόθεμα συσσωρευμένων ΞΑΕ κατά χώρα προορισμού ( ) Επιλεγμένοι δείκτες ΞΑΕ και διεθνούς παραγωγής ( ) Αποθέματα εξερχόμενων ΞΑΕ κατά χώρα / ευρύτερη περιοχή προέλευσης (δις. $ ΗΠΑ) Αριθμός μητρικών και θυγατρικών κατά χώρα ή/ και ευρύτερη γεωγραφική περιοχή (2002) Αποθέματα εξερχόμενων ΞΑΕ από αναπτυσσόμενες χώρες κατά χώρα / ευρύτερη περιοχή προέλευσης (δις. $ ΗΠΑ) Συμπληρωματικοί δείκτες αποθεμάτων εξερχόμενων ΞΑΕ Αποθέματα εισερχόμενων ΞΑΕ κατά χώρα / ευρύτερη περιοχή προορισμού (δις. $ ΗΠΑ) Αποθέματα εισερχόμενων ΞΑΕ σε αναπτυσσόμενες χώρες κατά χώρα / ευρύτερη περιοχή προορισμού (δις. $ ΗΠΑ) Συμπληρωματικοί δείκτες αποθεμάτων εισερχόμενων ΞΑΕ Αποθέματα εξερχόμενων ΞΑΕ επτά επιλεγμένων χωρών κατά χώρα προορισμού Κλαδική κατανομή ροών εισερχόμενων ΞΑΕ, Μ.Ο. περιόδου (δις. $ ΗΠΑ) Αποθέματα εισερχόμενων ΞΑΕ επτά επιλεγμένων χωρών κατά τομέα / κλάδο οικονομικής δραστηριότητας Αποθέματα εξερχόμενων ΞΑΕ επτά επιλεγμένων χωρών κατά τομέα / κλάδο οικονομικής δραστηριότητας Η ερμηνεία τύπων διεθνούς παραγωγής με τη χρήση της εκλεκτικής προσέγγισης Οι δέκα διψήφιοι κλάδοι με τους υψηλότερους δείκτες ΑΣΠ και οι δέκα με τους χαμηλότερους (1995) Η διαχρονική εξέλιξη του ελληνικού ΕΚΕ με επιλεγμένες χώρες και προϊόντα (δείκτες G-L τριτοβάθμιων κατηγοριών προϊόντων ) Ποσοστά ΕΚΕ στο συνολικό εμπόριο με επιλεγμένες χώρες σε δύο κλάδους (1998) Εισροή ξένων κεφαλαίων στην ελληνική οικονομία, (εκατομμύρια χρυσά γαλλικά φράγκα) Κλαδική κατανομή των συνολικών αποθεμάτων ξένων κεφαλαίων στην ελληνική οικονομία Εξέλιξη βασικών μεγεθών της μεταποίησης στην Ελλάδα

10 viii Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα 5.7 Ξένη βοήθεια στην Ελλάδα κατά το διάστημα Οκτωβρίου 1947 Δεκεμβρίου Σύνολο κινήσεως κεφαλαίων που πραγματοποιήθηκαν υπό το καθεστώς του Ν.Δ. 2687/53, Κλαδική διάρθρωση των επενδύσεων που υλοποιήθηκαν υπό το καθεστώς του Ν.Δ. 2687/53 ( ) Προέλευση των κεφαλαίων που επενδύθηκαν υπό το καθεστώς του Ν.Δ. 2687/53 ( ) Συνολικό επενδυμένο κεφάλαιο στη Βουλγαρία από τις ελληνικές επιχειρήσεις που ανταποκρίθηκαν στην έρευνα ($US ) Χαρακτηριστικές διαφορές μεταξύ πολυεθνικών και μη επιχειρήσεων (2001) Κλάδοι δραστηριοποίησης των μητρικών επιχειρήσεων του δείγματος (NACE) Βασικά χαρακτηριστικά των επιχειρήσεων του δείγματος Ελληνικές επενδύσεις κατά ευρύτερες γεωγραφικές ενότητες (1998) Ελληνικές επενδύσεις κατά ευρύτερες γεωγραφικές ενότητες (2003) Γεωγραφικός προσανατολισμός των ελληνικών ΠΕ σύμφωνα με το επίπεδο εξωστρέφειάς τους (αριθμό θυγατρικών) Έλεγχος ADF για την ύπαρξη μοναδιαίων ριζών στις μεταβλητές Κριτήρια για την επιλογή της υστέρησης του συστήματος Ο έλεγχος συνολοκλήρωσης Johansen Η εκτίμηση του υποδείγματος VEC Η αιτιότητα κατά Granger στο υπόδειγμα Αποτελέσματα των ελέγχων για την ύπαρξη μοναδιαίων ριζών Κριτήρια για την επιλογή της υστέρησης του υποδείγματος Ο έλεγχος συνολοκλήρωσης Η εκτίμηση του υποδείγματος VEC Αποτελέσματα παλινδρομήσεων στην αποδοτικότητα επενδυμένων κεφαλαίων Αποτέλεσμα παλινδρομήσεως του ποσοστού εξαγωγών επί του κύκλου εργασιών Αποτέλεσμα παλινδρομήσεως του ποσού των εξαγωγών Αποτελέσματα παλινδρόμησης στον αριθμό των επενδυτικών σχεδίων στο εξωτερικό Οι επιχειρήσεις που περιλήφθηκαν στην ανάλυση

11 Ευρετήριο Γραφημάτων 3.1 Ο κύκλος ζωής προϊόντος Στρατηγικές εσωτερίκευσης μίας μικρής καινοτόμου επιχείρησης Επιπτώσεις των ΞΑΕ σύμφωνα με την Ιαπωνική προσέγγιση Το Μονοπάτι Ανάπτυξης Επενδύσεων Μεταβολή ΑΕΠ Ελλάδος, (σταθερές τιμές 1995) Σύνθεση ελληνικών εξαγωγών Εξέλιξη του ΑΣΠ των 10 βασικών κλάδων της ελληνικής οικονομίας Κατανομή των συνολικών ελληνικών εξαγωγών σε ευρύτερες περιοχές ( ) Μεταβολή των ελληνικών εξαγωγών ( ), 1988= Ενδεικτική κλαδική κατανομή των εισερχόμενων ΞΑΕ κατά χώρα προέλευσης ( ) Ποσοστιαία συμμετοχή χωρών στις συνολικές εισερχόμενες επενδύσεις πέντε βασικών κλάδων Η εξέλιξη των εισερχόμενων ΞΑΕ ( ) Μεταβολή των κατά κεφαλήν εισερχόμενων ΞΑΕ στην Ελλάδα και οκτώ επιλεγμένες χώρες ( ) Μεταβολή των κατά κεφαλήν εισερχόμενων ΞΑΕ στην Ελλάδα και οκτώ επιλεγμένες χώρες ( ) Κατανομή των ελληνικών θυγατρικών (1996) Εξέλιξη του αριθμού και της μέσης απασχόλησης των ελληνικών θυγατρικών στη Βουλγαρία ( ) Η γεωγραφική εξάπλωση των θυγατρικών ελληνικών επιχειρήσεων το έτος Τα στάδια εξέλιξης της Επενδυτικής δραστηριότητας των επιχειρήσεων του δείγματος Κατανομή των ελληνικών θυγατρικών (1997) Η σχέση ΑΕΠ ΚΕΘ για τις ΗΠΑ ( ) Η σχέση ΑΕΠ ΚΕΘ για τη Μ. Βρετανία ( ) Η σχέση ΑΕΠ ΚΕΘ για τη Γερμανία ( ) Η σχέση ΑΕΠ ΚΕΘ για τη Γαλλία ( ) Η σχέση ΑΕΠ ΚΕΘ για την Ιαπωνία ( ) Η σχέση ΑΕΠ ΚΕΘ για την Πορτογαλία ( ) Η διαχρονική ( ) εξέλιξη των πέντε μεταβλητών Η εξέλιξη των μεταβλητών Τα διαγράμματα συναρτήσεων αντίδρασης ώθησης Η διαχρονική εξέλιξη των μεταβλητών Ο κύκλος ζωής προϊόντος του Vernon Η αλυσίδα αξίας του Porter Η προσέγγιση ΠΣΠ Η γεωγραφική εξάπλωση των θυγατρικών ελληνικών επιχειρήσεων το έτος Η γεωγραφική εξάπλωση των θυγατρικών ελληνικών επιχειρήσεων το έτος

12 x Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα 9.6 Η γεωγραφική εξάπλωση των θυγατρικών ελληνικών επιχειρήσεων το έτος

13 Κατάλογος Συντομογραφιών BFIA: Bulgarian Foreign Investment Agency ESP: Environment / Systems / Policy GATT: General Agreement on Tariffs and Trade GDP: Gross Domestic Product HIIT: Horizontal Intra-Industry Trade IB: International Business IDP: Investment Development Path IIT: Intra-Industry Trade ILO: International Labour Organisation IMF: International Monetary Fund ROA: Return on Assets ROE: Return on Equity UNCTAD: United Nations Conference on Trade and Development UNRRA: United Nations Relief and Rehabilitation Administration VIIT: Vertical Intra-Industry Trade ΑΕΠ: Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν ΑΣΠ: Αποκαλυμμένο Συγκριτικό Πλεονέκτημα ΓΣΔΕ Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου ΔΕΔ: Διεθνής Επιχειρηματική Δραστηριότητα ΔΕΔ: Διεθνής Επιχειρηματική Δραστηριότητα ΔΙΠΕΚ: Διαβαλκανικό και Παρευξείνιο Επιχειρηματικό Κέντρο ΔΝΤ: Διεθνές Νομισματικό Ταμείο Ε&Α: Έρευνα και Ανάπτυξη ΕΕ: Ευρωπαϊκή Ένωση ΕΚΕ: Ενδο-Κλαδικό Εμπόριο ΕΣΥΕ: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας ΕΤΕ: Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος ΚΕΘ: Καθαρή Επενδυτική Θέση ΚΕΚΕ: Κάθετο Ενδο-Κλαδικό Εμπόριο ΛΑΧ: Λιγότερο Αναπτυγμένες Χώρες ΜΑΕ: Μονοπάτι Ανάπτυξης Επενδύσεων ΝΒΧ: Νέες Βιομηχανοποιημένες Χώρες ΞΑΕ: Ξένες Άμεσες Επενδύσεις ΟΕΚΕ: Οριζόντιο Ενδο-Κλαδικό Εμπόριο ΟΟΣΑ: Οργανισμός για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη ΠΕ: Πολυεθνική Επιχείρηση ΠΣΠ: Περιβάλλον / Συστήματα / Πολιτική ΤτΕ: Τράπεζα της Ελλάδος ΣΕΒΕ: Σύνδεσμος Εξαγωγέων Β. Ελλάδος ΧΚΑΕ: Χώρες Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης

14

15 Πρόλογος Αφορμή για τη συγγραφή της παρούσας διατριβής υπήρξε η ενασχόλησή μου με τα ζητήματα της διεθνούς επενδυτικής δραστηριότητας των ελληνικών επιχειρήσεων στα πλαίσια της Ερευνητικής Μονάδας Περιφερειακής Ανάπτυξης και Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Πιο συγκεκριμένα, η άμεση ή έμμεση εμπλοκή μου σε δύο, τουλάχιστον, ερευνητικά προγράμματα σχετικά με τις ελληνικές Ξένες Άμεσες Επενδύσεις (ΞΑΕ) μου επέτρεψε να συνειδητοποιήσω την εντυπωσιακά περιορισμένη έκταση της σχετικής με το θέμα βιβλιογραφίας, στα πλαίσια της οποίας το ζήτημα των επιπτώσεων στην ελληνική οικονομία ήταν κάτι που ελάχιστα είχε απασχολήσει τους ερευνητές. Έτσι, είναι μάλλον προφανές ότι ο άνθρωπος που καθόρισε την εξέλιξη αυτής της διατριβής, όπως άλλωστε και την έως τώρα πορεία μου στον χώρο του Πανεπιστημίου και της έρευνας είναι ο Καθηγητής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Λόης Λαμπριανίδης. Ως επιβλέπων καθηγητής, στενός συνεργάτης, αλλά πάνω από όλα φίλος, ήταν ενεργά παρών σε όλες τις στιγμές, καλές και κακές, μετριάζοντας τις απογοητεύσεις (και τους ενθουσιασμούς), ενθαρρύνοντας στα αδιέξοδα και διαρκώς καθοδηγώντας με στον τελικό στόχο. Χωρίς τη συμβολή του, η παρούσα (αλλά και οποιαδήποτε άλλη) διατριβή δεν θα είχε πραγματοποιηθεί ποτέ. Τον ευχαριστώ εκ βαθέων, όχι μόνο για τη συμβολή του στη συγγραφή της διατριβής, αλλά κυρίως για την πίστη του στον άνθρωπο, στην οποία ελπίζω να φανώ αντάξιος. Θερμές ευχαριστίες οφείλω επίσης στα άλλα δύο μέλη της συμβουλευτικής επιτροπής. Τον Ηλία Κατσίκα, Αν. Καθηγητή στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, του οποίου ο ρεαλισμός, στα αρχικά κυρίως αλλά όχι μόνο στάδια της διατριβής, απομάκρυνε το ενδεχόμενο της άσκοπης περιπλάνησης στα αμέτρητα μονοπάτια της οικονομικής θεωρίας, συμβάλλοντας δραστικά στην αποτελεσματική εστίαση του θέματος, και τον Χρήστο Πιτέλη, Αν Καθηγητή στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο οποίος αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες πηγές έμπνευσης της θεωρητικής, αλλά πολύ περισσότερο της εμπειρικής ανάλυσης. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω τον Άκη Παναγιωτίδη, Lecturer στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Loughborough University και την Κατερίνα Κύρτσου, Λέκτορα στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας για τη βοήθειά τους στην οικονομετρική ανάλυση, καθώς επίσης και το προσωπικό της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, τις εταιρίες που ανταποκρίθηκαν στα ερωτηματολόγια και συμμετείχαν στις συνεντεύξεις και την Τράπεζα της Ελλάδος. Επίσης, ευχαριστώ θερμά τους Νίκο Βαρσακέλη, Αν. Καθηγητή στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του ΑΠΘ και Γιάννη Χατζηδημητρίου, Επίκουρο Καθηγητή στο Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου Μακεδονίας για τις εύστοχες και λεπτομερείς παρατηρήσεις τους στα τελικά προσχέδια της διατριβής. Ακόμη και αν κάποιες από τις παρατηρήσεις (των παραπάνω και αρκετών άλλων που ευγενικά βοήθησαν) δεν εντάχθηκαν τελικά στη διατριβή, αποτέλεσαν σημαντική τροφή για σκέψη και παρακαταθήκη για το μέλλον.

16 xiv Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα Καθώς η συγγραφή μίας διδακτορικής διατριβής θεωρείται (και σε σημαντικό βαθμό είναι) μία μοναχική διαδικασία, πέρα από την επιστημονική στήριξη (η οποία προήλθε κυρίως, αλλά όχι μόνο, από τους ανθρώπους που αναφέρθηκαν παραπάνω), εξίσου αν όχι περισσότερο σημαντική είναι και η ψυχολογική και συναισθηματική στήριξη. Έτσι, για άλλη μία φορά στάθηκα τυχερός να έχω στο πλάι μου πολλούς φίλους (τόσους που είναι δύσκολο να τους αναφέρω ονομαστικά) που έκαναν υπομονή στις παραξενιές και την αναγκαστική ασυνέπεια του υποψήφιου διδάκτορα και από την αρχή έως το τέλος με ενθάρρυναν. Καταρχάς, τους συναδέλφους στην ΕΜΠΑΠ, Αρτέμη Κουρτέση και Ιωάννα Μπέλλα, αλλά και του υπόλοιπους υποψήφιους διδάκτορες του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, η συμπόρευση με τους οποίους έκανε πολύ λιγότερο μοναχική την πορεία μου, αλλά και όλο το προσωπικό του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου, που την τελευταία δεκαετία έχει αποτελέσει τη δεύτερη οικογένειά μου. Επίσης τους φίλους στη Θεσσαλονίκη που με ανέχτηκαν, αλλά και τους παιδικούς μου φίλους στην Κέρκυρα που όσο και αν τους αμελώ, εξακολουθούν αδιαπραγμάτευτα να με αγαπάνε. Βέβαια, κανένα από τα έως σήμερα μικρά προσωπικά επιτεύγματα δεν θα μπορούσε να υλοποιηθεί χωρίς την έμπρακτη, υλική και συναισθηματική στήριξη της οικογένειάς μου, την οποία - παρά το γεγονός ότι ο Πατέρας μου φαντάζομαι δεν επιθυμεί ευχαριστίες - βαθιά ευγνωμονώ. Τέλος, επιθυμώ να ευχαριστήσω την Κατερίνα Κόλλια, η οποία, παρά το γεγονός ότι υπήρξε ο άνθρωπος που υπέστη τις περισσότερες αρνητικές συνέπειες (με ομολογουμένως απεριόριστη υπομονή) κατά τη διάρκεια των τελευταίων τεσσάρων ετών, με στήριξε όσο κανείς άλλος. Θεσσαλονίκη, 17 Δεκεμβρίου 2003.

17 Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή 1.1. Το αντικείμενο της διατριβής Ένας από τους όρους που κυριάρχησαν στον καθημερινό, αλλά και επιστημονικό λόγο κατά την τελευταία δεκαετία του 20 ου αιώνα είναι αναμφίβολα η παγκοσμιοποίηση. Η δυνατότητα ανταγωνισμού στο νέο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, οι ευκαιρίες, αλλά και οι απειλές (και όλα αυτά πολύ συχνά σε διαστάσεις πολύ μεγαλύτερες από τις πραγματικές) απέκτησαν έναν έντονο χαρακτήρα συμβολισμού για το τέλος της χιλιετίας και τις αρχές της επόμενης. Είναι ωστόσο σαφές ότι ο κόσμος μας έχει αλλάξει ριζικά και η αλλαγή γίνεται αισθητή από το χαμηλότερο έως το υψηλότερο επίπεδο ανάλυσης. Δεν έχουν περάσει περισσότερα από 20 χρόνια όταν μία κινηματογραφική ταινία που προβάλονταν στην Αμερική, έφθανε στις ελληνικές αίθουσες δύο χρόνια αργότερα και είναι αδύνατο να λησμονηθεί ο ενθουσιασμός που προκαλούσε η άφιξη κάποιου συγγενή από την εξωτική... Αγγλία, ιδίως όταν συνοδεύονταν από κάποιο δώρο (συνήθως κάποιο ζευγάρι αθλητικά παπούτσια τα οποία ποτέ δεν θα έφταναν στη μικρή ελληνική αγορά). Κοιτάζοντας πίσω, ο απλός παρατηρητής μένει έκπληκτος μπροστά στις αλλαγές που συντελέστηκαν σε μόλις 20 χρόνια. Σίγουρα, η παραπάνω ανάμνηση είναι προσωπική, εξίσου σίγουρα, όμως θα υπάρχει κάποια αντίστοιχη για κάθε αναγνώστη. Ο μεμονωμένος εργαζόμενος και καταναλωτής όλο και πιο συχνά αισθάνεται την εξάρτηση από τις νέες τεχνολογίες και τις απειλές και ευκαιρίες από την εύκολη μετακίνηση των οικονομικών δραστηριοτήτων. Όλο και περισσότερο αισθάνεται την ανασφάλεια από την έλευση μεταναστών από χώρες που βρίσκονται αρκετές εκατοντάδες ή χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, ενώ οι ετικέτες των προϊόντων που καταναλώνει πολύ συχνά προέρχονται από χώρες που δύσκολα θα μπορούσε να εντοπίσει στο χάρτη. Από την άλλη πλευρά, επιχειρήσεις, αλλά και ολόκληροι κλάδοι βρίσκονται κάτω από ολοένα αυξανόμενες ανταγωνιστικές πιέσεις οι οποίες μπορεί να προέρχονται από την άλλη άκρη της γης. Τέλος, τα συγκριτικά πλεονεκτήματα που είχαν κατά τη διάρκεια αρκετών αιώνων οικοδομηθεί από τις περισσότερες χώρες τίθενται υπό έντονη αμφισβήτηση Τα ερευνητικά ερωτήματα Η διατριβή επιχειρεί να κατανοήσει τους παράγοντες που κινητοποιούν τις διαδικασίες επέκτασης των επιχειρήσεων στο εξωτερικό, κυρίως μέσω των Ξένων Άμεσων Επενδύσεων (ΞΑΕ). Προς αυτόν τον σκοπό διαμορφώνεται ένα διττό ερευνητικό ερώτημα, που δεν είναι άλλο από το ποια είναι: (α) τα βασικά αίτια και (β) οι συνέπειες της διεθνοποίησης των επιχειρήσεων. Στα πλαίσια του παραπάνω επιχειρείται η διερεύνηση μίας σειράς ερωτημάτων που περιλαμβάνουν τις ιστορικές συνθήκες διαμόρφωσης του φαινομένου της Πολυεθνικής Επιχείρησης (ΠΕ) και των μορφών που αυτή προσλαμβάνει των

18 2 Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα θεωρητικών προσεγγίσεων που επιχειρούν την ερμηνεία τόσο της ΠΕ όσο και των ΞΑΕ. Τέλος, των επιπτώσεών των ΞΑΕ, τόσο στον φορέα της επένδυσης (δηλαδή την ΠΕ), όσο και στις οικονομίες υποδοχής και προέλευσης της. Η βιβλιογραφία που πραγματεύεται, είτε εμμέσως, είτε ως βασικό αντικείμενο έρευνας την ΠΕ και τις ΞΑΕ είναι ιδιαίτερα εκτεταμένη και προέρχεται από έναν μεγάλο αριθμό επιστημονικών πεδίων. Ωστόσο, όσον αφορά τη διερεύνηση των επιπτώσεων των ΞΑΕ, η συντριπτική πλειοψηφία των σχετικών συνεισφορών, είτε προέρχονται από τη θεωρία της Διεθνούς Επιχειρηματικής Δραστηριότητας (ΔΕΔ), είτε από τον ευρύτερο χώρο της οικονομικής επιστήμης (θεωρία της επιχείρησης, θεωρία διεθνούς εμπορίου κ.ά.), είτε, τέλος, από τη θεωρία της στρατηγικής των επιχειρήσεων έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό. Συγκεκριμένα, αφορούν κυρίως την ερμηνεία και αξιολόγηση των επιπτώσεων στις χώρες υποδοχής των ΞΑΕ. Το ζήτημα των επιπτώσεων των εκροών ΞΑΕ στην οικονομία προέλευσης και στην αποδοτικότητα των ίδιων των ΠΕ έχει απασχολήσει τη βιβλιογραφία πολύ λιγότερο. Κατά τη διάρκεια των προηγούμενων δεκαετιών (έως περίπου τα μέσα της δεκαετίας του 1980) η παραπάνω αντίφαση ήταν μάλλον αναμενόμενη. Η ιστορία ενός περίπου αιώνα ΞΑΕ με κύριο χαρακτηριστικό τις επενδύσεις λίγων αναπτυγμένων κρατών προς τις Λιγότερο Αναπτυγμένες Χώρες (ΛΑΧ) είχε ως αποτέλεσμα την επικέντρωση της έρευνας στον ρόλο αυτών των δραστηριοτήτων στην δημιουργία σχέσεων εξάρτησης των ΛΑΧ από τις αναπτυγμένες χώρες. Ωστόσο, από τη δεκαετία του 1980, αλλά κυρίως τη δεκαετία του 1990 το φαινόμενο των ΞΑΕ σταδιακά άλλαξε χαρακτήρα. Από τη μία πλευρά ο παραδοσιακός προσανατολισμός των ΞΑΕ στην εκμετάλλευση των πρώτων υλών των λιγότερο αναπτυγμένων χωρών και των παραδοσιακών βιομηχανικών κλάδων των αναπτυγμένων χωρών, μεταβάλλεται, με τις ΠΕ να στρέφονται κυρίως σε τεχνολογικά προηγμένους κλάδους και ιδίως υπηρεσίες (Ozawa, 1992; UN, 1995). Από την άλλη πλευρά, όλο και περισσότερες χώρες εντάσσονται στον διεθνή καταμερισμό των ΞΑΕ, τόσο ως εισαγωγείς, όσο και ως εξαγωγείς ΞΑΕ. Επιπλέον, το συμβατικό σχήμα κατά το οποίο η χώρα προέλευσης της ΞΑΕ είναι πιο αναπτυγμένη από τη χώρα υποδοχής αρχίζει να καταρρίπτεται. Οι δύο παραπάνω εξελίξεις συνεπάγονται ότι οι συνέπειες των εξερχόμενων ΞΑΕ αποκτούν μεγαλύτερο ενδιαφέρον, αφενός γιατί αφορούν περισσότερες χώρες, και αφετέρου γιατί μπορούν πλέον να θεωρούνται αμφίδρομες. Για τους παραπάνω λόγους η διατριβή επικεντρώνεται στη μελέτη των επιπτώσεων των εξερχόμενων ΞΑΕ στις οικονομίες προέλευσής τους. Επιπλέον, στα πλαίσια των μεταβολών που αναφέρθηκαν παραπάνω, τα ζητήματα των επιπτώσεων στην οικονομία προέλευσης αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ελληνική περίπτωση. Έτσι, επιδιώκεται η διερεύνηση των παρακάτω ερευνητικών ερωτημάτων: - Ποιες είναι οι κύριες μορφές με τις οποίες εμφανίζεται η διεθνοποίηση των ελληνικών επιχειρήσεων; - Ποιες είναι οι πραγματικές διαστάσεις του φαινομένου; Η διεθνής βιβλιογραφία, πιθανώς λόγω του πολύ μεγάλου αριθμού μικρών ελληνικών

19 Εισαγωγή 3 επενδύσεων, τείνει να υποεκτιμήσει την ελληνική παρουσία 1. Αυτή η υποεκτίμηση είναι σε μεγάλο βαθμό κατανοητή, λόγω της συχνά άτυπης μορφής του μεγάλου αριθμού των ελληνικών επιχειρήσεων. - Πως διαμορφώθηκε ιστορικά και γεωγραφικά η εξωστρέφεια των ελληνικών επιχειρήσεων, - Ποιοι είναι οι τρόποι εκδήλωσης αυτής της εξωστρέφειας (εμπόριο, ΞΑΕ) - Ποια είναι οι επιπτώσεις στην αποδοτικότητα των από την ίδρυση θυγατρικών στο εξωτερικό. Τα παραπάνω ερωτήματα επικεντρώνονται στο επίπεδο της επιχείρησης. Ωστόσο, η διατριβή εξετάζει και τις επιπτώσεις στο επίπεδο της συνολικής οικονομίας. Συγκεκριμένα επιχειρείται η διερεύνηση των επιπτώσεων της διεθνοποίησης στην ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας μέσω: - Της εξακρίβωσης της θέσης της Ελλάδας στο Μονοπάτι Ανάπτυξης των Επενδύσεων (investment development path). - αν η εντονότερη συμμετοχή της Ελλάδας στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα έχει επιπτώσεις στην παραγωγική δομή της χώρας και τη σύνθεση των εξαγωγών. - ένα από τα προβλήματα που θα επιδιωχθεί να απαντηθούν είναι αν η εξαγωγική δραστηριότητα ή σε ένα επόμενο στάδιο οι ΞΑΕ οδηγούν σε αύξηση της παραγωγικότητας, ή αν τελικά οι επιτυχημένες στην εσωτερική αγορά επιχειρήσεις είναι αυτές που γίνονται επιτυχημένοι εξαγωγείς. Στην Ελλάδα τείνει τα τελευταία έτη το πρώτο να γίνει σλόγκαν (κυρίως για πολιτική χρήση), ενώ στη διεθνή βιβλιογραφία δεν εμφανίζεται η σχέση ως στατιστικά σημαντική 1.3. Μεθοδολογία Προκειμένου να απαντηθούν τα παραπάνω ερωτήματα σχεδιάστηκε και εκτελέστηκε μία αρκετά σύνθετη ερευνητική μεθοδολογία που περιελάμβανε: Επισκόπηση δευτερογενών πηγών. Όπως φαίνεται από τη βιβλιογραφία πραγματοποιήθηκε μία αρκετά εκτενής επισκόπηση της διεθνούς και ελληνικής βιβλιογραφίας. Επίσης πραγματοποιήθηκε μία πολύ μεγάλης έκτασης συλλογή δευτερογενών στατιστικών στοιχείων τα οποία χρησιμοποιήθηκαν στην εμπειρική διερεύνηση των ερωτημάτων. 1 Αυτή η υποεκτίμηση είναι πολύ συχνά ιδιαίτερα εμφανής. Για παράδειγμα η βάση δεδομένων Bocconi (1997) εντόπισε 10 ελληνικές επενδύσεις από ένα σύνολο θυγατρικών σε 12 ΧΚΑΕ κατά την περίοδο Ενώ μπορεί να υποστηριχθεί ότι η μελέτη βασίστηκε σε σχετικά μεγάλες επενδύσεις που επηρεάζουν τον εκσυγχρονισμό και τη μετάβαση των βιομηχανικών και χρηματοοικονομικών κλάδων της περιοχής της ΚΑΕ, δε μπορεί να ειπωθεί εύκολα το ίδιο και για την έγκυρη έκδοση της ΕΕ EU Direct Investment Yearbook στο οποίο η Ελλάδα μαζί με την Ιρλανδία είναι οι μόνες χώρες μέλη της ΕΕ για τις οποίες δεν υπάρχουν στοιχεία. Επιπλέον, πρέπει να αναφερθεί ότι για πρώτη φορά το 2003 γίνεται συγκεκριμένη αναφορά στην ελληνική επενδυτική δραστηριότητα στο εξωτερικό από την ετήσια έκδοση World Investment Report της UNCTAD.

20 4 Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα Έρευνα πεδίου. Περά το γεγονός ότι αρχικά δεν είχε προβλεφθεί η διενέργεια έρευνας πεδίου, τα απογοητευτικά συμπεράσματα της πρώτης φάσης συλλογής δευτερογενών στοιχείων μετέβαλαν τα αρχικά σχέδια. Αποφασίστηκε η ταχυδρομική αποστολή ενός αρκετά σύντομου ερωτηματολογίου (Παράρτημα V) σε όλες τις επιχειρήσεις που είχαν ήδη περιληφθεί στο δείγμα (βλ. Πίνακας 9.1). Συνολικά απεστάλησαν 302 ερωτηματολόγια, ενώ η διαδικασία πραγματοποιήθηκε ξανά, τη δεύτερη φορά μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (το οποίο αποδείχθηκε αρκετά πιο αποτελεσματικό). Ωστόσο, τα ποσοστά απαντήσεων δεν υπερέβησαν το 10%, που αν και για τα ελληνικά δεδομένα μπορεί να θεωρηθεί αρκετά ικανοποιητικό μέγεθος, δεν επέτρεπε την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Έτσι, συνεχίστηκε η προσπάθεια συλλογής δευτερογενών στοιχείων, στα οποία τελικά στηρίχθηκε το εμπειρικό μέρος. Τα δεδομένα των ερωτηματολογίων απλά συμπλήρωσαν τα όποια κενά Το ζήτημα των δεδομένων Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της ανάλυσης του φαινομένου των ΞΑΕ γενικότερα (είτε δηλαδή αφορά εισερχόμενες, είτε εξερχόμενες ροές και πολύ περισσότερο όπως θα δούμε παρακάτω αποθέματα) είναι η γενική απουσία ή ο αποσπασματικός χαρακτήρας των αντίστοιχων δευτερογενών στοιχείων. Η καθύλην αρμόδια υπηρεσία για την καταγραφή των ΞΑΕ στην Ελλάδα είναι η Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ). Δηλαδή, η ΤτΕ είναι ο φορέας που έχει την ευθύνη της παροχής σε όλους τους σχετικούς διεθνείς οργανισμούς των πληροφοριών σχετικά με τις ελληνικές ΞΑΕ (τόσο τις εισερχόμενες, όσο και τις εξερχόμενες). Δυστυχώς, έως το 1999 (έτος κατά το οποίο πραγματοποιήθηκε η πρώτη προσπάθεια έρευνας συλλογής στοιχείων από τις ίδιες τις επιχειρήσεις), ο χαρακτήρας των πληροφοριών σχετικά με τις ΞΑΕ που η Τράπεζα δημοσίευε, φαίνεται ότι απείχε σημαντικά από τα πραγματικά μεγέθη. Ωστόσο, ακόμη και μετά το 1999, η κατάσταση δεν βελτιώθηκε δραματικά, καθώς η ΤτΕ δεν έχει κανέναν τρόπο να επιβάλλει την ανταπόκριση των επιχειρήσεων στα ερωτηματολόγιά της. Οι επιχειρήσεις απλά αρνούνται να απαντήσουν, παρά το γεγονός ότι προβλέπονται με αρκετή σαφήνεια κυρώσεις, οι οποίες, κατά τα φαινόμενα, δεν επιβάλλονται. Ωστόσο, προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι πριν από δύο δεκαετίες η κατάσταση ήταν πολύ καλύτερη. Αν και αυτό αφορά μόνο τις εισερχόμενες ΞΑΕ, όπως φαίνεται στο κεφ , το γεγονός ότι η πλειοψηφία των ΞΑΕ εισέρχονταν μέσω του Ν.Δ. 2687/53, υπάρχουν ιδιαίτερα αναλυτικά στοιχεία για την περίοδο από το 1953 έως περίπου και το Δυστυχώς, όσον αφορά τα πρόσφατα (και πολύ μεγαλύτερου ενδιαφέροντος) στοιχεία η εικόνα είναι απολύτως απογοητευτική. Έτσι, μόνο ένα πολύ μικρό μέρος των δεδομένων προήλθε από την καθύλην αρμόδια υπηρεσία, και συγκεκριμένα, οι συνολικές εισροές και εκροές για την περίοδο Όπως φαίνεται στις σχετικές ενότητες (κεφ , και 6.4.1) η εξεύρεση των δεδομένων υπήρξε μία εξαιρετικά επίπονη, χρονοβόρα και δαπανηρή διαδικασία. Συγκεκριμένα, χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία από έντυπες πηγές (ετήσιες εκθέσεις επιχειρήσεων, έντυποι οδηγοί της ICAP

21 Εισαγωγή 5 και εκδόσεις της ΕΣΥΕ), από ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων (IMF, UNCTAD, ILO και ICAP), από αναζήτηση του διαδικτύου, από έρευνα πεδίου, καθώς και από προηγούμενες έρευνες της Ερευνητικής Μονάδας Περιφερειακής Ανάπτυξης και Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας Διάρθρωση Η διατριβή ξεκινάει με μία περιγραφή του ευρύτερου ιστορικού πλαισίου που επέτρεψε τη διαμόρφωση του φαινομένου των ΞΑΕ και της ΠΕ (Κεφάλαιο 2). Συγκεκριμένα, το κεφάλαιο χωρίζεται σε δύο μέρη: Το πρώτο μέρος αναλύει τις μεταβολές του ευρύτερου κοινωνικοπολιτικού και οικονομικού περιβάλλοντος με ιδιαίτερη έμφαση στη διαμόρφωση (από την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης έως σήμερα) των παραγόντων εκείνων που οδήγησαν στο σημερινό παγκοσμιοποιημένο οικονομικό περιβάλλον. Το δεύτερο μέρος του κεφαλαίου επικεντρώνεται στην ιστορική εξέλιξη και τη διαμόρφωση των φαινομένων των ΞΑΕ και της ΠΕ. Στη συνέχεια (Κεφάλαιο 3) περιγράφονται και σχολιάζονται κριτικά οι κυριότερες θεωρητικές προσεγγίσεις που επιχειρούν να ερμηνεύσουν τόσο τις ΞΑΕ, όσο και τις ΠΕ. Στο Κεφάλαιο 4 περιγράφεται η βιβλιογραφία (τόσο θεωρητική όσο και εμπειρική) που πραγματεύεται από τη μία πλευρά, τις επιπτώσεις των εισερχόμενων και εξερχόμενων ΞΑΕ στις οικονομίες υποδοχής και προέλευσης (με σαφή έμφαση στις επιπτώσεις των εξερχόμενων ΞΑΕ στις οικονομίες προέλευσης), όσο και των επιπτώσεων των ΞΑΕ στην αποδοτικότητα των επιχειρήσεων, δηλαδή των ΠΕ. Η ελληνική περίπτωση, δηλαδή η περιγραφή της διαμόρφωσης της θέσης της Ελλάδας στο διεθνή καταμερισμό τών ΞΑΕ αναλύεται στο Κεφάλαιο 5. Συγκεκριμένα, εξετάζεται η ιστορική διαμόρφωση των εισροών ΞΑΕ και των επιπτώσεων τους στις διάφορες περιόδους ανάπτυξης του ελληνικού κράτους, αλλά και το, σχετικά πολύ πιο πρόσφατο, φαινόμενο των ελληνικών εξερχόμενων ΞΑΕ. Το Κεφάλαιο 6, βασιζόμενο στο υπόβαθρο των δύο προηγούμενων κεφαλαίων αποτελεί μία από τις πρώτες προσπάθειες εμπειρικής διερεύνησης των επιπτώσεων των ΞΑΕ στην ελληνική οικονομία, αλλά και στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς των ελληνικών ΠΕ. Τέλος, τα βασικά ευρήματα και συμπεράσματα περιλαμβάνονται στο Κεφάλαιο 7.

22

23 Κεφάλαιο 2. Παγκοσμιοποίηση 2.1. Η νέα διεθνής πραγματικότητα Κατά τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας οι περίοδοι κατά τις οποίες οι οικονομικές σχέσεις μεταξύ των διαφορετικών πολιτειακών οντοτήτων ήταν ανύπαρκτες είναι πάρα πολύ λίγες και μάλλον αποτελούν την εξαίρεση. Η παγκόσμια οικονομία ποτέ δεν ήταν πραγματικά κατατμημένη ή αυστηρά περιορισμένη ανάμεσα στα διάφορα κράτη. Από την άλλη πλευρά, η παγκόσμια οικονομία ή μέρη της δεν ήταν ποτέ απολύτως ολοκληρωμένη. Φαίνεται ότι ακόμη και οι μεγάλες αυτοκρατορίες του 19ου αιώνα, οι οποίες από πολλές απόψεις ήταν οι πρόγονοι των περιφερειακών ζωνών ελευθέρου εμπορίου, καθώς και οι τόποι γέννησης των πρώτων πολυεθνικών επιχειρήσεων, δεν ήταν ποτέ πραγματικά ενοποιημένες. Το γεγονός ότι οι ενώσεις αυτού του είδους είχαν επιβληθεί μέσω στρατιωτικής ισχύος και ουσιαστικά λειτουργούσαν για την ικανοποίηση των αναγκών των αποικιοκρατικών δυνάμεων ήταν μάλλον και η αιτία που τις οδήγησε σε - πολύ συχνά εκρηκτική - αποσύνθεση. Ωστόσο, γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1970 φαίνεται ότι η ήδη διεθνοποιημένη παγκόσμια οικονομία και κοινωνία (ή οι απανταχού οικονομίες και κοινωνίες) άρχισε να περνάει σε ένα ποιοτικά διαφορετικό στάδιο, αυτό της παγκοσμιοποίησης. Παρότι υπάρχουν συγγραφείς που υποστηρίζουν ότι η περίοδος που διανύουμε δεν είναι η πρώτη περίοδος παγκοσμιοποίησης (Williamson, 1998), υπάρχουν δύο βασικές διαφορές μεταξύ της τρέχουσας και των αντίστοιχων παλαιότερων περιόδων. Η πρώτη αφορά την έκταση του φαινομένου, καθώς στην προηγούμενη περίοδο παγκοσμιοποίησης ( ) οι χώρες που συμμετείχαν και εμμέσως ή αμέσως επηρεάζονταν, περιορίζονταν σε γενικές γραμμές στη ζώνη του Ατλαντικού. Η δεύτερη βασική διαφορά αφορά την ένταση, ή αλλιώς τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του φαινομένου και είναι μάλλον η ουσιαστική ειδοποιός διαφορά. Το σημαντικότερο με άλλα λόγια χαρακτηριστικό της περιόδου που διανύουμε είναι η έντονη δομική αλληλεξάρτηση της συντριπτικής πλειοψηφίας των οικονομιών, κάτι που δεν ίσχυε στην προηγούμενη περίοδο. Τι είναι λοιπόν η παγκοσμιοποίηση; Παρότι η ύπαρξη του φαινομένου δε φαίνεται να αμφισβητείται πλέον, δεν υπάρχει μία συγκροτημένη θεωρία (Amin & Thrift, 1994), παρά μόνο προσπάθειες ορισμού του φαινομένου. Ένας από τους πιο ενδιαφέροντες ορισμούς είναι και ο παρακάτω, που δόθηκε από τον McGrew (1992): «Η παγκοσμιοποίηση σήμερα αναφέρεται στην αφθονία των δεσμών και διασυνδέσεων μεταξύ των κρατών και των κοινωνιών που αποτελούν το παγκόσμιο σύστημα. Περιγράφει τη διαδικασία μέσω της οποίας γεγονότα, αποφάσεις και δραστηριότητες από τη μία πλευρά του κόσμου έχουν σημαντικές συνέπειες για άτομα και κοινότητες σε πολύ μακρινά σημεία του κόσμου. Η παγκοσμιοποίηση χαρακτηρίζεται από δύο διαφορετικά φαινόμενα: έκταση (εξάπλωση) και ένταση (εμβάθυνση). Από τη μία πλευρά, καθορίζει μία κατηγορία διαδικασιών που αφορούν το μεγαλύτερο μέρος της υδρογείου ή λειτουργούν παγκόσμια. Έτσι το φαινόμενο

24 8 Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα έχει μια χωρική διάσταση. Από την άλλη πλευρά υπονοεί μία εντατικοποίηση των επιπέδων αλληλεπίδρασης, αλληλοσύνδεσης και αλληλεξάρτησης μεταξύ των κρατών και κοινωνιών που αποτελούν την παγκόσμια κοινότητα. Έτσι, παράλληλα με την εξάπλωση υπάρχει και μία εμβάθυνση των παγκόσμιων διαδικασιών.» Η διαφορά λοιπόν της παγκοσμιοποίησης με τις προηγούμενες περιόδους εντοπίζεται κυρίως σε δύο σημεία. Το πρώτο έχει να κάνει με την έκταση, ή με άλλα λόγια τον αριθμό των χωρών που πλέον εμπλέκονται. Η περίοδος που διανύουμε είναι η πρώτη κατά την οποία σχεδόν καμία χώρα δε βρίσκεται εκτός του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος 2. Το δεύτερο σημείο που διαφοροποιεί τη σημερινή περίοδο είναι η ένταση των σχέσεων. Όπως θα δούμε και στη συνέχεια, κατά τις προηγούμενες περιόδους, η κύρια μορφή διεθνών συναλλαγών ήταν αυτή της αγοράς η οποία βέβαια εξακολουθεί να υφίσταται, ωστόσο σε προηγούμενες μορφές διεθνοποίησης αποτελούσε το κυρίαρχο στοιχείο. Πρόκειται δηλαδή για μία επιφανειακή μορφή παγκοσμιοποίησης. Σε μία ολοκληρωμένη μορφή παγκοσμιοποίησης, αντίθετα, μία τυπική παγκοσμιοποιημένη οικονομική οντότητα 3 συναλλάσσεται ταυτόχρονα με έναν πολύ μεγάλο αριθμό άλλων οικονομικών οντοτήτων σε όλον τον κόσμο, στα πλαίσια ενός ευρύτατου δικτύου αλυσίδων προσθήκης αξίας, με ποικίλες μορφές οικονομικών συναλλαγών, ενώ όλες αυτές οι συναλλαγές συντονίζονται πλήρως για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων της οντότητας Σύντομη ιστορική αναδρομή Η παγκόσμια οικονομία ποτέ δεν ήταν πραγματικά κατατμημένη, ή αυστηρά ορισμένη και περιορισμένη ανάμεσα στα διάφορα κράτη. Ωστόσο, φαίνεται ότι ακόμη και οι μεγάλες αυτοκρατορίες που άκμασαν μεταξύ του 15 ου και 19ου αιώνα, οι οποίες από πολλές απόψεις ήταν οι πρόγονοι των περιφερειακών ζωνών ελευθέρου εμπορίου, δεν ήταν ποτέ πραγματικά ενοποιημένες. Παρόλα αυτά, κατά τη διάρκεια της μακράς αυτής περιόδου δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις εκείνες που επέτρεψαν να φτάσουμε στη σημερινή κατάσταση Τα πρώιμα στάδια Η περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας μπορεί να εντοπιστεί η πρώτη σημαντική αλλαγή είναι η εκατονταετία μεταξύ 1450 και 1560, ο μεγάλος 16 ος αιώνας σύμφωνα με τον Wallerstein (1979). Η σημαντικότερη αιτία για τη ριζική αυτή αλλαγή ήταν μια τεχνική επανάσταση και συγκεκριμένα η δημιουργία πλοίων ικανών για υπερατλαντικά ταξίδια που επέτρεψαν την ανακάλυψη και την ένταξη στο παγκόσμιο 2 Ακόμη και ο αριθμός των χωρών που εκούσια βρίσκονται εκτός του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος είναι κατά την τρέχουσα περίοδο εξαιρετικά μικρός. 3 Η οποία μπορεί να είναι ιδιωτική ή δημόσια επιχείρηση ή οργανισμός, ή ακόμη και το κράτος.

25 Παγκοσμιοποίηση 9 οικονομικό σύστημα (που τότε περιορίζονταν ουσιαστικά στην Ευρώπη) όλων των ηπείρων 4. Ακόμη και πριν από την περίοδο αυτή δεν μπορούμε να μιλάμε για τελείως αυτόνομες οικονομικές οντότητες, καθώς σε πολλές περιόδους της ανθρώπινης ιστορίας δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις που επέτρεπαν την άρση της απομόνωσης. Αρκετές φορές δημιουργήθηκαν αυτοκρατορίες οι οποίες κάλυπταν το μεγαλύτερο ή απλά ένα πολύ μεγάλο μέρος του γνωστού σε αυτές κόσμου 5. Ωστόσο, το εμπόριο που πραγματοποιούνταν έως εκείνη την περίοδο λόγω της έλλειψης των απαραίτητων τεχνικών μέσων πραγματοποιούνταν με δύο βασικούς τρόπους. Ο πρώτος ήταν το τοπικό εμπόριο που πραγματοποιούνταν μεταξύ των πόλεων και της ενδοχώρας τους και αφορούσε κατά κύριο λόγο τα είδη πρώτης ανάγκης. Ο δεύτερος τρόπος ήταν το εμπόριο μεγάλων αποστάσεων που αφορούσε είδη πολυτελείας (κυρίως μεταξωτά υφάσματα και μπαχαρικά). Αν και συνέδεε όλον τον τότε γνωστό κόσμο, η έκτασή του ήταν πολύ περιορισμένη καθώς αφορούσε ένα πολύ μικρό τμήμα του συνολικού πληθυσμού. Η περίοδος που αρχίζει περίπου με την άλωση της Κωνσταντινούπολης θα γεννήσει και τις πρώτες ναυτικές δυνάμεις η ανάπτυξη των οποίων θα κινηθεί σταδιακά από την κεντρική ανατολική Μεσόγειο (όπου κυριαρχούσε η Οθωμανική αυτοκρατορία μαζί με έναν αριθμό ιταλικών πόλεων-κρατών, κυρίως Βενετία και Γένοβα) προς τη Δυτική Μεσόγειο με την Ισπανία να υποκαθιστά τις Ιταλικές πόλεις. Περί τα μέσα του 17 ου αιώνα η ναυτική ισχύς και η οικονομική κυριαρχία είχε περάσει σε έναν μικρό αριθμό χωρών της Βορειο-Δυτικής Ευρώπης και είχε αρχίσει να σχηματίζεται ο πρώτος διεθνής καταμερισμός της εργασίας (η οριστική μορφή του οποίου θα ξεκαθάριζε σύντομα) χωρίζοντας τον κόσμο σε τρία μέρη, τον πυρήνα, που αποτελούνταν από τις χώρες της ΒΔ Ευρώπης, την ημι-περιφέρεια, που κάλυπτε το μεγαλύτερο μέρος της υπόλοιπης Ευρώπης και την περιφέρεια, τον υπόλοιπο δηλαδή κόσμο 6. Στην περίοδο αυτή εντοπίζονται και οι ιδεολογικές και τεχνικές βάσεις της σημερινής περιόδου. Στο ιδεολογικό και πολιτικό-πολιτειακό επίπεδο οι δύο σημαντικότερες εξελίξεις ήταν η ανάδυση του εθνικού κράτους και σε ένα δεύτερο βαθμό η επικράτηση της προτεσταντικής ηθικής έναντι του καθολικισμού στη ΒΔ Ευρώπη 7. Η 4 Εκτός της Ανταρκτικής που ανακαλύφθηκε αρκετά αργότερα, ενώ η εκμετάλλευσή της σύντομα απαγορεύτηκε. 5 Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η ρωμαϊκή αυτοκρατορία, ωστόσο εξίσου σημαντική ήταν και η αυτοκρατορία των Χαν στην Ασία, αλλά και των Ίνκας που έλεγχαν ολόκληρη τη Νότια Αμερική, έως την έλευση των πρώτων Ισπανών εποίκων. 6 Σχετικά με την αντιμετώπιση της παγκόσμιας οικονομίας ως σύστημα ήδη από τον 16 ο αιώνα έχουν εκφραστεί αμφιβολίες, τόσο όσον αφορά τη συστημική ανάλυση, όσο και για τη συμβολή του εμπορίου με την περιφέρεια στην οικονομική ανάπτυξη της Ευρώπης. Σχετική και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η συζήτηση μεταξύ των Wallerstein (1983) και O Brien (1983) γύρω από τους ορισμούς της περιφέρειας και των σχέσεων της με τον πυρήνα. 7 Η σύνδεση των διαφόρων εκδοχών του Προτεσταντισμού (μεταξύ αυτών κυρίως αυτή του Καλβινισμού) με την ανάπτυξη του καπιταλισμού οφείλεται στο Γερμανό κοινωνιολόγο Max Weber ( ). Σύμφωνα με τον τελευταίο, ο Καλβινισμός μέσω του δόγματος του προδεδικασμένου πέτυχε την αλλαγή της στάσης των κοινωνιών της Β. Ευρώπης απέναντι στην εργασία δίνοντάς της μία ηθική διάσταση, εκ διαμέτρου αντίθετη με την τότε

26 10 Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα δημιουργία των πρώτων αστικών τάξεων που οι παραπάνω εξελίξεις επέτρεψαν οδήγησε τον κόσμο στην τεχνική επανάσταση που άλλαξε οριστικά και αμετάκλητα τη μορφή του, τη βιομηχανική επανάσταση Η Βιομηχανική Επανάσταση Ο όρος βιομηχανική επανάσταση (revolution industrielle) χρησιμοποιήθηκε αρχικά στη Γαλλία στις αρχές του 19 ου αιώνα με σκοπό να καταδείξει τη σημασία της σημαντικής εκμηχάνισης της γαλλικής παραγωγής που λάμβανε χώρα εκείνη την περίοδο και σε αντιδιαστολή με την επανάσταση του Όσον αφορά τον ορισμό του φαινομένου, μετά από 100 και πλέον έτη ιστορικής ανάλυσης, δεν έχουν απομείνει πολλά σημεία διαφορών. Οι περισσότεροι από τους αναλυτές συμφωνούν ότι η χρησιμοποίηση μηχανικών μέσων στην παραγωγή ορισμένων προϊόντων (στην αρχή του βαμβακιού) είχε ως αποτέλεσμα τη ριζική μεταβολή του τρόπου παραγωγής σε όλους τους κλάδους, την αύξηση του κατά κεφαλήν εισοδήματος και την κατακόρυφη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού. Είναι ωστόσο εξαιρετικά διδακτικές για τη σημερινή συζήτηση περί παγκοσμιοποίησης (πρέπει να σημειωθεί ότι η βιομηχανική επανάσταση επέφερε πολύ σημαντικότερες μεταβολές από αυτές που εκτιμάται ότι θα επιφέρει η παγκοσμιοποίηση) οι διαφοροποιήσεις των αναλυτών σε επιμέρους στοιχεία της βιομηχανικής επανάστασης. Πρώτον, ο ίδιος ο όρος επανάσταση. Παρότι σε ένα πρώτο επίπεδο και σε όλες τις περιπτώσεις σημαίνει έντονη αλλαγή, φαίνεται ότι υπάρχει μια υποκατάσταση μεταξύ ταχύτητας και βάθους. Έτσι, ο όρος χρησιμοποιείται με την ίδια ευκολία για την επανάσταση του 1821 και την γαλλική επανάσταση, όσο και για την εμπορική επανάσταση του μεσαίωνα, την επιστημονική επανάσταση του 16 ου αιώνα. Έτσι, παρότι οι πρώτοι αναλυτές έκαναν λόγο για απότομη αλλαγή, φαίνεται ότι πλέον είναι κοινώς αποδεκτό ότι στην περίπτωση της βιομηχανικής επανάστασης η έμφαση ήταν στο βάθος 9 (Landes, 1998). Σε ένα δεύτερο επίπεδο υπάρχει μία αρκετά έντονη διαμάχη στη διεθνή βιβλιογραφία (η οποία επίσης θα είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την επικρατούσα αντίληψη που αντιμετώπιζε την εργασία ουσιαστικά ως καταναγκασμό. Για μία συνοπτική ανάλυση της θεωρίας του Weber, αλλά και των αντιδράσεων που προκάλεσε βλ. Landes (1998: ). 8 Επίσης, ένας από τους πρώτους χρήστες του όρου ήταν ο Marx στο Das Kapital. Ωστόσο, ο όρος βιομηχανική επανάσταση ουσιαστικά καθιερώθηκε από τον άγγλο πολιτικό Arnold Toynbee (Cameron, 1985). 9 Ενδεικτικό της μάλλον αργόσυρτης διαδικασίας επέκτασης της βιομηχανικής επανάστασης ήταν η ίδια η εξέλιξη των μηχανών που συνδέθηκαν άρρηκτα με την τελευταία. Η πρώτη ατμομηχανή κατασκευάστηκε από τον Thomas Newcomen το 1705, μόλις επτά χρόνια από την εφεύρεσή της από τον Thomas Savery. Ωστόσο η μηχανή αυτή ήταν τόσο αντιοικονομική που επί εξήντα χρόνια χρησιμοποιούνταν μόνο για την άντληση νερού από ανθρακωρυχεία (όπου η καύσιμη ύλη, ο άνθρακας, ήταν σχεδόν δωρεάν). Από εκείνη την πρώτη ατμομηχανή έως τον ατμοστρόβιλο του Charles Parsons (1884), που ήταν η τελευταία εξέλιξη της ατμομηχανής πριν αντικατασταθεί από τις μηχανές εσωτερικής καύσης πέρασαν περίπου 200 χρόνια (Landes, 1998). Από την άλλη πλευρά, ακόμη και στη Μ. Βρετανία (Landes, 1998), αλλά κυρίως στις χώρες της Δ. Ευρώπης (Cameron, 1985) η ατμομηχανή δεν κατάφερε ποτέ να υποκαταστήσει πλήρως τη παραγωγή ενέργειας από το νερό. Τέλος, χαρακτηριστικοί της όχι και τόσο απότομης αλλαγής που επέφερε η βιομηχανική επανάσταση ήταν οι ιδιαίτερα χαμηλοί ρυθμοί αύξησης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, οι οποίοι ακόμη για τις πλέον ανεπτυγμένες χώρες σπάνια υπερέβαιναν το 1% κατ έτος (κατά την περίοδο Crafts, 2000).

27 Παγκοσμιοποίηση 11 ανάλυση που θα ακολουθήσει) σχετικά με την έκταση του φαινομένου 10. Έτσι, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, μία νέα γενιά ιστορικών (Harley, 1982 Crafts, 1985 Crafts and Harley, 1992 και Cameron, 1993) υποστηρίζει την άποψη ότι η βιομηχανική επανάσταση δεν ήταν ένα κύμα εφευρέσεων και συσκευών που παρέσυρε ολόκληρη τη Μ. Βρετανία, όπως υποστήριζε ο Ashton το Αντίθετα, σύμφωνα με τις σύγχρονες προσεγγίσεις, αυτό που ονομάζεται βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα αρκετά στενότερο φαινόμενο, αποτέλεσμα της τεχνικής αλλαγής σε δύο κυρίως κλάδους, την επεξεργασία βάμβακος και τη σιδηρουργία. Η δεύτερη σημαντική διαφοροποίηση των ερευνητών αφορά τη διάρκεια, με κύρια έμφαση στην έναρξη, του φαινομένου, καθώς και (σε άμεση συνάρτηση με το παραπάνω), στο μοντέλο που υιοθετήθηκε από τις διάφορες χώρες. Έτσι, κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο δεκαετιών άρχισαν να αμφισβητούνται κάποιες από τις κυρίαρχες απόψεις σχετικά με την έναρξη της βιομηχανικής επανάστασης, όχι τόσο στη Μ. Βρετανία, όπου το φαινόμενο γεννήθηκε. Αν και όπως ήδη αναφέραμε παραπάνω οι νέες εφευρέσεις που ουσιαστικά οριοθετούν την έναρξη της βιομηχανικής επανάστασης φαίνεται ότι δεν υιοθετήθηκαν αμέσως από όλους τους κλάδους, ούτε εξαπλώθηκαν με καταιγιστικούς ρυθμούς η έναρξη του φαινομένου τοποθετείται γύρω στο Όπως αναφέρει ο Landes (1998:193): «...Σε αυτή τη βάση, η βρετανική βιομηχανική επανάσταση διήρκησε περίπου για έναν αιώνα, περίπου από το 1770 έως το 1870, ολόκληρο το διάστημα μεταξύ του παλαιού συστήματος και της σχετικά σταθερής σχέσης των διαφόρων όψεων της βιομηχανίας στα πλαίσια του νέου συστήματος». Αυτό που ωστόσο είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον για την ανάλυσή μας είναι το μοντέλο που ακολουθήθηκε στις διάφορες χώρες της Ευρώπης. Το βρετανικό μοντέλο χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία ενός συγκεκριμένου αγαθού σε κάθε μεμονωμένη αγορά στα καταναλωτικά αγαθά των βαμβακερών υφασμάτων, στα κεφαλαιουχικά αγαθά του σιδήρου και του χάλυβα και στα ενδιάμεσα αγαθά του άνθρακα (Cameron, 1985:9). Είναι σαφής ο κυρίαρχος ρόλος του τελευταίου τόσο για την επιτυχία του μοντέλου, αφού πάνω του στηρίχθηκαν οι περισσότερες καινοτομίες στην παραγωγή των δύο πρώτων, όσο και για τη δυνατότητα αναπαραγωγής του. Έτσι, χώρες ή καλύτερα περιοχές όπως το Βέλγιο ή η Ρηνανία που ήταν εξαιρετικά πλούσιες σε άνθρακα ακολούθησαν σε γενικές γραμμές το βρετανικό μοντέλο, έχοντας τη δυνατότητα να αναπτύξουν βαριά βιομηχανία, κάτι που δεν κατάφεραν άλλες περιοχές όπως η Γαλλία που έπρεπε να συνεχίσουν να στηρίζονται στην ενέργεια που προέρχονταν από το νερό. Οι περιοχές που δεν είχαν ούτε αυτή τη δυνατότητα, όπως η νότια και η ανατολική Ευρώπη, απλά συνέχισαν για ένα αρκετά μεγάλο διάστημα να παίζουν το ρόλο που είχε προδιαγραφεί κατά την αμέσως προηγούμενη περίοδο, 10 Για μία ενδιαφέρουσα ανάλυση της διαμάχης γύρω από την έκταση της βιομηχανικής επανάστασης βλ. Temin (1997). 11 Για μία ενδιαφέρουσα συνοπτική ανάλυση σχετικά με τις απόψεις γύρω από την έναρξη της βιομηχανικής επανάστασης, αλλά και των διαφορών μεταξύ των κλασικών και των νέων οικονομικών ιστορικών βλ. Cameron (1985), από την πλευρά των νέων και Landes (1998) από την πλευρά των κλασικών.

28 12 Ξένες Άμεσες Επενδύσεις και Ελλάδα δηλαδή αυτόν την περιφέρειας, έως τουλάχιστον το 1914, οπότε και άρχισε η εκβιομηχάνισή τους. Η βιομηχανική επανάσταση, ανεξάρτητα από τις διαφωνίες στη σχετική βιβλιογραφία αποτέλεσε τη σημαντικότερη έως σήμερα μεταβολή τους όρους οργάνωσης της παραγωγής, αλλά και όλων σχεδόν των κοινωνιών δίνοντας μία σχεδόν προφητική εικόνα των εξελίξεων που επρόκειτο να ακολουθήσουν. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Landes (1998:195) «...Παράδοξο: η βιομηχανική επανάσταση έφερε τον κόσμο πολύ κοντύτερα, κάνοντάς τον πολύ μικρότερο και ομοιογενή. Ωστόσο η ίδια επανάσταση θρυμμάτισε την υδρόγειο διαχωρίζοντας τους νικητές από τους ηττημένους. Δημιουργώντας πολλαπλούς κόσμους». Το τέλος της περιόδου αυτής (γύρω περίπου στα 1870) βρήκε τον κόσμο σε μία κατάσταση πολύ διαφορετική από ότι στην αρχή της περιόδου. Πιο συγκεκριμένα, για μία μικρή ομάδα κρατών στη Β. Αμερική και τη Δ. Ευρώπη η βιομηχανική επανάσταση είχε δώσει τη δυνατότητα κυριαρχίας στην παγκόσμια πλέον οικονομία. Το σημαντικότερο ίσως αποτέλεσμα ήταν η ανάδειξη μίας χώρας, της Μ. Βρετανίας, ως κυρίαρχης δύναμης στην παγκόσμια οικονομία. Τέλος, είναι ιδιαίτερα σημαντικό το γεγονός ότι οι χώρες αυτές είχαν μπει σε μία τροχιά ανάπτυξης η οποία σχεδόν εγγυούνταν την διαιώνιση του σαφούς διαχωρισμού μεταξύ νικητών και νικημένων Η επόμενη περίοδος είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ανάλυσή μας, καθώς σηματοδοτεί την πρώτη περίοδο εντατικοποίησης του διεθνούς εμπορίου και των ΞΑΕ, σύμφωνα με τον Feenstra (1998) «...μία χρυσή περίοδος εμπορίου και επενδύσεων παγκοσμίως». Η θέση της Μ. Βρετανίας ως της κυρίαρχης βιομηχανικά και οικονομικά δύναμης άρχισε κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής να υποχωρεί, ενώ στο τέλος της οι ΗΠΑ ήταν ο αδιαμφισβήτητος κυρίαρχος της παγκόσμιας οικονομίας 12. Η πρώτη αυτή περίοδος έντονης διεθνοποίησης παρουσιάζει έναν μεγάλο αριθμό ομοιοτήτων, αλλά και πολλές διαφοροποιήσεις με τη σημερινή περίοδο. Έτσι, για πολλές από τις αναπτυγμένες χώρες η αξία του διεθνούς εμπορίου μεταποιημένων προϊόντων ως ποσοστό του ΑΕΠ βρίσκονταν το 1913 σε επίπεδα που μόλις κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες επιτεύχθηκαν ξανά, ενώ αρκετές από τις αναπτυγμένες χώρες δεν είχαν καταφέρει κατά το 1990 να ξεπεράσουν το μέγεθος του 1913 (Πίνακας 2.1). 12 Το 1913 οι ΗΠΑ είχαν ήδη υψηλότερο κατά κεφαλή ΑΕΠ από τη Μ. Βρετανία (Crafts, 2000). Σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία το 1870 οι ΗΠΑ ήταν η έκτη πλουσιότερη (κατά κεφαλή) χώρα στον κόσμο. Ωστόσο κατά τη διάρκεια των 43 ετών της περιόδου πέτυχε αύξηση του κατά κεφαλή ΑΕΠ ίση με 116%, όταν το αντίστοιχο ποσοστό για τη Μ. Βρετανία ήταν 54%, δηλαδή αρκετά κάτω από το μισό των ΗΠΑ.

29 Παγκοσμιοποίηση 13 Πίνακας 2.1 Λόγος εξαγωγών μεταποιημένων προϊόντων προς ΑΕΠ Χώρα Αυστραλία 15,7 21,0 13,0 11,5 13,4 Καναδάς 12,8 17,0 24,5 18,0 22,0 Δανία 24,0 30,7 26,9 23,3 24,3 Γαλλία 14,2 15,5 9,9 11,9 17,1 Γερμανία 15,9 19,9 14,5 16,5 24,0 Ιταλία 9,7 14,4 10,0 12,8 15,9 Ιαπωνία 5,1 12,5 8,8 8,3 8,4 Νορβηγία 21,8 25,5 24,9 27,6 28,8 Σουηδία 23,6 21,2 18,8 19,7 23,5 Ην. Βασίλειο 27,3 29,8 15,3 16,5 20,6 ΗΠΑ 5,6 6,1 3,4 4,1 8,0 Κόσμος 6,0 9,0 8,0 10,0 13,0 Πηγή: Crafts (2000) Αντίστοιχα εντυπωσιακά είναι και τα μεγέθη των ΞΑΕ. Όπως φαίνεται στον σχετικό πίνακα (Πίνακας 2.2) τα περιουσιακά στοιχεία του συνόλου των πολυεθνικών επιχειρήσεων στο εξωτερικό αντιπροσώπευαν κατά το 1900 υψηλότερο ποσοστό του παγκόσμιου ΑΕΠ από ότι το Ωστόσο, για την πλήρη κατανόηση της διαφοράς μεταξύ των δύο περιόδων (δηλαδή της σημερινής και αυτής που τελείωσε το 1914) δεν αρκεί η μελέτη των παραπάνω στοιχείων (τόσο σχετικά με το διεθνές εμπόριο, όσο και με τις ΞΑΕ) καθώς δίνουν μία μερική μόνο εικόνα της διεθνούς οικονομικής δραστηριότητας. Σε αυτά τα πλαίσια, όπως δείχνει ο Πίνακας 2.3, ο οποίος είναι αντίστοιχος με τον Πίνακας 2.1 οι εξαγωγές μεταποιημένων προϊόντων ως προς το σύνολο της προστιθέμενης αξίας της μεταποίησης στις περισσότερες χώρες ακολούθησαν μία ανοδική πορεία, καθόλη τη διάρκεια της υπό εξέταση περιόδου. Η σύγκριση των δύο σχετικών πινάκων υποδεικνύει μία μεταβολή στη σύνθεση των εξαγωγικών ροών των αναπτυγμένων χωρών από τα προϊόντα της μεταποίησης προς τις υπηρεσίες. Όσον αφορά τις ΞΑΕ, σίγουρα τα στοιχεία που εμφανίζει ο Πίνακας 2.2 εκπλήσσουν, καθώς έως και σήμερα η διεθνής επενδυτική δραστηριότητα θεωρείται μεταπολεμικό φαινόμενο, ενώ οι εταιρίες που είχαν εμπλακεί σε παραγωγή εκτός των εθνικών τους συνόρων αντιμετωπίζονταν ως εξαίρεση που αφορούσε αποκλειστικά έναν πολύ μικρό αριθμό αμερικανικών επιχειρήσεων (π.χ. Singer, IBM κ.ά.). Όπως θα αναλυθεί παρακάτω, στην ενότητα σχετικά με τις ΞΑΕ (κεφ. 2.3, σ. 16) η αλήθεια είναι τελείως διαφορετική καθώς ένας πολύ μεγάλος αριθμός επιχειρήσεων από έναν αρκετά μεγάλο αριθμό χωρών είχαν επεκταθεί παραγωγικά εκτός των συνόρων τους ήδη από τα τέλη του 18 ου αιώνα. Ωστόσο, η πλειοψηφία των δραστηριοτήτων αυτών είχε διαφορετικά από τα σημερινά χαρακτηριστικά, το σημαντικότερο εκ των οποίων ήταν η στρατηγική τοποθέτηση των μητρικών απέναντι στις θυγατρικές τους, από την οποία απουσίαζε η λογική του παγκόσμιου. Οι θυγατρικές δραστηριοποιούνταν κυρίως σε μεγάλες αγορές, ή σε χώρες πλούσιες σε πρώτες ύλες, έχοντας αρκετά μεγάλη ανεξαρτησία από τη μητρική επιχείρηση. Επιπλέον, κατά τις τελευταίες δεκαετίες οι ΠΕ παίζουν πολύ

Η Θεωρία του Διεθνούς Εμπορίου

Η Θεωρία του Διεθνούς Εμπορίου Η Θεωρία του Διεθνούς Εμπορίου 1. Περιεχόμενα Κεφαλαίου Α. Εισαγωγικά: Οι κατευθύνσεις του Σύγχρονου Εμπορίου B. Η Παραδοσιακή Θεωρία του Διεθνούς Εμπορίου Οι Εμποροκράτες Adam Smith: Απόλυτο Πλεονέκτημα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΡΟΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΞΕΝΕΣ ΑΜΕΣΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ (ΞΑΕ) (Foreign Direct Investment, FDI)

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΡΟΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΞΕΝΕΣ ΑΜΕΣΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ (ΞΑΕ) (Foreign Direct Investment, FDI) ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΡΟΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΞΕΝΕΣ ΑΜΕΣΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ (ΞΑΕ) (Foreign Direct Investment, FDI) Οι ροές των ΞΑΕ καταγράφονται στο ισοζύγιο πληρωμών (ΙΠ) των χωρών υποδοχής. Διαφ. 11 Τα στοιχεία όμως του ΙΠ δεν

Διαβάστε περισσότερα

2 ο φροντιστήριο στη Γενική Οικονομική Ιστορία. Άννα Κομποθέκρα, 2013.

2 ο φροντιστήριο στη Γενική Οικονομική Ιστορία. Άννα Κομποθέκρα, 2013. 2 ο φροντιστήριο στη Γενική Οικονομική Ιστορία Άννα Κομποθέκρα, 2013. Περιεχόμενα 1. Παρουσίαση στατιστικών σειρών για την περίοδο 1750-1914 των οικονομικών μεταβλητών : 1) πληθυσμός, 2) ΑΕΠ, 3) κατά κεφαλήν

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Η Παγκόσµια Μετανάστευση Το 2010, 214 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν μετανάστες, κατοικούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Καθ. Γ. Αλογοσκούφης, Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία, 2014 Η Παγκόσµια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ 1. Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ 203. Η προσέγγιση εστιάζει στις χαρακτηριστικές ιδιότητες της καινοτοµικής επιχείρησης και όλα τα χαρακτηριστικά των δραστηριοτήτων καινοτοµίας και

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ

Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Διεθνής Οικονομική 1. Διεθνές εμπόριο, Διεθνής Εμπορική Πολιτική και Διεθνείς Εμπορικές Συμφωνίες και Θεσμοί 2. Μακροοικονομική Ανοικτών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΕΣΒΕΙΑ THΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Γραφείο Ο.Ε.Υ. Μαδρίτη 7.05.2010. Εξωτερικό εμπόριο Ισπανίας για το 2009. Γενικά χαρακτηριστικά

ΠΡΕΣΒΕΙΑ THΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Γραφείο Ο.Ε.Υ. Μαδρίτη 7.05.2010. Εξωτερικό εμπόριο Ισπανίας για το 2009. Γενικά χαρακτηριστικά ΠΡΕΣΒΕΙΑ THΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Γραφείο Ο.Ε.Υ. Μαδρίτη 7.05.2010 Εξωτερικό εμπόριο Ισπανίας για το 2009 Γενικά χαρακτηριστικά Η διεθνής οικονομική κρίση, που άρχισε να πλήττει σοβαρά την παγκόσμια οικονομία από το

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργία Συνεργατικών Δικτύων Ανοιχτής Καινοτομίας Coopetitive Open Innovation Networks - COINs

Δημιουργία Συνεργατικών Δικτύων Ανοιχτής Καινοτομίας Coopetitive Open Innovation Networks - COINs Δημιουργία Συνεργατικών Δικτύων Ανοιχτής Καινοτομίας Coopetitive Open Innovation Networks - COINs «Στρατηγικές Ανάπτυξης Συνεργατικών Σχηματισμών στις Ελληνικές Περιφέρειες» Κωνσταντίνος Μπουρλετίδης Οικονομολόγος

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος... 11 Εισαγωγή... 13

Πρόλογος... 11 Εισαγωγή... 13 Περιεχόμενα Πρόλογος... 11 Εισαγωγή... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Οι διεθνείς συναλλαγές και τα συγκριτικά πλεονεκτήματα... 17 Ι. Η αρχή των συγκριτικών πλεονεκτημάτων... 17 Α. Κόστος εργασίας και εξειδικεύσεις...

Διαβάστε περισσότερα

Επιδράσεις ΑΞΕ & Μέτρα Προσέλκυσης. Χρυσοβαλάντου Μήλλιου Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Επιδράσεις ΑΞΕ & Μέτρα Προσέλκυσης. Χρυσοβαλάντου Μήλλιου Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Επιδράσεις ΑΞΕ & Μέτρα Προσέλκυσης Χρυσοβαλάντου Μήλλιου Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών 1. Επιδράσεις στη Χώρα Υποδοχής Μισθοί Σύμφωνα με τις περισσότερες εμπειρικές μελέτες oι ΠΕ προσφέρουν στην χώρα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης

ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ O ΑΓΡΟΔΙΑΤΡΟΦΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΕΠΙΠΛΕΟΝ 12,2 ΔΙΣ ΕΤΗΣΙΩΣ ΑΝ ΕΝΙΣΧΥΘΕΙ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ, ΤΟ BRANDING ΚΑΙ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1 Οκτώβριος 2010 1. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1 Η ελληνική οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις μεγαλύτερες κρίσεις τις τελευταίες δεκαετίες. Κύρια χαρακτηριστικά της κρίσης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 23

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 23 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Πρόλογος...21 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 23 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγικές Έννοιες... 25 1.1 Η Οικονομική Επιστήμη και οι Σχολές Οικονομικής

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Χωρικού Σχεδιασμού. 4 ο Μάθημα Χωροθέτηση οικονομικών δραστηριοτήτων

Θεωρία Χωρικού Σχεδιασμού. 4 ο Μάθημα Χωροθέτηση οικονομικών δραστηριοτήτων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διδακτική ομάδα: Ελένη Ανδρικοπούλου, Γρηγόρης Καυκαλάς 4 ο Μάθημα Χωροθέτηση οικονομικών δραστηριοτήτων Εισήγηση: Γρηγόρης Καυκαλάς Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Ως κλάδος τηλεπικοινωνιών ορίζεται η παραγωγή τηλεπικοινωνιακού υλικού και η χρήση των παραγόμενων τηλεπικοινωνιακών προϊόντων και

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκή Οικονομία. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Σχολή Οικονομικών & Πολιτικών Επιστημών Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Δημόσιας Διοίκησης.

Ευρωπαϊκή Οικονομία. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Σχολή Οικονομικών & Πολιτικών Επιστημών Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Δημόσιας Διοίκησης. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Σχολή Οικονομικών & Πολιτικών Επιστημών Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Δημόσιας Διοίκησης Ευρωπαϊκή Οικονομία Νίκος Κουτσιαράς σε συνεργασία με την Ειρήνη Τσακνάκη Πηγές- Βιβλιογραφία

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ρόλος του κλάδου των κατασκευών στην Ελληνική και Διεθνή Οικονομία»

«Ο ρόλος του κλάδου των κατασκευών στην Ελληνική και Διεθνή Οικονομία» «Ο ρόλος του κλάδου των κατασκευών στην Ελληνική και Διεθνή Οικονομία» Έρευνα: Ι.Β. Πλεμμένος 1 Επιστημονική Ευθύνη-Συντονισμός: Θ.Β. Παλάσκας 2 1: Ερευνητικός Συνεργάτης ΙΟΒΕ 2: Καθηγητής Παντείου Παν/ίου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2010-2011 Η «μικρή» επιχειρηματικότητα σε περίοδο κρίσης

Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2010-2011 Η «μικρή» επιχειρηματικότητα σε περίοδο κρίσης Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2010-2011 Η «μικρή» επιχειρηματικότητα σε περίοδο κρίσης Σταύρος Ιωαννίδης Στελίνα Χατζηχρήστου 26 Ιανουαρίου 2012 Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Επιχειρηματικότητας GEM Παρατηρητήριο

Διαβάστε περισσότερα

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο ΣΧΟΛΗ Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ω Ν Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ω Ν Τ Ο Μ Ε Α Σ Π Ο Λ Ε Ο Δ Ο Μ Ι Α Σ Κ Α Ι Χ Ω Ρ Ο Τ Α Ξ Ι Α Σ Πατησίων 42, 10682 Αθήνα τηλ. 30(1) 772 3818

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

Επιδράσεις εκροών ΑΞΕ στις χώρες προέλευσης 1

Επιδράσεις εκροών ΑΞΕ στις χώρες προέλευσης 1 Copyright 2014 Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ) Λεωφ. Βασιλ. Σοφίας 49, 106 76 Αθήνα Τηλ.: +30 210 7257 110 Fax: +30 210 7257 114 www.eliamep.gr eliamep@eliamep.gr ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ Έρευνα μάρκετινγκ Τιμολόγηση Ανάπτυξη νέων προϊόντων ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Τμηματοποίηση της αγοράς Κανάλια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ;

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Καθώς έχουν περάσει, από το 2008 οπότε και ξέσπασε η μεγαλύτερη καπιταλιστική κρίση μετά την κρίση του 1929, οι πάντες σχεδόν συμπεριφέρονται σαν να έχει ξεπεραστεί η κρίση

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Μάρκετινγκ. Ενότητα 3: Στρατηγικός Σχεδιασμός Μάρκετινγκ. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Αρχές Μάρκετινγκ. Ενότητα 3: Στρατηγικός Σχεδιασμός Μάρκετινγκ. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Αρχές Μάρκετινγκ Ενότητα 3: Στρατηγικός Σχεδιασμός Μάρκετινγκ Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Για περισσότερες πληροφορίες: Άννα Καρακατσάνη ON N UP

Για περισσότερες πληροφορίες: Άννα Καρακατσάνη ON N UP ManpowerGroup Μεσογείων 2-4 Πύργος Αθηνών 115 27 Αθήνα T: 210 32.24.301 F: 210 32.48.644 www.manpowergroup.com Για περισσότερες πληροφορίες: Άννα Καρακατσάνη ON N UP 210 6835001 anna.karakatsani@onnup.com

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. Επιστήμη, Τεχνολογία και Βιομηχανία: Πίνακας Αποτελεσμάτων του ΟΟΣΑ 2005.

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. Επιστήμη, Τεχνολογία και Βιομηχανία: Πίνακας Αποτελεσμάτων του ΟΟΣΑ 2005. OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005 Summary in Greek Επιστήμη, Τεχνολογία και Βιομηχανία: Πίνακας Αποτελεσμάτων του ΟΟΣΑ 2005 Περίληψη στα ελληνικά Σύνοψη Η μακροπρόθεσμη τάση προς την

Διαβάστε περισσότερα

Εξηγώντας την Ύπαρξη Πολυεθνικών Επιχειρήσεων: Θεωρητικά Υποδείγματα

Εξηγώντας την Ύπαρξη Πολυεθνικών Επιχειρήσεων: Θεωρητικά Υποδείγματα Εξηγώντας την Ύπαρξη Πολυεθνικών Επιχειρήσεων: Θεωρητικά Υποδείγματα Οι οικονομολόγοι έχουν μελετήσει διεξοδικά την λειτουργία της πολυεθνικής επιχείρησης και η σχετική βιβλιογραφία ξεκινά ουσιαστικά στις

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική Επιχειρηματικότητα: Πραγματικότητα & Προοπτικές

Ελληνική Επιχειρηματικότητα: Πραγματικότητα & Προοπτικές Ελληνική Επιχειρηματικότητα: Πραγματικότητα & Προοπτικές Νικόλαος Μυλωνίδης Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Ιούνιος 2012 1 Επιχειρηματικό κλίμα στην Ελλάδα και στην

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Παγκόσμιο εμπόριο: Μια επισκόπηση

Κεφάλαιο 2. Παγκόσμιο εμπόριο: Μια επισκόπηση Κεφάλαιο 2 Παγκόσμιο εμπόριο: Μια επισκόπηση Περίγραμμα Οι μεγαλύτεροι εμπορικοί εταίροι των ΗΠΑ Υπόδειγμα βαρύτητας Επίδραση του μεγέθους μιας οικονομίας στο εμπόριο. Απόσταση και άλλοι παράγοντες επηρεασμού

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσμια οικονομία. Διεθνές περιβάλλον 1

Παγκόσμια οικονομία. Διεθνές περιβάλλον 1 Παγκόσμια οικονομία Διεθνές περιβάλλον 1 Επιλεγμένοι δείκτες ασιατικών χωρών Διεθνές περιβάλλον 2 Αλλαγές στο διεθνές οικονομικό περιβάλλον Πρωτεύον ρόλος της κίνησης στην κίνηση των κεφαλαίων σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

Οι αυξανόµενες οικονοµικές σχέσεις µε τη ΝΑ Ευρώπη τροφοδοτούν την ανάπτυξη της ελληνικής οικονοµίας

Οι αυξανόµενες οικονοµικές σχέσεις µε τη ΝΑ Ευρώπη τροφοδοτούν την ανάπτυξη της ελληνικής οικονοµίας ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ (008) ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Οι αυξανόµενες οικονοµικές σχέσεις µε τη ΝΑ Ευρώπη τροφοδοτούν την ανάπτυξη της ελληνικής οικονοµίας 12 10 8 6 4 2 0-2 % 1999 Η δυναµική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο Τύπου. Αθήνα, 21 Ιανουαρίου 2010

Δελτίο Τύπου. Αθήνα, 21 Ιανουαρίου 2010 Αθήνα, 21 Ιανουαρίου 2010 Δελτίο Τύπου Παρουσιάστηκε, σήμερα στις 21 Ιανουαρίου 2010 στο ξενοδοχείο St.George Lycabettus, το τρίτο τεύχος της Εξαμηνιαίας Έκθεσης Ανάλυσης των Τουριστικών Τάσεων με τις

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά Προσδιορίζοντας το νέο Μοντέλο Ανάπτυξης της Ελλάδας. Μάρκος Ολλανδέζος Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ

Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά Προσδιορίζοντας το νέο Μοντέλο Ανάπτυξης της Ελλάδας. Μάρκος Ολλανδέζος Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά Προσδιορίζοντας το νέο Μοντέλο Ανάπτυξης της Ελλάδας Μάρκος Ολλανδέζος Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ Ταυτότητα της μελέτης Στοιχεία της μελέτης Γραφείο της McKinsey

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Στρατηγικής και Επιχειρηματικότητας. «Ενισχύοντας τις επιχειρηματικές προθέσεις των νέων»

Εργαστήριο Στρατηγικής και Επιχειρηματικότητας. «Ενισχύοντας τις επιχειρηματικές προθέσεις των νέων» Εργαστήριο Στρατηγικής και Επιχειρηματικότητας Κοδριγκτώνος 12, 210 8203573, 210 8203 803 http://este.dmst.aueb.gr/ «Ενισχύοντας τις επιχειρηματικές προθέσεις των νέων» ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η προώθηση της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΞΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΧΑΤΖΗΜΠΟΥΣΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΥΣΚΟΥΒΕΛΗΣ ΗΛΙΑΣ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΞΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΧΑΤΖΗΜΠΟΥΣΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΥΣΚΟΥΒΕΛΗΣ ΗΛΙΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΞΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΧΑΤΖΗΜΠΟΥΣΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΥΣΚΟΥΒΕΛΗΣ ΗΛΙΑΣ Μέρος πρώτο: Η πορεία προς μία κοινή ενεργειακή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ανάγκη για

Διαβάστε περισσότερα

11 η Διάλεξη «ΔΟΟ ρύθμισης του διεθνούς εμπορίου»

11 η Διάλεξη «ΔΟΟ ρύθμισης του διεθνούς εμπορίου» ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: Διεθνείς Οικονομικοί Οργανισμοί 11 η Διάλεξη «ΔΟΟ ρύθμισης του διεθνούς εμπορίου» ΠΟΕ - Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου. Ο Παγκόσμιος

Διαβάστε περισσότερα

Philip McCann Αστική και περιφερειακή οικονομική. 2 η έκδοση. Chapter 1

Philip McCann Αστική και περιφερειακή οικονομική. 2 η έκδοση. Chapter 1 Philip McCann Αστική και περιφερειακή οικονομική 2 η έκδοση Chapter 1 Κεφάλαιο 5 Περιφερειακή εξειδίκευση, εμπόριο Modern και ανάλυση Urban and πολλαπλασιαστή Regional Economics Περιεχόμενα Εισαγωγή στις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «ΑΝΑΚΑΜΠΤΕΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΓΟΡΑ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» Σηµαντική έρευνα διεξήχθη από την Ευρωπαϊκή Οµοσπονδία Συµβούλων Μάνατζµεντ (FEACO-European Federation of Management Consultancies

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ. Θεωρία και Πολιτική

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ. Θεωρία και Πολιτική ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ Θεωρία και Πολιτική Παντελής Καλαϊτζιδάκης Σαράντης Καλυβίτης ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή στην οικονομική μεγέθυνση Ορισμός της οικονομικής μεγέθυνσης 15 Μια σύντομη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΙΣ ΠΟΛΥΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΙΣ ΠΟΛΥΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΙΣ ΠΟΛΥΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ, ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Δρ. Δημήτρης Μανωλόπουλος 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Κύρια θέματα ενότητας σημασία τεχνολογίας στις ΔΕ πηγές τεχνολογίας κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ; ΠΛΑΤΩΝ ΜΑΡΛΑΦΕΚΑΣ ΛΟΥΞ ΑΒΕΕ

ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ; ΠΛΑΤΩΝ ΜΑΡΛΑΦΕΚΑΣ ΛΟΥΞ ΑΒΕΕ ΠΛΑΤΩΝ ΜΑΡΛΑΦΕΚΑΣ ΛΟΥΞ ΑΒΕΕ Αθήνα, 7 Μαΐου 2015 ΛΟΓΟΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Είμαστε σε μια περίοδο όπου η κρίση διαφοροποιεί το διεθνές επιχειρηματικό περιβάλλον Πρώτον,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η αλματώδης εξέλιξη της τεχνολογίας και η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας διαμορφώνουν νέα δεδομένα σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία της Εμπορικής Πολιτικής

Η Θεωρία της Εμπορικής Πολιτικής Η Θεωρία της Εμπορικής Πολιτικής Περιεχόμενα Κεφαλαίου Α. Το Περιεχόμενο της Εμπορικής Πολιτικής Οι Δασμοί στις Εισαγωγές Τα μη Δασμολογικά Μέσα Προστασίας Β. Προστατευτισμός ή Ελεύθερο Εμπόριο Τα βασικά

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά. Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ

Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά. Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά Προσδιορίζοντας το νέο Μοντέλο Ανάπτυξης της Ελλάδας Μάρκος Ολλανδέζος Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ Ταυτότητα της μελέτης Στοιχεία τηςμελέτης Γραφείο της McKinsey

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ Περιεχόμενα ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σημειώσεις Μαθήματος Ανθρωπογεωγραφίας-Ανάλυση Περιφερειακού Χώρου Ηλίας Μπεριάτος ΒΟΛΟΣ 2000 «Ανάλυση του Περιφερειακού Χώρου»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΜΕΣΩ ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΑΠΟΡΡΗΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΩΝ ΕΥΡΕΣΙΤΕΧΝΙΑΣ: ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΜΕΣΩ ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΑΠΟΡΡΗΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΩΝ ΕΥΡΕΣΙΤΕΧΝΙΑΣ: ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΜΕΣΩ ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΑΠΟΡΡΗΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΩΝ ΕΥΡΕΣΙΤΕΧΝΙΑΣ: ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Ιούλιος 2017 ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΜΕΣΩ

Διαβάστε περισσότερα

Η δυναμική στο Εμπορικό Ισοζύγιο κατά την κρίση και οι συνθήκες για ένα εξωστρεφές αναπτυξιακό πρότυπο

Η δυναμική στο Εμπορικό Ισοζύγιο κατά την κρίση και οι συνθήκες για ένα εξωστρεφές αναπτυξιακό πρότυπο Η δυναμική στο Εμπορικό Ισοζύγιο κατά την κρίση και οι συνθήκες για ένα εξωστρεφές αναπτυξιακό πρότυπο 28.5.2014 Των Νικόλαου Βέττα, Καθηγητή Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και Γενικού Διευθυντή Ιδρύματος

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 12 - Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης

Ενότητα 12 - Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης Ενότητα 12 - Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης Ιστορία Γ Γυμνασίου Αίθουσα με μηχανές στο εργοστάσιο Chemnitz του Richard Hartmann (1868) Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης Εκβιομηχάνιση οικονομίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ

ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ Εισαγωγή Μέρος Πρώτο: Αστικά και Περιφερειακά Οικονομικά Υποδείγματα και Μέθοδοι ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Χωροθέτηση δραστηριοτήτων: η χωροθέτηση της επιχείρησης στη θεωρία 1. 1 Εισαγωγή 1.2 Κλασικά και νεοκλασικά υποδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ; ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ; Οικονοµική είναι η µελέτη του τρόπου µε τον οποίο οι άνθρωποι επιλέγουν να κατανείµουν τους σπάνιους πόρους τους. Λόγω της σπανιότητας δεν είναι δυνατόν να εκπληρωθούν όλες

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτοβουλία για την Εξωστρέφεια

Πρωτοβουλία για την Εξωστρέφεια Πρωτοβουλία για την Εξωστρέφεια Το έργο «Ολοκληρωµένα προγράµµατα, πρωτοβουλίες και δικτυώσεις για την ανάπτυξη δεξιοτήτων και ικανοτήτων εξωστρέφειας» υλοποιείται στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΡΟΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΞΕΝΕΣ ΑΜΕΣΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ (ΞΑΕ) (Foreign Direct Investment, FDI)

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΡΟΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΞΕΝΕΣ ΑΜΕΣΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ (ΞΑΕ) (Foreign Direct Investment, FDI) ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΡΟΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΞΕΝΕΣ ΑΜΕΣΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ (ΞΑΕ) (Foreign Direct Investment, FDI) Το κεφάλαιο παρουσιάζει μεγάλη κινητικότητα στην παγκόσμια οικονομία, αναζητώντας τις υψηλότερες αποδόσεις. Διαφ.

Διαβάστε περισσότερα

Ευκαιρίες για την επιχειρηματικότητα μικρής κλίμακας

Ευκαιρίες για την επιχειρηματικότητα μικρής κλίμακας Μας αρέσει να λέμε ότι ζούμε στην εποχή της «παγκοσμιοποίησης» της χωρίς όρια κυκλοφορίας των ιδεών, των προϊόντων, αλλά πάνω από όλα των χρημάτων. Αρκετοί ισχυρίζονται ότι είμαστε στην φάση, μιας γενικότερης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΧΩΡΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ Ι. ΤΑ ΚΡΙΣΙΜΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ Οι κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές επηρεάζουν τον χώρο. Ο Χώρος

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ, ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ»

«ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ, ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ» «ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ, ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ» Ημερίδα του Γραφείου Διαμεσολάβησης «Οι Καινοτομικές Δραστηριότητες στην Ποιότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Σύµφωνα µε τα στοιχεία της έρευνας για το 2007, το µέγεθος της ευρωπα

ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Σύµφωνα µε τα στοιχεία της έρευνας για το 2007, το µέγεθος της ευρωπα ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ ΑΝΟ ΙΚΑ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΓΟΡΑ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» Σηµαντική έρευνα διεξήχθη από την Ευρωπαϊκή Οµοσπονδία Συνδέσµων Συµβούλων Μάνατζµεντ (FEACO-European Federation

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Οι κλασικές προσεγγίσεις αντιμετωπίζουν τη διαδικασία της επιλογής του τόπου εγκατάστασης των επιχειρήσεων ως αποτέλεσμα επίδρασης ορισμένων μεμονωμένων παραγόντων,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ, ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ, ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ, ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΒΕΡΓΟΣ Σ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΘΕΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΑ

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΒΕΡΓΟΣ Σ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΘΕΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΑ 2010-2013 ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΘΕΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΑ ΒΕΡΓΟΣ Σ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ, ΑΠΘ Ημερομηνία 01/07/2013 «ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την ένταξη της επιστημονικής γνώσης στη διαδικασία ανάπτυξης προϊόντων. Η έρευνα ενσωματώνεται

Διαβάστε περισσότερα

9. ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΠΕ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΥΠΟ ΟΧΗΣ ΚΑΙ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ

9. ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΠΕ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΥΠΟ ΟΧΗΣ ΚΑΙ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ 9. ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΠΕ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΥΠΟ ΟΧΗΣ ΚΑΙ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ 9.1 ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΥΠΟ ΟΧΗΣ Ποιες είναι οι κυριότερες επιπτώσεις των ΑΞΕ στη χώρες στις οποίες πραγµατοποιούνται; Σε αυτό το ερώτηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑνΕΚ, Ημερίδα 03/04/2014 1

ΕΠΑνΕΚ, Ημερίδα 03/04/2014 1 1 ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΔΕ ΕΣΠΑ Κατάρτιση ΕΠΑνΕΚ 2014-2020 / Οργανωτική δομή ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ Κοινωνικοί Εταίροι Εμπειρογνώμονες 2 Δημιουργικές Βιομηχανίες Κλωστοϋφαντουργία - έτοιμο ένδυμα Υποδήματα-

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ Χαιρετισμός Προέδρου Συνδέσμου Βιομηχανιών Βορείου Ελλάδος (Σ.Β.Β.Ε.) κ. Νικόλαου Πέντζου στην εσπερίδα με τίτλο: «Εποπτεία Αγοράς Προϊόντων Δομικών Κατασκευών» Θεσσαλονίκη, Δευτέρα 2 Μαΐου 2011 Κύριε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2012-13

Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2012-13 Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2012-13 Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας; Σταύρος Ιωαννίδης Ιωάννης Γιωτόπουλος Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Επιχειρηματικότητας GEM Παρατηρητήριο Επιχειρηματικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας αποτελεσμάτων της Ένωσης για την Καινοτομία το 2015. Σύνοψη Γλωσσική έκδοση ΕL

Πίνακας αποτελεσμάτων της Ένωσης για την Καινοτομία το 2015. Σύνοψη Γλωσσική έκδοση ΕL Πίνακας αποτελεσμάτων της Ένωσης για την Καινοτομία το 2015. Σύνοψη Γλωσσική έκδοση ΕL Εσωτερική Αγορά, Βιομηχανία, Επιχειρηματικότη τα και ΜΜΕ ΣΥΝΟΨΗ Πίνακας επιδόσεων της Ένωσης για την Καινοτομία το

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Περιγραφή του μαθήματος Αντικείμενο του μαθήματος αποτελεί η διεξοδική ανάλυση των θεμάτων που αφορούν τη σημασία, τη φύση και τις ιδιαιτερότητες των διεθνών επιχειρηματικών

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών

4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών 4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών Στο προηγούμενο κεφάλαιο (4.1) παρουσιάστηκαν τα βασικά αποτελέσματα της έρευνάς μας σχετικά με την άποψη, στάση και αντίληψη των μαθητών γύρω από θέματα

Διαβάστε περισσότερα

Μάγια Ε. Σπανουδάκη, ΜSc, Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης, Επιβλέπων: Καθηγητής Βασίλης Μουστάκης, Διευθυντής Εργαστηρίου Διοικητικών

Μάγια Ε. Σπανουδάκη, ΜSc, Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης, Επιβλέπων: Καθηγητής Βασίλης Μουστάκης, Διευθυντής Εργαστηρίου Διοικητικών Μάγια Ε. Σπανουδάκη, ΜSc, Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης, Επιβλέπων: Καθηγητής Βασίλης Μουστάκης, Διευθυντής Εργαστηρίου Διοικητικών Συστημάτων Π.Κ. Ιούλιος 2014 Δημιουργικότητα+ Επιστήμη= Δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

«Η αγορά Εργασίας σε Κρίση»

«Η αγορά Εργασίας σε Κρίση» «Η αγορά Εργασίας σε Κρίση» Θέμα: «Εξελίξεις και προοπτικές στην Ανταγωνιστικότητα» Παναγιώτης Πετράκης Καθηγητής Τμήματος Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ 9 Ιουλίου 2012 1 Περιεχόμενα Διάλεξης 1. Η εξέλιξη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ, ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ, ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ, ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Δρ. Ιωάννης Χατζηκιάν, Επιστημονικός Συνεργάτης Τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων, ΣΔΟ,

Διαβάστε περισσότερα

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά Νότια Ευρώπη Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός Η πρόσφατη οικονομική κρίση επηρέασε εκατομμύρια Ευρωπαίων πολιτών με πολλούς να χάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Δείκτης Ψηφιακής Ωριμότητας

Δείκτης Ψηφιακής Ωριμότητας Δείκτης Ψηφιακής Ωριμότητας από την Accenture υπό την αιγίδα του Καθοδηγώντας τον ψηφιακό μετασχηματισμό Ένας νέος τρόπος για ηγέτες κυβερνήσεων και επιχειρήσεων για να κατανοήσουν, να μετρήσουν και να

Διαβάστε περισσότερα

G. Johnson, R.Whittington, K. Scholes, D. Angwin, P. Regnér. Βασικές αρχές στρατηγικής των επιχειρήσεων. 2 η έκδοση. Chapter 1

G. Johnson, R.Whittington, K. Scholes, D. Angwin, P. Regnér. Βασικές αρχές στρατηγικής των επιχειρήσεων. 2 η έκδοση. Chapter 1 G. Johnson, R.Whittington, K. Scholes, D. Angwin, P. Regnér Βασικές αρχές στρατηγικής των επιχειρήσεων 2 η έκδοση Chapter 1 Κεφάλαιο 7 Διεθνής στρατηγική Chapter 2 Μαθησιακά αποτελέσματα (1) Έπειτα από

Διαβάστε περισσότερα

Η Περιφερειακή Επιστήμη.

Η Περιφερειακή Επιστήμη. VII. Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ Η Περιφερειακή Επιστήμη. Τι είναι; Τι την συνέθεσε; ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι δυνατότητες της περιφερειακής οικονομικής ανάλυσης είναι περιορισμένες. Η φύση των προβλημάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού: Θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση των κοινών θεσμικών χαρακτηριστικών, αλλά και των θεσμικών

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξάρτιση, από Η/Υ. και τηλεόραση στο εξωτερικό. Αίτια και συνέπειες

Εφηβεία και Εξάρτιση, από Η/Υ. και τηλεόραση στο εξωτερικό. Αίτια και συνέπειες Εφηβεία και Εξάρτιση, από Η/Υ και τηλεόραση στο εξωτερικό. Αίτια και συνέπειες 1. Κριτήρια επιλογής θέματος Το παραπάνω θέμα επιλέχτηκε για τους κάτωθι λόγους: Είναι επίκαιρο Αποτελεί σημαντικό ζήτημα,

Διαβάστε περισσότερα

Η επιχειρηματικότητα θεωρείται ελκυστική, ωστόσο ο κίνδυνος της αποτυχίας παραμένει

Η επιχειρηματικότητα θεωρείται ελκυστική, ωστόσο ο κίνδυνος της αποτυχίας παραμένει Randstad Hellas Λεωφ. Μεσογείων 2 & Σινώπης Πύργος Αθηνών, Κτίριο Α' 11527 Αθήνα www.randstad.gr Δελτίο Τύπου Ημερομηνία 29.3.2017 Περισσότερες πληροφορίες: Άννα Σύκαλου Telephone +30 210 6770523 asykalou@randstad.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΙΕΘΝΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΙΕΘΝΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ανοικτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ιονίων Νήσων ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΙΕΘΝΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ενότητα 3: Διασυνοριακή μεταφορά κεφαλαίων, αγαθών, υλικών παραγωγής και τεχνολογίας Το περιεχόμενο του μαθήματος διατίθεται

Διαβάστε περισσότερα

1. Το μοντέλο των πέντε δυνάμεων του Porter αναλύει το μάκρο-περιβάλλον. α. Λάθος. β. Σωστό. Απάντηση: α. Λάθος.

1. Το μοντέλο των πέντε δυνάμεων του Porter αναλύει το μάκρο-περιβάλλον. α. Λάθος. β. Σωστό. Απάντηση: α. Λάθος. 1. Το μοντέλο των πέντε δυνάμεων του Porter αναλύει το μάκρο-περιβάλλον. α. Λάθος. β. Σωστό. Απάντηση: α. Λάθος. 2. Ποια από τις παρακάτω επιλογές δεν περιλαμβάνεται στην ανάλυση του μάκρο-περιβάλλοντος;

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013.

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013. Είναι Πράγματι οι Γερμανοί Φτωχότεροι από τους Έλληνες, in DEEP ANALYSIS Ενέργεια Παγκόσμιες Ενεργειακές Ανάγκες της Περιόδου 2010-2040 του Ιωάννη Γατσίδα και της Θεοδώρας Νικολετοπούλου in DEEP ANALYSIS

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Δημογραφία Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση Μιχάλης Αγοραστάκης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας &

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Διεθνές εμπόριο: Μια επισκόπηση

Κεφάλαιο 2. Διεθνές εμπόριο: Μια επισκόπηση Κεφάλαιο 2 Διεθνές εμπόριο: Μια επισκόπηση Περίγραμμα Το υπόδειγμα της βαρύτητας: Επίδραση του μεγέθους μιας οικονομίας στο εμπόριο Απόσταση, φραγμοί, σύνορα και άλλα εμπορικά εμπόδια Παγκοσμιοποίηση:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΚΛΗΣΗ

ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΦΑΡΑΝΤΟΥΡΗΣ ΤΣΕΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΚΑΙ ΛΑΪΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΚΑΙ ΛΑΪΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΚΑΙ ΛΑΪΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΗ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟ 1900 ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ PROJECT 3 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΟΜΑΔΑΣ 1 v ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΒΕΡΓΟΣ Σ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΘΕΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΑ

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΒΕΡΓΟΣ Σ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΘΕΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΑ 2010-2015 ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΘΕΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΑ ΒΕΡΓΟΣ Σ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ, ΑΠΘ Ημερομηνία 28/02/2015 2/38 «ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

Final doc. ΕΑΣΕ CEO-Index Αποτελέσματα έρευνας 4-22 Δεκεμβρίου 2008. 1. Εισαγωγή

Final doc. ΕΑΣΕ CEO-Index Αποτελέσματα έρευνας 4-22 Δεκεμβρίου 2008. 1. Εισαγωγή 1. Εισαγωγή Η στενή παρακολούθηση και ανάλυση της οικονομικής συγκυρίας αποτελεί, σήμερα περισσότερο ίσως από ποτέ άλλοτε, αδήριτη ανάγκη. Τόσο οι φορείς άσκησης οικονομικής πολιτικής, οι κοινωνικοί εταίροι,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΑΣΕ/ICAP CEO Index Τέλος 3 ου τριμήνου Τριμηνιαίος Δείκτης Οικονομικού Κλίματος

ΕΑΣΕ/ICAP CEO Index Τέλος 3 ου τριμήνου Τριμηνιαίος Δείκτης Οικονομικού Κλίματος ΕΑΣΕ/ICAP CEO Index Τέλος 3 ου τριμήνου Τριμηνιαίος Οικονομικού Κλίματος Η έρευνα για την κατάρτιση του δείκτη πραγματοποιείται από την Εταιρεία Ανώτατων Στελεχών Επιχειρήσεων (ΕΑΣΕ), φορέα που εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΕΤΟΡΙΑ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ (ΓΙΟΧΑΝΕΣΜΠΟΥΡΓΚ)

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΕΤΟΡΙΑ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ (ΓΙΟΧΑΝΕΣΜΠΟΥΡΓΚ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΕΤΟΡΙΑ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ (ΓΙΟΧΑΝΕΣΜΠΟΥΡΓΚ) Fortune Kunene House, 261 Oxford Road, 2196 Illovo, Johannesburg Tel.: +2711 214 2300/2317

Διαβάστε περισσότερα

Επιχειρηµατικές Στρατηγικές για ιεθνή Ανταγωνιστικότητα. Σ. Λιούκας Καθηγητής Οικονοµικού Πανεπιστηµίου Αθηνών

Επιχειρηµατικές Στρατηγικές για ιεθνή Ανταγωνιστικότητα. Σ. Λιούκας Καθηγητής Οικονοµικού Πανεπιστηµίου Αθηνών Επιχειρηµατικές Στρατηγικές για ιεθνή Ανταγωνιστικότητα Σ. Λιούκας Καθηγητής Οικονοµικού Πανεπιστηµίου Αθηνών Περίληψη Στο σύγχρονο δυναµικό περιβάλλον της παγκοσµιοποίησης η Ελληνική επιχείρηση πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΕΤΗΣΙΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ»

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 Αντικείµενο του βιβλίου αυτού είναι οι ιεθνείς Οικονοµικές Σχέσεις οι οποίες αναλύονται τόσο στο θεωρητικό επίπεδο, όσο και στο επίπεδο των συνθηκών του πραγµατικού κόσµου µε έµφαση στο σύγχρονο

Διαβάστε περισσότερα