Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα"

Transcript

1 Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα

2

3 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα TEXNHTH NOHMOΣYNH EΦAPMOΓEΣ Τόµος A' Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα EΛΠI A KEPAYNOY Kαθηγήτρια Tµήµατος Πληροφορικής Πανεπιστηµίου Kύπρου ΠATPA 2000

4 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα TEXNHTH NOHMOΣYNH EΦAPMOΓEΣ Τόµος A' Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα Συγγραφή EΛΠI A KEPAYNOY Kαθηγήτρια Tµήµατος Πληροφορικής Πανεπιστηµίου Kύπρου Κριτική Ανάγνωση IΩANNHΣ ZAXAPAKHΣ Mαθηµατικός ρ Πληροφορικής Ακαδηµαϊκός Υπεύθυνος για την επιστηµονική επιµέλεια του τόµου ΓEΩPΓIOΣ NIKHΦOPI HΣ Καθηγητής Tµήµατος Iατρικής Πανεπιστηµίου Πατρών Επιµέλεια στη µέθοδο της εκπαίδευσης από απόσταση ANAΣTAΣIOΣ TPIANTHΣ Γλωσσική Επιµέλεια ΣTEΦANOΣ ΛOYNTZHΣ Τεχνική Επιµέλεια ΕΣΠΙ ΕΚ ΟΤΙΚΗ Ε.Π.Ε. Καλλιτεχνική Επιµέλεια Σελιδοποίηση TYPORAMA Συντονισµός ανάπτυξης εκπαιδευτικού υλικού και γενική επιµέλεια των εκδόσεων ΟΜΑ Α ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΕΑΠ / ISBN: Kωδικός Έκδοσης: ΠΛH 31/1 Copyright 2000 για την Ελλάδα και όλο τον κόσµο ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Οδός Παπαφλέσσα & Υψηλάντη, Πάτρα Τηλ: (0610) , Φαξ: (0610) Σύµφωνα µε το Ν. 2121/1993, απαγορεύεται η συνολική ή αποσπασµατική αναδηµοσίευση του βιβλίου αυτού ή η αναπαραγωγή του µε οποιοδήποτε µέσο χωρίς την άδεια του εκδότη.

5 ÂÚÈ fiìâó K º π 1 EÈÛ ÁˆÁ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Tι είναι τεχνητή νοηµοσύνη οκιµή Turing για µηχανική ευφυΐα Iστορική αναδροµή Eπεξεργασία συµβόλων Aλγόριθµοι και ευρετικά Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 2 Eapple Ï ÛË ÚÔ ÏËÌ ÙˆÓ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Πρόβληµα αναπαράστασης Mηχανισµοί πλοήγησης Tυφλή αναζήτηση Eυρετική καθοδήγηση Προβλήµατα ταξινόµησης και σύνθεσης Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 3 AÓ apple Ú ÛÙ ÛË ÓÒÛË Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Γνώση εδοµένα, πληροφορία και γνώση Eµπειρογνωµοσύνη: είδη γνώσης Eπιθυµητές πρακτικές και θεωρητικές ιδιότητες Πρακτικές ιδιότητες... 67

6 6 T Ã N ª À π ª πƒ À ª Θεωρητικές ιδιότητες Aντιπαράθεση περιγραφικής και διαδικασιακής αναπαράστασης Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 4 K ÙËÁÔÚËÌ ÙÈÎ ÔÁÈÎ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Σύνταξη και σηµασιολογία Σύνταξη κατηγορηµατικής λογικής Σηµασιολογία κατηγορηµατικής λογικής Ποσοτικοποίηση Kανονικές µορφές προτάσεων Iσοδυναµίες και κανόνες συλλογισµού Iσοδυναµίες Kανόνες συλλογισµού Mετασχηµατισµός σε συζευκτική κανονική µορφή ιαδικασία αναγωγής µέσω αντίκρουσης της αντίφασης Aπόδειξη µέσω αντίφασης Eνοποίηση προτάσεων Aναγωγή σε διαζευκτικές προτάσεις ιαδικασία αναγωγής Eξαγωγή απαντήσεων Horn clauses και άρνηση ως αποτυχία Άρνηση ως αποτυχία Yπόθεση κλειστού κόσµου Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 5 ÎÙ Û ÙÈÛË Î È Ï ÛÈ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Tαξινοµίες και µερονιµίες εννοιών

7 EPIEXOMENA ίκτυα συσχέτισης Aναζήτηση τοµής ιαµερισµένα δίκτυα συσχέτισης Πλαίσια Σχισµές και όψεις Συγκεκριµενοποίηση πλαισίου Συστήµατα πλαισίων Kληρονόµηση Aπλή κληρονόµηση Πολλαπλή κληρονόµηση Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 6 K ÓfiÓÂ Ú ÁˆÁ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Σύστηµα παραγωγής Kανόνες παραγωγής Aρχιτεκτονική συστήµατος παραγωγής Oρθή αλυσίδωση Kύκλος «αναγνώρισε ενέργησε» οµή ελέγχου Aνάστροφη αλυσίδωση ίκτυο συλλογισµού Eυρέτης και ανιχνευτής Eπεξηγήσεις «γιατί;» και «πώς;» Tοπικός έλεγχος µε µετα κανόνες Mοντέλο µαυροπίνακα Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 7 H T ÓÔÏÔÁ ÙˆÓ ŒÌappleÂÈÚˆÓ ÛÙËÌ ÙˆÓ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις

8 8 T à N ª À π ª πƒ À ª 7.1 Έµπειρα συστήµατα ορισµός, σκοπός, χαρακτηριστικά Bασικές µορφές συλλογισµού Συµπέρασµα Aπαγωγή Eπαγωγή Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 8 ŒÌappleÂÈÚ ÛÙ Ì Ù ÚÒÙË ÂÓ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Mycin και δορυφορικά υποσυστήµατα Συµβουλευτικό σύστηµα Σύστηµα επεξηγήσεων Σύστηµα απόκτησης γνώσης Σύστηµα κέλυφους Mεταγλωττισµένη γνώση Prospector Yβριδική αναπαράσταση Mεικτή αλυσίδωση Mοντέλο αβεβαιότητας Internist Bάση γνώσης ιεργασίες συλλογισµού Aξιολόγηση υποθέσεων µοντέλο αβεβαιότητας Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 9 ŒÌappleÂÈÚ ÛÙ Ì Ù Â ÙÂÚË ÂÓ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Προσέγγιση δεύτερης γενεάς Neomycin Tαξινοµικό και αιτιολογικό µοντέλο

9 EPIEXOMENA Mοντελοποίηση στρατηγικής γνώσης Στρατηγικές επεξηγήσεις Eυρετική ταξινόµηση MDX Mεταγλωττισµένη γνώση εναλλακτικός ορισµός Συνεργασία ειδικών Aρχιτεκτονική γενικευµένων εργασιών Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 10 TÂ ÓÔÏÔÁ ÁÓÒÛË Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Oλοκληρωτικές διερευνήσεις εργασιών ιεργασίες τεχνολογίας γνώσης Tεχνικές συνεντεύξεων Mεθοδολογία CommonKADS Πολλαπλά µοντέλα Mοντελοποίηση εµπειρογνωµοσύνης Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 11 TÚ ÔÓÙÂ ÂÚÂ ÓËÙÈÎÔ ÛÙfi ÔÈ Bιβλιογραφία κεφαλαίου Aπαντήσεις Aσκήσεων Aυτοαξιολόγησης Eνδεικτικές Aπαντήσεις ραστηριοτήτων Γλωσσάρι ελληνικών όρων Γλωσσάρι αγγλικών όρων Bιβλιογραφία

10

11 ÚfiÏÔÁÔ Ο τόµος αυτός, χωρίζεται σε δύο µέρη, την Τεχνητή Νοηµοσύνη (ΤΝ) (κεφάλαια 1 6) και τα Έµπειρα Συστήµατα (κεφάλαια 7 10). Η ΤΝ καλύπτει ένα ευρύ φάσµα περιοχών και αυτό της δίνει πολυεπιστηµονικό χαρακτήρα. Η τεχνολογία των έµπειρων συστηµάτων αποτελεί ένα σηµαντικό κοµµάτι του εφαρµοσµένου µέρους της ΤΝ. Βασικός στόχος του τόµου είναι να σας εισαγάγει σε στοιχειώδεις έννοιες της ΤΝ, οι οποίες άπτονται άµεσα της τεχνολογίας των έµπειρων συστηµάτων, και στη συνέχεια να σας εισαγάγει σε αυτή την τεχνολογία. Αναφορικά µε το Μέρος Ι, την ΤΝ, θα εστιάσουµε την προσοχή µας σε δύο κεντρικές περιοχές, την επίλυση προβληµάτων και την αναπαράσταση γνώσης. Αυτές είναι οι δύο περιοχές που αποτελούν τα θεµέλια της τεχνολογίας των έµπειρων συστηµάτων. Ένα έµπειρο σύστηµα επιλύει ρεαλιστικά προβλήµατα µε τη χρήση γνώσης. Συγκεκριµένα, το κεφάλαιο 1 στοχεύει να οριοθετήσει το πεδίο της ΤΝ παραθέτοντας κάποιους από τους προτεινόµενους ορισµούς του πεδίου και κάνοντας µία σύντοµη ιστορική αναδροµή. Στο εισαγωγικό αυτό κεφάλαιο θα σας εξηγηθούν δύο βασικότατες έννοιες της ΤΝ, η επεξεργασία συµβόλων και το ευρετικό. Στόχος του κεφαλαίου 2 είναι να σας εξηγήσει διάφορες γενικές µεθόδους για την επίλυση προβλη- µάτων, µέσω αναζήτησης σε ένα χώρο καταστάσεων. Στο κεφάλαιο 3 θα αναφερθούµε στην αναπαράσταση γνώσης σε γενικές γραµµές, κυρίως σε σχέση µε τα είδη γνώσης που απαρτίζουν κάποια εµπειρογνωµοσύνη, και τις επιθυµητές πρακτικές και θεωρητικές ιδιότητες µιας αναπαράστασης. Στη συνέχεια θα εξετάσουµε τέσσερις βασικούς φορµαλισµούς αναπαράστασης γνώσης, την κατηγορηµατική λογική (κεφάλαιο 4), τα δίκτυα συσχέτισης και πλαίσια (κεφάλαιο 5) και τους κανόνες παραγωγής (κεφάλαιο 6). Στο Μέρος ΙΙ θα επικεντρωθούµε σε αρχιτεκτονικές έµπειρων συστηµάτων, πρώτης και δεύτερης γενεάς, καθώς επίσης στην τεχνολογία γνώσης (knowledge engineering), που διέπει τη δηµιουργία έµπειρων συστηµάτων. Συγκεκριµένα, το κεφάλαιο 7 σας εξηγεί τι είναι έµπειρο σύστηµα, ποιος είναι ο σκοπός της εν λόγω τεχνολογίας και ποια είναι τα διακριτά χαρακτηριστικά αυτών των συστηµάτων. Το κεφάλαιο αυτό παρουσιάζει επίσης τις τρεις βασικές µορφές συλλογισµού, το συµπέρασµα, την απαγωγή και την επαγωγή. Το κεφάλαιο 8 σας παρουσιάζει, µέσω τριών αντιπροσωπευτικών συστηµάτων πρώτης γενεάς, των MYCIN, PROSPECTOR, και INTERNIST 1, ενδεικτικά χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής συστηµάτων

12 12 T Ã N ª À π ª πƒ À ª αυτής της γενεάς, καθώς επίσης της αρχικής προσέγγισης ως προς τη δηµιουργία έµπειρων συστηµάτων. Γίνεται επίσης αναφορά στις αδυναµίες των πρωταρχικών συστηµάτων και της προσέγγισης δηµιουργίας τους, η αποδοχή των οποίων οδήγησε στη δεύτερη γενεά έµπειρων συστηµάτων και τις σχετικές µεθοδολογίες τεχνολογίας γνώσης. Η δεύτερη γενεά έµπειρων συστηµάτων, χαρακτηρίζεται κυρίως από τη χρήση πολλαπλών µοντέλων και µηχανισµών συλλογισµού, καθώς επίσης και από την υιοθέτηση προσεγγίσεων βασισµένων στο επίπεδο γνώσης ως προς το σχεδιασµό των συστηµάτων. Το κεφάλαιο 9 σας παρουσιάζει τα κύρια χαρακτηριστικά της δεύτερης γενεάς, µέσω των έµπειρων συστηµάτων NEOMYCIN και MDX. Το κεφάλαιο 10, που είναι το τελευταίο του Μέρους ΙΙ παρουσιάζει την τεχνολογία γνώσης, αρχίζοντας µε µια σφαιρική παρουσίαση των διεργασιών που εµπλέκονται σε σχέση µε την ανάπτυξη έµπειρων συστηµάτων (δεύτερης γενεάς) και καταλήγοντας στη µεθοδολογία CommonKADS, ως αντιπροσωπευτικό παράδειγµα µεθοδολογιών τεχνολογίας γνώσης. Το κεφάλαιο 11, σε µορφή επιλόγου, σας παρουσιάζει κάποιους από τους τοµείς που προσελκύουν σήµερα µεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον. Το Γλωσσάριο Όρων περιέχει σύντοµες επεξηγήσεις για περισσότερους από 200 όρους, δίνοντας επίσης και τους αντίστοιχους Αγγλικούς όρους. Τελειώνοντας, θα ήθελα να εκφράσω τις θερµές µου ευχαριστίες στους ακόλουθους, για τη σηµαντική τους συµβολή στην ολοκλήρωση αυτού του έργου και για την άψογη και καθ όλα εποικοδοµητική συνεργασία που είχαµε: στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήµιο, ειδικά στους Συντονιστές του Προγράµ- µατος Πληροφορικής Χρήστο Παναγιωτακόπουλο, αρχικά, και ήµητρα Παρασκευοπούλου, στη συνέχεια, και την Οµάδα Εκτέλεσης Έργου, στον Ακαδηµαϊκό Υπεύθυνο, Καθηγητή Γεώργιο Νικηφορίδη, στον Κριτικό Αναγνώστη, Καθηγητή Γιάννη Ζαχαράκη, και στον Εµµανουήλ Γιακουµάκη που άσκησε για κάποιο διάστηµα το ρόλο του Κριτικού Αναγνώστη. Μεγάλο χρέος αισθάνοµαι προς τη Σαββούλα Ευσταθίου, η οποία µε µεγάλη προθυ- µία και ζήλο επιµελήθηκε γλωσσικά όλα τα κεφάλαια, πριν την υποβολή τους. Ευχαριστίες επίσης στο φιλόλογο που εντόπισε επιπλέον γλωσσικές αδυναµίες, στην Ειρήνη Abu Rumman και Χρυσόστοµο Ελευθερίου για τη βοήθεια που µου παρείχαν στην επεξεργασία του κειµένου και στον Τάσο Χριστοφίδη για τη βοήθειά του στη µετάφραση ορισµένων όρων από τα Αγγλικά στα Ελληνικά, στον τεχνικό επιµελητή και το γραφίστα. Επιπλέον, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους φοιτητές του Τµήµατος Πληροφορικής του

13 ƒ 13 Πανεπιστηµίου Κύπρου, οι οποίοι παρακολούθησαν κατά το Εαρινό Εξά- µηνο 1999/2000 το µάθηµα περιορισµένης επιλογής ΕΠΛ443 Τεχνητή Νοη- µοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα, στα πλαίσια του οποίου χρησιµοποιήθηκε υλικό από αυτόν τον τόµο. Μέσω της µελέτης τους, εντόπισαν διάφορες απροσεξίες, γλωσσικής και άλλης µορφής, οι οποίες δυστυχώς είχαν διαφύγει του ελέγχου µου. Οποιεσδήποτε άλλες απροσεξίες ή λάθη παραµένουν, είναι καθαρά από δική µου υπαιτιότητα. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τις Ιλεάνα, Ιωάννα και κυρίως Χριστίνα, που παρόλο το νεαρό της ηλικίας τους (8, 7 και 11 ετών αντιστοίχως) επέδειξαν µεγάλο ενδιαφέρον για την εκπόνηση αυτού του έργου και ήθελαν συνεχώς να ενηµερώνονται για την εξέλιξη της προόδου του. Για µένα, η συγγραφή αυτού του τόµου, για την εξ αποστάσεως εκπαίδευση, αποτέλεσε µια ιδιαιτέρως ευχάριστη ενασχόληση και εµπειρία. Ελπίζω ότι θα βρείτε το περιεχόµενό του χρήσιµο για την πορεία των σπουδών σας. Σας εύχοµαι καλό διάβασµα. Ελπίδα Κεραυνού Παπαηλιού Λευκωσία, Κύπρος Απρίλιος, 2000

14

15 EÈÛ ÁˆÁ ÎÔapplefi Το εισαγωγικό κεφάλαιο στοχεύει να οριοθετήσει το πεδίο της Τεχνητής Νοη- µοσύνης (ΤΝ) παραθέτοντας κάποιους από τους προτεινόµενους ορισµούς του πεδίου και κάνοντας µία σύντοµη ιστορική αναδροµή. Στο κεφάλαιο αυτό θα εξηγηθούν δύο βασικότατες έννοιες της ΤΝ, συγκεκριµένα η επεξεργασία συµβόλων (symbolic processing) και το ευρετικό (heuristic). 1 º π ÚÔÛ ÔÎÒÌÂÓ appleôùâï ÛÌ Ù Όταν θα έχετε µελετήσει το εισαγωγικό κεφάλαιο θα µπορείτε να: δώσετε τέσσερις εναλλακτικούς ορισµούς της ΤΝ και να αναφερθείτε σε τρεις τουλάχιστον ερευνητικές περιοχές του πεδίου, παρουσιάσετε µία σύντοµη ιστορική αναδροµή του πεδίου, εξηγήσετε τις έννοιες «επεξεργασία συµβόλων» και «ευρετικό», εξηγήσετε την υπόθεση του «συστήµατος φυσικών συµβόλων» καθώς επίσης τη «δοκιµή Turing» για µηχανική ευφυΐα, διακρίνετε µία δεδοµένη υπολογιστική µέθοδο ως αλγοριθµική ή ευρετική. ŒÓÓÔÈ ÎÏÂÈ È τεχνητή νοηµοσύνη επεξεργασία συµβόλων υπόθεση συστήµατος φυσικών συµβόλων ευρετικό δοκιµή Turing ÈÛ ÁˆÁÈÎ Ú ÙËÚ ÛÂÈ Τα πρώτα υπολογιστικά συστήµατα δηµιουργήθηκαν για την επεξεργασία αριθµών. Ο αριθµός είναι ένα είδος συµβόλου. Υπάρχουν πολλά άλλα είδη συµβόλων όπως λέξεις, σχήµατα, κτλ. Με το να γενικεύσουµε την «επεξεργασία αριθµών» σε «επεξεργασία συµβόλων», καταλήγουµε σε µια πολύ πιο γενική και πολύ πιο χρήσιµη θεώρηση των υπολογιστικών συστηµάτων ως επεξεργαστών συµβόλων. Αυτή η θεώρηση έχει µεγάλη σηµασία για την ΤΝ, διότι, όπως θα δούµε στη συνέχεια, η επεξεργασία γνώσης αποτελεί αναπό-

16 16 KEºA AIO 1: EI A ø H σπαστο µέρος των συστηµάτων ΤΝ. Η επεξεργασία της γνώσης µέσα στα πλαίσια υπολογιστικών συστηµάτων, συνεπάγεται την αναπαράστασή της µε τυπικό, συµβολικό, τρόπο. Τα προβλήµατα µε τα οποία καταπιάνονται συστήµατα ΤΝ είναι συνήθως δύσκολα, τα οποία είναι αδύνατο να επιλυθούν µε εξαντλητική εξέταση όλων των πιθανών (µερικών) λύσεων. Για αυτό το λόγο ένα ευφυές σύστηµα πρέπει να έχει την ικανότητα να πλοηγείται, µε αποτελεσµατικότητα και αποδοτικότητα, σε ένα πολύ µεγάλο χώρο αναζήτησης, επιλέγοντας σε κάθε στάδιο την πιο «υποσχόµενη» διαδροµή, η οποία στην πλειονότητα των περιπτώσεων, θα το οδηγήσει, εάν όχι σε βέλτιστη λύση τουλάχιστον σε µία αρκετά ικανοποιητική λύση. Οι µηχανισµοί διείσδυσης ή εστίασης σε ένα µεγάλο χώρο αναζήτησης (λύσεων) ονοµάζονται ευρετικά. Η αναζήτηση λύσεων και η καθοδήγηση µέσω ευρετικών αποτελεί µία πολύ κεντρική έννοια στο πεδίο της ΤΝ. Γενικά, η επεξεργασία γνώσης µέσω συµβολικών αναπαραστάσεων και η καθοδήγηση αναζήτησης λύσεων µέσω ευρετικών είναι τα χαρακτηριστικά που διακρίνουν τις µεθόδους ΤΝ από τις υπόλοιπες υπολογιστικές µεθόδους. Μέχρι τώρα έχουν προταθεί διάφοροι ορισµοί για το τι είναι ΤΝ. Κανένας από αυτούς τους ορισµούς δεν είναι καθολικά αποδεκτός. Στην ενότητα 1.1 θα αναφερθούµε σε τέσσερις από αυτούς τους ορισµούς. Η έννοια της νοη- µοσύνης ή ευφυΐας εµφανίζεται άµεσα ή έµµεσα σε όλους αυτούς τους ορισµούς. Έτσι, η ενότητα καταλήγει µε την περιγραφή της «δοκιµής Turing» για µηχανική ευφυΐα. Στην ενότητα 1.2 ακολουθεί µία πολύ σύντοµη ιστορική αναδροµή του πεδίου, ενώ οι τρέχοντες ερευνητικοί στόχοι της ΤΝ περιλαµβανοµένων και των περιπτώσεων εφαρµογής της θα παρουσιαστούν πιο αναλυτικά στο τελευταίο κεφάλαιο του τόµου. Η τεχνολογία των έµπειρων συστη- µάτων αποτελεί το κυρίως εφαρµοσµένο µέρος της ΤΝ. Αυτή θα παρουσιαστεί στο Μέρος ΙΙ του τόµου. Στην ενότητα 1.3 του εισαγωγικού κεφαλαίου θα παρουσιαστεί η κεντρική υπόθεση που υπογραµµίζει την έρευνα σε ΤΝ, συγκεκριµένα η υπόθεση του συστήµατος φυσικών συµβόλων των Newell και Simon. Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται µε την ενότητα 1.4, στην οποία θα εξηγηθεί η διαφορά ανάµεσα σε καθαρά αλγοριθµικές υπολογιστικές µεθόδους και υπολογιστικές µεθόδους οι οποίες βασίζονται στη χρήση ευρετικών.

17 Tπ π π Ã ª À TÈ Â Ó È ÙÂ ÓËÙ ÓÔËÌÔÛ ÓË Το πεδίο της ΤΝ είναι περίπου σαράντα ετών. Αυτό εξαρτάται από το πότε τοποθετείται χρονικά η έναρξη της ΤΝ. Είναι γεγονός ότι η έρευνα σε ΤΝ άρχισε πολύ πριν επινοηθεί ο όρος «Τεχνητή Νοηµοσύνη» από τον John McCarthy, ενώ το πρώτο επίσηµο διεθνές συνέδριο σε ΤΝ διεξήχθηκε το 1969 στη Βόρειο Αµερική. Επίσης είναι γεγονός ότι το προβάδισµα σε αυτό το πεδίο δόθηκε από ερευνητές σε πανεπιστήµια και ερευνητικά κέντρα της Βορείου Αµερικής και σε µεγάλο βαθµό το πεδίο εξακολουθεί να «κυριαρχείται» από τους Αµερικανούς ερευνητές, παρόλο που τώρα η Ευρώπη δεν είναι πλέον ο φτωχός συγγενής, αλλά έχει και αυτή να επιδείξει αξιόλογα ερευνητικά αποτελέσµατα. Κάποιες ατυχείς συγκυρίες είχαν ως αποτέλεσµα το κάπως αργό ξεκίνηµα της ΤΝ στην Ευρώπη. Στο Ηνωµένο Βασίλειο, για παράδειγµα, το «συµπέρασµα» του Sir James Lighthill ότι η ΤΝ δηµιουργήθηκε από άντρες που στόχο είχαν την κατασκευή του µηχανικού ανθρώπου ως υποκατάστατο της κυοφορίας, είχε ως αποτέλεσµα το «πάγωµα» της κρατικής υποστήριξης προς την έρευνα σε ΤΝ µέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 80, όταν πλέον έγινε αντιληπτή η σηµασία των ερευνητικών στόχων της ΤΝ και αποφασίστηκε να διατεθούν σηµαντικά κρατικά κονδύλια προς υποστήριξη αυτής της έρευνας. Σε αυτή την αλλαγή πνεύµατος συνέτεινε σε µεγάλο βαθµό η ανακοίνωση της Ιαπωνικής κυβέρνησης για τη διάθεση τεράστιων ποσών προς τη δηµιουργία του υπολογιστή πέµπτης γενεάς (fifth generation computer), ο οποίος θα είχε ικανότητες ευφυΐας. Η Ιαπωνική προσπάθεια µπορεί να µην επέφερε τα αναµενόµενα αποτελέσµατα, συνέβαλε όµως τα µέγιστα στην αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος σε ΤΝ, κυρίως στην Ευρώπη. Πηγαίνοντας πολύ πιο πίσω από τα πιο πάνω γεγονότα, οι ρίζες της ΤΝ µπορούν να χρονολογηθούν στο έργο των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, κυρίως του Αριστοτέλη, και σε µεταγενέστερο στάδιο, στο έργο διάσηµων µαθηµατικών όπως του George Boole. Στην Ευρώπη ο Άγγλος µαθηµατικός Alan Turing, ο οποίος θεωρείται ένας από τους πατέρες της ΤΝ, ήταν ο πρώτος που διατύπωσε, κατά τη µεταπολεµική περίοδο, την έννοια της ευφυούς υπολογιστικής µηχανής και προσδιόρισε τη δοκιµή µε την οποία µπορεί να «αποδειχθεί», µε εµπειρικό τρόπο, η ύπαρξη ή µη ευφυΐας σε έναν υπολογιστή. Ο τοµέας της Κυβερνητικής (Cybernetics), κυρίως το µέρος αυτού του τοµέα που ασχολήθηκε µε τη δηµιουργία µηχανών, οι οποίες προσοµοίωναν κάποια χαρακτηριστικά ανθρώπινης συµπεριφοράς, µπορεί να θεωρηθεί σαν ένας

18 18 KEºA AIO 1: EI A ø H από τους άµεσους προγόνους της ΤΝ. Σε γενικές γραµµές, η ουσία είναι ότι η ΤΝ αντλεί από πολλούς και διαφορετικούς τοµείς (Φιλοσοφία, Μαθηµατικά, Γνωστική Ψυχολογία, Μηχανική, κτλ.), πράγµα το οποίο της δίνει τον πολυεπιστηµονικό της χαρακτήρα, και οι εφαρµογές της αφορούν πολλούς και διαφορετικούς τοµείς (Ιατρική, Νοµική, Εκπαίδευση, Γλωσσολογία, Γεωλογία, Βιολογία, Αστρονοµία, κτλ.). Αναµφισβήτητα, οι λέξεις «τεχνητή» και «νοηµοσύνη» (ή ευφυΐα) δεν είναι απολύτως σαφής. Εποµένως δεν πρέπει να µας παραξενεύει το γεγονός ότι ο όρος «τεχνητή νοηµοσύνη» έχει οδηγήσει σε έντονες συζητήσεις, ακόµη και σε διαµάχες, εντός και εκτός της ερευνητικής κοινότητας, για το τι τέλος πάντων σηµαίνει. Τέτοιες συζητήσεις είναι αναµενόµενες και καλοδεχούµενες, για οποιοδήποτε σχετικά νέο πεδίο τα «σύνορα» του οποίου δεν έχουν ακόµη σταθεροποιηθεί και συνεχώς επεκτείνονται σε νέες κατευθύνσεις. Κανένας από τους κατά καιρούς προτεινόµενους ορισµούς του τι σηµαίνει «τεχνητή νοηµοσύνη» δεν είναι καθολικά αποδεκτός. Κανένας από αυτούς δεν καλύπτει επακριβώς τις διάφορες περιοχές που περιλαµβάνονται σε αυτό το πεδίο. Εποµένως, από πρακτικής απόψεως, ο καλύτερος τρόπος οριοθέτησης της ΤΝ στην παρούσα φάση ανάπτυξής της, είναι µέσω των ερευνητικών περιοχών που την αποτελούν, όπως αυτές διαφαίνονται στα πρακτικά διεθνών συνεδρίων σε ΤΝ. Θα καταπιαστούµε µε την κατάσταση των τρεχόντων ερευνητικών στόχων του πεδίου στο τελευταίο κεφάλαιο του τόµου. Σε αυτή την ενότητα θα αναφερθούµε σε κάποιους από τους προτεινόµενους ορισµούς της ΤΝ, ενώ στην επόµενη ενότητα θα σας παρουσιάσουµε µία σύντοµη ιστορική αναδροµή. Οι Luger και Stubblefield (1998) προτείνουν καταρχήν τον ακόλουθο ορισµό: Ορισµός 1: Τεχνητή Νοηµοσύνη είναι ένας κλάδος της Πληροφορικής, ο οποίος ασχολείται µε την αυτοµατοποίηση ευφυούς συµπεριφοράς. Κατά τους Luger και Stubblefield το δυνατό σηµείο αυτού του ορισµού είναι η τοποθέτηση της ΤΝ ως κλάδου της Πληροφορικής, το οποίο σηµαίνει ότι η ΤΝ κληρονοµεί όλες τις µεθοδολογίες, τεχνικές, µηχανισµούς και πρότυπα που υπογραµµίζουν όλα τα υπολογιστικά συστήµατα. Όµως, από πρακτικής απόψεως, το αδύνατο σηµείο του ορισµού είναι ότι εξαρτάται από το τι είναι «ευφυΐα» ή «ευφυής συµπεριφορά», κάτι για το οποίο δεν υπάρχει σύγκλιση απόψεων. Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου τους, οι Luger και Stubblefield, δίνουν τον ακόλουθο τροποποιηµένο ορισµό:

19 Tπ π π Ã ª À 19 Ορισµός 2: Τεχνητή Νοηµοσύνη είναι η µελέτη των µηχανισµών που διέπουν ευφυή συµπεριφορά, µέσω της κατασκευής και αξιολόγησης συστηµάτων τα οποία παριστάνουν αυτούς τους µηχανισµούς. Εκ πρώτης όψεως αυτός ο ορισµός φαίνεται να είναι παράφραση του ορισµού 1. Πιο προσεκτική εξέταση όµως δείχνει ότι υπάρχει µια ουσιαστική διαφορά. Ο ορισµός 2 µας προτείνει ότι ΤΝ είναι η µελέτη κατανόησης της φύσης της ανθρώπινης ευφυούς συµπεριφοράς. Εποµένως, δεν προϋποθέτει τον προσδιορισµό της «ευφυούς συµπεριφοράς», όπως ο ορισµός 1. Φυσικά και ο ορισµός 2 παραµένει απεριόριστος. Ένας τρίτος εναλλακτικός ορισµός, ο οποίος έχει προταθεί από διάφορους ερευνητές, και είναι πιο συγκεκριµένος, και εποµένως πιο περιοριστικός, από τους ορισµούς 1 και 2, είναι ο ακόλουθος: Ορισµός 3: Τεχνητή Νοηµοσύνη είναι η ανάπτυξη υπολογιστικών συστηµάτων για την επίλυση δύσκολων προβληµάτων, τα οποία δεν µπορούν να επιλυθούν µε την εξαντλητική εξέταση όλων των πιθανών λύσεων µια και αυτές µπορεί να είναι πάρα πολλές. Η έµφαση εδώ είναι σε δύσκολα προβλήµατα, τα οποία παραδοσιακές υπολογιστικές µεθόδοι, δηλαδή καθαρά αλγοριθµικές µεθόδοι, είναι ανίκανες να επιλύσουν, τουλάχιστο µέσα σε λογικά χρονικά πλαίσια. Με έµµεσο τρόπο, αυτός ο ορισµός επικαλείται τη χρήση ευρετικών µεθόδων. Η σύνδεση του ορισµού 3 µε την «ευφυΐα» απορρέει από τη γενική αποδοχή ότι ο άνθρωπος που µπορεί να επιλύσει τέτοια δύσκολα προβλήµατα, αποδοτικά και αποτελεσµατικά, χαρακτηρίζεται από ευφυΐα. Επίσης χαρακτηρίζεται από εκτενή γνώση και εµπειρία. Eυφυΐα, γνώση και εµπειρία είναι αλληλένδετες έννοιες. Bέβαια, δεν έπεται ότι ο ίδιος άνθρωπος είναι εξίσου ικανός στην επίλυση όλων των ειδών δύσκολων προβληµάτων. Παρόλο που ο ορισµός 3 είναι πολύ πιο συγκεκριµένος από τους ορισµούς 1 και 2, µια και υπονοεί µια περιοριστική αντίληψη της έννοιας της ευφυΐας, την ικανότητα επίλυσης δύσκολων προβληµάτων, δεν καλύπτει επαρκώς τις διάφορες ερευνητικές περιοχές που περιλαµβάνονται στη ΤΝ. Για παράδειγµα, αυτός ο ορισµός δεν καλύπτει τις προσπάθειες δηµιουργίας υπολογιστικών συστηµάτων τα οποία επιδεικνύουν «κοινή λογική» (commonsense reasoning). Ο κάθε άνθρωπος, κανονικού επιπέδου νοηµοσύνης, κατέχει κοινή λογική, η εφαρµογή της οποίας δεν χαρακτηρίζεται ως δύσκολη πράξη.

20 20 KEºA AIO 1: EI A ø H Τέλος ένας τέταρτος ορισµός ο οποίος έχει προταθεί από τους Rich και Knight (1991) είναι ο ακόλουθος: Ορισµός 4: Τεχνητή Νοηµοσύνη είναι η µελέτη του πώς να κάνουµε τον υπολογιστή να πράξει κάτι που επί του παρόντος ο άνθρωπος µπορεί να πράξει καλύτερα. Ο ορισµός 4, όπως και ο ορισµός 3, αποφεύγει την απευθείας αναφορά σε ευφυΐα. Από πρακτικής απόψεως το τι ορίζεται εδώ είναι αρκετά χειροπιαστό και επίσης, συγκριτικά µε τον ορισµό 3, ο ορισµός 4 είναι πιο ευρύς σε εµβέλεια και φαίνεται να καλύπτει αρκετά ικανοποιητικά το πεδίο. Η οριοθέτηση της ΤΝ διαµέσου αυτού του ορισµού είναι δυναµική, αφού το σύνολο των ικανοτήτων στις οποίες ο άνθρωπος υπερέχει του υπολογιστή ανα- µένεται να µεταβάλλεται µε το χρόνο. Επί του παρόντος πολλά είναι εκείνα στα οποία ο άνθρωπος υπερέχει του υπολογιστή, όπως για παράδειγµα η ικανότητα όρασης, µάθησης, οµιλίας, η συνδιάλεξη και η επιχειρηµατολογία, η επίλυση δύσκολων προβληµάτων, κτλ. Aυτές είναι ικανότητες, οι οποίες ενισχύονται µε τις γνώσεις και την εµπειρία. Ο υπολογιστής δεν έχει ακόµη φτάσει στο σηµείο να επιδεικνύει οποιαδήποτε από αυτές τις ικανότητες σε βαθµό συγκρίσιµο µε αυτό του ανθρώπου, εκτός από την επίλυση εξειδικευµένων προβληµάτων. Μηχανική µάθηση και όραση, κατανόηση οµιλίας, κατανόηση και µετάφραση φυσικής γλώσσας, κτλ., αποτελούν από την αρχή µέχρι τώρα ενεργές ερευνητικές περιοχές της ΤΝ. Κοινός παρανοµαστής αυτών των ερευνητικών δραστηριοτήτων είναι η αναπαράσταση γνώσης µε συµβολικό τρόπο και η ευρετική αναζήτηση. ÕÛÎËÛË ÙÔ ÍÈÔÏfiÁËÛË 1.1 Ποια από τα ακόλουθα ισχύουν ή όχι σε σχέση µε κάποιο από τους ορισµούς της ΤΝ; 1. Η µελέτη της ανθρώπινης ευφυΐας µε στόχο τη βελτίωσή της. 2. Είναι κλάδος της Πληροφορικής. 3. Η αυτοµατοποίηση της ευφυούς συµπεριφοράς. 4. Η βασισµένη σε υπολογιστή επίλυση δύσκολων προβληµάτων. 5. Η ανάπτυξη ευφυών προγραµµάτων. 6. Η σχεδίαση αποδοτικών αλγορίθµων για τον υπολογισµό βέλτιστων λύσεων. 7. Η µελέτη του πώς να κάνουµε τον υπολογιστή να πράξει κάτι που επί του παρόντος ο άνθρωπος µπορεί να πράξει καλύτερα.

21 Tπ π π Ã ª À ÔÎÈÌ Turing ÁÈ ÌË ÓÈÎ Â Ê Στην ενότητα 1.1 έχουµε αναφέρει τέσσερις εναλλακτικούς ορισµούς της ΤΝ. Σε καθέναν από αυτούς εµφανίζεται άµεσα ή έµµεσα η έννοια της ευφυΐας. Όπως σας έχει ήδη αναφερθεί, κατά την δεκαετία του 80, η Ιαπωνική κυβέρνηση διέθεσε µεγάλα ποσά για τη δηµιουργία του ευφυούς υπολογιστή. Η έννοια αυτή είχε επινοηθεί πολύ πιό πριν, και συγκεκριµένα το 1950, από τον Άγγλο µαθηµατικό Alan Turing, ο οποίος επίσης προσδιόρισε µία δοκιµή για το κατά πόσον ένας υπολογιστής κατέχει ευφυΐα. οκιµή Turing Υπάρχουν τρία χωριστά δωµάτια. Στο ένα βρίσκεται ο υπολογιστής, στο άλλο βρίσκεται ένας άνθρωπος που παίζει το ρόλο του εξεταζόµενου και στο τελευταίο βρίσκεται ένας άλλος άνθρωπος ο οποίος παίζει το ρόλο του ανακριτή. Ο ανακριτής δεν γνωρίζει σε ποιο δωµάτιο βρίσκεται ο άνθρωπος και σε ποιο ο υπολογιστής. Η επικοινωνία ανάµεσα στον ανακριτή και τους άλλους δύο γίνεται µέσω τερµατικών. Ο ανακριτής θέτει διάφορα ερωτήµατα, ταυτόχρονα στον άνθρωπο και στον υπολογιστή και µε βάση τις ξεχωριστές απαντήσεις που παίρνει προσπαθεί να διακρίνει τον άνθρωπο από τον υπολογιστή. Εάν ο ανακριτής δεν µπορεί να διαχωρίσει τους δύο, τότε µπορεί να θεωρηθεί ότι ο υπολογιστής κατέχει ευφυΐα. Φυσικά, κανένας υπολογιστής µέχρι τώρα δεν έχει περάσει αυτή τη δοκιµή, και ίσως αυτό να µην είναι ποτέ εφικτό. Παρά ταύτα, αυτή η δοκιµή αποτελεί τη βάση των τρόπων αξιολόγησης συστηµάτων ΤΝ, όπως για παράδειγ- µα τα έµπειρα συστήµατα όπου ο βασικός τρόπος αξιολόγησης αποτελείται από τη σύγκριση της απόδοσης του συστήµατος έναντι αυτής του έµπειρου πάνω σε ένα σύνολο προβληµάτων. Σύµφωνα µε αυτή τη δοκιµή το µέτρο σύγκρισης είναι η ανθρώπινη ευφυΐα, είτε σε επίπεδο κοινής ή εξιδεικευµένης νοηµοσύνης, µε όλα τα τρωτά και τους περιορισµούς που συνεπάγονται. Εποµένως, ένας υπολογιστής για να περάσει τη δοκιµή Turing, σε ζητήµατα που υπερέχει του ανθρώπου, πρέπει να µειώσει την ικανότητά του στο επίπεδο του ανθρώπου. Για παράδειγµα, ο υπολογιστής υπερέχει του ανθρώπου σε µαθηµατικές πράξεις όπου µπορεί να δώσει αλάνθαστα αποτελέσµατα σε άµεσο χρόνο. Έτσι, εάν το ερώτηµα του ανακριτή είναι το γινόµενο ενός περίπλοκου πολλαπλασια-

22 22 KEºA AIO 1: EI A ø H σµού ο ευφυής υπολογιστής ξεγελά τον ανακριτή µε το να του δώσει λανθασµένη απάντηση στον ίδιο χρόνο που θα χρειαζόταν ο άνθρωπος. Ένα σηµείο κριτικής αυτής της δοκιµής είναι ακριβώς ότι προσπαθεί να περιορίσει (καλουπώσει) τη µηχανική ευφυΐα στα µέτρα της ανθρώπινης ευφυΐας, ενώ ίσως θα έπρεπε τα δύο αυτά είδη ευφυΐας να αντιµετωπίζονται ως διαφορετικά, επιτρέποντας έτσι στον υπολογιστή να εκµεταλλευτεί τις δικές του ανώτερες ικανότητες, όπως για παράδειγµα την απεριόριστη µνήµη του. Ακόµη ένα σηµείο κριτικής της δοκιµής είναι ότι η αντίληψη της ανθρώπινης ευφυΐας, που αντανακλά, την οποία απαιτεί να προσοµοιώσει ο υπολογιστής, περιορίζεται σε εργασίες επίλυσης προβληµάτων µε συµβολικό τρόπο, αγνοώντας πλήρως άλλα σηµαντικά στοιχεία ευφυΐας όπως αισθητήριες ικανότητες ή χειρωνακτικές επιδεξιότητες. Τέλος έχουν διατυπωθεί αντιρρήσεις για τη δοκιµή που σχετίζονται µε το αν η «συµπεριφορά» αρκεί να αποδείξει την ευφυΐα. Συνοψίζοντας, σε αυτή την ενότητα παρουσιάστηκαν τέσσερις εναλλακτικοί ορισµοί της ΤΝ, καθώς επίσης η δοκιµή Turing για µηχανική ευφυΐα. 1.2 IÛÙÔÚÈÎ Ó ÚÔÌ Οι πρώτες προσπάθειες του πεδίου εστιάζονταν στη δηµιουργία συστηµάτων, τα οποία θα µπορούσαν να συναγωνίζονται τον άνθρωπο σε διάφορα επιτραπέζια παιγνίδια, τα οποία απαιτούν υψηλές διανοητικές ικανότητες, όπως το checkers και το σκάκι. Η δικαίωση αυτών των προσπαθειών ήλθε το 1996, όταν ο Deep Blue κατόρθωσε να νικήσει το µεγαλύτερο πρωταθλητή σκακιού, τον Garry Kasparov. Αυτή ίσως να είναι η µεγαλύτερη επιτυχία της ΤΝ µέχρι σήµερα, η οποία δεν µπορεί να αµφισβητηθεί από κανένα. Πάντως είναι η πιο διάσηµη επιτυχία του πεδίου, αφού έτυχε µεγάλης κάλυψης σε παγκόσµια κλίµακα από τα µέσα µαζικής ενηµέρωσης. Είναι όµως συζητήσιµο κατά πόσον ο Deep Blue πραγµατικά επιδεικνύει σκακιστική ευφυΐα µια και οι «ικανότητές» του απορρέουν από τον υπολογισµό των κινήσεων και όχι από κάποια βαθειά «κατανόηση» των στρατηγικών εννοιών του παιγνιδιού. Η άλλη πρωταρχική περιοχή έρευνας αφορούσε τη µηχανοποίηση της διεργασίας απόδειξης µαθηµατικών θεωρηµάτων. Η εκτέλεση αυτής της διεργασίας από τον άνθρωπο θεωρείται κάτι το δύσκολο, το οποίο απαιτεί ευφυΐα. Το πιό γνωστό αποτέλεσµα αυτών των προσπαθειών ήταν το σύστηµα Logic Theorist, το οποίο αναπτύχθηκε από τους Newell και Simon το 1963.

23 I ƒπ ƒ ª 23 Η αρχική αντίληψη, η οποία τελικά αποδείχτηκε λανθασµένη, ήταν ότι για την εκτέλεση των πιο πάνω διανοητικών λειτουργιών (παίξιµο επιτραπέζιων παιγνιδιών, απόδειξη θεωρηµάτων) χρειάζεται λίγη ή ακόµη και καθόλου γνώση. Το τι χρειάζεται είναι η εξερεύνηση ενός µεγάλου αριθµού εναλλακτικών (µερικών) λύσεων και η επιλογή της καλύτερης. Σύντοµα όµως διαφάνηκε ότι και εκτενής γνώση χρειάζεται και πιο ισχυρά ευρετικά για την καθοδήγηση του συλλογισµού. Για αυτούς ακριβώς τους λόγους µια άλλη πρωτοπόρα προσπάθεια, και πάλι από τους Newell και Simon, το Σύστηµα Γενικής Eπίλυσης Προβληµάτων (General Problem Solver GPS), αποδείχθηκε µάταιη. Στόχος εδώ ήταν η δηµιουργία ενός συστήµατος, το οποίο θα µπορούσε να επιλύσει οποιοδήποτε πρόβληµα σε οποιοδήποτε τοµέα, κάτι το υπερβολικά φιλόδοξο. Μετά από µία σχεδόν δεκαετία προσπαθειών, η ερευνητική οµάδα αποδέχθηκε ότι αυτός ο στόχος δεν ήταν κατορθωτός, καταλήγοντας στο συµπέρασµα ότι στην επίλυση προβληµάτων η γνώση παίζει ουσιαστικό ρόλο. Αυτό είχε ως αποτέλεσµα τη ριζική αλλαγή προσανατολισµού στους στόχους του πεδίου. Το ενδιαφέρον τώρα εστιάστηκε στην αναπαράσταση της ανθρώπινης γνώσης µε συµβολικό τρόπο και τη χρήση της µέσα στα πλαίσια υπολογιστικών συστηµάτων. Θα εξετάσουµε βασικά αποτελέσµατα αυτών των προσπαθειών στα κεφάλαια 3 6. Επίσης ο νέος αυτός προσανατολισµός οδήγησε στην ανάπτυξη γλωσσών και περιβαλλόντων προγραµµατισµού, ειδικών για συστήµατα ΤΝ. Η αποδοχή της σηµασίας της γνώσης στην επίλυση προβληµάτων αποτελεί το θεµέλιο λίθο της τεχνολογίας των έµπειρων συστηµάτων, η έναρξη της οποίας χρονολογείται στις αρχές της δεκαετίας του 70. Εδώ κεντρικός στόχος είναι η αυτοµατοποίηση εξειδικευµένης γνώσης, κάτι το οποίο είναι πιο συγκεκριµένο από την αυτοµατοποίηση κοινής γνώσης και αυτονόητου συλλογισµού, που επίσης αποτελούν περιοχές έντονου ενδιαφέροντος. Άλλες από τις αρχικές περιοχές έρευνας, οι οποίες εξακολουθούν να είναι ενεργές, είναι η µηχανική όραση και οµιλία, η κατανόηση φυσικής γλώσσας, και η µηχανική µάθηση. Η σηµασία της µηχανικής µάθησης είναι µεγάλη για τη βιωσιµότητα συστηµάτων που βασίζονται στη γνώση. Η γνώση του ανθρώπου δεν είναι στατική, αλλά συνεχώς βελτιώνεται µέσω ενηµέρωσης και εµπειρίας. Αυτή η ικανότητα πρέπει να ενσωµατωθεί σε ένα σύστηµα βάσης γνώσης (knowledge based system), διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος άµεσης αχρηστίας του συστήµατος. Ένα µεγάλο µέρος της έρευνας σε µηχανική µάθηση ασχολείται µε υπολογιστικές µεθόδους για την «ανακάλυψη»

24 24 KEºA AIO 1: EI A ø H γνώσης (knowledge discovery) από µία βάση δεδοµένων, τα οποία περιγράφουν συγκεκριµένα περιστατικά (του εν λόγω προβλήµατος) µαζί µε τις λύσεις τους. Γενικά, επί του παρόντος η έρευνα σε ΤΝ καλύπτει ένα ευρύ φάσµα θεµάτων. Σε θεωρητικό επίπεδο η έρευνα εστιάζεται κυρίως στην αξιωµατοποίηση και αυτοµατοποίηση συλλογισµού (automated reasoning). Ειδικά θέµατα αφορούν την αναθεώρηση πεποιθήσεων (belief revision), το κλασικό πλέον θέµα της απόδειξης θεωρηµάτων και την ανάπτυξη διαφόρων λογισµών για την αναπαράσταση γνώσης και συλλογισµού, όπως περιγραφικός λογισµός, µη αθροιστικός λογισµός, λογισµός µε πιθανότητες, χρονικός λογισµός, κτλ. Η περιοχή της µάθησης εξακολουθεί να έχει κεντρική θέση, όπου, όπως έχου- µε ήδη αναφέρει, µεγάλο ενδιαφέρον προσελκύει ο νέος τοµέας της ευφυούς ανάλυσης δεδοµένων (intelligent data analysis IDA) ή εξόρυξης δεδο- µένων (data mining DM) µε στόχο την «ανακάλυψη» γνώσης από µεγάλες βάσεις δεδοµένων (knowledge discovery in databases KDD). Αυτή η έρευνα έχει πολλές και σηµαντικές πρακτικές εφαρµογές, αφού η σηµερινή τεχνολογία της πληροφορίας επιτρέπει την αποθήκευση σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές τεράστιων ποσοτήτων δεδοµένων µε µικρό κόστος. Μία άλλη νέα κατεύθυνση στη περιοχή της µάθησης είναι η µάθηση µε ενίσχυση (reinforcement learning), η οποία έχει άµεση εφαρµογή σε έµπειρα συστή- µατα, σε συστήµατα ροµποτικής, σε συστήµατα βάσεων περιστατικών, κτλ. Η περιοχή της Κατανεµηµένης ΤΝ (Distributed AI), συγκαταλέγεται στις σχετικά πρόσφατες εξελίξεις του πεδίου. Αυτή η περιοχή άρχισε να αναπτύσσεται πριν ακόµη αρχίσει η επανάσταση του διαδικτύου. Φυσικά η ανάπτυξη του διαδικτύου έχει δώσει µεγάλη ώθηση σε αυτή την περιοχή, οι ρίζες της οποίας βρίσκονται στο συνεργατικό µοντέλο επίλυσης προβληµάτων, γνωστό ως το µοντέλο του µαυροπίνακα (blackboard model). Η αρχική έκδοση αυτού του µοντέλου προτάθηκε προς το τέλος της δεκαετίας του 70. Θα συζητήσουµε αυτό το µοντέλο στο κεφάλαιο 6. Ειδικά θέµατα που εµπίπτουν στην κατανεµηµένη ΤΝ είναι µοντέλα ευφυών διαµεσολαβητών (intelligent agents), συστήµατα πολλαπλών διαµεσολαβητών, µοντέλα συντονισµού και συνεργασίας, κτλ. Αποτελέσµατα αυτής της έρευνας έχουν ήδη εφαρµοστεί στον τοµέα της ΤΝ στην Ιατρική, όπου έχουν αναπτυχθεί και τεθεί σε (πειραµατική) λειτουργία συστήµατα πολλαπλών διαµεσολαβητών τηλεϊατρικής για τη διαχείριση ασθενών. Τα οφέλη που απορρέουν από τέτοια συστήµατα είναι πολλά και σηµαντικά.

25 ƒ π Àªµ ø 25 Συνοψίζοντας, σε αυτή την ενότητα έγινε µία πολύ σύντοµη ιστορική αναδροµή της ΤΝ. Η αρχική προσέγγιση ήταν στη χρήση «συντακτικών» µεθόδων, δηλαδή µεθόδων που δεν αφορούσαν τη χρήση γνώσης. Αυτή αποδείχθηκε λανθασµένη, καταλήγοντας στο συµπέρασµα ότι η «ευφυΐα χρειάζεται γνώση», και οδηγώντας σε µία νέα προσέγγιση µε κεντρικό άξονα την επεξεργασία γνώσης σε συµβολική µορφή. Όταν τώρα αναφερόµαστε σε τεχνικές ΤΝ, εννοούµε µεθόδους οι οποίες αξιοποιούν γνώση. 1.3 appleâíâúá Û Û Ì fiïˆó Σε αυτή την ενότητα θα παρουσιαστεί η κεντρική υπόθεση που υπογραµµίζει την έρευνα σε ΤΝ. Αυτή είναι η υπόθεση του «συστήµατος φυσικών συµβόλων» (physical symbol system hypothesis), η οποία προτάθηκε από τους Newell και Simon το Η γνώση, η οποία όπως έχουµε δει αποτελεί αναπόσπαστο µέρος ενός συστήµατος ΤΝ, αναπαριστάται σε µορφή δοµών συµβόλων (symbol structures). Σύστηµα Φυσικών Συµβόλων Αποτελείται από ένα σύνολο οντοτήτων, οι οποίες ονοµάζονται σύµβολα, είναι φυσικά πρότυπα και αποτελούν τα συστατικά στοιχεία ενός άλλου είδους οντότητας, της έκφρασης ή δοµής συµβόλων. Έτσι µία δοµή συµβόλων αποτελείται από διάφορα σύµβολα, τα οποία συσχετίζονται µε κάποιο φυσικό τρόπο, όπως το ένα είναι δίπλα στο άλλο. Ανά πάσα στιγ- µή το σύστηµα περιέχει µία συλλογή δοµών συµβόλων. Το σύστηµα επίσης έχει έναν αριθµό διεργασιών, οι οποίες επεξεργάζονται εκφράσεις και παράγουν άλλες εκφράσεις, όπως διεργασίες δηµιουργίας, τροποποίησης, αναπαραγωγής και καταστροφής. Το σύστηµα φυσικών συµβόλων είναι µία µηχανή η οποία παράγει µε το χρόνο µία εξελισσόµενη συλλογή δοµών συµβόλων. Ένα τέτοιο σύστηµα υπάρχει σε έναν κόσµον οντοτήτων, ο οποίος εκτείνεται πέραν των συµβολικών εκφράσεων, αυτών καθ' αυτών. Στη συνέχεια οι Newell και Simon διατυπώνουν την υπόθεση: Υπόθεση Συστήµατος Φυσικών Συµβόλων Ένα σύστηµα φυσικών συµβόλων έχει τα αναγκαία και επαρκή µέσα για γενική ευφυή δράση.

26 26 KEºA AIO 1: EI A ø H Αυτή παραµένει µία υπόθεση, µια και δεν υπάρχει λογικός τρόπος απόδειξης ή άρνησής της. Έτσι, µόνο µε εµπειρικό τρόπο µπορεί να επικυρωθεί. Οι υπολογιστές παρέχουν το τέλειο µέσο για αυτό τον πειραµατισµό µια και µπορεί να προγραµµατιστούν για να προσοµοιώσουν οποιοδήποτε σύστηµα φυσικών συµβόλων. Σε αυτή την ενότητα αναφερθήκαµε σε µία βασική υπόθεση, η οποία διέπει την έρευνα σε ΤΝ. Τα έµπειρα συστήµατα που θα αναλύσουµε στο Μέρος ΙΙ του τόµου είναι παραδείγµατα συστηµάτων φυσικών συµβόλων. Οι δοµές συµβόλων αντιπροσωπεύουν τη γνώση του συστήµατος και τις πληροφορίες/συµπεράσµατα για το υπό εξέταση πρόβληµα. Οι διεργασίες επεξεργασίας εκφράσεων είναι οι µηχανισµοί συλλογισµού του έµπειρου συστή- µατος. 1.4 AÏÁfiÚÈıÌÔÈ Î È Â ÚÂÙÈÎ Στόχος αυτής της ενότητας είναι να εξηγήσει τη διαφορά ανάµεσα σε αλγοριθµικές και ευρετικές υπολογιστικές µεθόδους και µε αυτό τον τρόπο να επιδείξει τη σηµασία των ευρετικών µεθόδων σε συστήµατα ΤΝ. Ο καλύτερος τρόπος διευκρίνισης της διαφοράς είναι µε κάποιο παράδειγµα. Ú ÂÈÁÌ 1.1 Το πρόβληµα είναι ποια διαδροµή να ακολουθήσω για να µεταβώ από µια πόλη Α σε µια άλλη πόλη Β, χρησιµοποιώντας έναν οδικό χάρτη, ο οποίος µου δίνει τις απευθείας διασυνδέσεις ανάµεσα στις πόλεις. Ο υπολογισµός της συντοµότερης διαδροµής αποτελεί µία αλγοριθµική µέθοδο για την επίλυση αυτού του προβλήµατος. Ο υπολογισµός γίνεται µε µεθοδικό, ίσως εξαντλητικό τρόπο, ο οποίος µας εγγυάται ότι η λύση που θα µας δοθεί θα είναι βέλτιστη, όπου η ερµηνεία της βέλτιστης σε αυτά τα συµφραζόµενα είναι «συντοµότερη διαδροµή». Αυτός ο (διαδικασιακός) τρόπος υπολογισµού της λύσης δεν λαµβάνει υπόψη τυχόν ιδιαιτερότητες που µπορεί να αφορούν συγκεκριµένες διαδροµές, σε συγκεκριµένες περιόδους. Με άλλα λόγια η εύρεση της λύσης δεν οδηγείται από οποιαδήποτε µορφή (εµπειρικής) γνώσης. Γενικά, µία καθαρά αλγοριθµική µέθοδος είναι µία βήµα προς βήµα µέθοδος, η οποία λαµβάνει τα δεδοµένα του προβλήµατος και δίνει το ζητούµενο αποτέλεσµα. Η χρήση όµως καθαρά αλγοριθµικών µεθόδων δεν ενδείκνυται για προβλήµατα στην επίλυση των οποίων ουσια-

27 A ƒπ ª π π Àƒ π 27 στικό ρόλο παίζει η γνώση ή/και εάν ο «χώρος» µέσα στον οποίο χρειάζεται να αναζητηθεί η λύση (problem space) είναι πολύ µεγάλος. Σε τέτοιου είδους προβλήµατα οι παράγοντες αβεβαιότητα (uncertainty) και ηµιτέλεια (incompleteness) υπεισέρχονται ως αναπόφευκτα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης γνώσης. Επίσης, λόγω της γενικής δυσκολίας και φύσεως αυτών των προβληµάτων, πολλές φορές δεν χρειάζεται η βέλτιστη λύση, αλλά απλώς µία αρκετά ικανοποιητική λύση. Για παράδειγµα, ένα έµπειρο διαγνωστικό σύστηµα δεν χρειάζεται να καταλήξει σε λεπτοµερή διάγνωση του ασθενή (η βέλτιστη λύση), εάν µία πιο γενική διάγνωση αρκεί για την αποτελεσµατική θεραπεία του ασθενή (µία ικανοποιητική λύση). Η λύση τέτοιων προβληµάτων γίνεται εφικτή µόνο µε ευρετικές µεθόδους. Μία ευρετική µέθοδος κάνει χρήση ευρετικών. Ευρετικά είναι «κανόνες χειρός» (rules of thumb), κανόνες καλού µαντέµατος. Oι κανόνες αυτοί δεν εγγυώνται αναγκαστικά επιτυχία, δηλαδή δεν είναι απαραίτητα αλάνθαστοι, αλλά παρέχουν χρήσιµη καθοδήγηση για την πλειοψηφία των περιπτώσεων του προβλήµατος, οδηγώντας σε ικανοποιητικά καλές και ίσως βέλτιστες, λύσεις µε αποτελεσµατικό τρόπο. Με άλλα λόγια προσπαθούν να βρουν σύντοµα µονοπάτια στο χώρο αναζήτησης λύσεων, σε βάρος της πληρότητας (δηλαδή να υπάρχει λύση για κάποιο πρόβληµα και όµως τα ευρετικά να µην µπορούν να οδηγήσουν σε αυτή). Ουσιαστικά τα ευρετικά δεν αναιρούν τη βασική αλγοριθµική προσέγγιση στην επίλυση προβληµάτων, δηλαδή τη βήµα προς βήµα πορεία προς την αναζήτηση κάποιας λύσης, αλλά συµπληρώνουν τις αλγοριθµικές προσεγγίσεις. Η γνώση, αυτή καθ' αυτή, σε µεγάλο βαθµό είναι ευρετική. Μόνο οι «καθολικές αλήθειες» (universal truths) µπορεί να θεωρηθούν αλάνθαστες πηγές γνώσης. Η εµπειρική γνώση δεν µπορεί να θεωρηθεί ως αλάνθαστη µια και πάντοτε υπάρχει το ενδεχόµενο να ανατραπεί από νέες παρατηρήσεις. Τα συµπεράσµατα που προκύπτουν από τη χρήση εµπειρικής γνώσης δεν είναι απαραίτητα αλάνθαστα. Εποµένως, υπολογιστικές µέθοδοι οι οποίες βασίζονται σε εµπειρική γνώση είναι ευρετικές. Πέραν τούτου, επειδή συνήθως το µέγεθος της γνώσης είναι µεγάλο, η επιλογή των κοµµατιών της γνώσης που αφορούν το υπό εξέταση πρόβληµα χρειάζεται να γίνει µε ευρετικό τρόπο. Έτσι σε ένα σύστηµα ΤΝ η εφαρµογή ευρετικών µπορεί να γίνεται σε διάφορα επίπεδα. Ευρετικά που καθοδηγούν τη χρήση άλλων ευρετικών είναι µετα ευρετικά. Ας επιστρέψουµε όµως στο Παράδειγµα 1.1. Σε αυτό το πρόβληµα θα µπο-

28 28 KEºA AIO 1: EI A ø H ρούσαµε να είχαµε χρησιµοποιήσει ευρετικά όπως τα ακόλουθα δύο, τα οποία εκφράζονται µε περιγραφικό (συµβολικό) τρόπο (ευρετικά µπορούν να εκφραστούν και µε διαδικασιακό τρόπο, όπως συνήθως εκφράζονται οι αλγοριθµικές µέθοδοι): Παραδείγµατα Ευρετικών 1. Εάν η εκκίνηση είναι η πόλη Ε και ο προορισµός η πόλη Π και η µέρα είναι Τρίτη, τότε απόκλεισε διαδροµές διαµέσου της πόλης Λ. 2. Εάν η εκκίνηση είναι η πόλη Α και προορισµός η πόλη Β, τότε χρησι- µοποίησε τη διαδροµή «πόλη Α, πόλη Γ, πόλη, πόλη Β». Το ευρετικό 1 αποκλείει κάποιες λύσεις. Είναι σαν ένα κλαδευτήρι που ψαλιδίζει το χώρο αναζήτησης (pruning heuristic). Το ευρετικό 2 µας οδηγεί απευθείας σε κάποια λύση (homing heuristic). Πίσω από αυτούς τους κανόνες κρύβεται κάποια λογική (rationale), η οποία συνήθως δεν εξωτερικεύεται. Για παράδειγµα, ο λόγος που αποκλείεται η πόλη Λ στον πρώτο κανόνα είναι επειδή τις Τρίτες συνηθίζεται να διεξάγεται εκεί λαϊκή αγορά και αυτό δηµιουργεί µεγάλο συνωστισµό. Εάν όµως σε κάποια συγκεκριµένη Τρίτη δεν έγινε η λαϊκή αγορά, άδικα εξαναγκάστηκε ο συµβουλευόµενος του συστή- µατός µας να οδηγηθεί από στενά δροµάκια για να αποφύγει τον υποτιθέµενο συνωστισµό. Τα ευρετικά 1 και 2 είναι πολύ συγκεκριµένα. Το καθένα αναφέρεται σε συγκεκριµένες πόλεις. Μία πληθώρα τέτοιων συγκεκριµένων ευρετικών θα υπερνικούσε τη χρησιµότητά τους. Μία σηµαντική αρχή της Πληροφορικής, η οποία εφαρµόζεται στο µέγιστο στην ΤΝ, είναι ότι οι µέθοδοι πρέπει να διατυπώνονται όσο γίνεται πιο γενικά. Στόχος είναι να επεκταθεί η χρησι- µότητα µίας µεθόδου µε τη διεύρυνση του πεδίου εφαρµογής της. Παράλληλα, αυτό έχει ως αποτέλεσµα τη µείωση του αριθµού µεθόδων που χρειάζονται. Με βάση αυτή την αρχή ο κανόνας που αποτελεί το ευρετικό 1 µπορεί να γενικευτεί ως ακολούθως: 1. Εάν η διάβαση από την ΠΟΛΗ δεν είναι άκρως απαραίτητη και υπάρχει µεγάλη πιθανότητα να υπάρχει συνωστισµός εκεί την ηµέρα της διάβασης, τότε απόκλεισε την ΠΟΛΗ.

29 A ƒπ ª π π Àƒ π 29 Στο νέο ευρετικό 1 το σύµβολο ΠΟΛΗ υποδηλώνει µια οποιαδήποτε πόλη, δηλαδή είναι µεταβλητή και όχι κυριολεκτική ονοµασία. Επίσης, η νέα εκδοχή του ευρετικού εισάγει τις έννοιες «άκρως απαραίτητη διάβαση» και «συνωστισµός», οι οποίες µπορεί να ερµηνευτούν, επίσης σε µορφή συµβολικών κανόνων, ως ακολούθως: Εάν η ΠΟΛΗ είναι η εκκίνηση ή ο προορισµός, τότε η διάβαση διαµέσου της είναι άκρως απαραίτητη. Εάν διεξάγεται λαϊκή αγορά, τότε υπάρχει µεγάλη πιθανότητα συνωστισµού. Εάν έχει γίνει τροχαίο ατύχηµα, τότε υπάρχει πιθανότητα συνωστισµού. Ποια από τα ακόλουθα ισχύουν σε σχέση µε ευρετικά και ποια όχι; 1. Οδηγούν σε βέλτιστες λύσεις µε πιο αποδοτικό τρόπο. ÕÛÎËÛË ÙÔ ÍÈÔÏfiÁËÛË εν είναι απαραιτήτως αλάνθαστα. 3. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων οδηγούν σε ικανοποιητικές λύσεις µε αποδοτικό τρόπο. 4. εν επηρεάζουν την πληρότητα. 5. Είναι εµπειρικοί κανόνες χειρός. 6. Καθοδηγούν την αναζήτηση λύσεων. 7. Υπολογίζουν τις λύσεις σε δύσκολα προβλήµατα. Παρακάτω σας περιγράφονται διάφορα προβλήµατα. Για καθένα από αυτά υποδείξτε κατά πόσον ενδείκνυται η χρήση ευρετικών µεθόδων για την επίλυσή του ή εάν η καθαρά αλγοριθµική προσέγγιση είναι αυτή που πρέπει να εφαρµοστεί. Στις περιπτώσεις που έχετε αποφασίσει ότι η χρήση ευρετικών µεθόδων ενδείκνυται, δώστε ένα παράδειγµα ευρετικού. Ú ÛÙËÚÈfiÙËÙ 1.1 Πρόβληµα Ι: Έχω γράψει ένα πρόγραµµα και θέλω να το δοκιµάσω. Πώς σχεδιάζω τις περιπτώσεις δοκιµής του; Πρόβληµα ΙΙ: Ένα άλλο πρόγραµµά µου το οποίο έχει τεθεί σε λειτουργία

30 30 KEºA AIO 1: EI A ø H εδώ και κάποιο χρονικό διάστηµα παρουσίασε ένα σφάλµα. Πώς κάνω την αποσφαλµάτωση; Πρόβληµα ΙΙΙ: Θέλω να προγραµµατίσω τον υπολογιστή µου για να συναγωνιζόµαστε στο παιγνίδι της κρεµάλας. Πρόβληµα ΙV: Θέλω να λύσω ένα σύστηµα γραµµικών εξισώσεων. Πρόβληµα V: Θέλω να εξηγήσω στη δεκάχρονη ανηψιά µου πώς να πλέξει ένα πουλόβερ για την κούκλα της. Πρόβληµα VI: Πρόκειται να µετακοµίσουµε σε νέα κατοικία. Για αυτό το λόγο χρειάζεται να βάλω σε κιβώτια τα διάφορα παιγνίδια της εξάχρονης κόρης µου, τα οποία είναι πολλά. Για ευνόητους λόγους θέλω να χρησιµοποιήσω όσο γίνεται λιγότερα κιβώτια. Πρόβληµα VII: Κάθε Σάββατο χρειάζεται να διεκπεραιώσω διάφορες εργασίες, όπως για παράδειγµα να πάω στο κρεοπωλείο, στο φαρµακείο, στο γραφείο µου, στην υπεραγορά, κτλ. Για κάποιες εργασίες µπορώ να προσδιορίσω το απόλυτο χρονικό διάστηµα αναφορικά µε την έναρξή τους (π.χ., όχι πριν τις 10 π.µ., αλλά ούτε και µετά τις 1 µ.µ. πρέπει να έχω φτάσει στην υπεραγορά) ή/και άλλες χρονικές εξαρτήσεις, όπως κάποια εργασία µπορεί να γίνει µόνο αφού ολοκληρωθούν κάποιες άλλες. Για κάθε εργασία µπορώ να προσδιορίσω το χρόνο διεκπεραίωσής της. Επίσης γνωρίζω πόσο χρόνο θα µου πάρει για να µεταβώ από ένα σηµείο σε κάποιο άλλο, σε δεδοµένη περίοδο. Πώς καταρτίζω το σχέδιο δράσεώς µου; Η πιο πάνω δραστηριότητα µας φέρνει στο τέλος αυτής της ενότητας και ταυτόχρονα στο τέλος του εισαγωγικού κεφαλαίου στη ΤΝ. Στόχος αυτής της ενότητας ήταν να εξηγήσει τη διαφορά ανάµεσα σε αλγοριθµικές και ευρετικές µεθόδους. Η φύση των προβληµάτων µε τα οποία καταπιάνεται η ΤΝ απαιτεί τη χρήση ευρετικών µεθόδων οι οποίες συντοµεύουν την αναζήτηση λύσης, αλλά δεν οδηγούν αναγκαστικά σε λύση ή την καλύτερη λύση.

31 À æ 31 ÓÔ Ë Στο εισαγωγικό κεφάλαιο παρουσιάστηκε µία πολύ σφαιρική εικόνα του πεδίου της ΤΝ. Αυτό το πεδίο υπάγεται στην Πληροφορική, αλλά στην ουσία είναι ένα πολυεπιστηµονικό πεδίο, το οποίο αντλεί από πολλούς και διαφορετικούς τοµείς (Φιλοσοφία, Μαθηµατικά, Γνωστική Ψυχολογία, Μηχανική, κτλ.) και οι εφαρµογές του αφορούν πολλούς και διαφορετικούς τοµείς (Ιατρική, Νοµική, Εκπαίδευση, Γλωσσολογία, κτλ.). Ο όρος «τεχνητή νοηµοσύνη» είναι κάπως ασαφής και γίνεται επίµαχος, µια και αυτή καθ' αυτή η έννοια της νοη- µοσύνης ή ευφυΐας είναι πολύπλοκη και πολυδιάστατη. Συχνά έχουν διατυπωθεί αντιρρήσεις, εντός και εκτός της επιστηµονικής κοινότητας, για το «όραµα» της ΤΝ. Σε αυτό το κεφάλαιο εξετάσαµε τέσσερις ορισµούς του πεδίου, ο καθένας από τους οποίους δίνει µία διαφορετική διάσταση της ΤΝ. Ο κοινός παρανοµαστής αυτών των ορισµών είναι η ευφυΐα, η οποία εµφανίζεται µε άµεσο ή έµµεσο τρόπο. Η κλασική δοκιµή για µηχανική ευφυΐα, η οποία διατυπώθηκε από τον Άγγλο µαθηµατικό Alan Turing, ένα από τους πατέρες της ΤΝ, παραµένει, παρόλες τις αντιρρήσεις που έχουν εκφραστεί για τη µορφή της ευφυΐας που αντανακλά. Μέχρι στιγµής δεν έχει προταθεί κάποια εναλλακτική, πιο αποδεκτή, δοκιµή. Η σύντοµη ιστορική αναδροµή του πεδίου, που παρουσιάστηκε, στόχο είχε να τονίσει µία σηµαντική αλλαγή στον προσανατολισµό των ερευνητικών στόχων του πεδίου. Αυτή η αλλαγή προσανατολισµού ήταν το αποτέλεσµα της αποδοχής της σηµασίας της γνώσης στην επίλυση προβληµάτων, η οποία οδήγησε στο να εστιαστεί η προσπάθεια στην αυτοµατοποίηση της ανθρώπινης γνώσης. Η βασική υπόθεση που υπογραµµίζει την έρευνα σε ΤΝ, σε όλο το φάσµα της, είναι η υπόθεση του συστήµατος φυσικών συµβόλων, η οποία προτάθηκε από τους Newell και Simon. Αυτή η υπόθεση επισηµαίνει τη σηµασία της επεξεργασίας συµβόλων, κάτι που θα γίνει ξεκάθαρο όταν θα συζητήσουµε στα κεφάλαια 4 6 βασικούς φορµαλισµούς αναπαράστασης γνώσης, και φυσικά στο Μέρος ΙΙ του τόµου σε σχέση µε τα έµπειρα συστήµατα. Το εισαγωγικό κεφάλαιο ολοκληρώθηκε κάνοντας ένα διαχωρισµό ανάµεσα σε καθαρά αλγοριθµικές υπολογιστικές µεθόδους και υπολογιστικές µεθόδους, οι οποίες βασίζονται στη χρήση ευρετικών για τον αποδοτικό και αποτελεσµατικό υπολογισµό λύσεων, που δεν είναι αναγκαστικά βέλτιστες, αλλά ικανοποιητικές. Η σηµασία των ευρετικών µεθόδων θα αναλυθεί σε βάθος στο επόµενο κεφάλαιο.

32 32 KEºA AIO 1: EI A ø H µè ÏÈÔÁÚ Ê G.F. Luger και W.A. Stubblefield, Artificial Intelligence: structures and strategies for complex problem solving, τρίτη έκδοση, Addison Wesley, E. Rich και K. Knight, Artificial Intelligence, δεύτερη έκδοση, McGraw Hill, Τα βιβλία των Luger και Stubblefield, και Rich και Knight, αποτελούν κλασικά εγχειρίδια του πεδίου. Και τα δύο βιβλία παρέχουν µία ευρεία κάλυψη του πεδίου, εµβαθύνοντας κυρίως στα βασικά θέµατα (προβλήµατα και αναζήτηση λύσεων, αναπαράσταση γνώσης, κτλ.), χωρίς όµως και να παραβλέπουν τα πιο ειδικά και προχωρηµένα θέµατα. Η παρουσίαση των θεµάτων είναι αρκετά τεχνική. Μάλιστα οι Luger και Stubblefield παρουσιάζουν τις γλώσσες προγραµµατισµού Lisp και Prolog, οι οποίες αποτελούν κατ' εξοχήν γλώσσες προγραµµατισµού για εφαρµογές ΤΝ. Για µια πιο ολοκληρωµένη εικόνα του πεδίου, η οποία εκτείνεται πέραν της τεχνικής παρουσίασης των ειδικών θεµάτων, καλό θα ήταν να µελετηθεί κάποιο από τα βιβλία τα οποία αναλύουν το πεδίο σε φιλοσοφικό επίπεδο και κυρίως σε αντιπαράθεση µε την ανθρώπινη νοηµοσύνη. Σε τέτοιες αναλύσεις συχνά διατυπώνονται αντιρρήσεις για το «όραµα» της ΤΝ. Κάποιες από αυτές τις αντιρρήσεις είναι δικαιολογηµένες, ενώ άλλες είναι το αποτέλεσµα παρερµηνείας των στόχων της ΤΝ. Για ορισµένες από αυτές τις παρερµηνείες ή για επιχειρήµατα υπέρ ορισµένων αντιρρήσεων, ευθύνη φέρει η ίδια η επιστηµονική κοινότητα, η οποία στον ενθουσιασµό της για κάποιες επιτυχίες δεν εκτίµησε σωστά τη δυσκολία επέκτασης των πρωταρχικών αποτελεσµάτων σε σχέση µε ρεαλιστικές καταστάσεις. Επίσης, ορισµένοι από τους πρωταρχικούς στόχους, όπως έχου- µε ήδη αναφέρει, εκ των υστέρων αποδείχθηκαν υπερβολικά φιλόδοξοι και ακατόρθωτοι. Τα προτεινόµενα βιβλία, τα οποία πέραν της κριτικής ανάλυσης του πεδίου τονίζουν τον πολυεπιστηµονικό χαρακτήρα της ΤΝ, είναι τα εξής: R. Penrose, Σκιές του Νου, Εκδόσεις Γκοβόστη, J. Searle, Ανακαλύπτοντας ξανά το Νου, Εκδόσεις Γκοβόστη, D.R. Hofstadter και D.C. Dennett, Το Εγώ της Νόησης, Κάτοπτρο, 1983.

EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ

EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ E π A π π ª π EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ TfiÌÔ A' HÏ appleèù ÎË EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ EappleÈÛÙ ÌË ÙˆÓ YappleÔÏÔÁÈÛÙÒÓ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΜ Κωδικός Τίτλος Μαθήματος ΠΜ 11387 ΕΠΛ 341 Τεχνητή Νοημοσύνη 7.5. Ελπίδα Κεραυνού-Παπαηλιού (elpida@ucy.ac.cy)

ΜΑΜ Κωδικός Τίτλος Μαθήματος ΠΜ 11387 ΕΠΛ 341 Τεχνητή Νοημοσύνη 7.5. Ελπίδα Κεραυνού-Παπαηλιού (elpida@ucy.ac.cy) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΜΑΜ Κωδικός Τίτλος Μαθήματος ΠΜ 11387 ΕΠΛ 341 Τεχνητή Νοημοσύνη 7.5 Διδάσκων/ουσα Ελπίδα Κεραυνού-Παπαηλιού (elpida@ucy.ac.cy) Εξάμηνο Εαρινό Ακαδημαϊκό Έτος 2009/10 Ημέρα/Ώρα διδασκαλίας

Διαβάστε περισσότερα

Tεχνολογία Λογισµικού II

Tεχνολογία Λογισµικού II Tεχνολογία Λογισµικού II ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Τόµος B' Tεχνολογία Λογισµικού II BAΣIΛEIOΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ, 2011-2012 ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ. 2. Εισαγωγή στην Τεχνητή Νοημοσύνη

ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ, 2011-2012 ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ. 2. Εισαγωγή στην Τεχνητή Νοημοσύνη ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ, 2011-2012 ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ 2. Εισαγωγή στην Τεχνητή Νοημοσύνη Σήμερα Ορισμοί Τεχνητής Νοημοσύνης Δοκιμασία Turing Ιστορική Αναδρομή Συμβολική Τεχνητή Νοημοσύνη Αλγόριθμοι και Ευρετικά

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π AÚ TÂ ÓÔÏÔÁ ÔÁÈÛÌÈÎÔ. TfiÌÔ B' ÂÈÙÔ ÚÁÈÎ ÛÙ Ì Ù I

E π A π π ª π AÚ TÂ ÓÔÏÔÁ ÔÁÈÛÌÈÎÔ. TfiÌÔ B' ÂÈÙÔ ÚÁÈÎ ÛÙ Ì Ù I E π A π π ª π AÚ TÂ ÓÔÏÔÁ ÔÁÈÛÌÈÎÔ TfiÌÔ B' ÏÔ apple Ú ÎË ÂÈÙÔ ÚÁÈÎ ÛÙ Ì Ù I ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα APXEΣ TEXNOΛOΓIAΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Γλώσσες & Τεχνικές 4 ο Εξάμηνο. - Ενότητα 1 - Δημοσθένης Σταμάτης http://www.it.teithe.gr/~demos

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Γλώσσες & Τεχνικές 4 ο Εξάμηνο. - Ενότητα 1 - Δημοσθένης Σταμάτης http://www.it.teithe.gr/~demos Γλώσσες & Τεχνικές 4 ο Εξάμηνο - Ενότητα 1 - Εισαγωγή στην Τεχνητή Νοημοσύνη Δημοσθένης Σταμάτης http://www.it.teithe.gr/~demos Τμήμα Πληροφορικής A.T.E.I. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Rethinking University Teaching!!!

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

κεφάλαιο Βασικές Έννοιες Επιστήμη των Υπολογιστών

κεφάλαιο Βασικές Έννοιες Επιστήμη των Υπολογιστών κεφάλαιο 1 Βασικές Έννοιες Επιστήμη 9 1Εισαγωγή στις Αρχές της Επιστήμης των Η/Υ Στόχοι Στόχος του κεφαλαίου είναι οι μαθητές: να γνωρίσουν βασικές έννοιες και τομείς της Επιστήμης. Λέξεις κλειδιά Επιστήμη

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση...13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14

Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση...13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14 Περιεχόµενα Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση....13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14 1.1.1 Ορισµός της εκπαιδευτικής τεχνολογίας...14

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

INFO. Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΤΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ECDL

INFO. Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΤΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ECDL INFO ECDL Expert Ένα ολοκληρωµένο Πρόγραµµα Πιστοποίησης γνώσεων πληροφορικής και δεξιοτήτων χρήσης Η/Υ ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΟΥ ΕΠΙΠΕ ΟΥ Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή Καθ. Κ. Κουρκουµπέτης Σηµείωση: Οι διαφάνειες βασίζονται σε µεγάλο βαθµό σε αυτές που συνοδεύονται µε το προτεινόµενο σύγγραµµα. 1

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΙΟΙΚΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ιδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα

ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα Αντώνιος Τζες Αναπληρωτής Καθηγητής Τµήµατος Ηλεκτρολόγων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6 πρώτο δεύτερο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I ΓΑΛ 170 e-french ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής ΓΑΛ 104 Γραπτός λόγος II ΓΑΛ 111 Φωνητική ΓΑΛ 1 Από

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ. Θεωρία και Πολιτική

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ. Θεωρία και Πολιτική ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ Θεωρία και Πολιτική Παντελής Καλαϊτζιδάκης Σαράντης Καλυβίτης ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή στην οικονομική μεγέθυνση Ορισμός της οικονομικής μεγέθυνσης 15 Μια σύντομη

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικό Σχεδιασµό Πληροφοριακών Συστηµάτων

Στρατηγικό Σχεδιασµό Πληροφοριακών Συστηµάτων Μέθοδοι και Τεχνικές για τον Στρατηγικό Σχεδιασµό Πληροφοριακών Συστηµάτων (SISP) Στρατηγική και Διοίκηση Πληροφοριακών Συστηµάτων Μάθηµα 2 No 1 Δοµή της Παρουσίασης l 1. Εισαγωγή l 2. Μεθοδολογία SISP

Διαβάστε περισσότερα

723 Τεχνολογίας Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών ΤΕΙ Λάρισας

723 Τεχνολογίας Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών ΤΕΙ Λάρισας 723 Τεχνολογίας Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών ΤΕΙ Λάρισας Το Τμήμα Τεχνολογίας Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών του ΤΕΙ Λάρισας ιδρύθηκε με το Προεδρικό Διάταγμα 200/1999 (ΦΕΚ 179 06/09/99), με πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ. Μάθηµ α Γενικής Παιδείας

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ. Μάθηµ α Γενικής Παιδείας ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Μάθηµ α Γενικής Παιδείας ΑΘΗΝΑ 2000 Οµάδα Σύνταξης Εποπτεία: Παπασταυρίδης Σταύρος,

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

Γεωγραφικά Πληροφοριακά Συστήµατα (Geographical Information Systems GIS)

Γεωγραφικά Πληροφοριακά Συστήµατα (Geographical Information Systems GIS) Γεωγραφικά Πληροφοριακά Συστήµατα (Geographical Information Systems GIS) ρ. ΧΑΛΚΙΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ xalkias@hua.gr Χ. Χαλκιάς - Εισαγωγή στα GIS 1 Ορισµοί ΓΠΣ Ένα γεωγραφικό πληροφοριακό σύστηµα Geographic Information

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΟΣ A (ΕΞΑΜΗΝΟ 1 ο )

ΕΤΟΣ A (ΕΞΑΜΗΝΟ 1 ο ) (ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ) ΕΤΟΣ A (ΕΞΑΜΗΝΟ 1 ο ) 19-01-2015 Δευτέρα 08:00-11:00 ΑΦΕ-ΒΣ-Β4-Β3 Μαθηματικά Ι Χ. Ντούσκος 27-01-2015 Τρίτη 17:00-20:00 ΒΑ-Β4-Β3 Διακριτά Μαθηματικά ** Χ. Μπούρας 31-01-2015

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών. (Geographical Information Systems GIS)

Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών. (Geographical Information Systems GIS) Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών (Geographical Information Systems GIS) ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ, ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΛΚΙΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ Εισαγωγή στα GIS 1 Ορισµοί ΣΓΠ Ένα σύστηµα γεωγραφικών πληροφοριών

Διαβάστε περισσότερα

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος Εισαγωγή στον προγραµµατισµό Η έννοια του προγράµµατος Ο προγραµµατισµός ασχολείται µε τη δηµιουργία του προγράµµατος, δηλαδή του συνόλου εντολών που πρέπει να δοθούν στον υπολογιστή ώστε να υλοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Πληροφορικής

Διδακτική της Πληροφορικής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3: Η Πληροφορική στην Ελληνική Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση - Γυμνάσιο Σταύρος Δημητριάδης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

http://kesyp.didefth.gr/ 1

http://kesyp.didefth.gr/ 1 248_Τµήµα Εφαρµοσµένων Μαθηµατικών Πανεπιστήµιο Κρήτης, Ηράκλειο Προπτυχιακό Πρόγραµµα Σκοπός του Τµήµατος Εφαρµοσµένων Μαθηµατικών είναι η εκαπαίδευση επιστηµόνων ικανών όχι µόνο να υπηρετήσουν και να

Διαβάστε περισσότερα

Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2003

Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2003 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Γ ΕΚ ΟΣΗΣ Μετά την τρίτη έκδοση του βιβλίου µου µε τα προβλήµατα Μηχανικής για το µάθηµα Γενική Φυσική Ι, ήταν επόµενο να ακολουθήσει η τρίτη έκδοση και του παρόντος βιβλίου µε προβλήµατα Θερµότητας

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Καθ. Κ. Κουρκουµπέτης Οι διαφάνειες βασίζονται σε µεγάλο βαθµό σε αυτές που συνοδεύονται µε το προτεινόµενο σύγγραµµα. 1 Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΧΟΛΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ και ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ και ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ 2014 2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΧΟΛΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ και ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ και ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ 2014 2015 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΧΟΛΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ και ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ και ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ 2014 2015 Επιτροπή προπτυχιακών σπουδών: Κ. Βασιλάκης Κ. Γιαννόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

711 Πληροφορικής ΤΕΙ Αθήνας

711 Πληροφορικής ΤΕΙ Αθήνας 711 Πληροφορικής ΤΕΙ Αθήνας Το Τμήμα Πληροφορικής του ΤΕΙ Αθήνας ιδρύθηκε και δέχτηκε τους πρώτους του σπουδαστές τον Οκτώβριο του 1983, ταυτόχρονα δηλαδή με την έναρξη ισχύος του νόμου 1404/83 για τα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ»

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» Νικόλαος Μπαλκίζας 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του σχεδίου μαθήματος είναι να μάθουν όλοι οι μαθητές της τάξης τις έννοιες της ισοδυναμίας των κλασμάτων,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 8. Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής. Τεχνητή Νοηµοσύνη - Β' Έκδοση

Κεφάλαιο 8. Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής. Τεχνητή Νοηµοσύνη - Β' Έκδοση Κεφάλαιο 8 Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής Τεχνητή Νοηµοσύνη - Β' Έκδοση Ι. Βλαχάβας, Π. Κεφαλάς, Ν. Βασιλειάδης, Φ. Κόκκορας, Η. Σακελλαρίου Αναπαράσταση Γνώσης Σύνολο συντακτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Γεώργιος Κιούσης,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Μάθηµα: Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Γ Φάσης) ΜΙΧΑΗΛ ΣΚΟΥΜΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ»

ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» - Κρυπτογραφία είναι - Κρυπτανάλυση είναι - Με τον όρο κλειδί. - Κρυπτολογία = Κρυπτογραφία + Κρυπτανάλυση - Οι επιστήµες αυτές είχαν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΩΝ Η/Υ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΩΝ Η/Υ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ Γώγουλος Γ., Κοτσιφάκης Γ., Κυριακάκη Γ., Παπαγιάννης Α., Φραγκονικολάκης Μ., Χίνου Π. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04)

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04) «Επιµόρφωση εκπαιδευτικών στη χρήση και αξιοποίηση των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διδακτική διαδικασία» (Γ ΚΠΣ, ΕΠΕΑΕΚ, Μέτρο 2.1, Ενέργεια 2.1.1, Κατηγορία Πράξεων 2.1.1 θ) Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών για

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Public Relations Management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα Διοίκηση Επικοινωνίας Δημοσίων Σχέσεων είναι ένα πλήρες και ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα με

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΟΜΑΔΑ Λ Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΒΙΟΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Τι είναι η βιοπληροφορική; Αποκαλείται ο επιστημονικός κλάδος ο οποίος προέκυψε από

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 6 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ 6.1 Τι ονοµάζουµε πρόγραµµα υπολογιστή; Ένα πρόγραµµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µικρές τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο καιρός» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών εννοιολογικής χαρτογράφησης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

I.C.B.S. METAΠTYXIAKO TMHMA ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: DMS ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ ΑΤΟΜΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΜΕΡΟΣ Α (70% του βαθµού)

I.C.B.S. METAΠTYXIAKO TMHMA ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: DMS ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ ΑΤΟΜΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΜΕΡΟΣ Α (70% του βαθµού) I.C.B.S. METAΠTYXIAKO TMHMA ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: DMS ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ ΑΤΟΜΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΡΟΣ Α (70% του βαθµού) Ετοιµάστε µια αναφορά προς τη διοίκηση, µε µέγιστο αριθµό λέξεων 3000 (+/- %), χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Εξ αποστάσεως υποστήριξη του έργου των Εκπαιδευτικών μέσω των δικτύων και εργαλείων της Πληροφορικής

Εξ αποστάσεως υποστήριξη του έργου των Εκπαιδευτικών μέσω των δικτύων και εργαλείων της Πληροφορικής Εξ αποστάσεως υποστήριξη του έργου των Εκπαιδευτικών μέσω των δικτύων και εργαλείων της Πληροφορικής Ε. Κολέζα, Γ. Βρέταρος, θ. Δρίγκας, Κ. Σκορδούλης Εισαγωγή Ο εκπαιδευτικός κατά τη διάρκεια της σχολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ»

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ» ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Γεώργιος Κιούσης,

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήµιο. Η Ανάλυση και ο Σχεδιασµός στην Ενοποιηµένη ιαδικασία. ρ. Πάνος Φιτσιλής

Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήµιο. Η Ανάλυση και ο Σχεδιασµός στην Ενοποιηµένη ιαδικασία. ρ. Πάνος Φιτσιλής 1 Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήµιο Η και ο στην Ενοποιηµένη ιαδικασία ρ. Πάνος Φιτσιλής Περιεχόµενα Γενικές αρχές ανάλυσης και σχεδιασµού Τα βήµατα της ανάλυσης και του σχεδιασµού Συµπεράσµατα 2 3 Η ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση

ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ & ΦΥΛΟ Μυστήριο αποτελεί τα τελευταία 20 χρόνια η συνεχής µείωση της συµµετοχής του γυναικείου φύλου στην επιστήµη των

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

Βάσεις Δεδομένων και Ευφυή Πληροφοριακά Συστήματα Επιχειρηματικότητας. Eυφυή Πληροφοριακά Συστήματα. Δρ. Κωνσταντίνος Χ.

Βάσεις Δεδομένων και Ευφυή Πληροφοριακά Συστήματα Επιχειρηματικότητας. Eυφυή Πληροφοριακά Συστήματα. Δρ. Κωνσταντίνος Χ. Βάσεις Δεδομένων και Ευφυή Πληροφοριακά Συστήματα Επιχειρηματικότητας Eυφυή Πληροφοριακά Συστήματα Δρ. Κωνσταντίνος Χ. Γιωτόπουλος Ανάγκη για Ευφυή Πληροφοριακά Συστήματα Η συσσώρευση ολοένα και μεγαλύτερου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΘΗΝΑ 2000 Σύνταξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες)

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες) ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες) 1. 9 Εκπαιδευτική χρήση βασικών εργαλείων πληροφορικής, πολυµεσικών εργαλείων και του διαδικτύου

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

6.5 Ανάπτυξη, εφαρμογή και αξιολόγηση εκπαιδευτικών σεναρίων και δραστηριοτήτων ανά γνωστικό αντικείμενο

6.5 Ανάπτυξη, εφαρμογή και αξιολόγηση εκπαιδευτικών σεναρίων και δραστηριοτήτων ανά γνωστικό αντικείμενο 6.5 Ανάπτυξη, εφαρμογή και αξιολόγηση εκπαιδευτικών σεναρίων και δραστηριοτήτων ανά γνωστικό αντικείμενο Το εκπαιδευτικό σενάριο Η χρήση των Τ.Π.Ε. στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση θα πρέπει να γίνεται με οργανωμένο

Διαβάστε περισσότερα

Balanced Scorecard ως σύστημα μέτρησης απόδοσης

Balanced Scorecard ως σύστημα μέτρησης απόδοσης Balanced Scorecard Η ΜΕΘΟΔΟΣ BALANCED SCORECARD Όπως είναι γνωστό οι εταιρείες αντιµετωπίζουν πολλά εµπόδια στην ανάπτυξη συστηµάτων µέτρησης επίδοσης τα οποία πραγµατικά µετρούν τα κατάλληλα µεγέθη. Αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Integraste. N e w s l e t t e r. Newsletter ΙI Ιούνιος 2011. Επιστηµονικές συναντήσεις

Integraste. N e w s l e t t e r. Newsletter ΙI Ιούνιος 2011. Επιστηµονικές συναντήσεις Integraste αποβλή- «Ανάπτυξη Ολοκληρωµένης Πολιτικής για τη ιαχείριση Αγροτοβιοµηχανικών των µε στόχο την µεγιστοποίηση της ανάκτησης υλικών και ενέργειας» N e w s l e t t e r Newsletter ΙI Ιούνιος 2011

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ σ. 2 Α. ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ Ε ΟΜΕΝΩΝ 2

ΕΙΣΑΓΩΓΗ σ. 2 Α. ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ Ε ΟΜΕΝΩΝ 2 1 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ σ. 2 Α. ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ Ε ΟΜΕΝΩΝ 2 Β. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ 1. Γενικά Έννοιες.. 2 2. Πρακτικός Οδηγός Ανάλυσης εδοµένων.. 4 α. Οδηγός Λύσεων στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ Δυσκολίες και προβλήματα που έχουν εντοπιστεί στα αρχικά στάδια (της προετοιμασίας και του σχεδιασμού) της ΔΕ στη ΘΕ ΕΚΠ 65 και προτάσεις για την αντιμετώπισή τους. Τα προβλήματα αφορούν κυρίως την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Αλγόριθµοι δροµολόγησης µε µέσα µαζικής µεταφοράς στο µεταφορικό δίκτυο των Αθηνών

Αλγόριθµοι δροµολόγησης µε µέσα µαζικής µεταφοράς στο µεταφορικό δίκτυο των Αθηνών 1 Αλγόριθµοι δροµολόγησης µε µέσα µαζικής µεταφοράς στο µεταφορικό δίκτυο των Αθηνών ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Κωτσογιάννη Μαριάννας Περίληψη 1. Αντικείµενο- Σκοπός Αντικείµενο της διπλωµατικής αυτής εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικής Υποδομής Υποχρεωτικό

Ειδικής Υποδομής Υποχρεωτικό ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ Προπτυχιακό ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ GD650 ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Λειτουργικά Συστήματα ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ σε περίπτωση που

Διαβάστε περισσότερα

Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί 1. Α) Στην ιστορία. Σωστό το ) Σωστό το Γ)

Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί 1. Α) Στην ιστορία. Σωστό το ) Σωστό το Γ) Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί Α) Στην ιστορία. Α) Β) Γ) ) Απλή Β) Στη µελέτη περιβάλλοντος. Γ) Στις φυσικές επιστήµες. ) Σε όλα τα παραπάνω. Είστε

Διαβάστε περισσότερα

Aλγεβρα A λυκείου α Τομος

Aλγεβρα A λυκείου α Τομος Aλγ ε β ρ α A Λυ κ ε ί ο υ Α Τό μ ο ς Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Γενικό Λύκειο, Θετικές Επιστήμες Άλγεβρα Α Λυκείου, Α Τόμος Παναγιώτης Γριμανέλλης Στοιχειοθεσία-σελιδοποίηση,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Τι είναι η Τεχνητή Νοηµοσύνη (1/2)

Εισαγωγή. Τι είναι η Τεχνητή Νοηµοσύνη (1/2) Εισαγωγή Τι είναι η Τεχνητή Νοηµοσύνη (1/2) ιάφορες προσεγγίσεις Συστήµατα που σκέπτονται σαν τον άνθρωπο Συστήµατα που σκέπτονται ορθολογικά Συστήµατα που ενεργούν σαν τον άνθρωπο Συστήµατα που ενεργούν

Διαβάστε περισσότερα

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες ΣΧΟΛΕΙΟ Η εκπαιδευτική πρακτική αφορούσε τη διδασκαλία των μεταβλητών στον προγραμματισμό και εφαρμόστηκε σε μαθητές της τελευταίας τάξης ΕΠΑΛ του τομέα Πληροφορικής στα πλαίσια του μαθήματος του Δομημένου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία Γεώργιος Πετάσης Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΤMHMA MHXANIKΩΝ Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ, Πανεπιστήμιο Πατρών, 2012 2013 Τι είναι η γλωσσική τεχνολογία;

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ

ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΘΕΜΑ Α ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Γ' ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 26 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικοί Aλγόριθµοι και Eφαρµογές

Γενετικοί Aλγόριθµοι και Eφαρµογές Γενετικοί Aλγόριθµοι και Eφαρµογές ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Θεµατική Ενότητα TΕΧΝΗΤΗ NΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ EΦΑΡΜΟΓΕΣ Τόµος Γ' Γενετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενο. ΕΠΛ 422: Συστήµατα Πολυµέσων. Σχεδίαση και Ανάπτυξη Πολυµεσικών Εφαρµογών. Βιβλιογραφία. Καγιάφας [2000]: Κεφάλαιο 9, [link]

Περιεχόµενο. ΕΠΛ 422: Συστήµατα Πολυµέσων. Σχεδίαση και Ανάπτυξη Πολυµεσικών Εφαρµογών. Βιβλιογραφία. Καγιάφας [2000]: Κεφάλαιο 9, [link] Περιεχόµενα ΕΠΛ 422: Συστήµατα Πολυµέσων Σχεδίαση και Ανάπτυξη Πολυµεσικών Εφαρµογών Βασικά ζητήµατα σχεδίασης Η διαδικασία ανάπτυξης πολυµεσικών εφαρµογών Η οµάδα ανάπτυξης πολυµεσικών εφαρµογών Σχεδίαση

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας 1. Εισαγωγή 2. Στόχοι Μεταπτυχιακού Προγράμματος 3. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Εφαρµογών σε Προγραµµατιστικό Περιβάλλον

Ανάπτυξη Εφαρµογών σε Προγραµµατιστικό Περιβάλλον Ανάπτυξη Εφαρµογών σε Προγραµµατιστικό Περιβάλλον Κεφάλαιο 6ο Εισαγωγή στον Προγραµµατισµό Μέρος Πρώτο (6.1, 6.2 και 6.3) Α. Ερωτήσεις Σωστού Λάθους 1. Η γλώσσα µηχανής είναι µία γλώσσα υψηλού επιπέδου.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ. Τι είναι αλγόριθμος

ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ. Τι είναι αλγόριθμος ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ Στο σηµείωµα αυτό αρχικά εξηγείται η έννοια αλγόριθµος και παραθέτονται τα σπουδαιότερα κριτήρια που πρέπει να πληρεί κάθε αλγόριθµος. Στη συνέχεια, η σπουδαιότητα των αλγορίθµων συνδυάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΜΑΘΗΣΗΣ

Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΜΑΘΗΣΗΣ Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΜΑΘΗΣΗΣ ηµήτρης Καλαµαράς Παρουσιαση του 7 ου κεφαλαιου του βιβλίου της Μαρίας Κορδάκη «Εκπαιδευτικη Τεχνολογια και ιδακτικη της Πληροφορικής Ι» Οι δυνατότητες των Τεχνολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός για Εργαζόµενους

Οδηγός για Εργαζόµενους EIPIL-PAN Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης Βραβείο Εργαζόµενου Οδηγός για Εργαζόµενους εκέµβριος 2009 Asset Τεχνολογική Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση εκπαιδευτικού υλικού

Πιστοποίηση εκπαιδευτικού υλικού Πιστοποίηση εκπαιδευτικού υλικού ρ. Ε.Ε. Τζιρτζιλάκης Υπεύθυνος Τομέα Πιστοποίησης ΕΕΥΕΜ 1 Εκπαιδευτικό υλικό Το Εκπαιδευτικό Υλικό (ΕΥ) διακρίνεται σε: Έντυπο εκπαιδευτικό υλικό (ΕΕΥ) Ψηφιακό εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Ακαδημαϊκό Έτος 2013-14. ΠΜΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ 6 η

Τμήμα Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Ακαδημαϊκό Έτος 2013-14. ΠΜΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ 6 η Τμήμα Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Ακαδημαϊκό Έτος 2013-14 ΠΜΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ 6 η Νέες Τεχνολογίες Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Εργασία στο Μαθήμα Σχεδίαση Εκπαιδευτικού

Διαβάστε περισσότερα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Ιωάννης Π. Γεροθανάσης Καθηγητής Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Πρώην Πρύτανης Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Μέλος της Α ΙΠ Η ανώτατη εκπαίδευση, η

Διαβάστε περισσότερα

Προσομοίωση: Η σκέψη ως αναζήτηση της πορείας προς τη λύση Επαγωγική συλλογιστική: Η σκέψη ως έλεγχος υποθέσεων

Προσομοίωση: Η σκέψη ως αναζήτηση της πορείας προς τη λύση Επαγωγική συλλογιστική: Η σκέψη ως έλεγχος υποθέσεων 3 Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Προσομοίωση: Η σκέψη ως αναζήτηση της πορείας προς τη λύση Επαγωγική συλλογιστική: Η σκέψη ως έλεγχος υποθέσεων Προσομοίωση Οι υπολογιστές μπορούν να λύσουν προβλήματα συλλογιστικής,

Διαβάστε περισσότερα

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Ενότητα 2: Επαγωγική-περιγραφική στατιστική, παραµετρικές

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία.

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Η παρακολούθηση ενός project κινητικότητας. Η διαδικασία παρακολούθησης ενός διακρατικού project κινητικότητας

Διαβάστε περισσότερα

6η Δραστηριότητα. Ναυμαχία Αλγόριθμοι αναζήτησης. Περίληψη. Αντιστοιχία με το σχολικό πρόγραμμα * Ικανότητες. Ηλικία. Υλικά

6η Δραστηριότητα. Ναυμαχία Αλγόριθμοι αναζήτησης. Περίληψη. Αντιστοιχία με το σχολικό πρόγραμμα * Ικανότητες. Ηλικία. Υλικά 6η Δραστηριότητα Ναυμαχία Αλγόριθμοι αναζήτησης Περίληψη Συχνά ζητάμε από τους υπολογιστές να ψάξουν πληροφορίες στο εσωτερικό μεγάλων αρχείων δεδομένων. Για να το καταφέρουν, απαιτούνται ταχείες και αποτελεσματικές

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Δομές δεδομένων. Τεχνικές σχεδίασης αλγορίθμων. Εισαγωγή στον προγραμματισμό. Υποπρογράμματα. Επαναληπτικά κριτήρια αξιολόγησης

Περιεχόμενα. Δομές δεδομένων. Τεχνικές σχεδίασης αλγορίθμων. Εισαγωγή στον προγραμματισμό. Υποπρογράμματα. Επαναληπτικά κριτήρια αξιολόγησης Περιεχόμενα Δομές δεδομένων 37. Δομές δεδομένων (θεωρητικά στοιχεία)...11 38. Εισαγωγή στους μονοδιάστατους πίνακες...16 39. Βασικές επεξεργασίες στους μονοδιάστατους πίνακες...25 40. Ασκήσεις στους μονοδιάστατους

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορική(18 μήνες, Μεταπτυχιακό)

Πληροφορική(18 μήνες, Μεταπτυχιακό) Πληροφορική(18 μήνες, Μεταπτυχιακό) Περιγραφή: Το πρόγραμμα προσφέρει προχωρημένου επιπέδου γνώση σε όλους τους σημαντικούς τομείς της Επιστήμης των Υπολογιστών, όπως σύγχρονα δίκτυα, βάσεις δεδομένων,

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο παρουσίασης των διδασκαλιών ή των project

Σχέδιο παρουσίασης των διδασκαλιών ή των project Σχέδιο παρουσίασης των διδασκαλιών ή των project Σην παρουσίαση των διδασκαλιών ή των project μπορούμε να ακολουθήσουμε την φόρμα που παρουσιάζεται παρακάτω. Μια παρουσίαση σύντομη και μια λεπτομερής.

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα: Εγκλεισμός

Δραστηριότητα: Εγκλεισμός Δραστηριότητα: Εγκλεισμός Ηλικίες στις οποίες έχει χρησιμοποιηθεί με επιτυχία: Προαπαιτούμενες Ικανότητες: Χρόνος: Εστίαση Μέγεθος Ομάδας 11 - ενήλικες Καμία Τι είναι αλγόριθμος Αλγόριθμοι αναζήτησης:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΤΑ ΕΞΑΜΗΝΑ

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΤΑ ΕΞΑΜΗΝΑ ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΤΑ ΕΞΑΜΗΝΑ Θ = ΘΕΩΡΙΑ Ε = ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Σ = ΣΥΝΟΛΟ ΔΜ = ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS = ΠΙΣΤΩΤΙΚΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ 1 ο ΕΞΑΜΗΝΟ Α ΕΤΟΣ 1ΚΠ01 Μαθηματική Ανάλυση Ι 4 1 5 5 5 1ΚΠ02 Γραμμική Άλγεβρα 4 5

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ 1.1 Να δοθεί ο ορισμός του προβλήματος καθώς και τρία παραδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Διακριτά Μαθηματικά. Ενότητα 4: Εισαγωγή / Σύνολα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Διακριτά Μαθηματικά. Ενότητα 4: Εισαγωγή / Σύνολα Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Διακριτά Μαθηματικά Ενότητα 4: Εισαγωγή / Σύνολα Αν. Καθηγητής Κ. Στεργίου e-mail: kstergiou@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑ»

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑ» ΑΘΗΝΑ 2000 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Γεώργιος Κιούσης, Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα