Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα"

Transcript

1 Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα

2

3 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα TEXNHTH NOHMOΣYNH EΦAPMOΓEΣ Τόµος A' Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα EΛΠI A KEPAYNOY Kαθηγήτρια Tµήµατος Πληροφορικής Πανεπιστηµίου Kύπρου ΠATPA 2000

4 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα TEXNHTH NOHMOΣYNH EΦAPMOΓEΣ Τόµος A' Tεχνητή Nοηµοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα Συγγραφή EΛΠI A KEPAYNOY Kαθηγήτρια Tµήµατος Πληροφορικής Πανεπιστηµίου Kύπρου Κριτική Ανάγνωση IΩANNHΣ ZAXAPAKHΣ Mαθηµατικός ρ Πληροφορικής Ακαδηµαϊκός Υπεύθυνος για την επιστηµονική επιµέλεια του τόµου ΓEΩPΓIOΣ NIKHΦOPI HΣ Καθηγητής Tµήµατος Iατρικής Πανεπιστηµίου Πατρών Επιµέλεια στη µέθοδο της εκπαίδευσης από απόσταση ANAΣTAΣIOΣ TPIANTHΣ Γλωσσική Επιµέλεια ΣTEΦANOΣ ΛOYNTZHΣ Τεχνική Επιµέλεια ΕΣΠΙ ΕΚ ΟΤΙΚΗ Ε.Π.Ε. Καλλιτεχνική Επιµέλεια Σελιδοποίηση TYPORAMA Συντονισµός ανάπτυξης εκπαιδευτικού υλικού και γενική επιµέλεια των εκδόσεων ΟΜΑ Α ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΕΑΠ / ISBN: Kωδικός Έκδοσης: ΠΛH 31/1 Copyright 2000 για την Ελλάδα και όλο τον κόσµο ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Οδός Παπαφλέσσα & Υψηλάντη, Πάτρα Τηλ: (0610) , Φαξ: (0610) Σύµφωνα µε το Ν. 2121/1993, απαγορεύεται η συνολική ή αποσπασµατική αναδηµοσίευση του βιβλίου αυτού ή η αναπαραγωγή του µε οποιοδήποτε µέσο χωρίς την άδεια του εκδότη.

5 ÂÚÈ fiìâó K º π 1 EÈÛ ÁˆÁ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Tι είναι τεχνητή νοηµοσύνη οκιµή Turing για µηχανική ευφυΐα Iστορική αναδροµή Eπεξεργασία συµβόλων Aλγόριθµοι και ευρετικά Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 2 Eapple Ï ÛË ÚÔ ÏËÌ ÙˆÓ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Πρόβληµα αναπαράστασης Mηχανισµοί πλοήγησης Tυφλή αναζήτηση Eυρετική καθοδήγηση Προβλήµατα ταξινόµησης και σύνθεσης Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 3 AÓ apple Ú ÛÙ ÛË ÓÒÛË Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Γνώση εδοµένα, πληροφορία και γνώση Eµπειρογνωµοσύνη: είδη γνώσης Eπιθυµητές πρακτικές και θεωρητικές ιδιότητες Πρακτικές ιδιότητες... 67

6 6 T Ã N ª À π ª πƒ À ª Θεωρητικές ιδιότητες Aντιπαράθεση περιγραφικής και διαδικασιακής αναπαράστασης Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 4 K ÙËÁÔÚËÌ ÙÈÎ ÔÁÈÎ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Σύνταξη και σηµασιολογία Σύνταξη κατηγορηµατικής λογικής Σηµασιολογία κατηγορηµατικής λογικής Ποσοτικοποίηση Kανονικές µορφές προτάσεων Iσοδυναµίες και κανόνες συλλογισµού Iσοδυναµίες Kανόνες συλλογισµού Mετασχηµατισµός σε συζευκτική κανονική µορφή ιαδικασία αναγωγής µέσω αντίκρουσης της αντίφασης Aπόδειξη µέσω αντίφασης Eνοποίηση προτάσεων Aναγωγή σε διαζευκτικές προτάσεις ιαδικασία αναγωγής Eξαγωγή απαντήσεων Horn clauses και άρνηση ως αποτυχία Άρνηση ως αποτυχία Yπόθεση κλειστού κόσµου Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 5 ÎÙ Û ÙÈÛË Î È Ï ÛÈ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Tαξινοµίες και µερονιµίες εννοιών

7 EPIEXOMENA ίκτυα συσχέτισης Aναζήτηση τοµής ιαµερισµένα δίκτυα συσχέτισης Πλαίσια Σχισµές και όψεις Συγκεκριµενοποίηση πλαισίου Συστήµατα πλαισίων Kληρονόµηση Aπλή κληρονόµηση Πολλαπλή κληρονόµηση Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 6 K ÓfiÓÂ Ú ÁˆÁ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Σύστηµα παραγωγής Kανόνες παραγωγής Aρχιτεκτονική συστήµατος παραγωγής Oρθή αλυσίδωση Kύκλος «αναγνώρισε ενέργησε» οµή ελέγχου Aνάστροφη αλυσίδωση ίκτυο συλλογισµού Eυρέτης και ανιχνευτής Eπεξηγήσεις «γιατί;» και «πώς;» Tοπικός έλεγχος µε µετα κανόνες Mοντέλο µαυροπίνακα Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 7 H T ÓÔÏÔÁ ÙˆÓ ŒÌappleÂÈÚˆÓ ÛÙËÌ ÙˆÓ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις

8 8 T à N ª À π ª πƒ À ª 7.1 Έµπειρα συστήµατα ορισµός, σκοπός, χαρακτηριστικά Bασικές µορφές συλλογισµού Συµπέρασµα Aπαγωγή Eπαγωγή Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 8 ŒÌappleÂÈÚ ÛÙ Ì Ù ÚÒÙË ÂÓ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Mycin και δορυφορικά υποσυστήµατα Συµβουλευτικό σύστηµα Σύστηµα επεξηγήσεων Σύστηµα απόκτησης γνώσης Σύστηµα κέλυφους Mεταγλωττισµένη γνώση Prospector Yβριδική αναπαράσταση Mεικτή αλυσίδωση Mοντέλο αβεβαιότητας Internist Bάση γνώσης ιεργασίες συλλογισµού Aξιολόγηση υποθέσεων µοντέλο αβεβαιότητας Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 9 ŒÌappleÂÈÚ ÛÙ Ì Ù Â ÙÂÚË ÂÓ Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Προσέγγιση δεύτερης γενεάς Neomycin Tαξινοµικό και αιτιολογικό µοντέλο

9 EPIEXOMENA Mοντελοποίηση στρατηγικής γνώσης Στρατηγικές επεξηγήσεις Eυρετική ταξινόµηση MDX Mεταγλωττισµένη γνώση εναλλακτικός ορισµός Συνεργασία ειδικών Aρχιτεκτονική γενικευµένων εργασιών Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 10 TÂ ÓÔÏÔÁ ÁÓÒÛË Σκοπός, Προσδοκώµενα αποτελέσµατα, Έννοιες κλειδιά Eισαγωγικές παρατηρήσεις Oλοκληρωτικές διερευνήσεις εργασιών ιεργασίες τεχνολογίας γνώσης Tεχνικές συνεντεύξεων Mεθοδολογία CommonKADS Πολλαπλά µοντέλα Mοντελοποίηση εµπειρογνωµοσύνης Σύνοψη Bιβλιογραφία κεφαλαίου K º π 11 TÚ ÔÓÙÂ ÂÚÂ ÓËÙÈÎÔ ÛÙfi ÔÈ Bιβλιογραφία κεφαλαίου Aπαντήσεις Aσκήσεων Aυτοαξιολόγησης Eνδεικτικές Aπαντήσεις ραστηριοτήτων Γλωσσάρι ελληνικών όρων Γλωσσάρι αγγλικών όρων Bιβλιογραφία

10

11 ÚfiÏÔÁÔ Ο τόµος αυτός, χωρίζεται σε δύο µέρη, την Τεχνητή Νοηµοσύνη (ΤΝ) (κεφάλαια 1 6) και τα Έµπειρα Συστήµατα (κεφάλαια 7 10). Η ΤΝ καλύπτει ένα ευρύ φάσµα περιοχών και αυτό της δίνει πολυεπιστηµονικό χαρακτήρα. Η τεχνολογία των έµπειρων συστηµάτων αποτελεί ένα σηµαντικό κοµµάτι του εφαρµοσµένου µέρους της ΤΝ. Βασικός στόχος του τόµου είναι να σας εισαγάγει σε στοιχειώδεις έννοιες της ΤΝ, οι οποίες άπτονται άµεσα της τεχνολογίας των έµπειρων συστηµάτων, και στη συνέχεια να σας εισαγάγει σε αυτή την τεχνολογία. Αναφορικά µε το Μέρος Ι, την ΤΝ, θα εστιάσουµε την προσοχή µας σε δύο κεντρικές περιοχές, την επίλυση προβληµάτων και την αναπαράσταση γνώσης. Αυτές είναι οι δύο περιοχές που αποτελούν τα θεµέλια της τεχνολογίας των έµπειρων συστηµάτων. Ένα έµπειρο σύστηµα επιλύει ρεαλιστικά προβλήµατα µε τη χρήση γνώσης. Συγκεκριµένα, το κεφάλαιο 1 στοχεύει να οριοθετήσει το πεδίο της ΤΝ παραθέτοντας κάποιους από τους προτεινόµενους ορισµούς του πεδίου και κάνοντας µία σύντοµη ιστορική αναδροµή. Στο εισαγωγικό αυτό κεφάλαιο θα σας εξηγηθούν δύο βασικότατες έννοιες της ΤΝ, η επεξεργασία συµβόλων και το ευρετικό. Στόχος του κεφαλαίου 2 είναι να σας εξηγήσει διάφορες γενικές µεθόδους για την επίλυση προβλη- µάτων, µέσω αναζήτησης σε ένα χώρο καταστάσεων. Στο κεφάλαιο 3 θα αναφερθούµε στην αναπαράσταση γνώσης σε γενικές γραµµές, κυρίως σε σχέση µε τα είδη γνώσης που απαρτίζουν κάποια εµπειρογνωµοσύνη, και τις επιθυµητές πρακτικές και θεωρητικές ιδιότητες µιας αναπαράστασης. Στη συνέχεια θα εξετάσουµε τέσσερις βασικούς φορµαλισµούς αναπαράστασης γνώσης, την κατηγορηµατική λογική (κεφάλαιο 4), τα δίκτυα συσχέτισης και πλαίσια (κεφάλαιο 5) και τους κανόνες παραγωγής (κεφάλαιο 6). Στο Μέρος ΙΙ θα επικεντρωθούµε σε αρχιτεκτονικές έµπειρων συστηµάτων, πρώτης και δεύτερης γενεάς, καθώς επίσης στην τεχνολογία γνώσης (knowledge engineering), που διέπει τη δηµιουργία έµπειρων συστηµάτων. Συγκεκριµένα, το κεφάλαιο 7 σας εξηγεί τι είναι έµπειρο σύστηµα, ποιος είναι ο σκοπός της εν λόγω τεχνολογίας και ποια είναι τα διακριτά χαρακτηριστικά αυτών των συστηµάτων. Το κεφάλαιο αυτό παρουσιάζει επίσης τις τρεις βασικές µορφές συλλογισµού, το συµπέρασµα, την απαγωγή και την επαγωγή. Το κεφάλαιο 8 σας παρουσιάζει, µέσω τριών αντιπροσωπευτικών συστηµάτων πρώτης γενεάς, των MYCIN, PROSPECTOR, και INTERNIST 1, ενδεικτικά χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής συστηµάτων

12 12 T Ã N ª À π ª πƒ À ª αυτής της γενεάς, καθώς επίσης της αρχικής προσέγγισης ως προς τη δηµιουργία έµπειρων συστηµάτων. Γίνεται επίσης αναφορά στις αδυναµίες των πρωταρχικών συστηµάτων και της προσέγγισης δηµιουργίας τους, η αποδοχή των οποίων οδήγησε στη δεύτερη γενεά έµπειρων συστηµάτων και τις σχετικές µεθοδολογίες τεχνολογίας γνώσης. Η δεύτερη γενεά έµπειρων συστηµάτων, χαρακτηρίζεται κυρίως από τη χρήση πολλαπλών µοντέλων και µηχανισµών συλλογισµού, καθώς επίσης και από την υιοθέτηση προσεγγίσεων βασισµένων στο επίπεδο γνώσης ως προς το σχεδιασµό των συστηµάτων. Το κεφάλαιο 9 σας παρουσιάζει τα κύρια χαρακτηριστικά της δεύτερης γενεάς, µέσω των έµπειρων συστηµάτων NEOMYCIN και MDX. Το κεφάλαιο 10, που είναι το τελευταίο του Μέρους ΙΙ παρουσιάζει την τεχνολογία γνώσης, αρχίζοντας µε µια σφαιρική παρουσίαση των διεργασιών που εµπλέκονται σε σχέση µε την ανάπτυξη έµπειρων συστηµάτων (δεύτερης γενεάς) και καταλήγοντας στη µεθοδολογία CommonKADS, ως αντιπροσωπευτικό παράδειγµα µεθοδολογιών τεχνολογίας γνώσης. Το κεφάλαιο 11, σε µορφή επιλόγου, σας παρουσιάζει κάποιους από τους τοµείς που προσελκύουν σήµερα µεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον. Το Γλωσσάριο Όρων περιέχει σύντοµες επεξηγήσεις για περισσότερους από 200 όρους, δίνοντας επίσης και τους αντίστοιχους Αγγλικούς όρους. Τελειώνοντας, θα ήθελα να εκφράσω τις θερµές µου ευχαριστίες στους ακόλουθους, για τη σηµαντική τους συµβολή στην ολοκλήρωση αυτού του έργου και για την άψογη και καθ όλα εποικοδοµητική συνεργασία που είχαµε: στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήµιο, ειδικά στους Συντονιστές του Προγράµ- µατος Πληροφορικής Χρήστο Παναγιωτακόπουλο, αρχικά, και ήµητρα Παρασκευοπούλου, στη συνέχεια, και την Οµάδα Εκτέλεσης Έργου, στον Ακαδηµαϊκό Υπεύθυνο, Καθηγητή Γεώργιο Νικηφορίδη, στον Κριτικό Αναγνώστη, Καθηγητή Γιάννη Ζαχαράκη, και στον Εµµανουήλ Γιακουµάκη που άσκησε για κάποιο διάστηµα το ρόλο του Κριτικού Αναγνώστη. Μεγάλο χρέος αισθάνοµαι προς τη Σαββούλα Ευσταθίου, η οποία µε µεγάλη προθυ- µία και ζήλο επιµελήθηκε γλωσσικά όλα τα κεφάλαια, πριν την υποβολή τους. Ευχαριστίες επίσης στο φιλόλογο που εντόπισε επιπλέον γλωσσικές αδυναµίες, στην Ειρήνη Abu Rumman και Χρυσόστοµο Ελευθερίου για τη βοήθεια που µου παρείχαν στην επεξεργασία του κειµένου και στον Τάσο Χριστοφίδη για τη βοήθειά του στη µετάφραση ορισµένων όρων από τα Αγγλικά στα Ελληνικά, στον τεχνικό επιµελητή και το γραφίστα. Επιπλέον, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους φοιτητές του Τµήµατος Πληροφορικής του

13 ƒ 13 Πανεπιστηµίου Κύπρου, οι οποίοι παρακολούθησαν κατά το Εαρινό Εξά- µηνο 1999/2000 το µάθηµα περιορισµένης επιλογής ΕΠΛ443 Τεχνητή Νοη- µοσύνη και Έµπειρα Συστήµατα, στα πλαίσια του οποίου χρησιµοποιήθηκε υλικό από αυτόν τον τόµο. Μέσω της µελέτης τους, εντόπισαν διάφορες απροσεξίες, γλωσσικής και άλλης µορφής, οι οποίες δυστυχώς είχαν διαφύγει του ελέγχου µου. Οποιεσδήποτε άλλες απροσεξίες ή λάθη παραµένουν, είναι καθαρά από δική µου υπαιτιότητα. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τις Ιλεάνα, Ιωάννα και κυρίως Χριστίνα, που παρόλο το νεαρό της ηλικίας τους (8, 7 και 11 ετών αντιστοίχως) επέδειξαν µεγάλο ενδιαφέρον για την εκπόνηση αυτού του έργου και ήθελαν συνεχώς να ενηµερώνονται για την εξέλιξη της προόδου του. Για µένα, η συγγραφή αυτού του τόµου, για την εξ αποστάσεως εκπαίδευση, αποτέλεσε µια ιδιαιτέρως ευχάριστη ενασχόληση και εµπειρία. Ελπίζω ότι θα βρείτε το περιεχόµενό του χρήσιµο για την πορεία των σπουδών σας. Σας εύχοµαι καλό διάβασµα. Ελπίδα Κεραυνού Παπαηλιού Λευκωσία, Κύπρος Απρίλιος, 2000

14

15 EÈÛ ÁˆÁ ÎÔapplefi Το εισαγωγικό κεφάλαιο στοχεύει να οριοθετήσει το πεδίο της Τεχνητής Νοη- µοσύνης (ΤΝ) παραθέτοντας κάποιους από τους προτεινόµενους ορισµούς του πεδίου και κάνοντας µία σύντοµη ιστορική αναδροµή. Στο κεφάλαιο αυτό θα εξηγηθούν δύο βασικότατες έννοιες της ΤΝ, συγκεκριµένα η επεξεργασία συµβόλων (symbolic processing) και το ευρετικό (heuristic). 1 º π ÚÔÛ ÔÎÒÌÂÓ appleôùâï ÛÌ Ù Όταν θα έχετε µελετήσει το εισαγωγικό κεφάλαιο θα µπορείτε να: δώσετε τέσσερις εναλλακτικούς ορισµούς της ΤΝ και να αναφερθείτε σε τρεις τουλάχιστον ερευνητικές περιοχές του πεδίου, παρουσιάσετε µία σύντοµη ιστορική αναδροµή του πεδίου, εξηγήσετε τις έννοιες «επεξεργασία συµβόλων» και «ευρετικό», εξηγήσετε την υπόθεση του «συστήµατος φυσικών συµβόλων» καθώς επίσης τη «δοκιµή Turing» για µηχανική ευφυΐα, διακρίνετε µία δεδοµένη υπολογιστική µέθοδο ως αλγοριθµική ή ευρετική. ŒÓÓÔÈ ÎÏÂÈ È τεχνητή νοηµοσύνη επεξεργασία συµβόλων υπόθεση συστήµατος φυσικών συµβόλων ευρετικό δοκιµή Turing ÈÛ ÁˆÁÈÎ Ú ÙËÚ ÛÂÈ Τα πρώτα υπολογιστικά συστήµατα δηµιουργήθηκαν για την επεξεργασία αριθµών. Ο αριθµός είναι ένα είδος συµβόλου. Υπάρχουν πολλά άλλα είδη συµβόλων όπως λέξεις, σχήµατα, κτλ. Με το να γενικεύσουµε την «επεξεργασία αριθµών» σε «επεξεργασία συµβόλων», καταλήγουµε σε µια πολύ πιο γενική και πολύ πιο χρήσιµη θεώρηση των υπολογιστικών συστηµάτων ως επεξεργαστών συµβόλων. Αυτή η θεώρηση έχει µεγάλη σηµασία για την ΤΝ, διότι, όπως θα δούµε στη συνέχεια, η επεξεργασία γνώσης αποτελεί αναπό-

16 16 KEºA AIO 1: EI A ø H σπαστο µέρος των συστηµάτων ΤΝ. Η επεξεργασία της γνώσης µέσα στα πλαίσια υπολογιστικών συστηµάτων, συνεπάγεται την αναπαράστασή της µε τυπικό, συµβολικό, τρόπο. Τα προβλήµατα µε τα οποία καταπιάνονται συστήµατα ΤΝ είναι συνήθως δύσκολα, τα οποία είναι αδύνατο να επιλυθούν µε εξαντλητική εξέταση όλων των πιθανών (µερικών) λύσεων. Για αυτό το λόγο ένα ευφυές σύστηµα πρέπει να έχει την ικανότητα να πλοηγείται, µε αποτελεσµατικότητα και αποδοτικότητα, σε ένα πολύ µεγάλο χώρο αναζήτησης, επιλέγοντας σε κάθε στάδιο την πιο «υποσχόµενη» διαδροµή, η οποία στην πλειονότητα των περιπτώσεων, θα το οδηγήσει, εάν όχι σε βέλτιστη λύση τουλάχιστον σε µία αρκετά ικανοποιητική λύση. Οι µηχανισµοί διείσδυσης ή εστίασης σε ένα µεγάλο χώρο αναζήτησης (λύσεων) ονοµάζονται ευρετικά. Η αναζήτηση λύσεων και η καθοδήγηση µέσω ευρετικών αποτελεί µία πολύ κεντρική έννοια στο πεδίο της ΤΝ. Γενικά, η επεξεργασία γνώσης µέσω συµβολικών αναπαραστάσεων και η καθοδήγηση αναζήτησης λύσεων µέσω ευρετικών είναι τα χαρακτηριστικά που διακρίνουν τις µεθόδους ΤΝ από τις υπόλοιπες υπολογιστικές µεθόδους. Μέχρι τώρα έχουν προταθεί διάφοροι ορισµοί για το τι είναι ΤΝ. Κανένας από αυτούς τους ορισµούς δεν είναι καθολικά αποδεκτός. Στην ενότητα 1.1 θα αναφερθούµε σε τέσσερις από αυτούς τους ορισµούς. Η έννοια της νοη- µοσύνης ή ευφυΐας εµφανίζεται άµεσα ή έµµεσα σε όλους αυτούς τους ορισµούς. Έτσι, η ενότητα καταλήγει µε την περιγραφή της «δοκιµής Turing» για µηχανική ευφυΐα. Στην ενότητα 1.2 ακολουθεί µία πολύ σύντοµη ιστορική αναδροµή του πεδίου, ενώ οι τρέχοντες ερευνητικοί στόχοι της ΤΝ περιλαµβανοµένων και των περιπτώσεων εφαρµογής της θα παρουσιαστούν πιο αναλυτικά στο τελευταίο κεφάλαιο του τόµου. Η τεχνολογία των έµπειρων συστη- µάτων αποτελεί το κυρίως εφαρµοσµένο µέρος της ΤΝ. Αυτή θα παρουσιαστεί στο Μέρος ΙΙ του τόµου. Στην ενότητα 1.3 του εισαγωγικού κεφαλαίου θα παρουσιαστεί η κεντρική υπόθεση που υπογραµµίζει την έρευνα σε ΤΝ, συγκεκριµένα η υπόθεση του συστήµατος φυσικών συµβόλων των Newell και Simon. Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται µε την ενότητα 1.4, στην οποία θα εξηγηθεί η διαφορά ανάµεσα σε καθαρά αλγοριθµικές υπολογιστικές µεθόδους και υπολογιστικές µεθόδους οι οποίες βασίζονται στη χρήση ευρετικών.

17 Tπ π π Ã ª À TÈ Â Ó È ÙÂ ÓËÙ ÓÔËÌÔÛ ÓË Το πεδίο της ΤΝ είναι περίπου σαράντα ετών. Αυτό εξαρτάται από το πότε τοποθετείται χρονικά η έναρξη της ΤΝ. Είναι γεγονός ότι η έρευνα σε ΤΝ άρχισε πολύ πριν επινοηθεί ο όρος «Τεχνητή Νοηµοσύνη» από τον John McCarthy, ενώ το πρώτο επίσηµο διεθνές συνέδριο σε ΤΝ διεξήχθηκε το 1969 στη Βόρειο Αµερική. Επίσης είναι γεγονός ότι το προβάδισµα σε αυτό το πεδίο δόθηκε από ερευνητές σε πανεπιστήµια και ερευνητικά κέντρα της Βορείου Αµερικής και σε µεγάλο βαθµό το πεδίο εξακολουθεί να «κυριαρχείται» από τους Αµερικανούς ερευνητές, παρόλο που τώρα η Ευρώπη δεν είναι πλέον ο φτωχός συγγενής, αλλά έχει και αυτή να επιδείξει αξιόλογα ερευνητικά αποτελέσµατα. Κάποιες ατυχείς συγκυρίες είχαν ως αποτέλεσµα το κάπως αργό ξεκίνηµα της ΤΝ στην Ευρώπη. Στο Ηνωµένο Βασίλειο, για παράδειγµα, το «συµπέρασµα» του Sir James Lighthill ότι η ΤΝ δηµιουργήθηκε από άντρες που στόχο είχαν την κατασκευή του µηχανικού ανθρώπου ως υποκατάστατο της κυοφορίας, είχε ως αποτέλεσµα το «πάγωµα» της κρατικής υποστήριξης προς την έρευνα σε ΤΝ µέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 80, όταν πλέον έγινε αντιληπτή η σηµασία των ερευνητικών στόχων της ΤΝ και αποφασίστηκε να διατεθούν σηµαντικά κρατικά κονδύλια προς υποστήριξη αυτής της έρευνας. Σε αυτή την αλλαγή πνεύµατος συνέτεινε σε µεγάλο βαθµό η ανακοίνωση της Ιαπωνικής κυβέρνησης για τη διάθεση τεράστιων ποσών προς τη δηµιουργία του υπολογιστή πέµπτης γενεάς (fifth generation computer), ο οποίος θα είχε ικανότητες ευφυΐας. Η Ιαπωνική προσπάθεια µπορεί να µην επέφερε τα αναµενόµενα αποτελέσµατα, συνέβαλε όµως τα µέγιστα στην αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος σε ΤΝ, κυρίως στην Ευρώπη. Πηγαίνοντας πολύ πιο πίσω από τα πιο πάνω γεγονότα, οι ρίζες της ΤΝ µπορούν να χρονολογηθούν στο έργο των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, κυρίως του Αριστοτέλη, και σε µεταγενέστερο στάδιο, στο έργο διάσηµων µαθηµατικών όπως του George Boole. Στην Ευρώπη ο Άγγλος µαθηµατικός Alan Turing, ο οποίος θεωρείται ένας από τους πατέρες της ΤΝ, ήταν ο πρώτος που διατύπωσε, κατά τη µεταπολεµική περίοδο, την έννοια της ευφυούς υπολογιστικής µηχανής και προσδιόρισε τη δοκιµή µε την οποία µπορεί να «αποδειχθεί», µε εµπειρικό τρόπο, η ύπαρξη ή µη ευφυΐας σε έναν υπολογιστή. Ο τοµέας της Κυβερνητικής (Cybernetics), κυρίως το µέρος αυτού του τοµέα που ασχολήθηκε µε τη δηµιουργία µηχανών, οι οποίες προσοµοίωναν κάποια χαρακτηριστικά ανθρώπινης συµπεριφοράς, µπορεί να θεωρηθεί σαν ένας

18 18 KEºA AIO 1: EI A ø H από τους άµεσους προγόνους της ΤΝ. Σε γενικές γραµµές, η ουσία είναι ότι η ΤΝ αντλεί από πολλούς και διαφορετικούς τοµείς (Φιλοσοφία, Μαθηµατικά, Γνωστική Ψυχολογία, Μηχανική, κτλ.), πράγµα το οποίο της δίνει τον πολυεπιστηµονικό της χαρακτήρα, και οι εφαρµογές της αφορούν πολλούς και διαφορετικούς τοµείς (Ιατρική, Νοµική, Εκπαίδευση, Γλωσσολογία, Γεωλογία, Βιολογία, Αστρονοµία, κτλ.). Αναµφισβήτητα, οι λέξεις «τεχνητή» και «νοηµοσύνη» (ή ευφυΐα) δεν είναι απολύτως σαφής. Εποµένως δεν πρέπει να µας παραξενεύει το γεγονός ότι ο όρος «τεχνητή νοηµοσύνη» έχει οδηγήσει σε έντονες συζητήσεις, ακόµη και σε διαµάχες, εντός και εκτός της ερευνητικής κοινότητας, για το τι τέλος πάντων σηµαίνει. Τέτοιες συζητήσεις είναι αναµενόµενες και καλοδεχούµενες, για οποιοδήποτε σχετικά νέο πεδίο τα «σύνορα» του οποίου δεν έχουν ακόµη σταθεροποιηθεί και συνεχώς επεκτείνονται σε νέες κατευθύνσεις. Κανένας από τους κατά καιρούς προτεινόµενους ορισµούς του τι σηµαίνει «τεχνητή νοηµοσύνη» δεν είναι καθολικά αποδεκτός. Κανένας από αυτούς δεν καλύπτει επακριβώς τις διάφορες περιοχές που περιλαµβάνονται σε αυτό το πεδίο. Εποµένως, από πρακτικής απόψεως, ο καλύτερος τρόπος οριοθέτησης της ΤΝ στην παρούσα φάση ανάπτυξής της, είναι µέσω των ερευνητικών περιοχών που την αποτελούν, όπως αυτές διαφαίνονται στα πρακτικά διεθνών συνεδρίων σε ΤΝ. Θα καταπιαστούµε µε την κατάσταση των τρεχόντων ερευνητικών στόχων του πεδίου στο τελευταίο κεφάλαιο του τόµου. Σε αυτή την ενότητα θα αναφερθούµε σε κάποιους από τους προτεινόµενους ορισµούς της ΤΝ, ενώ στην επόµενη ενότητα θα σας παρουσιάσουµε µία σύντοµη ιστορική αναδροµή. Οι Luger και Stubblefield (1998) προτείνουν καταρχήν τον ακόλουθο ορισµό: Ορισµός 1: Τεχνητή Νοηµοσύνη είναι ένας κλάδος της Πληροφορικής, ο οποίος ασχολείται µε την αυτοµατοποίηση ευφυούς συµπεριφοράς. Κατά τους Luger και Stubblefield το δυνατό σηµείο αυτού του ορισµού είναι η τοποθέτηση της ΤΝ ως κλάδου της Πληροφορικής, το οποίο σηµαίνει ότι η ΤΝ κληρονοµεί όλες τις µεθοδολογίες, τεχνικές, µηχανισµούς και πρότυπα που υπογραµµίζουν όλα τα υπολογιστικά συστήµατα. Όµως, από πρακτικής απόψεως, το αδύνατο σηµείο του ορισµού είναι ότι εξαρτάται από το τι είναι «ευφυΐα» ή «ευφυής συµπεριφορά», κάτι για το οποίο δεν υπάρχει σύγκλιση απόψεων. Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου τους, οι Luger και Stubblefield, δίνουν τον ακόλουθο τροποποιηµένο ορισµό:

19 Tπ π π Ã ª À 19 Ορισµός 2: Τεχνητή Νοηµοσύνη είναι η µελέτη των µηχανισµών που διέπουν ευφυή συµπεριφορά, µέσω της κατασκευής και αξιολόγησης συστηµάτων τα οποία παριστάνουν αυτούς τους µηχανισµούς. Εκ πρώτης όψεως αυτός ο ορισµός φαίνεται να είναι παράφραση του ορισµού 1. Πιο προσεκτική εξέταση όµως δείχνει ότι υπάρχει µια ουσιαστική διαφορά. Ο ορισµός 2 µας προτείνει ότι ΤΝ είναι η µελέτη κατανόησης της φύσης της ανθρώπινης ευφυούς συµπεριφοράς. Εποµένως, δεν προϋποθέτει τον προσδιορισµό της «ευφυούς συµπεριφοράς», όπως ο ορισµός 1. Φυσικά και ο ορισµός 2 παραµένει απεριόριστος. Ένας τρίτος εναλλακτικός ορισµός, ο οποίος έχει προταθεί από διάφορους ερευνητές, και είναι πιο συγκεκριµένος, και εποµένως πιο περιοριστικός, από τους ορισµούς 1 και 2, είναι ο ακόλουθος: Ορισµός 3: Τεχνητή Νοηµοσύνη είναι η ανάπτυξη υπολογιστικών συστηµάτων για την επίλυση δύσκολων προβληµάτων, τα οποία δεν µπορούν να επιλυθούν µε την εξαντλητική εξέταση όλων των πιθανών λύσεων µια και αυτές µπορεί να είναι πάρα πολλές. Η έµφαση εδώ είναι σε δύσκολα προβλήµατα, τα οποία παραδοσιακές υπολογιστικές µεθόδοι, δηλαδή καθαρά αλγοριθµικές µεθόδοι, είναι ανίκανες να επιλύσουν, τουλάχιστο µέσα σε λογικά χρονικά πλαίσια. Με έµµεσο τρόπο, αυτός ο ορισµός επικαλείται τη χρήση ευρετικών µεθόδων. Η σύνδεση του ορισµού 3 µε την «ευφυΐα» απορρέει από τη γενική αποδοχή ότι ο άνθρωπος που µπορεί να επιλύσει τέτοια δύσκολα προβλήµατα, αποδοτικά και αποτελεσµατικά, χαρακτηρίζεται από ευφυΐα. Επίσης χαρακτηρίζεται από εκτενή γνώση και εµπειρία. Eυφυΐα, γνώση και εµπειρία είναι αλληλένδετες έννοιες. Bέβαια, δεν έπεται ότι ο ίδιος άνθρωπος είναι εξίσου ικανός στην επίλυση όλων των ειδών δύσκολων προβληµάτων. Παρόλο που ο ορισµός 3 είναι πολύ πιο συγκεκριµένος από τους ορισµούς 1 και 2, µια και υπονοεί µια περιοριστική αντίληψη της έννοιας της ευφυΐας, την ικανότητα επίλυσης δύσκολων προβληµάτων, δεν καλύπτει επαρκώς τις διάφορες ερευνητικές περιοχές που περιλαµβάνονται στη ΤΝ. Για παράδειγµα, αυτός ο ορισµός δεν καλύπτει τις προσπάθειες δηµιουργίας υπολογιστικών συστηµάτων τα οποία επιδεικνύουν «κοινή λογική» (commonsense reasoning). Ο κάθε άνθρωπος, κανονικού επιπέδου νοηµοσύνης, κατέχει κοινή λογική, η εφαρµογή της οποίας δεν χαρακτηρίζεται ως δύσκολη πράξη.

20 20 KEºA AIO 1: EI A ø H Τέλος ένας τέταρτος ορισµός ο οποίος έχει προταθεί από τους Rich και Knight (1991) είναι ο ακόλουθος: Ορισµός 4: Τεχνητή Νοηµοσύνη είναι η µελέτη του πώς να κάνουµε τον υπολογιστή να πράξει κάτι που επί του παρόντος ο άνθρωπος µπορεί να πράξει καλύτερα. Ο ορισµός 4, όπως και ο ορισµός 3, αποφεύγει την απευθείας αναφορά σε ευφυΐα. Από πρακτικής απόψεως το τι ορίζεται εδώ είναι αρκετά χειροπιαστό και επίσης, συγκριτικά µε τον ορισµό 3, ο ορισµός 4 είναι πιο ευρύς σε εµβέλεια και φαίνεται να καλύπτει αρκετά ικανοποιητικά το πεδίο. Η οριοθέτηση της ΤΝ διαµέσου αυτού του ορισµού είναι δυναµική, αφού το σύνολο των ικανοτήτων στις οποίες ο άνθρωπος υπερέχει του υπολογιστή ανα- µένεται να µεταβάλλεται µε το χρόνο. Επί του παρόντος πολλά είναι εκείνα στα οποία ο άνθρωπος υπερέχει του υπολογιστή, όπως για παράδειγµα η ικανότητα όρασης, µάθησης, οµιλίας, η συνδιάλεξη και η επιχειρηµατολογία, η επίλυση δύσκολων προβληµάτων, κτλ. Aυτές είναι ικανότητες, οι οποίες ενισχύονται µε τις γνώσεις και την εµπειρία. Ο υπολογιστής δεν έχει ακόµη φτάσει στο σηµείο να επιδεικνύει οποιαδήποτε από αυτές τις ικανότητες σε βαθµό συγκρίσιµο µε αυτό του ανθρώπου, εκτός από την επίλυση εξειδικευµένων προβληµάτων. Μηχανική µάθηση και όραση, κατανόηση οµιλίας, κατανόηση και µετάφραση φυσικής γλώσσας, κτλ., αποτελούν από την αρχή µέχρι τώρα ενεργές ερευνητικές περιοχές της ΤΝ. Κοινός παρανοµαστής αυτών των ερευνητικών δραστηριοτήτων είναι η αναπαράσταση γνώσης µε συµβολικό τρόπο και η ευρετική αναζήτηση. ÕÛÎËÛË ÙÔ ÍÈÔÏfiÁËÛË 1.1 Ποια από τα ακόλουθα ισχύουν ή όχι σε σχέση µε κάποιο από τους ορισµούς της ΤΝ; 1. Η µελέτη της ανθρώπινης ευφυΐας µε στόχο τη βελτίωσή της. 2. Είναι κλάδος της Πληροφορικής. 3. Η αυτοµατοποίηση της ευφυούς συµπεριφοράς. 4. Η βασισµένη σε υπολογιστή επίλυση δύσκολων προβληµάτων. 5. Η ανάπτυξη ευφυών προγραµµάτων. 6. Η σχεδίαση αποδοτικών αλγορίθµων για τον υπολογισµό βέλτιστων λύσεων. 7. Η µελέτη του πώς να κάνουµε τον υπολογιστή να πράξει κάτι που επί του παρόντος ο άνθρωπος µπορεί να πράξει καλύτερα.

21 Tπ π π Ã ª À ÔÎÈÌ Turing ÁÈ ÌË ÓÈÎ Â Ê Στην ενότητα 1.1 έχουµε αναφέρει τέσσερις εναλλακτικούς ορισµούς της ΤΝ. Σε καθέναν από αυτούς εµφανίζεται άµεσα ή έµµεσα η έννοια της ευφυΐας. Όπως σας έχει ήδη αναφερθεί, κατά την δεκαετία του 80, η Ιαπωνική κυβέρνηση διέθεσε µεγάλα ποσά για τη δηµιουργία του ευφυούς υπολογιστή. Η έννοια αυτή είχε επινοηθεί πολύ πιό πριν, και συγκεκριµένα το 1950, από τον Άγγλο µαθηµατικό Alan Turing, ο οποίος επίσης προσδιόρισε µία δοκιµή για το κατά πόσον ένας υπολογιστής κατέχει ευφυΐα. οκιµή Turing Υπάρχουν τρία χωριστά δωµάτια. Στο ένα βρίσκεται ο υπολογιστής, στο άλλο βρίσκεται ένας άνθρωπος που παίζει το ρόλο του εξεταζόµενου και στο τελευταίο βρίσκεται ένας άλλος άνθρωπος ο οποίος παίζει το ρόλο του ανακριτή. Ο ανακριτής δεν γνωρίζει σε ποιο δωµάτιο βρίσκεται ο άνθρωπος και σε ποιο ο υπολογιστής. Η επικοινωνία ανάµεσα στον ανακριτή και τους άλλους δύο γίνεται µέσω τερµατικών. Ο ανακριτής θέτει διάφορα ερωτήµατα, ταυτόχρονα στον άνθρωπο και στον υπολογιστή και µε βάση τις ξεχωριστές απαντήσεις που παίρνει προσπαθεί να διακρίνει τον άνθρωπο από τον υπολογιστή. Εάν ο ανακριτής δεν µπορεί να διαχωρίσει τους δύο, τότε µπορεί να θεωρηθεί ότι ο υπολογιστής κατέχει ευφυΐα. Φυσικά, κανένας υπολογιστής µέχρι τώρα δεν έχει περάσει αυτή τη δοκιµή, και ίσως αυτό να µην είναι ποτέ εφικτό. Παρά ταύτα, αυτή η δοκιµή αποτελεί τη βάση των τρόπων αξιολόγησης συστηµάτων ΤΝ, όπως για παράδειγ- µα τα έµπειρα συστήµατα όπου ο βασικός τρόπος αξιολόγησης αποτελείται από τη σύγκριση της απόδοσης του συστήµατος έναντι αυτής του έµπειρου πάνω σε ένα σύνολο προβληµάτων. Σύµφωνα µε αυτή τη δοκιµή το µέτρο σύγκρισης είναι η ανθρώπινη ευφυΐα, είτε σε επίπεδο κοινής ή εξιδεικευµένης νοηµοσύνης, µε όλα τα τρωτά και τους περιορισµούς που συνεπάγονται. Εποµένως, ένας υπολογιστής για να περάσει τη δοκιµή Turing, σε ζητήµατα που υπερέχει του ανθρώπου, πρέπει να µειώσει την ικανότητά του στο επίπεδο του ανθρώπου. Για παράδειγµα, ο υπολογιστής υπερέχει του ανθρώπου σε µαθηµατικές πράξεις όπου µπορεί να δώσει αλάνθαστα αποτελέσµατα σε άµεσο χρόνο. Έτσι, εάν το ερώτηµα του ανακριτή είναι το γινόµενο ενός περίπλοκου πολλαπλασια-

22 22 KEºA AIO 1: EI A ø H σµού ο ευφυής υπολογιστής ξεγελά τον ανακριτή µε το να του δώσει λανθασµένη απάντηση στον ίδιο χρόνο που θα χρειαζόταν ο άνθρωπος. Ένα σηµείο κριτικής αυτής της δοκιµής είναι ακριβώς ότι προσπαθεί να περιορίσει (καλουπώσει) τη µηχανική ευφυΐα στα µέτρα της ανθρώπινης ευφυΐας, ενώ ίσως θα έπρεπε τα δύο αυτά είδη ευφυΐας να αντιµετωπίζονται ως διαφορετικά, επιτρέποντας έτσι στον υπολογιστή να εκµεταλλευτεί τις δικές του ανώτερες ικανότητες, όπως για παράδειγµα την απεριόριστη µνήµη του. Ακόµη ένα σηµείο κριτικής της δοκιµής είναι ότι η αντίληψη της ανθρώπινης ευφυΐας, που αντανακλά, την οποία απαιτεί να προσοµοιώσει ο υπολογιστής, περιορίζεται σε εργασίες επίλυσης προβληµάτων µε συµβολικό τρόπο, αγνοώντας πλήρως άλλα σηµαντικά στοιχεία ευφυΐας όπως αισθητήριες ικανότητες ή χειρωνακτικές επιδεξιότητες. Τέλος έχουν διατυπωθεί αντιρρήσεις για τη δοκιµή που σχετίζονται µε το αν η «συµπεριφορά» αρκεί να αποδείξει την ευφυΐα. Συνοψίζοντας, σε αυτή την ενότητα παρουσιάστηκαν τέσσερις εναλλακτικοί ορισµοί της ΤΝ, καθώς επίσης η δοκιµή Turing για µηχανική ευφυΐα. 1.2 IÛÙÔÚÈÎ Ó ÚÔÌ Οι πρώτες προσπάθειες του πεδίου εστιάζονταν στη δηµιουργία συστηµάτων, τα οποία θα µπορούσαν να συναγωνίζονται τον άνθρωπο σε διάφορα επιτραπέζια παιγνίδια, τα οποία απαιτούν υψηλές διανοητικές ικανότητες, όπως το checkers και το σκάκι. Η δικαίωση αυτών των προσπαθειών ήλθε το 1996, όταν ο Deep Blue κατόρθωσε να νικήσει το µεγαλύτερο πρωταθλητή σκακιού, τον Garry Kasparov. Αυτή ίσως να είναι η µεγαλύτερη επιτυχία της ΤΝ µέχρι σήµερα, η οποία δεν µπορεί να αµφισβητηθεί από κανένα. Πάντως είναι η πιο διάσηµη επιτυχία του πεδίου, αφού έτυχε µεγάλης κάλυψης σε παγκόσµια κλίµακα από τα µέσα µαζικής ενηµέρωσης. Είναι όµως συζητήσιµο κατά πόσον ο Deep Blue πραγµατικά επιδεικνύει σκακιστική ευφυΐα µια και οι «ικανότητές» του απορρέουν από τον υπολογισµό των κινήσεων και όχι από κάποια βαθειά «κατανόηση» των στρατηγικών εννοιών του παιγνιδιού. Η άλλη πρωταρχική περιοχή έρευνας αφορούσε τη µηχανοποίηση της διεργασίας απόδειξης µαθηµατικών θεωρηµάτων. Η εκτέλεση αυτής της διεργασίας από τον άνθρωπο θεωρείται κάτι το δύσκολο, το οποίο απαιτεί ευφυΐα. Το πιό γνωστό αποτέλεσµα αυτών των προσπαθειών ήταν το σύστηµα Logic Theorist, το οποίο αναπτύχθηκε από τους Newell και Simon το 1963.

23 I ƒπ ƒ ª 23 Η αρχική αντίληψη, η οποία τελικά αποδείχτηκε λανθασµένη, ήταν ότι για την εκτέλεση των πιο πάνω διανοητικών λειτουργιών (παίξιµο επιτραπέζιων παιγνιδιών, απόδειξη θεωρηµάτων) χρειάζεται λίγη ή ακόµη και καθόλου γνώση. Το τι χρειάζεται είναι η εξερεύνηση ενός µεγάλου αριθµού εναλλακτικών (µερικών) λύσεων και η επιλογή της καλύτερης. Σύντοµα όµως διαφάνηκε ότι και εκτενής γνώση χρειάζεται και πιο ισχυρά ευρετικά για την καθοδήγηση του συλλογισµού. Για αυτούς ακριβώς τους λόγους µια άλλη πρωτοπόρα προσπάθεια, και πάλι από τους Newell και Simon, το Σύστηµα Γενικής Eπίλυσης Προβληµάτων (General Problem Solver GPS), αποδείχθηκε µάταιη. Στόχος εδώ ήταν η δηµιουργία ενός συστήµατος, το οποίο θα µπορούσε να επιλύσει οποιοδήποτε πρόβληµα σε οποιοδήποτε τοµέα, κάτι το υπερβολικά φιλόδοξο. Μετά από µία σχεδόν δεκαετία προσπαθειών, η ερευνητική οµάδα αποδέχθηκε ότι αυτός ο στόχος δεν ήταν κατορθωτός, καταλήγοντας στο συµπέρασµα ότι στην επίλυση προβληµάτων η γνώση παίζει ουσιαστικό ρόλο. Αυτό είχε ως αποτέλεσµα τη ριζική αλλαγή προσανατολισµού στους στόχους του πεδίου. Το ενδιαφέρον τώρα εστιάστηκε στην αναπαράσταση της ανθρώπινης γνώσης µε συµβολικό τρόπο και τη χρήση της µέσα στα πλαίσια υπολογιστικών συστηµάτων. Θα εξετάσουµε βασικά αποτελέσµατα αυτών των προσπαθειών στα κεφάλαια 3 6. Επίσης ο νέος αυτός προσανατολισµός οδήγησε στην ανάπτυξη γλωσσών και περιβαλλόντων προγραµµατισµού, ειδικών για συστήµατα ΤΝ. Η αποδοχή της σηµασίας της γνώσης στην επίλυση προβληµάτων αποτελεί το θεµέλιο λίθο της τεχνολογίας των έµπειρων συστηµάτων, η έναρξη της οποίας χρονολογείται στις αρχές της δεκαετίας του 70. Εδώ κεντρικός στόχος είναι η αυτοµατοποίηση εξειδικευµένης γνώσης, κάτι το οποίο είναι πιο συγκεκριµένο από την αυτοµατοποίηση κοινής γνώσης και αυτονόητου συλλογισµού, που επίσης αποτελούν περιοχές έντονου ενδιαφέροντος. Άλλες από τις αρχικές περιοχές έρευνας, οι οποίες εξακολουθούν να είναι ενεργές, είναι η µηχανική όραση και οµιλία, η κατανόηση φυσικής γλώσσας, και η µηχανική µάθηση. Η σηµασία της µηχανικής µάθησης είναι µεγάλη για τη βιωσιµότητα συστηµάτων που βασίζονται στη γνώση. Η γνώση του ανθρώπου δεν είναι στατική, αλλά συνεχώς βελτιώνεται µέσω ενηµέρωσης και εµπειρίας. Αυτή η ικανότητα πρέπει να ενσωµατωθεί σε ένα σύστηµα βάσης γνώσης (knowledge based system), διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος άµεσης αχρηστίας του συστήµατος. Ένα µεγάλο µέρος της έρευνας σε µηχανική µάθηση ασχολείται µε υπολογιστικές µεθόδους για την «ανακάλυψη»

24 24 KEºA AIO 1: EI A ø H γνώσης (knowledge discovery) από µία βάση δεδοµένων, τα οποία περιγράφουν συγκεκριµένα περιστατικά (του εν λόγω προβλήµατος) µαζί µε τις λύσεις τους. Γενικά, επί του παρόντος η έρευνα σε ΤΝ καλύπτει ένα ευρύ φάσµα θεµάτων. Σε θεωρητικό επίπεδο η έρευνα εστιάζεται κυρίως στην αξιωµατοποίηση και αυτοµατοποίηση συλλογισµού (automated reasoning). Ειδικά θέµατα αφορούν την αναθεώρηση πεποιθήσεων (belief revision), το κλασικό πλέον θέµα της απόδειξης θεωρηµάτων και την ανάπτυξη διαφόρων λογισµών για την αναπαράσταση γνώσης και συλλογισµού, όπως περιγραφικός λογισµός, µη αθροιστικός λογισµός, λογισµός µε πιθανότητες, χρονικός λογισµός, κτλ. Η περιοχή της µάθησης εξακολουθεί να έχει κεντρική θέση, όπου, όπως έχου- µε ήδη αναφέρει, µεγάλο ενδιαφέρον προσελκύει ο νέος τοµέας της ευφυούς ανάλυσης δεδοµένων (intelligent data analysis IDA) ή εξόρυξης δεδο- µένων (data mining DM) µε στόχο την «ανακάλυψη» γνώσης από µεγάλες βάσεις δεδοµένων (knowledge discovery in databases KDD). Αυτή η έρευνα έχει πολλές και σηµαντικές πρακτικές εφαρµογές, αφού η σηµερινή τεχνολογία της πληροφορίας επιτρέπει την αποθήκευση σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές τεράστιων ποσοτήτων δεδοµένων µε µικρό κόστος. Μία άλλη νέα κατεύθυνση στη περιοχή της µάθησης είναι η µάθηση µε ενίσχυση (reinforcement learning), η οποία έχει άµεση εφαρµογή σε έµπειρα συστή- µατα, σε συστήµατα ροµποτικής, σε συστήµατα βάσεων περιστατικών, κτλ. Η περιοχή της Κατανεµηµένης ΤΝ (Distributed AI), συγκαταλέγεται στις σχετικά πρόσφατες εξελίξεις του πεδίου. Αυτή η περιοχή άρχισε να αναπτύσσεται πριν ακόµη αρχίσει η επανάσταση του διαδικτύου. Φυσικά η ανάπτυξη του διαδικτύου έχει δώσει µεγάλη ώθηση σε αυτή την περιοχή, οι ρίζες της οποίας βρίσκονται στο συνεργατικό µοντέλο επίλυσης προβληµάτων, γνωστό ως το µοντέλο του µαυροπίνακα (blackboard model). Η αρχική έκδοση αυτού του µοντέλου προτάθηκε προς το τέλος της δεκαετίας του 70. Θα συζητήσουµε αυτό το µοντέλο στο κεφάλαιο 6. Ειδικά θέµατα που εµπίπτουν στην κατανεµηµένη ΤΝ είναι µοντέλα ευφυών διαµεσολαβητών (intelligent agents), συστήµατα πολλαπλών διαµεσολαβητών, µοντέλα συντονισµού και συνεργασίας, κτλ. Αποτελέσµατα αυτής της έρευνας έχουν ήδη εφαρµοστεί στον τοµέα της ΤΝ στην Ιατρική, όπου έχουν αναπτυχθεί και τεθεί σε (πειραµατική) λειτουργία συστήµατα πολλαπλών διαµεσολαβητών τηλεϊατρικής για τη διαχείριση ασθενών. Τα οφέλη που απορρέουν από τέτοια συστήµατα είναι πολλά και σηµαντικά.

25 ƒ π Àªµ ø 25 Συνοψίζοντας, σε αυτή την ενότητα έγινε µία πολύ σύντοµη ιστορική αναδροµή της ΤΝ. Η αρχική προσέγγιση ήταν στη χρήση «συντακτικών» µεθόδων, δηλαδή µεθόδων που δεν αφορούσαν τη χρήση γνώσης. Αυτή αποδείχθηκε λανθασµένη, καταλήγοντας στο συµπέρασµα ότι η «ευφυΐα χρειάζεται γνώση», και οδηγώντας σε µία νέα προσέγγιση µε κεντρικό άξονα την επεξεργασία γνώσης σε συµβολική µορφή. Όταν τώρα αναφερόµαστε σε τεχνικές ΤΝ, εννοούµε µεθόδους οι οποίες αξιοποιούν γνώση. 1.3 appleâíâúá Û Û Ì fiïˆó Σε αυτή την ενότητα θα παρουσιαστεί η κεντρική υπόθεση που υπογραµµίζει την έρευνα σε ΤΝ. Αυτή είναι η υπόθεση του «συστήµατος φυσικών συµβόλων» (physical symbol system hypothesis), η οποία προτάθηκε από τους Newell και Simon το Η γνώση, η οποία όπως έχουµε δει αποτελεί αναπόσπαστο µέρος ενός συστήµατος ΤΝ, αναπαριστάται σε µορφή δοµών συµβόλων (symbol structures). Σύστηµα Φυσικών Συµβόλων Αποτελείται από ένα σύνολο οντοτήτων, οι οποίες ονοµάζονται σύµβολα, είναι φυσικά πρότυπα και αποτελούν τα συστατικά στοιχεία ενός άλλου είδους οντότητας, της έκφρασης ή δοµής συµβόλων. Έτσι µία δοµή συµβόλων αποτελείται από διάφορα σύµβολα, τα οποία συσχετίζονται µε κάποιο φυσικό τρόπο, όπως το ένα είναι δίπλα στο άλλο. Ανά πάσα στιγ- µή το σύστηµα περιέχει µία συλλογή δοµών συµβόλων. Το σύστηµα επίσης έχει έναν αριθµό διεργασιών, οι οποίες επεξεργάζονται εκφράσεις και παράγουν άλλες εκφράσεις, όπως διεργασίες δηµιουργίας, τροποποίησης, αναπαραγωγής και καταστροφής. Το σύστηµα φυσικών συµβόλων είναι µία µηχανή η οποία παράγει µε το χρόνο µία εξελισσόµενη συλλογή δοµών συµβόλων. Ένα τέτοιο σύστηµα υπάρχει σε έναν κόσµον οντοτήτων, ο οποίος εκτείνεται πέραν των συµβολικών εκφράσεων, αυτών καθ' αυτών. Στη συνέχεια οι Newell και Simon διατυπώνουν την υπόθεση: Υπόθεση Συστήµατος Φυσικών Συµβόλων Ένα σύστηµα φυσικών συµβόλων έχει τα αναγκαία και επαρκή µέσα για γενική ευφυή δράση.

26 26 KEºA AIO 1: EI A ø H Αυτή παραµένει µία υπόθεση, µια και δεν υπάρχει λογικός τρόπος απόδειξης ή άρνησής της. Έτσι, µόνο µε εµπειρικό τρόπο µπορεί να επικυρωθεί. Οι υπολογιστές παρέχουν το τέλειο µέσο για αυτό τον πειραµατισµό µια και µπορεί να προγραµµατιστούν για να προσοµοιώσουν οποιοδήποτε σύστηµα φυσικών συµβόλων. Σε αυτή την ενότητα αναφερθήκαµε σε µία βασική υπόθεση, η οποία διέπει την έρευνα σε ΤΝ. Τα έµπειρα συστήµατα που θα αναλύσουµε στο Μέρος ΙΙ του τόµου είναι παραδείγµατα συστηµάτων φυσικών συµβόλων. Οι δοµές συµβόλων αντιπροσωπεύουν τη γνώση του συστήµατος και τις πληροφορίες/συµπεράσµατα για το υπό εξέταση πρόβληµα. Οι διεργασίες επεξεργασίας εκφράσεων είναι οι µηχανισµοί συλλογισµού του έµπειρου συστή- µατος. 1.4 AÏÁfiÚÈıÌÔÈ Î È Â ÚÂÙÈÎ Στόχος αυτής της ενότητας είναι να εξηγήσει τη διαφορά ανάµεσα σε αλγοριθµικές και ευρετικές υπολογιστικές µεθόδους και µε αυτό τον τρόπο να επιδείξει τη σηµασία των ευρετικών µεθόδων σε συστήµατα ΤΝ. Ο καλύτερος τρόπος διευκρίνισης της διαφοράς είναι µε κάποιο παράδειγµα. Ú ÂÈÁÌ 1.1 Το πρόβληµα είναι ποια διαδροµή να ακολουθήσω για να µεταβώ από µια πόλη Α σε µια άλλη πόλη Β, χρησιµοποιώντας έναν οδικό χάρτη, ο οποίος µου δίνει τις απευθείας διασυνδέσεις ανάµεσα στις πόλεις. Ο υπολογισµός της συντοµότερης διαδροµής αποτελεί µία αλγοριθµική µέθοδο για την επίλυση αυτού του προβλήµατος. Ο υπολογισµός γίνεται µε µεθοδικό, ίσως εξαντλητικό τρόπο, ο οποίος µας εγγυάται ότι η λύση που θα µας δοθεί θα είναι βέλτιστη, όπου η ερµηνεία της βέλτιστης σε αυτά τα συµφραζόµενα είναι «συντοµότερη διαδροµή». Αυτός ο (διαδικασιακός) τρόπος υπολογισµού της λύσης δεν λαµβάνει υπόψη τυχόν ιδιαιτερότητες που µπορεί να αφορούν συγκεκριµένες διαδροµές, σε συγκεκριµένες περιόδους. Με άλλα λόγια η εύρεση της λύσης δεν οδηγείται από οποιαδήποτε µορφή (εµπειρικής) γνώσης. Γενικά, µία καθαρά αλγοριθµική µέθοδος είναι µία βήµα προς βήµα µέθοδος, η οποία λαµβάνει τα δεδοµένα του προβλήµατος και δίνει το ζητούµενο αποτέλεσµα. Η χρήση όµως καθαρά αλγοριθµικών µεθόδων δεν ενδείκνυται για προβλήµατα στην επίλυση των οποίων ουσια-

27 A ƒπ ª π π Àƒ π 27 στικό ρόλο παίζει η γνώση ή/και εάν ο «χώρος» µέσα στον οποίο χρειάζεται να αναζητηθεί η λύση (problem space) είναι πολύ µεγάλος. Σε τέτοιου είδους προβλήµατα οι παράγοντες αβεβαιότητα (uncertainty) και ηµιτέλεια (incompleteness) υπεισέρχονται ως αναπόφευκτα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης γνώσης. Επίσης, λόγω της γενικής δυσκολίας και φύσεως αυτών των προβληµάτων, πολλές φορές δεν χρειάζεται η βέλτιστη λύση, αλλά απλώς µία αρκετά ικανοποιητική λύση. Για παράδειγµα, ένα έµπειρο διαγνωστικό σύστηµα δεν χρειάζεται να καταλήξει σε λεπτοµερή διάγνωση του ασθενή (η βέλτιστη λύση), εάν µία πιο γενική διάγνωση αρκεί για την αποτελεσµατική θεραπεία του ασθενή (µία ικανοποιητική λύση). Η λύση τέτοιων προβληµάτων γίνεται εφικτή µόνο µε ευρετικές µεθόδους. Μία ευρετική µέθοδος κάνει χρήση ευρετικών. Ευρετικά είναι «κανόνες χειρός» (rules of thumb), κανόνες καλού µαντέµατος. Oι κανόνες αυτοί δεν εγγυώνται αναγκαστικά επιτυχία, δηλαδή δεν είναι απαραίτητα αλάνθαστοι, αλλά παρέχουν χρήσιµη καθοδήγηση για την πλειοψηφία των περιπτώσεων του προβλήµατος, οδηγώντας σε ικανοποιητικά καλές και ίσως βέλτιστες, λύσεις µε αποτελεσµατικό τρόπο. Με άλλα λόγια προσπαθούν να βρουν σύντοµα µονοπάτια στο χώρο αναζήτησης λύσεων, σε βάρος της πληρότητας (δηλαδή να υπάρχει λύση για κάποιο πρόβληµα και όµως τα ευρετικά να µην µπορούν να οδηγήσουν σε αυτή). Ουσιαστικά τα ευρετικά δεν αναιρούν τη βασική αλγοριθµική προσέγγιση στην επίλυση προβληµάτων, δηλαδή τη βήµα προς βήµα πορεία προς την αναζήτηση κάποιας λύσης, αλλά συµπληρώνουν τις αλγοριθµικές προσεγγίσεις. Η γνώση, αυτή καθ' αυτή, σε µεγάλο βαθµό είναι ευρετική. Μόνο οι «καθολικές αλήθειες» (universal truths) µπορεί να θεωρηθούν αλάνθαστες πηγές γνώσης. Η εµπειρική γνώση δεν µπορεί να θεωρηθεί ως αλάνθαστη µια και πάντοτε υπάρχει το ενδεχόµενο να ανατραπεί από νέες παρατηρήσεις. Τα συµπεράσµατα που προκύπτουν από τη χρήση εµπειρικής γνώσης δεν είναι απαραίτητα αλάνθαστα. Εποµένως, υπολογιστικές µέθοδοι οι οποίες βασίζονται σε εµπειρική γνώση είναι ευρετικές. Πέραν τούτου, επειδή συνήθως το µέγεθος της γνώσης είναι µεγάλο, η επιλογή των κοµµατιών της γνώσης που αφορούν το υπό εξέταση πρόβληµα χρειάζεται να γίνει µε ευρετικό τρόπο. Έτσι σε ένα σύστηµα ΤΝ η εφαρµογή ευρετικών µπορεί να γίνεται σε διάφορα επίπεδα. Ευρετικά που καθοδηγούν τη χρήση άλλων ευρετικών είναι µετα ευρετικά. Ας επιστρέψουµε όµως στο Παράδειγµα 1.1. Σε αυτό το πρόβληµα θα µπο-

28 28 KEºA AIO 1: EI A ø H ρούσαµε να είχαµε χρησιµοποιήσει ευρετικά όπως τα ακόλουθα δύο, τα οποία εκφράζονται µε περιγραφικό (συµβολικό) τρόπο (ευρετικά µπορούν να εκφραστούν και µε διαδικασιακό τρόπο, όπως συνήθως εκφράζονται οι αλγοριθµικές µέθοδοι): Παραδείγµατα Ευρετικών 1. Εάν η εκκίνηση είναι η πόλη Ε και ο προορισµός η πόλη Π και η µέρα είναι Τρίτη, τότε απόκλεισε διαδροµές διαµέσου της πόλης Λ. 2. Εάν η εκκίνηση είναι η πόλη Α και προορισµός η πόλη Β, τότε χρησι- µοποίησε τη διαδροµή «πόλη Α, πόλη Γ, πόλη, πόλη Β». Το ευρετικό 1 αποκλείει κάποιες λύσεις. Είναι σαν ένα κλαδευτήρι που ψαλιδίζει το χώρο αναζήτησης (pruning heuristic). Το ευρετικό 2 µας οδηγεί απευθείας σε κάποια λύση (homing heuristic). Πίσω από αυτούς τους κανόνες κρύβεται κάποια λογική (rationale), η οποία συνήθως δεν εξωτερικεύεται. Για παράδειγµα, ο λόγος που αποκλείεται η πόλη Λ στον πρώτο κανόνα είναι επειδή τις Τρίτες συνηθίζεται να διεξάγεται εκεί λαϊκή αγορά και αυτό δηµιουργεί µεγάλο συνωστισµό. Εάν όµως σε κάποια συγκεκριµένη Τρίτη δεν έγινε η λαϊκή αγορά, άδικα εξαναγκάστηκε ο συµβουλευόµενος του συστή- µατός µας να οδηγηθεί από στενά δροµάκια για να αποφύγει τον υποτιθέµενο συνωστισµό. Τα ευρετικά 1 και 2 είναι πολύ συγκεκριµένα. Το καθένα αναφέρεται σε συγκεκριµένες πόλεις. Μία πληθώρα τέτοιων συγκεκριµένων ευρετικών θα υπερνικούσε τη χρησιµότητά τους. Μία σηµαντική αρχή της Πληροφορικής, η οποία εφαρµόζεται στο µέγιστο στην ΤΝ, είναι ότι οι µέθοδοι πρέπει να διατυπώνονται όσο γίνεται πιο γενικά. Στόχος είναι να επεκταθεί η χρησι- µότητα µίας µεθόδου µε τη διεύρυνση του πεδίου εφαρµογής της. Παράλληλα, αυτό έχει ως αποτέλεσµα τη µείωση του αριθµού µεθόδων που χρειάζονται. Με βάση αυτή την αρχή ο κανόνας που αποτελεί το ευρετικό 1 µπορεί να γενικευτεί ως ακολούθως: 1. Εάν η διάβαση από την ΠΟΛΗ δεν είναι άκρως απαραίτητη και υπάρχει µεγάλη πιθανότητα να υπάρχει συνωστισµός εκεί την ηµέρα της διάβασης, τότε απόκλεισε την ΠΟΛΗ.

29 A ƒπ ª π π Àƒ π 29 Στο νέο ευρετικό 1 το σύµβολο ΠΟΛΗ υποδηλώνει µια οποιαδήποτε πόλη, δηλαδή είναι µεταβλητή και όχι κυριολεκτική ονοµασία. Επίσης, η νέα εκδοχή του ευρετικού εισάγει τις έννοιες «άκρως απαραίτητη διάβαση» και «συνωστισµός», οι οποίες µπορεί να ερµηνευτούν, επίσης σε µορφή συµβολικών κανόνων, ως ακολούθως: Εάν η ΠΟΛΗ είναι η εκκίνηση ή ο προορισµός, τότε η διάβαση διαµέσου της είναι άκρως απαραίτητη. Εάν διεξάγεται λαϊκή αγορά, τότε υπάρχει µεγάλη πιθανότητα συνωστισµού. Εάν έχει γίνει τροχαίο ατύχηµα, τότε υπάρχει πιθανότητα συνωστισµού. Ποια από τα ακόλουθα ισχύουν σε σχέση µε ευρετικά και ποια όχι; 1. Οδηγούν σε βέλτιστες λύσεις µε πιο αποδοτικό τρόπο. ÕÛÎËÛË ÙÔ ÍÈÔÏfiÁËÛË εν είναι απαραιτήτως αλάνθαστα. 3. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων οδηγούν σε ικανοποιητικές λύσεις µε αποδοτικό τρόπο. 4. εν επηρεάζουν την πληρότητα. 5. Είναι εµπειρικοί κανόνες χειρός. 6. Καθοδηγούν την αναζήτηση λύσεων. 7. Υπολογίζουν τις λύσεις σε δύσκολα προβλήµατα. Παρακάτω σας περιγράφονται διάφορα προβλήµατα. Για καθένα από αυτά υποδείξτε κατά πόσον ενδείκνυται η χρήση ευρετικών µεθόδων για την επίλυσή του ή εάν η καθαρά αλγοριθµική προσέγγιση είναι αυτή που πρέπει να εφαρµοστεί. Στις περιπτώσεις που έχετε αποφασίσει ότι η χρήση ευρετικών µεθόδων ενδείκνυται, δώστε ένα παράδειγµα ευρετικού. Ú ÛÙËÚÈfiÙËÙ 1.1 Πρόβληµα Ι: Έχω γράψει ένα πρόγραµµα και θέλω να το δοκιµάσω. Πώς σχεδιάζω τις περιπτώσεις δοκιµής του; Πρόβληµα ΙΙ: Ένα άλλο πρόγραµµά µου το οποίο έχει τεθεί σε λειτουργία

30 30 KEºA AIO 1: EI A ø H εδώ και κάποιο χρονικό διάστηµα παρουσίασε ένα σφάλµα. Πώς κάνω την αποσφαλµάτωση; Πρόβληµα ΙΙΙ: Θέλω να προγραµµατίσω τον υπολογιστή µου για να συναγωνιζόµαστε στο παιγνίδι της κρεµάλας. Πρόβληµα ΙV: Θέλω να λύσω ένα σύστηµα γραµµικών εξισώσεων. Πρόβληµα V: Θέλω να εξηγήσω στη δεκάχρονη ανηψιά µου πώς να πλέξει ένα πουλόβερ για την κούκλα της. Πρόβληµα VI: Πρόκειται να µετακοµίσουµε σε νέα κατοικία. Για αυτό το λόγο χρειάζεται να βάλω σε κιβώτια τα διάφορα παιγνίδια της εξάχρονης κόρης µου, τα οποία είναι πολλά. Για ευνόητους λόγους θέλω να χρησιµοποιήσω όσο γίνεται λιγότερα κιβώτια. Πρόβληµα VII: Κάθε Σάββατο χρειάζεται να διεκπεραιώσω διάφορες εργασίες, όπως για παράδειγµα να πάω στο κρεοπωλείο, στο φαρµακείο, στο γραφείο µου, στην υπεραγορά, κτλ. Για κάποιες εργασίες µπορώ να προσδιορίσω το απόλυτο χρονικό διάστηµα αναφορικά µε την έναρξή τους (π.χ., όχι πριν τις 10 π.µ., αλλά ούτε και µετά τις 1 µ.µ. πρέπει να έχω φτάσει στην υπεραγορά) ή/και άλλες χρονικές εξαρτήσεις, όπως κάποια εργασία µπορεί να γίνει µόνο αφού ολοκληρωθούν κάποιες άλλες. Για κάθε εργασία µπορώ να προσδιορίσω το χρόνο διεκπεραίωσής της. Επίσης γνωρίζω πόσο χρόνο θα µου πάρει για να µεταβώ από ένα σηµείο σε κάποιο άλλο, σε δεδοµένη περίοδο. Πώς καταρτίζω το σχέδιο δράσεώς µου; Η πιο πάνω δραστηριότητα µας φέρνει στο τέλος αυτής της ενότητας και ταυτόχρονα στο τέλος του εισαγωγικού κεφαλαίου στη ΤΝ. Στόχος αυτής της ενότητας ήταν να εξηγήσει τη διαφορά ανάµεσα σε αλγοριθµικές και ευρετικές µεθόδους. Η φύση των προβληµάτων µε τα οποία καταπιάνεται η ΤΝ απαιτεί τη χρήση ευρετικών µεθόδων οι οποίες συντοµεύουν την αναζήτηση λύσης, αλλά δεν οδηγούν αναγκαστικά σε λύση ή την καλύτερη λύση.

31 À æ 31 ÓÔ Ë Στο εισαγωγικό κεφάλαιο παρουσιάστηκε µία πολύ σφαιρική εικόνα του πεδίου της ΤΝ. Αυτό το πεδίο υπάγεται στην Πληροφορική, αλλά στην ουσία είναι ένα πολυεπιστηµονικό πεδίο, το οποίο αντλεί από πολλούς και διαφορετικούς τοµείς (Φιλοσοφία, Μαθηµατικά, Γνωστική Ψυχολογία, Μηχανική, κτλ.) και οι εφαρµογές του αφορούν πολλούς και διαφορετικούς τοµείς (Ιατρική, Νοµική, Εκπαίδευση, Γλωσσολογία, κτλ.). Ο όρος «τεχνητή νοηµοσύνη» είναι κάπως ασαφής και γίνεται επίµαχος, µια και αυτή καθ' αυτή η έννοια της νοη- µοσύνης ή ευφυΐας είναι πολύπλοκη και πολυδιάστατη. Συχνά έχουν διατυπωθεί αντιρρήσεις, εντός και εκτός της επιστηµονικής κοινότητας, για το «όραµα» της ΤΝ. Σε αυτό το κεφάλαιο εξετάσαµε τέσσερις ορισµούς του πεδίου, ο καθένας από τους οποίους δίνει µία διαφορετική διάσταση της ΤΝ. Ο κοινός παρανοµαστής αυτών των ορισµών είναι η ευφυΐα, η οποία εµφανίζεται µε άµεσο ή έµµεσο τρόπο. Η κλασική δοκιµή για µηχανική ευφυΐα, η οποία διατυπώθηκε από τον Άγγλο µαθηµατικό Alan Turing, ένα από τους πατέρες της ΤΝ, παραµένει, παρόλες τις αντιρρήσεις που έχουν εκφραστεί για τη µορφή της ευφυΐας που αντανακλά. Μέχρι στιγµής δεν έχει προταθεί κάποια εναλλακτική, πιο αποδεκτή, δοκιµή. Η σύντοµη ιστορική αναδροµή του πεδίου, που παρουσιάστηκε, στόχο είχε να τονίσει µία σηµαντική αλλαγή στον προσανατολισµό των ερευνητικών στόχων του πεδίου. Αυτή η αλλαγή προσανατολισµού ήταν το αποτέλεσµα της αποδοχής της σηµασίας της γνώσης στην επίλυση προβληµάτων, η οποία οδήγησε στο να εστιαστεί η προσπάθεια στην αυτοµατοποίηση της ανθρώπινης γνώσης. Η βασική υπόθεση που υπογραµµίζει την έρευνα σε ΤΝ, σε όλο το φάσµα της, είναι η υπόθεση του συστήµατος φυσικών συµβόλων, η οποία προτάθηκε από τους Newell και Simon. Αυτή η υπόθεση επισηµαίνει τη σηµασία της επεξεργασίας συµβόλων, κάτι που θα γίνει ξεκάθαρο όταν θα συζητήσουµε στα κεφάλαια 4 6 βασικούς φορµαλισµούς αναπαράστασης γνώσης, και φυσικά στο Μέρος ΙΙ του τόµου σε σχέση µε τα έµπειρα συστήµατα. Το εισαγωγικό κεφάλαιο ολοκληρώθηκε κάνοντας ένα διαχωρισµό ανάµεσα σε καθαρά αλγοριθµικές υπολογιστικές µεθόδους και υπολογιστικές µεθόδους, οι οποίες βασίζονται στη χρήση ευρετικών για τον αποδοτικό και αποτελεσµατικό υπολογισµό λύσεων, που δεν είναι αναγκαστικά βέλτιστες, αλλά ικανοποιητικές. Η σηµασία των ευρετικών µεθόδων θα αναλυθεί σε βάθος στο επόµενο κεφάλαιο.

32 32 KEºA AIO 1: EI A ø H µè ÏÈÔÁÚ Ê G.F. Luger και W.A. Stubblefield, Artificial Intelligence: structures and strategies for complex problem solving, τρίτη έκδοση, Addison Wesley, E. Rich και K. Knight, Artificial Intelligence, δεύτερη έκδοση, McGraw Hill, Τα βιβλία των Luger και Stubblefield, και Rich και Knight, αποτελούν κλασικά εγχειρίδια του πεδίου. Και τα δύο βιβλία παρέχουν µία ευρεία κάλυψη του πεδίου, εµβαθύνοντας κυρίως στα βασικά θέµατα (προβλήµατα και αναζήτηση λύσεων, αναπαράσταση γνώσης, κτλ.), χωρίς όµως και να παραβλέπουν τα πιο ειδικά και προχωρηµένα θέµατα. Η παρουσίαση των θεµάτων είναι αρκετά τεχνική. Μάλιστα οι Luger και Stubblefield παρουσιάζουν τις γλώσσες προγραµµατισµού Lisp και Prolog, οι οποίες αποτελούν κατ' εξοχήν γλώσσες προγραµµατισµού για εφαρµογές ΤΝ. Για µια πιο ολοκληρωµένη εικόνα του πεδίου, η οποία εκτείνεται πέραν της τεχνικής παρουσίασης των ειδικών θεµάτων, καλό θα ήταν να µελετηθεί κάποιο από τα βιβλία τα οποία αναλύουν το πεδίο σε φιλοσοφικό επίπεδο και κυρίως σε αντιπαράθεση µε την ανθρώπινη νοηµοσύνη. Σε τέτοιες αναλύσεις συχνά διατυπώνονται αντιρρήσεις για το «όραµα» της ΤΝ. Κάποιες από αυτές τις αντιρρήσεις είναι δικαιολογηµένες, ενώ άλλες είναι το αποτέλεσµα παρερµηνείας των στόχων της ΤΝ. Για ορισµένες από αυτές τις παρερµηνείες ή για επιχειρήµατα υπέρ ορισµένων αντιρρήσεων, ευθύνη φέρει η ίδια η επιστηµονική κοινότητα, η οποία στον ενθουσιασµό της για κάποιες επιτυχίες δεν εκτίµησε σωστά τη δυσκολία επέκτασης των πρωταρχικών αποτελεσµάτων σε σχέση µε ρεαλιστικές καταστάσεις. Επίσης, ορισµένοι από τους πρωταρχικούς στόχους, όπως έχου- µε ήδη αναφέρει, εκ των υστέρων αποδείχθηκαν υπερβολικά φιλόδοξοι και ακατόρθωτοι. Τα προτεινόµενα βιβλία, τα οποία πέραν της κριτικής ανάλυσης του πεδίου τονίζουν τον πολυεπιστηµονικό χαρακτήρα της ΤΝ, είναι τα εξής: R. Penrose, Σκιές του Νου, Εκδόσεις Γκοβόστη, J. Searle, Ανακαλύπτοντας ξανά το Νου, Εκδόσεις Γκοβόστη, D.R. Hofstadter και D.C. Dennett, Το Εγώ της Νόησης, Κάτοπτρο, 1983.

TÂ ÓËÙ NÔËÌÔÛ ÓË - EÊ ÚÌÔÁ

T ÓËÙ NÔËÌÔÛ ÓË - EÊ ÚÌÔÁ E π A π π ª π T ÓËÙ NÔËÌÔÛ ÓË - EÊ ÚÌÔÁ TfiÌÔ A' EÏapple KÂÚ ÓÔ T ÓËÙ NÔËÌÔÛ ÓË Î È ŒÌappleÂÈÚ ÛÙ Ì Ù ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH

Διαβάστε περισσότερα

EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ

EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ E π A π π ª π EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ TfiÌÔ A' HÏ appleèù ÎË EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ EappleÈÛÙ ÌË ÙˆÓ YappleÔÏÔÁÈÛÙÒÓ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΜ Κωδικός Τίτλος Μαθήματος ΠΜ 11387 ΕΠΛ 341 Τεχνητή Νοημοσύνη 7.5. Ελπίδα Κεραυνού-Παπαηλιού (elpida@ucy.ac.cy)

ΜΑΜ Κωδικός Τίτλος Μαθήματος ΠΜ 11387 ΕΠΛ 341 Τεχνητή Νοημοσύνη 7.5. Ελπίδα Κεραυνού-Παπαηλιού (elpida@ucy.ac.cy) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΜΑΜ Κωδικός Τίτλος Μαθήματος ΠΜ 11387 ΕΠΛ 341 Τεχνητή Νοημοσύνη 7.5 Διδάσκων/ουσα Ελπίδα Κεραυνού-Παπαηλιού (elpida@ucy.ac.cy) Εξάμηνο Εαρινό Ακαδημαϊκό Έτος 2009/10 Ημέρα/Ώρα διδασκαλίας

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π. È ÎÚÈÙ M ıëì ÙÈÎ. Î È M ıëì ÙÈÎ ÔÁÈÎ. TfiÌÔ A' È ÎÚÈÙ M ıëì ÙÈÎ ÂÒÚÁÈÔ BÔ ÚÔ

E π A π π ª π. È ÎÚÈÙ M ıëì ÙÈÎ. Î È M ıëì ÙÈÎ ÔÁÈÎ. TfiÌÔ A' È ÎÚÈÙ M ıëì ÙÈÎ ÂÒÚÁÈÔ BÔ ÚÔ E π A π π ª π È ÎÚÈÙ M ıëì ÙÈÎ Î È M ıëì ÙÈÎ ÔÁÈÎ TfiÌÔ A' ÂÒÚÁÈÔ BÔ ÚÔ È ÎÚÈÙ M ıëì ÙÈÎ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Θεµατική Eνότητα

Διαβάστε περισσότερα

EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ

EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ E π A π π ª π EÈÛ ÁˆÁ ÛÙËÓ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ TfiÌÔ ' KÏ ÓıË Ú ÌappleÔ Ï Ë ÏÒÛÛ ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌÔ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

Tεχνολογία Λογισµικού II

Tεχνολογία Λογισµικού II Tεχνολογία Λογισµικού II ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Τόµος B' Tεχνολογία Λογισµικού II BAΣIΛEIOΣ

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π AÚ TÂ ÓÔÏÔÁ ÔÁÈÛÌÈÎÔ. TfiÌÔ ' MÈ Ï ÓÔ ËÌ. XÚÈÛÙÔ Ô Ï ÎË B ÛÂÈ Â ÔÌ ÓˆÓ

E π A π π ª π AÚ TÂ ÓÔÏÔÁ ÔÁÈÛÌÈÎÔ. TfiÌÔ ' MÈ Ï ÓÔ ËÌ. XÚÈÛÙÔ Ô Ï ÎË B ÛÂÈ Â ÔÌ ÓˆÓ E π A π π ª π AÚ TÂ ÓÔÏÔÁ ÔÁÈÛÌÈÎÔ TfiÌÔ ' MÈ Ï ÓÔ ËÌ. XÚÈÛÙÔ Ô Ï ÎË B ÛÂÈ Â ÔÌ ÓˆÓ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ, 2011-2012 ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ. 2. Εισαγωγή στην Τεχνητή Νοημοσύνη

ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ, 2011-2012 ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ. 2. Εισαγωγή στην Τεχνητή Νοημοσύνη ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ, 2011-2012 ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ 2. Εισαγωγή στην Τεχνητή Νοημοσύνη Σήμερα Ορισμοί Τεχνητής Νοημοσύνης Δοκιμασία Turing Ιστορική Αναδρομή Συμβολική Τεχνητή Νοημοσύνη Αλγόριθμοι και Ευρετικά

Διαβάστε περισσότερα

ÏËÚÔÊÔÚÈÎ Î È EÎapple  ÛË

ÏËÚÔÊÔÚÈÎ Î È EÎapple  ÛË E π A π π ª π ÏËÚÔÊÔÚÈÎ Î È EÎapple  ÛË TfiÌÔ B' B Û ÏÂÈÔ KfiÌË AÓ ÛÙ ÛÈÔ MÈÎÚfiappleÔ ÏÔ ÏËÚÔÊÔÚÈÎ ÛÙËÓ EÎapple  ÛË ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών

Διαβάστε περισσότερα

Ψηφιακή επεξεργασία εικόνων και σηµάτων

Ψηφιακή επεξεργασία εικόνων και σηµάτων Ψηφιακή επεξεργασία εικόνων και σηµάτων Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Για την επιστηµονική

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π AÚ TÂ ÓÔÏÔÁ ÔÁÈÛÌÈÎÔ. TfiÌÔ B' ÂÈÙÔ ÚÁÈÎ ÛÙ Ì Ù I

E π A π π ª π AÚ TÂ ÓÔÏÔÁ ÔÁÈÛÌÈÎÔ. TfiÌÔ B' ÂÈÙÔ ÚÁÈÎ ÛÙ Ì Ù I E π A π π ª π AÚ TÂ ÓÔÏÔÁ ÔÁÈÛÌÈÎÔ TfiÌÔ B' ÏÔ apple Ú ÎË ÂÈÙÔ ÚÁÈÎ ÛÙ Ì Ù I ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα APXEΣ TEXNOΛOΓIAΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικής Υποδομής Υποχρεωτικό

Ειδικής Υποδομής Υποχρεωτικό ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ Προπτυχιακό ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ GD780 ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Τεχνητή Νοημοσύνη ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ σε περίπτωση που οι

Διαβάστε περισσότερα

K ÓÔ.ÛÂÏÈ.(168ÛÂÏ.) :13 ÂÏ 1 (M ÚÔ ÙÛ ÁÎÔ) Eπιστήµη Eπιφανειών

K ÓÔ.ÛÂÏÈ.(168ÛÂÏ.) :13 ÂÏ 1 (M ÚÔ ÙÛ ÁÎÔ) Eπιστήµη Eπιφανειών K ÓÔ.ÛÂÏÈ.(168ÛÂÏ.) 18-10-06 09:13 ÂÏ 1 (M ÚÔ ÙÛ ÁÎÔ) Eπιστήµη Eπιφανειών Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως

Διαβάστε περισσότερα

ÏËÚÔÊÔÚÈÎ Î È EÎapple  ÛË

ÏËÚÔÊÔÚÈÎ Î È EÎapple  ÛË E π A π π ª π ÏËÚÔÊÔÚÈÎ Î È EÎapple  ÛË TfiÌÔ A' B Û ÏÂÈÔ KfiÌË È ÎÙÈÎ ÙË ÏËÚÔÊÔÚÈÎ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική Ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Γλώσσες & Τεχνικές 4 ο Εξάμηνο. - Ενότητα 1 - Δημοσθένης Σταμάτης http://www.it.teithe.gr/~demos

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Γλώσσες & Τεχνικές 4 ο Εξάμηνο. - Ενότητα 1 - Δημοσθένης Σταμάτης http://www.it.teithe.gr/~demos Γλώσσες & Τεχνικές 4 ο Εξάμηνο - Ενότητα 1 - Εισαγωγή στην Τεχνητή Νοημοσύνη Δημοσθένης Σταμάτης http://www.it.teithe.gr/~demos Τμήμα Πληροφορικής A.T.E.I. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Rethinking University Teaching!!!

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Πληροφορίας και Kωδικοποίησης

Θεωρία Πληροφορίας και Kωδικοποίησης Θεωρία Πληροφορίας και Kωδικοποίησης Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Για την επιστηµονική

Διαβάστε περισσότερα

EÈ ÈÎ Ì Ù ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ

EÈ ÈÎ Ì Ù ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ E π A π π ª π EÈ ÈÎ Ì Ù ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ TfiÌÔ B' NÈÎfiÏ Ô TÚ ÏÈ EappleÈıÂÒÚËÛË ÛÙËÌ ÙˆÓ ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών IAΣΦAΛIΣH ΠOIOTHTAΣ

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π. Ú ÌÌÈÎfi ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi. MÔÓÙÂÏÔappleÔ ËÛË. TfiÌÔ A' M ÓÔ PÔ ÌÂÏÈÒÙË Î È ÚÔÛÔÌÔ ˆÛË

E π A π π ª π. Ú ÌÌÈÎfi ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi. MÔÓÙÂÏÔappleÔ ËÛË. TfiÌÔ A' M ÓÔ PÔ ÌÂÏÈÒÙË Î È ÚÔÛÔÌÔ ˆÛË E π A π π ª π Ú ÌÌÈÎfi ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi Î È MÔÓÙÂÏÔappleÔ ËÛË TfiÌÔ A' M ÓÔ PÔ ÌÂÏÈÒÙË MÔÓÙÂÏÔappleÔ ËÛË Î È ÚÔÛÔÌÔ ˆÛË ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π. Â È ÛÌfi ÔÁÈÛÌÈÎÔ. TfiÌÔ ' ÏÒÛÛÂ ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌÔ II. KÏÂ ÓıË Ú ÌappleÔ Ï Ë. (AÓÙÈÎÂÈÌÂÓÔÛÙÚÂÊ ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi )

E π A π π ª π. Â È ÛÌfi ÔÁÈÛÌÈÎÔ. TfiÌÔ ' ÏÒÛÛÂ ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌÔ II. KÏÂ ÓıË Ú ÌappleÔ Ï Ë. (AÓÙÈÎÂÈÌÂÓÔÛÙÚÂÊ ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ) E π A π π ª π Â È ÛÌfi ÔÁÈÛÌÈÎÔ TfiÌÔ ' KÏÂ ÓıË Ú ÌappleÔ Ï Ë ÏÒÛÛÂ ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌÔ II (AÓÙÈÎÂÈÌÂÓÔÛÙÚÂÊ ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ) ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος των Συγγραφέων

Πρόλογος των Συγγραφέων Πρόλογος των Συγγραφέων Τεχνητή Νοηµοσύνη (ΤΝ) είναι ο τοµέας της επιστήµης των υπολογιστών, που ασχολείται µε τη σχεδίαση ευφυών (νοηµόνων) υπολογιστικών συστηµάτων, δηλαδή συστηµάτων που επιδεικνύουν

Διαβάστε περισσότερα

ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ

ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ E π A π π ª π ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ TfiÌÔ ' AÓ Ú T fiáèô TÔ KfiÛÙÔ ÙË ÔÈfiÙËÙ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών IAΣΦAΛIΣH ΠOIOTHTAΣ Θεµατική

Διαβάστε περισσότερα

B ÛÈÎ EÚÁ ÏÂ Î È M ıô ÔÈ ÁÈ ÙÔÓ ŒÏÂÁ Ô ÙË ÔÈfiÙËÙ

B ÛÈÎ EÚÁ ÏÂ Î È M ıô ÔÈ ÁÈ ÙÔÓ ŒÏÂÁ Ô ÙË ÔÈfiÙËÙ E π A π π ª π B ÛÈÎ EÚÁ ÏÂ Î È M ıô ÔÈ ÁÈ ÙÔÓ ŒÏÂÁ Ô ÙË ÔÈfiÙËÙ TfiÌÔ E' Aı Ó ÛÈÔ apple ÚÁ ÚË ÂÈÁÌ ÙÔÏË ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών IΣΦAΛIΣH

Διαβάστε περισσότερα

Aρχές Διοίκησης Επιχειρήσεων

Aρχές Διοίκησης Επιχειρήσεων Aρχές Διοίκησης Επιχειρήσεων Σημείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιμέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειμένων σύμφωνα με τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Για την επιστημονική αρτιότητα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

È Â ÚÈÛË YÁÚÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ

È Â ÚÈÛË YÁÚÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ E π A π Δ π Δ ª π È Â ÚÈÛË YÁÚÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ TfiÌÔ ' ËÌ ÙÚÈÔ ÂˆÚÁ Î ÎË YÁÚ ÂˆÚÁÈÎ Aapplefi ÏËÙ Yγρά Γεωργικά Aπόβλητα Σημείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιμέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειμένων

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία Λογισμικού

Τεχνολογία Λογισμικού Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του υποέργου 2 με τίτλο «Ανάπτυξη έντυπου εκπαιδευτικού υλικού για τα νέα Προγράμματα Σπουδών» της Πράξης «Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο» η οποία έχει ενταχθεί στο Επιχειρησιακό

Διαβάστε περισσότερα

Aισθητήρες και Mικροαισθητήρες

Aισθητήρες και Mικροαισθητήρες TÛÔ Î Ï (128Û.) 2/1/2004 14:03 ÂÏ 1 Aισθητήρες και Mικροαισθητήρες Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης.

Διαβάστε περισσότερα

È Â ÚÈÛË ÙÂÚÂÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ

È Â ÚÈÛË ÙÂÚÂÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ E π A π Δ π Δ ª π È Â ÚÈÛË ÙÂÚÂÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ ËÌ ÙÚÈÔ ÂˆÚÁ Î ÎË TfiÌÔ ' ÙÂÚ ˆÚÁÈÎ Aapplefi ÏËÙ Στερεά Γεωργικά Aπόβλητα Σημείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιμέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των

Διαβάστε περισσότερα

KO MA E I O OIH H 30/5/ :32 ÂÏ 1. Eπιστήµη Πολυµερών

KO MA E I O OIH H 30/5/ :32 ÂÏ 1. Eπιστήµη Πολυµερών KO MA E I O OIH H 30/5/2003 12:32 ÂÏ 1 Eπιστήµη Πολυµερών Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης.

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορική 2. Τεχνητή νοημοσύνη

Πληροφορική 2. Τεχνητή νοημοσύνη Πληροφορική 2 Τεχνητή νοημοσύνη 1 2 Τι είναι τεχνητή νοημοσύνη; Τεχνητή νοημοσύνη (AI=Artificial Intelligence) είναι η μελέτη προγραμματισμένων συστημάτων τα οποία μπορούν να προσομοιώνουν μέχρι κάποιο

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π. ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi. ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ. TfiÌÔ A' Â È ÛÌfi. ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ. AÁÁÂÏfiappleÔ ÏÔ

E π A π π ª π. ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi. ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ. TfiÌÔ A' Â È ÛÌfi. ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ. AÁÁÂÏfiappleÔ ÏÔ E π A π π ª π ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ TfiÌÔ A' X Ú Ï ÌappleÔ AÁÁÂÏfiappleÔ ÏÔ Â È ÛÌfi ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών IAΣΦAΛIΣH

Διαβάστε περισσότερα

ÚÔËÁÌ Ó EÚÁ ÏÂ Î È M ıô ÔÈ ÁÈ ÙÔÓ ŒÏÂÁ Ô ÙË ÔÈfiÙËÙ

ÚÔËÁÌ Ó EÚÁ ÏÂ Î È M ıô ÔÈ ÁÈ ÙÔÓ ŒÏÂÁ Ô ÙË ÔÈfiÙËÙ E π A π π ª π ÚÔËÁÌ Ó EÚÁ ÏÂ Î È M ıô ÔÈ ÁÈ ÙÔÓ ŒÏÂÁ Ô ÙË ÔÈfiÙËÙ TfiÌÔ ' NÈÎfiÏ Ô ÔÁÔı ÙË È ÈÎ Û Â Î È T ÓÈÎ ÓÂ Ô BÂÏÙ ˆÛË ÙË ÔÈfiÙËÙ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π OÚÁ ÓÈÎ XËÌÂ. TfiÌÔ ' º ÛÌ ÙÔÛÎÔapple OÚÁ ÓÈÎÒÓ EÓÒÛˆÓ. I.. ÂÚÔı Ó ÛË

E π A π π ª π OÚÁ ÓÈÎ XËÌÂ. TfiÌÔ ' º ÛÌ ÙÔÛÎÔapple OÚÁ ÓÈÎÒÓ EÓÒÛˆÓ. I.. ÂÚÔı Ó ÛË E π A π π ª π OÚÁ ÓÈÎ XËÌ TfiÌÔ ' I.. ÂÚÔı Ó ÛË º ÛÌ ÙÔÛÎÔapple OÚÁ ÓÈÎÒÓ EÓÒÛÂˆÓ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας ΣΠΟΥ ΕΣ ΣΤΙΣ ΦΥΣΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Oργανική Xηµεία Tόµος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας. Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ. Θεµατική Eνότητα BΑΣΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΙΚΤΥΩΝ Η/Υ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας. Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ. Θεµατική Eνότητα BΑΣΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΙΚΤΥΩΝ Η/Υ ίκτυα Yπολογιστών I Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Για την επιστηµονική αρτιότητα και πληρότητα

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ)

Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) (Artificial Intelligence (AI)) Η ΤΝ είναι ένα από τα πιο νέα ερευνητικά πεδία. Τυπικά ξεκίνησε το 1956 στη συνάντηση μερικών επιφανών επιστημόνων, όπως ο John McCarthy, ο Marvin

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΩΝ Η/Υ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΩΝ Η/Υ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΩΝ Η/Υ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΩΝ Η/Υ Ιστότοπος Βιβλίου http://www.iep.edu.gr/ και «Νέα Βιβλία ΙΕΠ ΓΕΛ και ΕΠΑΛ» 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός και Eκτίμηση Έργων

Σχεδιασμός και Eκτίμηση Έργων Σχεδιασμός και Eκτίμηση Έργων Σημείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιμέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειμένων σύμφωνα με τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Για την επιστημονική αρτιότητα

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π KÏ ÛÈÎ º ÛÈÎ I. TfiÌÔ ' HÏÂÎÙÚÔÌ ÁÓËÙÈÛÌfi. NÈÎfiÏ Ô. K Ï ÊË

E π A π π ª π KÏ ÛÈÎ º ÛÈÎ I. TfiÌÔ ' HÏÂÎÙÚÔÌ ÁÓËÙÈÛÌfi. NÈÎfiÏ Ô. K Ï ÊË E π A π π ª π KÏ ÛÈÎ º ÛÈÎ I TfiÌÔ ' NÈÎfiÏ Ô. K Ï ÊË HÏÂÎÙÚÔÌ ÁÓËÙÈÛÌfi ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΣΠOY EΣ ΣTIΣ ΦYΣIKEΣ EΠIΣTHMEΣ Θεµατική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΤΕΙ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΕΙ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Τμήμα Διοίκησης Συστημάτων Εφοδιασμού Μάθημα: Εισαγωγή στην Εφοδιαστική (Εργαστήριο) Ανάλυση του άρθρου με τίτλο: «Intelligent Decision Support Systems» των Stephanie Guerlain,

Διαβάστε περισσότερα

OÈÎÔÓÔÌÈÎ T ÓÈÎÒÓ ŒÚÁˆÓ

OÈÎÔÓÔÌÈÎ T ÓÈÎÒÓ ŒÚÁˆÓ E π A π Δ π Δ ª π OÈÎÔÓÔÌÈÎ T ÓÈÎÒÓ ŒÚÁˆÓ Aı Ó ÛÈÔ X ÛÈ Îfi ËÌ ÙÚÈÔ ÂÔ ˆÚ ÎfiappleÔ ÏÔ TfiÌÔ ' XÚÔÓÈÎfi Î È OÈÎÔÓÔÌÈÎfi ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ŒÚÁˆÓ Xρονικός και Oικονομικός Προγραμματισμός Έργων Σημείωση Το

Διαβάστε περισσότερα

κεφάλαιο Βασικές Έννοιες Επιστήμη των Υπολογιστών

κεφάλαιο Βασικές Έννοιες Επιστήμη των Υπολογιστών κεφάλαιο 1 Βασικές Έννοιες Επιστήμη 9 1Εισαγωγή στις Αρχές της Επιστήμης των Η/Υ Στόχοι Στόχος του κεφαλαίου είναι οι μαθητές: να γνωρίσουν βασικές έννοιες και τομείς της Επιστήμης. Λέξεις κλειδιά Επιστήμη

Διαβάστε περισσότερα

ÚÔÛÙ Û Î È AÛÊ ÏÂÈ ÛÙËÌ ÙˆÓ YappleÔÏÔÁÈÛÙÒÓ

ÚÔÛÙ Û Î È AÛÊ ÏÂÈ ÛÙËÌ ÙˆÓ YappleÔÏÔÁÈÛÙÒÓ E π A π π ª π ÚÔÛÙ Û Î È AÛÊ ÏÂÈ ÛÙËÌ ÙˆÓ YappleÔÏÔÁÈÛÙÒÓ TfiÌÔ B' ˆÎÚ ÙË K ÙÛÈÎ AÛÊ ÏÂÈ ÈÎÙ ˆÓ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH Θεµατική

Διαβάστε περισσότερα

K Ì ÚÈÓfi (232ÛÂÏ.) 23/3/ :03 ÂÏ 1. Mικροηλεκτρονική

K Ì ÚÈÓfi (232ÛÂÏ.) 23/3/ :03 ÂÏ 1. Mικροηλεκτρονική K Ì ÚÈÓfi (232ÛÂÏ.) 23/3/2004 13:03 ÂÏ 1 Mικροηλεκτρονική Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης.

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός και Διαχείριση Λογισμικού

Σχεδιασμός και Διαχείριση Λογισμικού Σχεδιασμός και Διαχείριση Λογισμικού Μαρία Ρήγκου Δρ Πανεπιστημίου Πατρών Δημήτριος Σταυρινούδης Δρ Πανεπιστημίου Πατρών Τόμος Β Διαχείριση και Ποιότητα Λογισμικού Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση των δραστηριοτήτων κατά γνωστική απαίτηση

Ανάλυση των δραστηριοτήτων κατά γνωστική απαίτηση Ανάλυση των δραστηριοτήτων κατά γνωστική απαίτηση Πέρα όµως από την Γνωσιακή/Εννοιολογική ανάλυση της δοµής και του περιεχοµένου των σχολικών εγχειριδίων των Μαθηµατικών του Δηµοτικού ως προς τις έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

ÚÔÛÙ Û Î È AÛÊ ÏÂÈ ÛÙËÌ ÙˆÓ YappleÔÏÔÁÈÛÙÒÓ

ÚÔÛÙ Û Î È AÛÊ ÏÂÈ ÛÙËÌ ÙˆÓ YappleÔÏÔÁÈÛÙÒÓ E π A π π ª π ÚÔÛÙ Û Î È AÛÊ ÏÂÈ ÛÙËÌ ÙˆÓ YappleÔÏÔÁÈÛÙÒÓ TfiÌÔ A' ˆÎÚ ÙË K ÙÛÈÎ AÛÊ ÏÂÈ YappleÔÏÔÁÈÛÙÒÓ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΠΛHPOΦOPIKH

Διαβάστε περισσότερα

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος Η έννοια πρόβληµα Ανάλυση προβλήµατος Με τον όρο πρόβληµα εννοούµε µια κατάσταση η οποία χρήζει αντιµετώπισης, απαιτεί λύση, η δε λύση της δεν είναι γνωστή ούτε προφανής. Μερικά προβλήµατα είναι τα εξής:

Διαβάστε περισσότερα

Eιδικά Θέµατα υναµικής των Kατασκευών και Σεισµικής Mηχανικής

Eιδικά Θέµατα υναµικής των Kατασκευών και Σεισµικής Mηχανικής M E KO. E. (192Û.) 23/5/2003 15:36 ÂÏ 1 Eιδικά Θέµατα υναµικής των Kατασκευών και Σεισµικής Mηχανικής Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα. Πληροφοριακά Συστήµατα: Κατηγορίες και Κύκλος Ζωής. Π.Σ. ιαχείρισης Πράξεων. Π.Σ. ιοίκησης. Κατηγορίες Π.Σ. Ο κύκλος ζωής Π.Σ.

Περιεχόµενα. Πληροφοριακά Συστήµατα: Κατηγορίες και Κύκλος Ζωής. Π.Σ. ιαχείρισης Πράξεων. Π.Σ. ιοίκησης. Κατηγορίες Π.Σ. Ο κύκλος ζωής Π.Σ. Πληροφοριακά Συστήµατα: Κατηγορίες και Κύκλος Ζωής Περιεχόµενα Κατηγορίες Π.Σ. ιαχείρισης Πράξεων ιοίκησης Υποστήριξης Αποφάσεων Έµπειρα Συστήµατα Ατόµων και Οµάδων Ο κύκλος ζωής Π.Σ. Ορισµός Φάσεις Χρήστες

Διαβάστε περισσότερα

"The Project ARXIMIDIS ΙΙ is co-funded by the European Social Fund and National Resources EPEAEK ΙΙ "

The Project ARXIMIDIS ΙΙ is co-funded by the European Social Fund and National Resources EPEAEK ΙΙ Αρχιµήδης ΙΙ Ενίσχυση Ερευνητικών Οµάδων του ΤΕΙ Κρήτης Τίτλος Υποέργου: Εφαρµογές Τεχνητής Νοηµοσύνης στην Τεχνολογία Λογισµικού και στην Ιατρική Επιστηµονικός Υπεύθυνος: ρ Εµµανουήλ Μαρακάκης ραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

ιαχείριση και Ποιότητα Λογισµικού

ιαχείριση και Ποιότητα Λογισµικού ιαχείριση και Ποιότητα Λογισµικού Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Για την επιστηµονική αρτιότητα

Διαβάστε περισσότερα

215 Μηχανικών Η/Υ και Πληροφορικής Πάτρας

215 Μηχανικών Η/Υ και Πληροφορικής Πάτρας 215 Μηχανικών Η/Υ και Πληροφορικής Πάτρας Το Τμήμα ασχολείται με τη διδασκαλία και την έρευνα στην επιστήμη και τεχνολογία των υπολογιστών και τη μελέτη των εφαρμογών τους. Το Τμήμα ιδρύθηκε το 1980 (ως

Διαβάστε περισσότερα

OÈÎÔÓÔÌÈÎ T ÓÈÎÒÓ ŒÚÁˆÓ

OÈÎÔÓÔÌÈÎ T ÓÈÎÒÓ ŒÚÁˆÓ E π A π Δ π Δ ª π OÈÎÔÓÔÌÈÎ T ÓÈÎÒÓ ŒÚÁˆÓ TfiÌÔ A' ÂÒÚÁÈÔ KÔÚÚ Aı Ó ÛÈÔ X ÛÈ Îfi OÈÎÔÓÔÌÈÎ T ÓÈÎÒÓ ŒÚÁˆÓ Oικονομική Tεχνικών Έργων Σημείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιμέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ

ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ E π A π π ª π ÚÔÁÚ ÌÌ ÙÈÛÌfi ÁÈ ÙËÓ ÔÈfiÙËÙ TfiÌÔ E' AÓ Ú T fiáèô ÛÂÈ ÚÔÌËıÂ Ù AÁÔÚ ÛÙ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών IAΣΦAΛIΣH ΠOIOTHTAΣ Θεµατική

Διαβάστε περισσότερα

Γουλή Ευαγγελία. 1. Εισαγωγή. 2. Παρουσίαση και Σχολιασµός των Εργασιών της Συνεδρίας

Γουλή Ευαγγελία. 1. Εισαγωγή. 2. Παρουσίαση και Σχολιασµός των Εργασιών της Συνεδρίας 1. Εισαγωγή Σχολιασµός των εργασιών της 16 ης παράλληλης συνεδρίας µε θέµα «Σχεδίαση Περιβαλλόντων για ιδασκαλία Προγραµµατισµού» που πραγµατοποιήθηκε στο πλαίσιο του 4 ου Πανελλήνιου Συνεδρίου «ιδακτική

Διαβάστε περισσότερα

Οικονόμου Παναγιώτης.

Οικονόμου Παναγιώτης. Οικονόμου Παναγιώτης panawths@gmail.com poikonomou@teilam.gr Οικονόμου Παναγιώτης 1 Παπαγεωργίου. 2 Αθήνα-Ελλάδα χρόνου 460 π.χ.? Ένας νεαρός άνδρας σκεπτόμενος το ενδεχόμενο γάμου, ζητά από τον Σωκράτη

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2014-2015 ISSN 2357-1225 (print) ISSN 2357-1233 (online) Μεταπτυχιακά Προγράμματα Σπουδών Επιπέδου Μάστερ Μεταπτυχιακά Προγράμματα Σπουδών Διαχείριση και Προστασία

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνητή Νοημοσύνη (ΥΠ23) 6 ο εξάμηνο Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεματικής Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Ουρανία Χατζή

Τεχνητή Νοημοσύνη (ΥΠ23) 6 ο εξάμηνο Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεματικής Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Ουρανία Χατζή Τεχνητή Νοημοσύνη (ΥΠ23) 6 ο εξάμηνο Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεματικής Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Ουρανία Χατζή raniah@hua.gr 1 Εισαγωγή «Τεχνητή Νοημοσύνη (Artificial Intelligence) είναι ο τομέας της Επιστήμης

Διαβάστε περισσότερα

È Â ÚÈÛË YÁÚÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ

È Â ÚÈÛË YÁÚÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ E π A π Δ π Δ ª π È Â ÚÈÛË YÁÚÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ TfiÌÔ ' ÂÚ ÛÈÌÔ ÌappleÂÚ ÙÔ AÛÙÈÎ Ì Ù Aστικά Λύματα Σημείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιμέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειμένων σύμφωνα με τη Μεθοδολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Ενότητα 9: Τεχνητή νοημοσύνη Δημοσθένης Πασχαλίδης Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση...13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14

Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση...13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14 Περιεχόµενα Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση....13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14 1.1.1 Ορισµός της εκπαιδευτικής τεχνολογίας...14

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΞΗ: «ΜΟ.ΔΙ.Π» (Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας) του Πανεπιστημίου Μακεδονίας» Κωδικός MIS ΥΠΟΕΡΓΟ:

ΠΡΑΞΗ: «ΜΟ.ΔΙ.Π» (Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας) του Πανεπιστημίου Μακεδονίας» Κωδικός MIS ΥΠΟΕΡΓΟ: ΠΡΑΞΗ: «ΜΟ.ΔΙ.Π» (Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας) του Πανεπιστημίου Μακεδονίας» Κωδικός MIS 299516 ΥΠΟΕΡΓΟ: «ΜΟΔΙΠ του ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ» και α/α «01» ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «Εκπαίδευση και Δια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΙΑΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΕΝΙΑΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΝΙΑΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΙΣΧΥΕΙ ΚΑΤΑ ΤΟ ΜΕΡΟΣ ΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΙΣΧΥΟΥΝ ΤΟ ΔΕΠΠΣ

Διαβάστε περισσότερα

Όμως πώς θα ορίζαμε την έννοια πληροφορία; Πώς την αντιλαμβανόμαστε;

Όμως πώς θα ορίζαμε την έννοια πληροφορία; Πώς την αντιλαμβανόμαστε; 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η πληροφορία αποτελεί το βασικό εργαλείο άσκησης της ιατρικής επιστήμης. Η διάγνωση, η θεραπεία, η πρόληψη και η διοίκηση της υγείας βασίζονται στην απόκτηση, διαχείριση και επεξεργασία της

Διαβάστε περισσότερα

Θεµέλια Γραµµικού Προγραµµατισµού

Θεµέλια Γραµµικού Προγραµµατισµού Θεµέλια Γραµµικού Προγραµµατισµού Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Για την επιστηµονική αρτιότητα

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδίαση Λογισμικού. Σημείωση

Σχεδίαση Λογισμικού. Σημείωση Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του υποέργου 2 με τίτλο «Ανάπτυξη έντυπου εκπαιδευτικού υλικού για τα νέα Προγράμματα Σπουδών» της Πράξης «Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο» η οποία έχει ενταχθεί στο Επιχειρησιακό

Διαβάστε περισσότερα

Γ Γυμνασίου: Οδηγίες Γραπτής Εργασίας και Σεμιναρίων. Επιμέλεια Καραβλίδης Αλέξανδρος. Πίνακας περιεχομένων

Γ Γυμνασίου: Οδηγίες Γραπτής Εργασίας και Σεμιναρίων. Επιμέλεια Καραβλίδης Αλέξανδρος. Πίνακας περιεχομένων Γ Γυμνασίου: Οδηγίες Γραπτής Εργασίας και Σεμιναρίων. Πίνακας περιεχομένων Τίτλος της έρευνας (title)... 2 Περιγραφή του προβλήματος (Statement of the problem)... 2 Περιγραφή του σκοπού της έρευνας (statement

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

INFO. Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΤΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ECDL

INFO. Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΤΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ECDL INFO ECDL Expert Ένα ολοκληρωµένο Πρόγραµµα Πιστοποίησης γνώσεων πληροφορικής και δεξιοτήτων χρήσης Η/Υ ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΟΥ ΕΠΙΠΕ ΟΥ Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

Προχωρημένα Ζητήματα Σχεδιασμού Κατανεμημένων Συστημάτων Εγχειρίδιο Μελέτης

Προχωρημένα Ζητήματα Σχεδιασμού Κατανεμημένων Συστημάτων Εγχειρίδιο Μελέτης Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του υποέργου 2 με τίτλο «Ανάπτυξη έντυπου εκπαιδευτικού υλικού για τα νέα Προγράμματα Σπουδών» της Πράξης «Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο», η οποία έχει ενταχθεί στο Επιχειρησιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΙΟΙΚΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ιδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. Κύκλος Ζωής Εφαρμογών ΕΝΟΤΗΤΑ 2. Εφαρμογές Πληροφορικής. Διδακτικές ενότητες 5.1 Πρόβλημα και υπολογιστής 5.2 Ανάπτυξη εφαρμογών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. Κύκλος Ζωής Εφαρμογών ΕΝΟΤΗΤΑ 2. Εφαρμογές Πληροφορικής. Διδακτικές ενότητες 5.1 Πρόβλημα και υπολογιστής 5.2 Ανάπτυξη εφαρμογών 44 Διδακτικές ενότητες 5.1 Πρόβλημα και υπολογιστής 5.2 Ανάπτυξη εφαρμογών Διδακτικοί στόχοι Σκοπός του κεφαλαίου είναι οι μαθητές να κατανοήσουν τα βήματα που ακολουθούνται κατά την ανάπτυξη μιας εφαρμογής.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΑΞΗΣ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΤΙΜΗΣ ΣΤΟΝ ΑΞΟΝΑ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή

ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΑΞΗΣ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΤΙΜΗΣ ΣΤΟΝ ΑΞΟΝΑ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΑΞΗΣ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΤΙΜΗΣ ΣΤΟΝ ΑΞΟΝΑ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ Αθανάσιος Γαγάτσης Τµήµα Επιστηµών της Αγωγής Πανεπιστήµιο Κύπρου Χρήστος Παντσίδης Παναγιώτης Σπύρου Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π º ÛÈÎÔ ËÌÂ. TfiÌÔ E' º ÛÌ ÙÔÛÎÔapple ºÒÙË NÙ

E π A π π ª π º ÛÈÎÔ ËÌÂ. TfiÌÔ E' º ÛÌ ÙÔÛÎÔapple ºÒÙË NÙ E π A π π ª π º ÛÈÎÔ ËÌÂ TfiÌÔ E' ºÒÙË NÙ º ÛÌ ÙÔÛÎÔapple ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΣΠOY EΣ ΣTIΣ ΦYΣIKEΣ EΠIΣTHMEΣ Θεµατική Ενότητα ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

Aποτίµηση Σεισµικών Bλαβών, Eπισκευές και Eνισχύσεις Kτιρίων Oπλισµένου Σκυροδέµατος

Aποτίµηση Σεισµικών Bλαβών, Eπισκευές και Eνισχύσεις Kτιρίων Oπλισµένου Σκυροδέµατος ºAP H / ÂÏÈ. 10-06-05 08:20 ÂÏ 1 Aποτίµηση Σεισµικών Bλαβών, Eπισκευές και Eνισχύσεις Kτιρίων Oπλισµένου Σκυροδέµατος Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Εκπαιδευτική Τεχνολογία & Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ: Μέρος A

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Φυσικής 541 24 Θεσσαλονίκη Καθηγητής Γεώργιος Θεοδώρου Tel.: +30 2310998051, Ιστοσελίδα: http://users.auth.gr/theodoru Περί της Ταξινόμησης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΑΡΑ ΟΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ/ΤΡΙΕΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΑΡΑ ΟΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ/ΤΡΙΕΣ Τεχνικές Προγραµµατισµού Εισαγωγή στον Προγραµµατισµό Γλώσσες Προγραµµατισµού, Θεωρία Γλωσσών Προγραµµατισµού 1999-2002 Θεωρία Γλωσσών 1996-2000, 2000-2002 Αρχές Γλωσσών Προγραµµατισµού 2002-2005 Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

E π A π π ª π OÚÁ ÓÈÎ XËÌÂ. TfiÌÔ ' BÈÔÌfiÚÈ : ÔÌ & ÂÈÙÔ ÚÁÈÎfiÙËÙ N ÎÔ K. K Ú Ì ÓÔ

E π A π π ª π OÚÁ ÓÈÎ XËÌÂ. TfiÌÔ ' BÈÔÌfiÚÈ : ÔÌ & ÂÈÙÔ ÚÁÈÎfiÙËÙ N ÎÔ K. K Ú Ì ÓÔ E π A π π ª π OÚÁ ÓÈÎ XËÌÂ TfiÌÔ ' N ÎÔ K. K Ú Ì ÓÔ BÈÔÌfiÚÈ : ÔÌ & ÂÈÙÔ ÚÁÈÎfiÙËÙ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Θετικών Επιστηµών και Τεχνολογίας Πρόγραµµα Σπουδών ΣΠOY EΣ ΣTIΣ ΦYΣIKEΣ EΠIΣTHMEΣ

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή Καθ. Κ. Κουρκουµπέτης Σηµείωση: Οι διαφάνειες βασίζονται σε µεγάλο βαθµό σε αυτές που συνοδεύονται µε το προτεινόµενο σύγγραµµα. 1

Διαβάστε περισσότερα

Ανοικτά Ακαδηµα κά Μαθήµατα

Ανοικτά Ακαδηµα κά Μαθήµατα ΤΕΙ Ιονίων Νήσων Ανοικτά Ακαδηµα κά Μαθήµατα Ανάλυση Σχεδίαση Υλοποίηση Αξιολόγηση Ανάλυση: Πληροφορίες σχετικά µε τις ανάγκες της εκπαίδευσης Σχεδίαση: Καθορισµός χαρακτηριστικών του εκπαιδευτικού λογισµικού

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα Γνώσης. Θεωρητικό Κομμάτι Μαθήματος Ενότητα 2: Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής

Συστήματα Γνώσης. Θεωρητικό Κομμάτι Μαθήματος Ενότητα 2: Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Θεωρητικό Κομμάτι Μαθήματος Ενότητα 2: Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής Νίκος Βασιλειάδης, Αναπλ. Καθηγητής Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Eυφυή Πληροφοριακά Συστήµατα και Eυρετικές Mέθοδοι

Eυφυή Πληροφοριακά Συστήµατα και Eυρετικές Mέθοδοι Eυφυή Πληροφοριακά Συστήµατα και Eυρετικές Mέθοδοι Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Για την

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών. (Geographical Information Systems GIS)

Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών. (Geographical Information Systems GIS) Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών (Geographical Information Systems GIS) ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ, ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΛΚΙΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ Εισαγωγή στα GIS 1 Ορισµοί ΣΓΠ Ένα σύστηµα γεωγραφικών πληροφοριών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΜΑΘΗΜΑ 2 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ - ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΝ (1)

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΜΑΘΗΜΑ 2 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ - ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΝ (1) ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΜΑΘΗΜΑ 2 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ - ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΝ (1) 2. ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ H υλοποίηση ενός προβλήµατος σε σύστηµα Η/Υ που επιδεικνύει ΤΝ 1 απαιτεί: Την κατάλληλη περιγραφή του προβλήµατος

Διαβάστε περισσότερα

Στοχαστική υναµική των Kατασκευών

Στοχαστική υναµική των Kατασκευών M ÓÒÏË.ÛÂÏ.(272Û) 27-07-04 15:30 ÂÏ 1 Στοχαστική υναµική των Kατασκευών Σηµείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιµέλεια έκδοσης και την ανάπτυξη των κειµένων σύµφωνα µε τη Μεθοδολογία της εξ Αποστάσεως

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ. Θεωρία και Πολιτική

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ. Θεωρία και Πολιτική ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ Θεωρία και Πολιτική Παντελής Καλαϊτζιδάκης Σαράντης Καλυβίτης ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή στην οικονομική μεγέθυνση Ορισμός της οικονομικής μεγέθυνσης 15 Μια σύντομη

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

È Â ÚÈÛË ÙÂÚÂÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ

È Â ÚÈÛË ÙÂÚÂÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ E π A π Δ π Δ ª π È Â ÚÈÛË ÙÂÚÂÒÓ AappleÔ Ï ÙˆÓ A Ì ÓÙÈÔ ÎÔÚ ÏË KˆÓÛÙ ÓÙ ÓÔ KÔÌÓ ÙÛ TfiÌÔ B' EappleÈÎ Ó Ó Aapplefi ÏËÙ Eπικίνδυνα Aπόβλητα Σημείωση Το ΕΑΠ είναι υπεύθυνο για την επιμέλεια έκδοσης και την

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα

ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα Αντώνιος Τζες Αναπληρωτής Καθηγητής Τµήµατος Ηλεκτρολόγων

Διαβάστε περισσότερα