HAWA**0* ΦΙΑΟΑΟΠΚΟΝ Π<ΜΟΛΙΚΟΝ ΚΑΤΑ ΤΝΜΗΝΙΑΝ <ΚΑΙΑΟΜ<ΝΟΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "HAWA**0* ΦΙΑΟΑΟΠΚΟΝ Π<ΜΟΛΙΚΟΝ ΚΑΤΑ ΤΝΜΗΝΙΑΝ <ΚΑΙΑΟΜ<ΝΟΝ"

Transcript

1 ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟ* ΣΥΛΛΟΓΟ? ΡΑίΝΑ^Ο? HAWA**0* ΦΙΑΟΑΟΠΚΟΝ Π<ΜΟΛΙΚΟΝ ΚΑΤΑ ΤΝΜΗΝΙΑΝ <ΚΑΙΑΟΜ<ΝΟΝ TOMO* IH'. At>. 2 <ΑΡΝΛΙ02- ΙΟΥΝΙΟΙ }970 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΝ. ΓΙΑΝΝΑΡΑ..,Οί σύγχρονες τάσεις τής ΑΙσθητικής (Μελέτη) Γ. ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΥ Περί τών θεατών τοο Άττικοϋ θεάτρου (Μελέτη) Κϊ. ΔΑΜΠΑΣΗ. Γοργίας ό Λεοντΐνος, σοφιστής καΐ Ιατρός (Μελέτη) Γ. ΔΗΜΗΤΡΟΚΑΛΛΗ...."Αγιος Γεώργιος ό Άρμας (Μελέτη) Ν. ΒΛΑΧΟΥ...'.. ; Ό Θεσσαλός λόγιος Δημ. Άλεξανδρίδης (Τυρναβίτης) ό έκδοτης τοΰ «'Ελληνικού Τηλεγράφου» (Μελέτη) Β. ΛΑΖΑΝΑ. Τιβούλλου, ή πρώτη ελεγεία τοϋ δευτέρου βιβλίου (Μελέτη) Π. ΜΑΣΤΡΟΔΗΜΗΤΡΗ Ό χαρακτήρας τών «Απομνημονευμάτων» τοϋ Μακρυγιάννη (Μελέτη) ΑΓΓ. ΔΙΟΝ. ΔΕΜΠΟΝΟΥ Αίσωπος, ή «χαμένη» εφημερίδα τοϋ Γεωργίου Μολφέτα (Μελέτη) Ν. ΘΕΟΔΩΡΟΥ.. Ιστορική έξέλιξις μέσων παραγωγής. 'Εργασία καί άνθρωπος (Μελέτη) Α. ΚΕΛΕΣΙΔΟΥ ΓΑΛΑΝΟΥ... Oi οντολογικές προϋποθέσεις τής κοσμολογίας τοΰ Πλωτίνου. Oi έννοιες τής συνέχειας κάί τής αξίας (Μελέτη) Γ. θ. ΖΩΡΑ....."Εκθεσις Όλλανδοΰ προξένου περί τών γεγονότων τής ελληνικής επαναστάσεως κατά τα έτη 1821 καί 1822(Άνακοίνωσις άγνωστου κειμένου) (Μελέτη) Γ. θ. ΖΩΡΑ.. 'Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (Το απολυτήριο τοϋ Γυμνασίου καί ή έγγραφη στο Πανεπιστήμιο) (Μελέτη) ΧΡΟΝΙΚΑ Γ. θ. Ζ..Τής Συντάξεως (Χρονικον) Α. ΚΕΛΕΣΙΔΟΥ ΓΑΛΑΝΟΥ..Β' Διεθνές Συμπόσιο Φιλοσοφίας (Χρονικον) ir Ή Συναδέλφωσις τοΰ Φ.Σ. «Παρνασσός» καί τής 'Ακαδημίας «Arcadia» έν Ρώμη 3 5 'Ιουνίου 1976 (Χρονικον) ir.γαλλική έκδοσι διηγημάτων Πέτρου Χάρη (Σημείωμα) *. Ό Φ. Σ. «Παρνασσός» διά τον θάνατον Κ. 'Αλεξανδρή (Σημείωμα) μ,μ. Άπό τήν κίνησιν τοο Συλλόγου «Παρνασσός» (Δελτίον αριθμ. 28, 'Απρίλιος 'Ιούνιος 1976) (Χρονικον) k......νέα Δημοσιεύματα (Χρονικον)

2 ΠΑ Ρ ΚΑ V* S ΙΛ«Α*ΠΚ«Η Π«Ν*Α1Κ*Κ ΚΑΤΑ TNMHflAH <ΚΑΙΑ«Μ<Η«Η Ιδιοκτήτης: ΦΙΛΟΛΟΠΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ «ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ» Γραφεία : Πλατεία Άγ. Γεωργίου Καρύτση 8 'Αθήναι (Τ;Τ. 124) "Επιτροπή Συντάξεως: Ι. ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ : Πρόεδρος Φιλολογικό» Συλλόγου Παρνασσός ΣΑΒΒΑΣ ΛΟΪΖ3ΔΗΣ : Γεν. Γραμματεύς ΦιλολογικοΟ Συλλόγου Παρνασσός ΓΕΩΡΓΙΟΣ Θ. ΖΩΡΑΣ : Πρόεδρος ΦιλολογικοΟ τμήματος Παρνασσού Έκδότης Διευθυντής Συντάξεως: ΓΕΩΡΓΙΟΣ Θ. ΖΩΡΑΣ οδός Πολυτεχνείου 5α, Αθήναι (Τ.Τ. 103) Γραμματεύς Συντάξεως: ΜΑΡΙΑ ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟΥ Προϊστάμενος τυπογραφείου: ΙΟΡΔΑΝΗΣ Δ. ΜΥΡΉΔΗΣ οδός Σεΐζάνη 5, Αθήναι Τιμή τεύχους Δρχ. 70 (Ν. Δ. 346/1969, Αρθρ. 9, παραγρ. 3) ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ (συμπεριλαμβανομένων καί των ταχυδρομικών) : 'Εσωτερικού Δρχ. 280 'Εξωτερικού Δολλ. 14 Δια Συλλόγους, Σχολεία Δρχ. 350 Δια Τράπεζας, Επιχειρήσεις,'Οργανισμούς, Ανωνύμους'Εταιρείας, Δήμους καί Κοινότητας Δρχ. 400 'Εμβάσματα αποστέλλονται έπ* ονόματι τοΰ Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός». Χειρόγραφα δημοσιευόμενα ή μή δεν επιστρέφονται.

3 ΠΑ^ΑΠ^^ TOMO* IH' ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ ]974r ΑΝΟΜ. 2 ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ Τακτικοϋ καθηγητού τΐ)ς Ιστορίας τής Φιλοσοφίας τοο Πανεπιστημίου 'Αθηνών ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ Ι "Αν με τον όρο Αισθητική εννοούμε μια ώρισμένη φιλοσοφική ή επιστημονική μάθηση πού έχει ώς αντικείμενο της το ωραίο, όπως εμφανίζεται στή φύση ή όπως πραγματώνεται στην τέχνη, τότε πρέπει να ομολογήσουμε από τήν αρχή πώς ή επιστημονική αυτή μάθηση σημαδεύεται άπό μια πολύ παράδοξη μοίρα. 'Ιστορικά θεωρούμενη ή Αισθητική είναι γέννημα της λογοκρατικής φιλοσοφίας του 18ου αιώνα (rationalismus) και συνδέεται άμεσα με το όνομα του Γερμανού φιλοσόφου Alex. Gotti. Baumgarten πού έπλασε τον όρο για πρώτη φορά στο ομώνυμο του έργον Aesthetica, γραμμένο λατινικά και δημοσιευμένο στα 1750, χωρίς να εχη βρή ακόμα τήν τελική του μορφή. Σκοπός τοΰ έργου αυτού δεν ήταν μόνο να δώση μια θεωρία των Καλών Τεχνών και της Λογοτεχνίας, άλλα, όπως αποδεικνύουν οί σύγχρονες έρευνες 1, τή θεωρία και τή φιλοσοφία της κατ' αίσθηση γνώσεως γενικά σαν ενα δεύτερο είδος γνώσεως, παράλληλα προς τή λογική γνώση, όπως είχε άναπτυχθή ώς τότε στα μεγάλα συστηματικά έργα της φιλοσοφίας. Το ότι όμως ήδη άπό τήν εποχή τοο Kant ή Αισθητική περιορίζεται μονάχα στην περιοχή της καλαισθητικής κρίσεως και στην ανάλυση τών μορφών τού ωραίου, τούτο δείχνει τήν πρώτη απόκλιση της Αισθητικής άπό τον αρχικό προορισμό της, δηλ. τον γνωσιολογικό. 'Αλλά και το γεγονός ότι ό ίδιος ό Baumgarten χαρακτηρίζει τήν Αισθητική ώς Γνωσιολογία κατώτερου είδους εν σχέσει προς τή Γνωσιολογία της λογικής γνώσεως, τούτο μαρτυρεί μια σχετικά ταπεινή καταγωγή, πού δεν μπορούσε ν' άφήση ανεπηρέαστη τή μελλοντική τύχη της. 1. Hans Rudolf Schweizer, Âsthetik als Philosophie der sinnlichen Erkenntnis. Basel, Il

4 162 Και όμως, ή ιδιόμορφη αυτή γένεση της Αισθητικής δεν τήν εμπόδισε καθόλου να διανύση πάνω από δυο αιώνες ζωής και να γνωρίση μάλιστα μια υπέροχη ακμή και άνθηση στα χρόνια του γερμανικού ιδεαλισμού και ρωμαντισμου και στα μετέπειτα με τα πολύτομα και βαθυστόχαστα έργα του Solger, του Hegel και του Schelling, του Meyer, του Vischer καί άλλων. Σκώπτοντας τον αισθητικό πληθωρισμό τής εποχής του ό Jean Paul Richter, συγγραφέας ο ίδιος τής «Αισθητικής Προπαίδειας», έγραφε στα 1804 : «άπό τίποτε άλλο δεν εΐναι τόσο εμπλεη ή εποχή μας όσο άπό αισθητικούς» 1. Τό ιδεαλιστικό πάθος για τήν Αισθητική ήταν τόσο απόλυτο καί καθολικό, ώστε δεν άφηνε ακόμα να διαφανή ή ρωγμή άπ' όπου θα είσέβαλλε ή σχετικότητα και ή περατότητα στην επιστήμη αυτή, δηλ. ή παράδοξη, αν μή τραγική, μοίρα, πού τής επεφύλασσε ή κατοπινή εξέλιξη της. Καί πρώτα πρώτα ή μεγάλη στροφή τής Αισθητικής σημειώνεται στα 1848 με τήν Ίουλιανή επανάσταση όταν, όπως ιστορεί ό Wilhelm Dilthey 2, άρχισαν ν'άκούωνται τα βήματα τών φαλαγγών πού θα προκαλούσαν τό μετασχηματισμό τής ευρωπαϊκής κοινωνίας σύμφωνα με τις αρχές τής ένδοκοσμικότητας. Ή Αισθητική πού εμφανίζεται μετά τήν χρονολογία αυτή δεν εΐναι πια προσανατολισμένη στο υπερβατικό ιδεώδες του ωραίου καί στην αισθητοποίησή του, άλλα στην ψυχολογική καί πειραματική ανάλυση τής αισθητικής έντυπώσεως, όπως πραγματοποιήθηκε άπό τον Gustav Theodor Fechner 3. 'Ενώ δηλ. στην ιδεαλιστική εποχή ή αισθητική περιοχή εντασσόταν καί υποτασσόταν σ' ενα ύπερεμπειρικό πλαίσιο, ήταν δηλ. Αισθητική εκ τών άνω, με τον Fechner ή Αισθητική οικοδομείται πάνω σε εμπειρικά αισθητικά δεδομένα καί σε νόμους μαθηματικά διατυπούμενους, δηλ. μετασχηματίζεται σε Αισθητική εκ τών κάτω, άπό τήν εμπειρία. Στή πρώτη μορφή ή Αισθητική καθορίζεται από τις ιδέες καί τις έννοιες του ωραίου καί τής τέχνης, επομένως άπό τή θέση της μέσα σ' ενα σύστημα γενικωτάτων εννοιών καί κατηγοριών καί αξιολογείται ανάλογα με τις σχέσεις της προς τό 'Αληθινό καί 'Αγαθό, τό 'Απόλυτο καί τό Θείο. 'Αλλά καί ή στροφή καί ή προσγείωση τής Αισθητικής άπό τα καθαρά 1. J e a n P a u l Richter, Vorschule der Âsthetik, hrsg. von Norbert Miller (Studienausgabe), Munchen, 1963, σελ W. Dilthey, Die geistige Welt, Einleitung in die Philosophie des Lebens (Gesammelte Schriften, Bd. VI), Stuttgart Gottingen, 1958, 3 Aufl., σελ Βλ. G. Lukâcs, Problème der Âsthetik (Werke, 10), Neuwied und Berlin, 1969, σελ. 14, όπου ή στροφή ερμηνεύεται διαφορετικά ώς επιστροφή στην υποκειμενική Ιδεαλιστική φιλοσοφία του Κάντ. Ό Lukâcs παραθεωρεΐ το ρόλο τοο Gustav Theodor Fechner στή στροφή τής Αίσθητικής προς τα εμπειρικά δεδομένα.

5 163 υψη των μεταφυσικών ίδεών στο έδαφος της αισθητικής εμπειρίας δεν μπόρεσε να της εξασφάλιση τό αδιαφιλονίκητο κϋρος της επιστημονικότητας και να την προστατέψη άπό τήν εχθρότητα και την κριτική δυσπιστία, που αντιμετώπισε στον 20όν αιώνα. Γιατί, όσο κι αν το αντικείμενο της δηλ. ή Τέχνη και το Ώραΐο δεν έπαψε να συγκινή και να γοητεύη, ωστόσο ή Αισθητική ώς επιστήμη προκαλεί έντονη τήν αντιπάθεια, όχι μόνο του καλλιτέχνη πού δε δέχεται να του επιβάλλουν κανόνες δεοντολογικούς στην πράξη τής δημιουργίας του, άλλα και στο θεατή, πού χαίρεται το αισθητικό αντικείμενο. Ή αβεβαιότητα πού περιβάλλει το χώρο τής Αισθητικής καταφαίνεται ιδιαίτερα άπό τήν αδυναμία της να καθορίση τήν υφή και τήν ουσία του ωραίου και να κατοχύρωση τήν αντικειμενικότητα των αισθητικών αξιών και κατηγοριών. ιι 'Αλλά όσο πολυκύμαντη κι αν υπήρξε ή μοίρα πού έγνώρισε ή Αισθητική, ιδιαίτερα μετά άπό το 1920, δεν έπαψε να ύπάρχη και να άσκή επίδραση στό χώρο της φιλοσοφίας και τής ψυχολογίας. "Ετσι ή ψυχολογικά προσανατολισμένη Αισθητική καταφεύγει στην ανάλυση τής αισθητικής άπολαύσεως, τής κρίσεως και τής συμπεριφοράς, με μια λέξη στό χώρο τής αισθητικής συνειδήσεως, για να βρή τους γενετικούς νόμους πού τή διέπουν. Μέ τον τρόπο αυτόν πίστευαν οί εκπρόσωποι τής ψυχολογικής Αισθητικής ότι κερδίζουν ένα έδαφος πιο στερεό άπό τήν περιοχή ιιών αισθητικών αντικειμένων, δηλ. τό έδαφος τής υποκειμενικότητας ποιύ λειτουργεί αισθητικά (Volkelt). 'Εκείνο πού χαρακτήριζε όμως όλες αυτές τις μορφές τής Αισθητικής εϊτε είχαν ώς αφετηρία τήν αισθητική ιδέα του ωραίου εϊτε τό προσωπικό αισθητικό βίωμα ή τήν έναίσθηση ήταν ή αδυναμία τους να συμπορευτούν μέ τις τολμηρές αντιλήψεις τής μοντέρνας τέχνης και να δώσουν κοινωνικό περιεχόμενο στην αισθητική εμπειρία και λειτουργία. Άν οί σύγχρονες αισθητικές τάσεις, όπως θα δούμε, φαίνωνται να υπερνικούν τήν αδυναμία αυτή, τούτο οφείλεται στην αλλαγή τοΰ ιδεολογικού και τοΰ μεθοδολογικού των προσανατολισμού. Γιατί δέν εϊναι τυχαίο τό γεγονός ότι οι τάσεις αυτές έχουν διαμορφωθή κυρίως στα μεταπολεμικά χρόνια, πράγμα πού σημαίνει ότι προϋποθέτουν τήν σκληρή αντιαισθητική εμπειρία του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου και ότι αναπτύσσονται άλλοτε στό χώρο τής μαρξιστικής θεωρίας και άλλοτε στα πλαίσια τής θεωρίας τής πληροφορίας. Τούτο μαρτυρεί ότι ή παραδοσιακή σύνδεση τής Αισθητικής μέ τή φιλοσοφία δέν θεωρείται πια αυτονόητη. Ή αποσύνδεση

6 164 της φαίνεται πιο καθαρά στή δεύτερη περίπτωση. Δεν λείπουν φυσικά και οι προεκτάσεις και επιβιώσεις αισθητικών κατευθύνσεων στο χώρο της φαινομενολογικής και υπαρξιστικής φιλοσοφίας, αλλ' αυτές δεν θα μας απασχολήσουν σήμδρα. Επίσης είμαι υποχρεωμένος εξαιτίας του περιορισμένου χρόνου ν' α φήσω ανεξέταστες τις αισθητικές τάσεις στο χώρο τής σύγχρονης αναλυτικής φιλοσοφίας παρ' δλο το ενδιαφέρον πού παρουσιάζουν ώς προς τή διεισδυτική ανάλυση και διασάφηση τών αισθητικών κατηγορημάτων στην κοινή γλωσσική τους χρήση αντί τών αφηρημένων αισθητικών ιδεών ή κατηγοριών. "Ετσι τα προβλήματα πού θα εξετάσουμε περιορίζονται στ' ακόλουθα : α') ή σχέση κοινωνίας και τέχνης β') ή σχέση μορφής και περιεχομένου γ') ή σχέση Τέχνης και Τεχνικής δ') ή σχέση Τέχνης καί ελευθερίας. Τα προβλήματα αυτά, όσο καί αν απηχούν κοινούς τόπους, διαφέρουν ριζικά άπό τα θέματα τής παραδοσιακής Αισθητικής, γιατί γεννήθηκαν μέσα στον πυρακτωμένο ιδεολογικό χώρο τής κριτικής καί τής αμφισβητήσεως τών καθιερωμένων άξιων. "Αν οι προϋποθέσεις καί ή μεθοδολογία Τής τελευταίας στηρίζονταν στο δεδομένο τής τέχνης ώς αναμφισβήτητης αισθητικής πραγματικότητας καί αν ή κατανόηση τών έργων τέχνης προϋπέθετε πάντοτε τή θεωρητική αναγωγή στο φώς μιας υπερβατικής αρχής, στην ιδέα ή τα ιδεώδη του ωραίου (το συμβολικό, τό κλασσικό καί τό ρωμαντικό), όπως λ.χ. στην Αισθητική του Έγέλου, οι προϋποθέσεις καί οί μεθοδολογικές αυτές αρχές δέν εΐναι πια τώρα τόσο αδιάσπαστες καί τόσο αυτονόητες όσο στα χρόνια τής μεγάλης ακμής τών αισθητικών θεωριών καί συστημάτων. Κάτω άπό τό φώς τής κοινωνικοκριτικής στάσεως τα θεωρητικά αυτά δεδομένα αρχίζουν να χάνουν τον αυτονόητο χαρακτήρα τους, γιατί ούτε ή ιδέα του ωραίου ούτε τα ιδεώδη, άλλ' ούτε καί τα είδη τής τέχνης πού αποκρυσταλλώθηκαν στην παράδοση αντανακλούν τή σημερινή πραγματικότητα στην πολύπλοκη κοινωνική καί τεχνολογική μορφή της. Γι αυτό ακόμα καί ή ίδια ή τέχνη τίθεται ύπό αμφισβήτηση καί μάλιστα γίνεται λόγος για τον τερματισμό τής αποστολής της. III α') Ώς προς τό α' πρόβλημα ή πιο ριζική αντιμετώπιση του συντελείται στο χώρο τής μαρξιστικής καί τής νεομαρξιστικής θεωρίας καί αισθητικής. Βέβαια ό ορθόδοξος ιστορικός υλισμός βλέπει τή σχέση αυτή κάτω άπό τό πρίσμα τής θεωρίας πού στηρίζεται στή σχέση βάσεως καί

7 165 εποικοδομήματος. Σύμφωνα με αύτη ή οικονομική βάση και δομή μιας κοινωνίας προσδιορίζει αποφασιστικά τήν ιστορική εξέλιξη και το όλο πνευματικό, πολιτικό και ιδεολογικό της περιεχόμενο, πού εκφράζεται με τον όρο εποικοδόμημα. "Ετσι ή τέχνη αποτελεί γι' αυτόν μέρος του ιδεολογικού εποικοδομήματος μιας κοινωνίας και αντανακλά τον ανταγωνισμό των παραγωγικών δυνάμεων και σχέσεων, πού κυριαρχεί σε κάθε εποχή. Άλλα το ερώτημα είναι αν ή σχέση βάσεως και εποικοδομήματος στηρίζεται αποκλειστικά στο νόμο της αιτιότητας ή της άλληλεπιδράσεως ή αν ή σχέση αυτή μπορή να έχη άλλο χαρακτήρα. Στα μάτια λ.χ. (ορισμένων εκπροσώπων αυτής της κατευθύνσεως, όπως του Ernst Bloch, ή τέχνη μιας εποχής δεν είναι απαραίτητο ν' άπεικονίζη πιστά τήν πραγματικότητα, γιατί είναι δυνατό να προαπεικονίζη και να προδηλώνη μια μελλοντική λύτρωση και χειραφέτηση τής κοινωνίας. 'Οντολογικά θεωρούμενη ή τέχνη είναι όχι πια αντανάκλαση τής ιδέας, άλλα ενα ορατό προφαινόμενο (Vor Schein) πού εκφράζει όχι τό σημερινό εϊναι, άλλα τό μήπω είναι, αυτό πού δεν έχει πραγματοποιηθή ακόμα, αλλά είναι πραγματικά δυνατό, δηλ. μιαν ιστορική διαδικασία πού αποβλέπει στην τελείωση τοϋ κόσμου καί τον εξανθρωπισμό τής φύσεως. Ή ουτοπική αυτή λειτουργία πού άποδίνει ό Ernst Bloch στην Τέχνη δεν σημαίνει ανεδαφικότητα, αλλά σημαδεύει τον προδρομικό, τό μεσσιανικό καί έσχατολογικό χαρακτήρα της, όπως τον συνέλαβε στο έργο του «Τό πνεύμα τής ουτοπίας» καί συμπλήρωσε αργότερα στο σύγγραμμα του «Ή αρχή Ελπίδα» (Das Prinzip Hoffnung). Βέβαια καί ό Nietzsche διατύπωσε ανάλογες απόψεις για τον προοδοποιητικό καί μελλοντολογικό χαρακτήρα τής τέχνης, αλλά άπό τή σκοπιά του Υπεράνθρωπου πού καταδικάζει ολοφάνερα τήν εξέλιξη τής ανθρωπότητας προς τα μεγάλα δημοκρατικά ιδεώδη. 'Ανάλογη χρήση, άλλα καί τροποποίηση του σχήματος βάση εποικοδόμημα, επιχειρεί καί ό Georg Lukâcs ι στο εκτεταμένο αισθητικό του έργο, πού φιλοδοξεί να πλήρωση τό μέγα κενό πού έδημιούργησε ή εγκατάλειψη τής ιδεαλιστικής Αισθητικής. «Τό εποικοδόμημα», τονίζει ό Lukâcs 2, «δεν συνδέεται άμεσα με τήν παραγωγή καί τήν παραγωγική ενέργεια των ανθρώπων». Γιατί είναι δυνατό να επιζούν καί να γοητεύουν καί σήμερα ακόμα έργα τέχνης πού αποτελούσαν μέρος του ιδεολογικού εποικοδομήματος παρωχημένων εποχών. Παράδειγμα κλασσικό ό Όμηρος. Τούτο σημαίνει ότι με τήν εξαφάνιση ενός ώρισμένου τρόπου παρα 1. G. Lukâcs, Âsthetik, Berlin, G. Lukâcs, Problème der Âsthetik, ενθ' ανωτ., σελ. 444.

8 166 γωγης δέν είναι απαραίτητο να εξαφανίζονται και όλα τα έργα του λογοτεχνικού και καλλιτεχνικού εποικοδομήματος μιας εποχές, γιατί εϊναι δυνατό να ενταχθούν στις σημερινές Ιδεολογικές επιδιώξεις μιας κοινωνικής τάξεως και να αξιοποιηθούν για τους αγώνες της *. Ή δεύτερη θέση άπ' δπου ξεκινά ό Lukâcs είναι ή θεωρία τής διαλεκτικής αντανακλάσεως και ή αισθητική αξιοποίηση της. Σύμφωνα μέ αυτή ή καλλιτεχνική αντανάκλαση δέν έχει το χαρακτήρα τής απλής φανερώσεως τής 'Ιδέας μέ τήν πλατωνική έννοια του όρου στην πραγματικότητα, ούτε τής δουλικής αντιγραφής και τής απλής απεικονίσεως τής πραγματικότητας, άλλα αποτελεί διαλεκτική διαδικασία πού απεικονίζει τήν εκάστοτε ιστορικά μεταβαλλόμενη και εξελισσόμενη πραγματικότητα. Τήν ιδιομορφία τής αντανακλάσεως αυτής εκφράζει κατά τον Lukâcs ή έγελιανή κατηγορία τής ιδιαιτερότητας και μερικότητας (Besonderheit), πού αποτελεί τή διαλεκτική μεσότητα ανάμεσα στην καθολικότητα και τήν ατομικότητα των όντων. Μέ τή βοήθεια τής κατηγορίας αυτής πιστεύει ό Lukâcs ότι μπορεί να συλλαμβάνεται ή κοινωνική πραγματικότητα όχι στην αφηρημένη καθολικότητα ή τήν συγκεκριμένη ατομικότητα της, αλλά διαλεκτικά στην εξατομικευμένη καθολικότητα της 2. Παράδειγμα τής καλλιτεχνικής κατηγορίας τής ιδιαιτερότητας είναι τα εϊδη και οί μορφές Τέχνης, οί άτομικότητες τών καλλιτεχνών κλπ. Είναι φανερό ότι οί αισθητικές θεωρίες πού στηρίζονται άμεσα ή έμμεσα στις παραπάνω αρχές εγκαταλείπουν το παλαιό δόγμα τής αυτονομίας τής Τέχνης και τή σύστοιχη του μορφολογική (φορμαλιστική) Αισθητική, για να ριζώσουν στο έδαφος τών εμπειρικών δεδομένων, χωρίς όμως και να παύουν να προβληματίζονται πάνω στή σχέση μορφής και περιεχομένου. β) Σχέση μορφής και περιεχομένου. Οί σύγχρονες τάσεις τής Αισθητικής δημιουργούν τήν εντύπωση ότι ρίχνουν τό βάρος περισσότερο στο περιεχόμενο και λιγώτερο στή μορφή. Και όμως για τον Hausenstein 8 λ.χ., πού ανήκει στους προπολεμικούς προδρόμους τής Αισθητικής αυτής, ό χωρισμός μορφής και περιεχομένου είναι αποτέλεσμα λογικής αφαιρέσεως. Βέβαια ή έννοια τής μορφής προκαλεί δυσάρεστες ακόμα αντιδράσεις, γιατί θεωρείται λείψανο τής μεταφυσικής παραδόσεως και φορέας 1. G. Lukâcs, ενθ' άνωτ., σελ Πρβλ. Ana st., Giannaras Zur Rechtfertigung der Âsthetik durch ihre Verdâchtigung, εν : Âsthetik heute, hrsg. von A. Giannaras, Munchen, 1974, σελ. 11 κ.έξ. 3. W i l h e l m H a u s e n s t e i n, Bild und Gemeinschaft, Entwurf einer Soziologie der Kunst, Munchen, 1920.

9 167 ιδεολογιών της παρακμής. Και όμως ή μορφή δεν έχει για τους σύγχρονους αισθητικούς μεταφυσική υπόσταση, γιατί είναι δεμένη με τις υλικές προϋποθέσεις της ζωής μιας εποχής. Και δεν παίζει καθόλου ρόλο άν ή εποχή είναι ζωντανή, αυτοδύναμη ή παλαϊκή, αισθηματική και ρωμαντική. Ή μορφή ανήκει στα αγαθά και στα γεγονότα ενός πολιτισμού, είναι εξάρτημα λειτουργικό τής εποχής της και όχι απόλυτη μεταφυσική οντότητα. Αυτή ή διάκριση είναι, νομίζω, σημαντική, γιατί απομυθοποιεί ενα άπό τα πιο παλαιά συστατικά στοιχεία τής Τέχνης. Και κάτι άλλο αξιοσημείωτο : στους κόλπους τής κοινωνιολογικά προσανατολισμένης Αισθητικής ζητείται άπό τον καλλιτέχνη να κάμνη χρήση τής αλληγορίας, για νά έκφραση τήν πολιτική, τήν ηθική και τό πνεύμα τής εποχής του ι. Ή μετατόπιση του διαφέροντος άπό το σύμβολο στην αλληγορία είναι χαρακτηριστική, γιατί ή αλληγορία δεν εκφράζει ενα μονοσήμαντο νόημα, όπως τό σύμβολο πού έχει άλλωστε προέλευση θρησκευτική, άλλα καθρεφτίζει αισθητικά το σπάσιμο τής συνέχειας και συνάφειας ανάμεσα στή σημασία και τό πράγμα. Ή πολυσημία πού παίρνουν τά πράγματα και τα πρόσωπα στην αλληγορία υποδηλώνει μια ώρισμένη δομή του κόσμου, πού χάθηκε. Ό Walter Benjamin 2, πρωτεργάτης τών νέων αισθητικών τάσεων άπό τά χρόνια του μεσοπολέμου, γράφει : «Κάθε πρόσωπο, κάθε πράγμα, κάθε σχέση μπορεί νά σημαίνη ό,τιδήποτε άλλο. Ή δυνατότητα αυτή εκφράζει μια εξοντωτική, αλλά δίκαιη κρίση για τον κόσμο πού έχασε τήν αγιότητα του...». Τήν ϊδια σημασία και βαρύτητα αποδίδει ô E. Bloch στις αλληγορίες πού τις χαρακτηρίζει «αρχέτυπους τής φθαρτότητας» 3. Ωστόσο ό Hausenstein διστάζει νά χρησιμοποίηση τήν αλληγορία, για νά έκφραση μια ώρισμένη πολιτική σκοπιμότητα (Tendenz), όταν ή αλληγορία δεν έμφανίζη έκδηλες μορφικές ιδιότητες. Δηλαδή το πολιτικό ή κοινωνικό περιεχόμενο τών έργων δεν άπαλλάσση τό συγγραφέα ή τον καλλιτέχνη άπό τοϋ νά τό μετάφραση στή γλώσσα τής άψογης αισθητικής μορφής. Άπό τήν άποψη αυτή δικαιώνεται στα μάτια του ακόμα και το ειρωνικά αποκαλούμενο δόγμα τών Φιλισταίων «ή τέχνη για τήν τέχνη» (l'art pour l'art), γιατί ή τέχνη φτάνει στον ύψιστο βαθμό τής λογικότητάς της εκεί όπου φτάνει στο ύψιστο σημείο και μέτρο τής μορφικότητάς της. "Αν l'art pour l'art σημαίνη τήν αξίωση του καλλιτέχνη νά πετύχη τήν 1. Hausenstein, ενθ' άνωτ., σελ Heinz Paetzold, Neomarxistische Âsthetik, Teil I : Bloch Benjamin, Dusseldorf, 1974, σελ Πρβλ. και T. S. Eliot, Dante, έλλην. μετάφρ. Μαρίας Άνδρουλακάκη (Εκδοση Πανδώρα), 1971, σελ Η. Paetzold, ενθ' άνωτ.

10 168 πιο μορφοποιημένη έκφραση της εποχής, την απόπειρα να μεταγραφή τό υλικό στοιχείο στην έσχατη μορφικότητά του, και μάλιστα κατά το πνεύμα και τις ανάγκες τής εποχής, τότε εκπληρώνεται το νόημα τής Τέχνης, ανεξάρτητα αν αυτό ονομάζεται «τέχνη για την τέχνη» ή ό,τιδήποτε άλλο ι. Στο σημείο αυτό δεν μπορεί κανένας να μην άνακαλέση στή μνήμη το γνωστό αίτημα του Schiller προς τον καλλιτέχνη να σβήνη τό περιεχόμενο μέσω τής μορφής 2. 'Ανάλογα θα εκφραστή αργότερα και ό Theod. Adorno 3, ό κυριώτερος εισηγητής τής σύγχρονης αισθητικής θεωρίας τοϋ κύκλου τής Φραγκφούρτης, όταν θ' απαίτηση άπο τήν κοινωνιολογία τής Τέχνης να μήν άποκλείη άπό το πεδίο τών ερευνών της ακόμα και τα έργα πού δεν άσκοΰν θετική κοινωνική επίδραση, άλλα παρουσιάζουν υψηλή καλλιτεχνική ποιότητα. Φαινομενικά αυτό έρχεται σε αντίφαση με τις αρχές τής κοινωνιολογίας τής τέχνης. Ό Adorno εν τούτοις τό εξηγεί λέγοντας ότι τό κοινωνικό περιεχόμενο μερικών έργων τέχνης βρίσκεται καμμιά φορά στή διαμαρτυρία κατά τής συμβατικότητας τής ζωής και τών άποστεωμένων μορφών συνειδήσεως, έστω και αν αυτή γίνεται κατά τρόπο ερμητικό, όπως λ.χ. στα έργα τής μοντέρνας τέχνης ή του πρωτοπορειακου λυρισμού. Τοΰτο σημαίνει ότι ή κοινωνιολογικά προσανατολισμένη Αισθητική δεν επιτρέπει στον εαυτό της να μεταβάλλεται ασυνείδητα σε σύμμαχο τών πρακτορείων πού ενδιαφέρονται πώς θα κερδίσουν πελάτες, ούτε να εχη ώς πρότυπα της τα μαζικά μέσα επικοινωνίας πού υπολογίζουν τις επιδράσεις, τις πιθανές ή πραγματικές, σύμφωνα με τους ιδεολογικούς σκοπούς τών ιδιοκτητών τους. "Ετσι βλέπουμε ότι ή κοινωνιολογικά προσανατολισμένη Αισθητική δεν θυσιάζει εύκολα τη μορφή στο περιεχόμενο, για να εκπλήρωση (ορισμένους ιδεολογικούς σκοπούς. Και όμως κορυφαίοι εκπρόσωποι τής Αισθητικής αυτής αντλούν τις βασικές κατηγορίες τους άπό τις οικονομικές κατηγορίες τοϋ «Κεφαλαίου» του Marx σε τέτοιο σημείο, ώστε ή όλη Αισθητική νάπαίρνη καθαρά ματεριαλιστικό χαρακτήρα. 'Αλλά ό δανεισμός τών κατηγοριών αυτών δεν σημαίνει ταύτιση με αυτές, όπως και ό Marx δέν ταυτίζεται με τις οικονομικές κατηγορίες τής καπιταλιστικής κοινωνίας πού αναλύει τόσο διεξοδικά στο σχετικό του έργο, γιατί ή ανάλυση αυτή 1. Hausenstein, ενθ' άνωτ., σελ. 21 κ.έξ. 2. F r. Schiller, Schriften zur Philosophie und Kunst (Goldmanns Taschenbucher, Band 524) Munchen, 1964, Brief 22, σελ. 125 (Uber die àsthetische Erziehung des Menschen). 3. Th. W. Adorno, Ohne Leitbild, Parva Aesthetica, Frankfurt a.m., 1967, (Suhrkamp Verlag, 201), σελ. 97.

11 169 είναι κριτική. Τοϋτο καταφαίνεται ιδιαίτερα στη θεώρηση του τρίτου προβλήματος, της σχέσεως Τέχνης και Τεχνικής πού θα μας απασχόληση αμέσως. γ') Σχέση Τέχνης και Τεχνικής. «Το έργο τέχνης στην εποχή της τεχνικής αναπαραγωγής του» είναι ό τίτλος μιας μελέτης του Walter Benjamin (1936), πού παρά τήν μικρή εκτασή της κατέχει βασική θέση στίς σύγχρονες εξελίξεις της Αισθητικής. Στή μελέτη αυτή αναπτύσσεται ή τολμηρή άποψη ότι με τήν τεχνική αναπαραγωγή έργων τέχνης δημιουργείται ένας νέος τύπος τέχνης πού επιτυγχάνει σε μεγαλύτερο βαθμό τήν ενσωμάτωση της Αισθητικής στην κοινωνία 1. Ή θεωρία αυτή συνδέεται άμεσα με τή φοβερή διαπίστωση ότι ή παραδοσιακή τέχνη έφτασε πιά στο τέλος της. Τή διαπίστωση αυτή τήν είχε κάμει πριν άπο τον Walter Benjamin ό Γάλλος ποιητής Paul Valéry 2, όταν έγραφε (La conquête de l'ubiquité) ότι οί καλές Τέχνες και οί διάφοροι τύποι των γεννήθηκαν σε μια εποχή πολύ διαφορετική από τή δική μας και μάλιστα από ανθρώπους πού δέν μπορούσαν ν' ασκήσουν τόση επίδραση πάνω στα πράγματα, όσο εμείς σήμερα. "Ετσι προφήτευε ότι μέ τήν αξιοθαύμαστη αύξηση των τεχνικών δυνατοτήτων μας είναι φυσικό να περιμένουμε και βαθύτατες αλλαγές στην δλη δομή τής «βιομηχανίας» τοϋ ωραίου. Οί αλλαγές αυτές αφορούν πρώτα το υλικό υπόστρωμα τών έργων τέχνης. Σέ μια εποχή ριζικής αλλαγής του φυσικού κοσμοειδώλου είναι αδύνατο να μείνη ανέπαφη και ή υλική πλευρά τών έργων τέχνης, άφου αλλάζει ριζικά και ή έννοια τής ύλης μαζί των, όπως λ.χ. στή θεωρία τής σχετικότητας. Πρέπει να περιμένουμε, εδήλωνε προφητικά ό Γάλλος ποιητής, ότι μεγάλοι νεωτερισμοί θα μετασχηματίσουν τήν όλη τεχνική τών τεχνών, θα επιδράσουν ακόμα και στο ίδιο το δημιουργικό πνεύμα, και ίσως νά φτάσουν ως τό σημείο να αλλοιώσουν κατά τρόπο μαγικό αυτό τοϋτο τό νόημα τής τέχνης. Βέβαια, παρατηρεί ό Valéry, εκείνο πού θα έπηρεαστή στην αρχή από τήν τεχνολογική πρόοδο θα είναι ή αναπαραγωγή (reproduction) και ή διάδοση τών έργων, όχι ή ουσία τής τέχνης. Ή τεχνολογική αλλαγή και πρόοδος θ' αποσπάσουν τό έργο τέχνης από τή μοναξιά του και θα τοϋ δώσουν τον χαρακτήρα τής «πανταχού παρουσίας» (ubiquité). 1. Walter Benjamin, Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit. Drei Studien zur Kunstsoziologie (ed. Suhrkamp 28) P. Valéry, Oeuvres, vol. II (Bibl. de la Pléiade, Gallimard), Paris, 1960, σελ

12 170 'Αναπτύσσοντας και προεκτείνοντας τις απόψεις αυτές του Valéry, ό Benjamin διαπιστώνει και αυτός δτι με την απεριόριστη δυνατότητα αναπαραγωγής των έργων τέχνης, μάλιστα τών εικαστικών τεχνών, χάνεται το εδώ και το τώρα, δηλ. ή μοναδικότητα της υπάρξεως και της παρουσίας των σ' ενα ώρισμένο τόπο, εκεί πού πρωτοστήθηκαν. Γι αυτό και φθίνει και άπομαραίνεται και ή πρωτοτυπία και ή αυθεντικότητα τους καθώς πολλαπλασιάζονται τ' αντίγραφα με την άφθονη τεχνική αναπαραγωγή 1. Το αποτέλεσμα της αλλαγής αυτής είναι κατά τον Benjamin το χάσιμο ενός πολύτιμου στοιχείου πού αποτελούσε τον ουσιαστικό πυρήνα τών έργων τέχνης, του στοιχείου τής Aura, δηλ. τής ατμόσφαιρας και τής γοητείας πού περιβάλλει τα έργα και τους δίνει το χαρακτήρα του μακρινού και του απρόσιτου παρά τήν άμεση υλική τους παρουσία, αυτό δηλ. πού αποτελούσε και τό κύριο γνώρισμα ενός λατρευτικού αντικειμένου 2. Με τή τεχνική τής αναπαραγωγής τό άναπαραγόμενο έργο τέχνης αποσπάται από τήν περιοχή τής παραδόσεως, άλλα ή απόσπαση αυτή, όσο και αν επιδρά καταλυτικά στις παραδοσιακές αξίες τής πολιτιστικής κληρονομιάς, δεν στερείται θετικής σημασίας. Γιατί ή Τεχνική φανερώνει κατά τον Benjamin πιο άμεσα τό δεσμό τού έργου με τήν κοινωνία απ' ό,τι ή καθαρή αισθητική μορφή, δηλ. φανερώνει τήν κοινωνική πρακτική λειτουργία του, τήν δυνατότητα του να χρησιμοποιηθή για πολιτικούς σκοπούς. "Ετσι τό επικό θέατρο τού Brecht με τή χρησιμοποίηση τής τεχνικής του φιλμ καί του ραδιοφώνου κατορθώνει νά επιδρά πιο άμεσα στο κοινό και νά συμβάλλη στή κοινωνική χειραφέτηση του 3. Άπ' όλα αυτά καταφαίνεται πόσο μεγάλη είναι ή λειτουργική αλλαγή πού υπέστη ή Τέχνη καθώς εγκαταλείπει οριστικά τό πρωταρχικό έδαφος τής λατρευτικής της αξίας καί σημασίας. Γι αυτό και ô λόγος για τό θάνατο ή τό τέλος τής Τέχνης στην παραδοσιακή της έννοια δέν πρέπει νά ξενίζη πολύ, αφού ό Hegel στα χρόνια ακόμα τής ακμής τοϋ 'Ιδεαλισμού προφήτευε ότι ή Τέχνη δέν αποτελεί πια για μάς όργανο αλήθειας, ύψιστη ανάγκη του πνεύματος, γιατί εγείρει αξιώσεις τέτοιες πού δέν μπορεί νά τις εκπλήρωση με τα μέσα τής εποπτείας πού διαθέτει. "Οπως ό φιλοσοφικός στοχασμός ζωγραφίζει με σκούρα χρώματα τις φωτεινές μορφές ζωής πού πέρασαν, έτσι καί ό αισθητικός αναδύεται στο λυκόφως τής Τέχνης καί καταγράφει τις διαδοχικές μορφές της φιλοσοφώντας πάνω σ' αυτή. 'Ανάλογη διαπίστωση έκανε καί ό Marx άπό τήν ματεριαλιστική 1. W. Benjamin, ενθ' άνωτ., σελ. 13 κ.έξ. 2. W. Benjamin, ενθ' άνωτ., σελ. 10, Πρβλ. Η. Paetzold, ενθ' άνωτ., σελ. 133.

13 171 του σκοπιά, όταν παρατηρούσε ότι με το τυπογραφικό πιεστήριο εξαφανίζονται και οί προϋποθέσεις της επικής ποιήσεως, δηλ. το τραγούδι και ό λόγος και ή Μούσα '. Έτσι οί σύγχρονες αισθητικές θεωρίες δέν είναι πια νοητές χωρίς αναφορά στο γεγονός αυτό του θανάτου τής Τέχνης μέσα στη βιομηχανική κοινωνία. 'Αλλά ό θάνατος αυτός δέν σημαίνει οπωσδήποτε και εξαφάνιση, άφοΰ ό ϊδιος ό Benjamin πού κάνει τήν διάγνωση αυτή δέν αρνείται ακόμα και στην μετααισθητική ή μετακαλλιτεχνική τέχνη, δηλ. τήν τέχνη πού γεννιέται μετά από τήν εποχή τής κλασσικής Αισθητικής, το ρόλο μιας δυνάμεως πού μπορεί να μεταβάλη τη μορφή τής κοινωνίας. δ') Τέχνη καί ελευθερία. Χαρακτηριστική εΐναι άπό τήν άποψη αυτή ή αισθητική θεωρία τοϋ Adorno 2, γιατί αυτή εκφράζει με τον πιο δραστικό τρόπο τον αισθητικό σκεπτικισμό τής εποχής μας πού γεννιέται στο λυκόφως τών ειδώλων τής Τέχνης καί συνάμα μας εισάγει στο τέταρτο πρόβλημα, τής σχέσης δηλ. Τέχνης καί ελευθερίας. Ό πυρήνας των σκέψεων του βρίσκεται στην άποψη δτι ή απόλυτη χειραφέτηση τής τέχνης πού άρχισε με τα καλλιτεχνικά κινήματα γύρω άπό τα 1910 μεταβλήθηκε σε τάφο τής Τέχνης, γιατί οί επαγγελίες εκείνες δέν μπόρεσαν να πραγματοποιηθούν. Προτού προφτάσουν οί καλλιτέχνες να χαρούν το βασίλειο τής ελευθερίας πού ανοιγόταν μπροστά τους καί να πραγματοποιήσουν τήν ιδέα τής ανθρωπιάς πού αποτελούσε τήν τροφή τής τέχνης άπό τότε πού αποτίναξε τό ζυγό τής λατρευτικής λειτουργίας, ή απανθρωπιά πού εισέβαλε με τα φασιστικά καθεστώτα διάλυσε τό βασίλειο αυτό. Έτσι ωχρίασαν μονομιάς όλα τα συστατικά πού τής είχαν άναπτυχθή κάτω άπό τό φως του ιδανικού τής ανθρωπιάς. Τό δτι ή Τέχνη στα χρόνια ακριβώς τής μεγαλύτερης χειραφετήσεώς της δοκίμασε τον πιο σκληρό ζυγό δουλείας, αυτό αποτελεί για τον Adorno ενα στοιχείο τυφλότητας καί αφέλειας πού προσιδιάζει πάντα στην Τέχνη. Τί κι αν αποδεσμεύτηκε ή Τέχνη άπό τή μεταφυσική της εξάρτηση, άπό τή θητεία της σε έξωκαλλιτεχνικούς σκοπούς; Αυτή ακριβώς ή χειραφέτηση της, πού χωρίς αυτή δέ θα μπορούσε ν' άναπτυχθή, είναι εκείνη πού τήν καταδικάζει σε νέα δουλεία στο κατεστημένο, καί τούτο γιατί έχασε τό κριτικό πνεύμα πού πρέπει να τήν χαράκτη ρίζη καί να τήν έμψυχώνη. Έτσι δικαιολογεί ό Adorno τό αίτημα μιας μαρξιστικής διαλεκτικής 1. Η. Paetzold, ενθ' άνωτ., σελ Th. Adorno, Asthetische Théorie (Gesammelte Schriften, Bd. 7) hrsg. von G. Adorno und R. Tiedemann (Suhrkamp) 1970.

14 172 Αισθητικής, γιατί ή Τέχνη είναι προϊόν χειραφετήσεως και εσωτερικής εξελίξεως και ή μοίρα της δέν καθορίζεται πια άπο την αλλοτινή εξάρτηση της άπο τους ισχυρούς τής Γής καί τή μαγεία. Το αίτημα αυτό γίνεται πιο επιτακτικό όσο πληθαίνουν οί εσωτερικές αντιφάσεις τής Τέχνης πού ουσιαστικά αντανακλούν μια κοινωνία διασπασμένη άπο τήν άνιση κατανομή τής εργασίας. Τούτο βέβαια δέν σημαίνει ότι ή Αισθητική πρέπει να μεταβληθή σε νεκρολογία τής Τέχνης. Παρ' όλες τις αντιφάσεις ή τέχνη θα μπορούσε να έπιζήση, αν μπορούσε ν' απαλλαγή άπο τις λογής λογής βαρβαρότητες τής εποχής καί αν κατώρθωνε να δή τους άλυτους ανταγωνισμούς τής πραγματικότητας ώς εσωτερικά εγγενή προβλήματα μορφής. Αυτό καί όχι ή απλή ένύφανση αντικειμενικών στοιχείων είναι πού καθορίζει κατά τον Adorno τή σχέση τής Τέχνης προς τήν κοινωνία όπως άλλωστε καί στον Hausenstein. Σχέσεις εντάσεως πού αποκρυσταλλώνονται σέ καθαρή μορφή καί χειραφετούνται άπο τήν έξωτερικότητα, αυτές συλλαμβάνουν βαθύτερα τήν ουσία των πραγμάτων. IV Για να συμπληρωθή όμως ό πίνακας τών σύγχρονων τάσεων στην Αισθητική, χρειάζεται να επισκοπήσουμε ακόμα μια μορφή Αισθητικής πού προέκυψε άπο τή σύγχρονη θεωρία τής πληροφορίας καί από τήν ανάπτυξη τής επιστήμης τής Κυβερνητικής, τής θεωρίας τής επικοινωνίας καί τών συστημάτων, γιατί ή μορφή αυτή φιλοδοξεί να προσδώση στις αισθητικές έρευνες ενα νέο, απόλυτα άκριβολογικό επιστημονικό χαρακτήρα. Πραγματικά πρόκειται για μια νέα μορφή Αισθητικής πού εγκαταλείπει ριζικά τήν περιοχή τών μεταφυσικών καί τών φιλοσοφικών εννοιών, για να μεταβληθή σέ εφαρμοσμένη Αισθητική ή γενετική Αισθητική, όπως τήν αποκαλεί ό Max Bense. 'Αντικείμενο της δέν είναι πιά μόνο οί παραδοσιακές ή μοντέρνες τέχνες, άλλα γενικά ή «τάξη τών αισθητικών αντικειμένων» καί ή «αισθητική πραγματικότητα». Χαρακτηριστικό τής νέας αυτής Αισθητικής είναι ότι ή πρόσβαση στα αισθητικά αντικείμενα δέν γίνεται μέ τή μέθοδο τήν ερμηνευτική, άλλα μέ τήν μέθοδο τής διαπιστώσεως καί τής μετρήσεως. Τό αντικείμενο τής μετρήσεως εϊναι ή αισθητική «πληροφορία» πού εκπέμπει κάθε καλλιτεχνική μορφή. Οί ιδρυτές τής νέας αυτής Αισθητικής, ό M. Bense στή Γερμανία καί ό Abr. Moles στή Γαλλία, ισχυρίζονται ότι μέ τή βοήθεια μαθηματικών τύπων, πού πρώτοι διετύπωσαν οί Wiener, Shannon καί Birkhoff, μπορεί να μετρηθή ό βαθμός πρωτοτυπίας καί κοινοτοπίας μιας μορφής καλλι

15 173 τεχνικής. Γιατί το αισθητικό μέτρο Μ δεν είναι τίποτε άλλο παρά το πηλίκο πού προκύπτει άπο τήν διαίρεση της τάξεως Ο πού παρουσιάζει μια μορφή μέ τήν περιπλοκότητα τής δομής της C. Ή τάξη είναι ένα πλήθος ιδιοτήτων, πού περιγράφουν τή σειρά των υλικών στοιχείων, ένώ ή περιπλοκότητα εκφράζει το πλήθος τών στοιχείων πού χρησιμοποιήθηκαν για τήν δημιουργία μιας αισθητικής καταστάσεως. "Ετσι μόνο αντικείμενα μέ υψηλό Μ (αισθητικό μέτρο) μπορούν να ονομαστούν ώραΐα. Στα τρία αυτά στοιχεία οί σύγχρονοι αισθητικοί προσθέτουν και το ΰψος και τήν ενότητα τής μορφής, πού κι αυτά καθορίζονται ποσοτικά '. 'Από τήν νέα ποσοτική αυτή αντίληψη προκύπτουν σημαντικές συνέπειες για το αντικείμενο και το έργο τής Αισθητικής πού βρίσκονται ακόμα εν εξελίξει. Τις συνέπειες αυτές διατυπώνει εύστοχα ό Siegfried Maser 2 ως έξης : 1) Τό αντικείμενο τής Αισθητικής δέν είναι πια το καλλιτέχνημα και τό ωραίο, άλλα οί ανθρώπινες σχέσεις προς όλα τα πράγματα ή κατά τόν Moles 3 ή σχέση τής Τέχνης προς τήν κοινωνική μάζα. Θέμα της δέν είναι τό καλλιτεχνικό προϊόν, άλλα οί διαδικασίες τής παραγωγής, τής καταναλώσεως και τής επικοινωνίας, άρα ό τρόπος συμπεριφοράς τών ανθρώπων προς τό καλλιτεχνικό προϊόν. 2) Ή αισθητική θεωρία δέν μπορεί πια να δικαιωθή χωρίς τήν αισθητική πράξη ή τή γένεση, πράγμα πού σημαίνει ταύτιση του αισθητικού μέ τόν καλλιτέχνη. 3) "Ετσι ή Αισθητική χάνει τό χαρακτήρα τής αυτόνομης μαθήσεως και επιστήμης. Δέν αναγνωρίζεται πια ότι υπάρχουν ανεξάρτητα αισθητικά προβλήματα, αλλά μόνο προβλήματα, πού στή λύση τους μπορεί ή πρέπει να λαμβάνονται ύπ' όψη και οί αισθητικές απόψεις. Οί διαδικασίες παραγωγής, καταναλώσεως και επικοινωνίας μπορεί να επηρεασθούν όχι μόνο πολιτικά ή οικονομικά, άλλα και αισθητικά. "Ετσι για να λυθούν επιστημονικά ώρισμένα προβλήματα, δηλ. να επιτευχθούν αλλαγές και βελτιώσεις καταστάσεων, απαιτείται όχι μονόπλευρη, άλλα πολύπλευρη διεπιστημονική συνεργασία. 4) Τούτο σημαίνει ότι ή Αισθητική δέν είναι επιστήμη απλώς πραγματολογική ή τυπολογική ή κανονιστική μέ τήν κλασσική σημασία τοΰ όρου, άλλα επιστήμη πού έχει και πραγματολογικές άλλα και ρυθμιστικές ή αξιολογικές πλευρές. 1. S. Maser, Uber das Vermògen einer prâzisen Asthetik, Sonderdruck aus Zeitschr. fur Literaturwissenschaft und Linguistik, Jahrg. I, Heft 4, 1971, σελ S. Maser, Kybernetisches Modell âsthetischer Problème, έν : Asthetik heute, ενθ' άνωτ., σελ A. Moles, Intormationsàsthetik, έν Asthetik heute, ενθ'άνωτ., σελ. 128.

16 174 5) Ή χρησιμότητα της καταφαίνεται κυρίως άπό το βαθμό του διαφέροντος της για τα άμεσα προβλήματα του ανθρώπου, όπως είναι ή διαμόρφωση του περιβάλλοντος μέσα στο όποιο ζή και εργάζεται και θέλει να ευτυχή. Ή λύση τέτοιων προβλημάτων θεωρείται σήμερα άπό τους αισθητικούς αυτής τής κατευθύνσεως περισσότερο επείγουσα άπ' ότι είναι ή απάντηση σε ερωτήματα σχετικά με το χρόνο γενέσεως, μέ το βαθμό πρωτοτυπίας ή την ιστορική αξία εικόνων και πλαστικών έργων πού μένουν φυλαγμένα σε Μουσεία 1. V Άπό τήν παραπάνω έκθεση, πού κάθε άλλο παρά φιλοδοξεί να είναι εξαντλητική, είναι δυνατό να βγάλη κανένας μερικά γενικά συμπεράσματα χρήσιμα για τον γενικώτερο προσανατολισμό μας στα σύγχρονα αισθητικά προβλήματα. Εξετάσαμε κυρίως δύο τύπους αισθητικών θεωριών, τον ενα πού είναι κοινωνιολογικά και κοινωνικοκριτικά προσανατολισμένος και τον άλλο πού στηρίζεται στή θεωρία τής πληροφορίας, τή θεωρία τής επικοινωνίας και τήν Κυβερνητική. Το βασικό γνώρισμα τών τύπων αυτών τής Αίσθητικής είναι ότι ξεκινούν άπό δύο σημαντικές διαπιστώσεις : 1) ότι ή παλαιά Αισθητική, πού στηριζόταν στα μεταφυσικά συστήματα τοο 'Ιδεαλισμού και πολλές φορές χρησίμευε ως συμπλήρωμα του κενού τών συστημάτων αυτών, έχασε τή νόμιμη βάση της άπό τή στιγμή πού τα συστήματα αυτά έκλονίστηκαν άπό τήν κριτική και τήν ανάπτυξη τών επί μέρους επιστημών 2) ότι ή Τέχνη δέν μπορεί πια να στηρίζεται στο ιδανικό τής αυτοτέλειας και τής αυτονομίας της και ν' άποτελή το μοναδικό αντικείμενο τής Αισθητικής, άφου ή ίδια, ακόμα και στις πιο σύγχρονες φάσεις της, σπαράσσεται άπό εσωτερικές αντιφάσεις και αξεπέραστες αντινομίες πού απειλούν τήν ϊδια τήν υπόσταση της. Κάτω άπό τό φώς τών διαπιστώσεων αυτών οί νέοι τύποι τής Αισθητικής αναζητούν μια νέα βάση πού να έπιτρέπη τή δικαίωση και τή νομιμοποίηση τής Αισθητικής μέσα στους νέους όρους πού έδημιούργησε ή τεχνική επανάσταση και ή αύξουσα κριτική συνείδηση τών κοινωνικών τάξεων. Τή δικαίωση αυτή τήν βρίσκουν όλοι σχεδόν όχι πια στους προεμπειρικούς όρους τής υπερβατικής υποκειμενικότητας, όπως στον Kant, ούτε στην αναγωγή στην Ιδέα και τα ιδεώδη του ωραίου, όπως στον Hegel, άλλα στο έδαφος τής εμπειρικής πραγματικότητας και αίσθήσεως, χωρίς αυτό να σημαίνη ότι παραγνωρίζεται ή ιδιάζουσα υφή 1. Ένθ' άνωτ., σελ. 122.

17 175 και δομή της αισθητικής πραγματικότητας. 'Αντίθετα οί προσπάθειες των νέων Αισθητικών συγκλίνουν όλες προς ενα κοινό σημείο : Πώς δηλ. να βρεθή ένας νέος ορισμός της Αισθητικής πού να μήν τήν άποξενώνη άπό τα ευρύτερα κοινωνικά στρώματα, άλλα ν' ανταποκρίνεται στους πόθους καί τη δίψα τους για ομορφιά και λύτρωση και ευτυχία και για μια τελική συμφιλίωση του ανθρώπινου γένους. Το ότι πολλοί άπό τους σύγχρονους Αισθητικούς χρησιμοποιούν όρους καί κατηγορίες τής Οικονομίας, της Φυσικής καί τής Τεχνικής, για να εκφράσουν τις αισθητικές απόψεις τους, τοϋτο δεν πρέπει να ξενίζη, γιατί ή χρησιμοποίηση αυτή γίνεται είτε για ν' αναλυθούν κριτικά τα φαινόμενα τής άλλοτριώσεως καί τής παραμορφώσεως τής αισθητικής εμπειρίας από τήν έμποριοποίηση των καλλιτεχνικών προϊόντων, είτε για να φωτιστή άπό μια νέα σκοπιά ή σχέση Τέχνης καί Τεχνικής. Χαρακτηριστικός είναι άπό τήν άποψη αυτή ό τίτλος του βιβλίου του Wolfgang Fritz Haug : «Κριτική τής Αισθητικής του εμπορικού είδους» (Kritik der Warenàsthetik, Frankfurt a.m., 1970), όπου αναλύονται κριτικά τα αισθητικά μέσα πού χρησιμοποιεί ή βιομηχανία (συσκευασία, διαφήμιση κλπ.) για να κάμη ελκυστικά τα προϊόντα της. "Αντί ν' αντιμετωπίζουν τα αισθητικά ζητήματα με προκαπιταλιστικές κατηγορίες καί να διατρέχουν τον κίνδυνο να πέσουν στην ανεδαφική πόζα του «αίσθητισμου» περασμένων γενεών, οί σύγχρονοι αισθητικοί προσπαθούν να διευρύνουν τήν έννοια καί τήν αποστολή τής Αισθητικής εντάσσοντας την μέσα στο όλο πλέγμα του σύγχρονου καί κατά πρόληψη του μελλοντικού πολιτισμού. Βέβαια ή ένταξη αυτή δεν γίνεται άκριτα, αλλά συνοδεύεται πάντα άπό οξύτατη κριτική του πολιτισμού αυτού, όπως διαμορφώνεται ή μάλλον παραμορφώνεται άπό τις τρομαχτικές συγκρούσεις καί τις αντιφάσεις πού τον χαρακτηρίζουν. "Ετσι ή σύγχρονη αισθητική θεωρία μεταβάλλεται στα χέρια αυτών πού τήν ασκούν σέ όργανο κοινωνικής κριτικής καί άφυπνίσεως καί σε προάγγελο μιας αλήθειας πού ξεπερνά τις παραμορφωτικές επιδράσεις τής βιομηχανικής κοινωνίας. Γι αυτό καί ή επιστροφή σέ παλαιές μορφές αισθητικής θεωρίας σημαίνει για τους εκπροσώπους της υποτροπή σέ αντιδραστικά ιδεολογικά σχήματα. Καί όμως μερικοί άπ' αυτούς, όπως ό Lukâcs καί ό Friedrich Tomberg, δεν διστάζουν να χρησιμοποιήσουν παραδοσιακές έννοιες ακόμα καί τής αριστοτελικής φιλοσοφίας, όπως τήν έννοια τής μιμήσεως καί τής ευδαιμονίας, για να εντάξουν τις αισθητικές κατηγορίες τους μέσα σ' ενα ευρύτερο φιλοσοφικό πλαίσιο καί να τις δικαιώσουν ιστορικά ι. 1. F r. Tomberg, Mimesis der Praxis und abstrakte Kunst. Ein Versuch iiber die Mimesistheorie, Neuwied, 1968.

18 176 Άλλα όσο μεγάλη και αν είναι ακόμα ή επίδραση των παραδοσιακών εννοιών και ή Aura πού αποπνέουν τα έργα της κλασσικής τέχνης και όσο και αν ή αισθητική μας αντίληψη αιχμαλωτίζεται ακόμα άπ' αυτά, ωστόσο ή προσπάθεια της σύγχρονης αισθητικής να βρή διέξοδο άπό το μαγικό αυτό κλοιό δεν μπορεί να μην έκτιμηθή και άξιολογηθή θετικά, γιατί μαρτυρεί ακοίμητη κριτική διάθεση και νηφαλιότητα πού ξεσκεπάζει βαθύτατες κοινωνικές πληγές κρυμμένες κάτω άπό τήν στίλβουσα φαντασμαγορική μάσκα της σύγχρονης «βιομηχανίας» του ωραίου. Γι αυτό και δεν διστάζει να μιλήση για το θάνατο ή το τέλος τής Τέχνης, γιατί ή πρόθεση της δεν είναι να διαιώνιση ώραιοπαθεΐς ψευδαισθήσεις και να καλλιεργήση μαγικές αυταπάτες, άλλα να συνειδητοποίηση τή θέση καί τή λειτουργία τής Τέχνης μέσα στα πλαίσια του σύγχρονου κεφαλαιοκρατικοϋ συστήματος και να έρευνήση νέες κοινωνικές και τεχνικές δυνατότητες για τήν πραγμάτωση τών ωραίων ιδανικών της. Δέν αναλύεται σέ άγονες επικρίσεις κατά του τεχνικού πολιτισμού, άλλα προσπαθεί μέσα άπό τήν τεχνική καί τήν ύλη τών έργων ν' ανακάλυψη τους εσωτερικούς δεσμούς μέ τήν κοινωνία καί τις καταστάσεις τις ιστορικές πού γνώρισε. "Αν μέ τον τρόπο αυτό ή σύγχρονη αισθητική θεωρία αποτολμά να δώση στην έρευνα καί τή μέθοδο της χαρακτήρα ματεριαλιστικό, τούτο δέν σημαίνει απεμπόληση του σκοπού καί τής αποστολής της, άλλα ίσα ίσα εκπλήρωση τής αρχικής προθέσεως του πρώτου συστηματικού αισθητικού, του Baumgarten, πού δέν απέβλεπε σέ μια ιδεαλιστική θεωρία τού ωραίου, άλλα στην επεξεργασία μιας Γνωσιολογίας τής κατ' αίσθηση γνώσεως (cognitio sensitiva), όπως λειτουργεί στην επαφή μέ τα έργα τής τέχνης (πάνω στην αρχή αυτή στηρίζεται το έργο του Fritz Haug πού προαναφέραμε). Το δτι ή αισθητική γνώση καί εμπειρία δέν στηρίζεται πια στην ενόραση ή το βίωμα ή τήν μαντική ερμηνευτική κατανόηση τών έργων, άλλα κερδίζεται μέ άκριβολογικές μεθόδους καί αναλύσεις, αυτό δέν μπορεί να καταλογίζεται στο παθητικό τών αισθητικών θεωριών πού τις χρησιμοποιούν. Ή Αισθητική, αν θέλη να επιβίωση, δέν εϊναι δυνατό ν' άγνοήση τα επιτεύγματα τών κλάδων πού αγωνίζονται να διευρύνουν τον αισθητικό χώρο μέ τήν πράξη καί τήν εφαρμογή σέ όλους τους τομείς της ζωής. Οί πιο τολμηροί οραματιστές ανάμεσα στους σύγχρονους εκπροσώπους της, όπως λ.χ. ό Marcuse καί οί οπαδοί του, δέν διστάζουν να προβλέψουν ακόμα καί κατάργηση τής Αισθητικής πού θα έπέλθη μέ τήν ολική πραγματοποίηση της, κατά τον ίδιο τρόπο πού προβλέπουν άρση τής φιλοσοφίας, όταν αυτή θα έχη πραγματοποιήσει όλα τα ιδανικά τής ελευθερίας πού επαγγέλθηκε. Ή πραγματοποίηση αυτή είναι δυνατό να γίνη, όταν συμπέση καί

19 177 συμφιλιωθή κάποτε το βασίλειο της ανάγκης με το βασίλειο της ελευθερίας ή ή εργασία με το παχνίδι, σύμφωνα με τους οραματισμούς παλαιών και σύγχρονων φιλοσόφων. Γι' αυτό και στο χώρο της σύγχρονης Αισθητικής εισβάλλουν τόσα άλλα μοτίβα άπό τό χώρο της κοινωνικής ηθικής, τής πολιτικής και τής φιλοσοφίας τής 'Ιστορίας, ώστε να μην είναι πια εύκολο να καθορίση κανένας τον αποκλειστικά δικό της τόπο. Άπό τη στιγμή πού έπαψε να είναι αυστηρά προσανατολισμένη στα έργα τής τέχνης και του λόγου, ή Αισθητική απέκτησε τήν ελευθερία και ανοιχτόσ ύ ν η πού τής επιτρέπουν να συμπορεύεται καί να ταυτίζεται με τήν κοινωνικοκριτική σκέψη καί δράση του καιρού μας. Καί όμως ή ορμητική αυτή χειραφέτηση τής Αισθητικής δεν είναι δυνατό να μήν προκαλή ανησυχίες στα ϊδια τα πνεύματα πού τήν διαπίστωσαν καί τήν προετοίμασαν. Γιατί ή άνοιχτοσύνη πού κερδίθηκε με τόσες θυσίες είναι δυνατό να μετατραπή σε νέα δεσμά τής Αισθητικής καί τής Τέχνης, όταν τό πέρασμα άπό τον παθητικό α'ισθητισμό στον υπέρμετρο αισθητικό ένεργητισμό τής εποχής μας (âsthetischer Aktionismus) γίνεται τόσο άμεσα χωρίς να λογαριάζονται οι ενδιάμεσοι σταθμοί καί μετασχηματισμοί, πού μεσολαβούν ανάμεσα στις παλαιές αισθητικές μορφές καί τις νέες. Γι' αυτό καί δεν μπορούμε εύκολα να παρακούσουμε τήν κριτική φωνή του Theod. Adorno, ενός άπό τους πιο τολμηρούς πρωτεργάτες τής αισθητικής αλλαγής τής εποχής μας, πού μας προειδοποιεί ότι ό λόγος για τό τέλος τής Τέχνης αποτελεί ετυμηγορία ολοκληρωτικού χαρακτήρα, άφου είναι δυνατό να χρησιμοποιηθή άπό ολοκληρωτικά καθεστώτα για τήν απαγόρευση καί τή φίμωση της 1. Άλλωστε τό επιχείρημα για τήν αναγκαιότητα τής Τέχνης δεν ευσταθεί, τονίζει ό ίδιος, γιατί αν ύπάρχη αναγκαιότητα τής Τέχνης αυτή είναι μάλλον ή μή αναγκαιότητα της. Τόνά μετριέται ή υπόσταση της με τήν αρχή τής αναγκαιότητας καί τής χρησιμότητας, αυτό ουσιαστικά προεκτείνει τήν καπιταλιστική αρχή τής ανταλλαγής καί τή μικροαστική μέριμνα για τό υλικό αντάλλαγμα πού μπορεί να εχη κανένας, όταν σπαταλά τό χρόνο του καί τό χρήμα του για τήν αισθητική απόλαυση έργων τέχνης. Άλλα, καταλήγει ό ίδιος, τό αν ή Τέχνη πρόκειται σήμερα να επιζήση, αυτό δεν εξαρτάται άπό τήν κατάσταση τών παραγωγικών σχέσεων. Ή τελική κρίση για τήν τύχη της εξαρτάται άπό τό βαθμό τών παραγωγικών δυνάμεων, δηλ. άπό τή δημιουργικότητα τών ανθρώπων 2. Με άλλα λόγια : ό Adorno ξαναγυρίζει στην παλαιά αντίληψη για 1. Th. Adorno, Âsthetische Théorie, έν : Gesammelte Schriften, Bd 7, hrsg. von G. Adorno und R. Tiedemann, Frankfurt a.m., 1970, σελ Ένθ' άνωτ., σελ

20 178 τη μη αναγκαιότητα ή τήν άνιδιοτέλεια της Τέχνης, όχι βέβαια άπα στείρα ρομαντική νοσταλγία των περασμένων αισθητικών θεωριών, άλλα άπό αντίδραση στο ώμο πνεϋμα του βιομηχανοποιημένου πολιτισμού. Ή επιστροφή αυτή κάθε άλλο παρά παλινδρόμηση σημαίνει, γιατί συντελείται ΰστερ' άπό συστηματική κριτική θεώρηση των παλαιών και τών νέων μορφών Αισθητικής και προϋποθέτει τή γνώση και τήν αξιολόγηση τών πιο σοβαρών εξελίξεων στο χώρο της ανθρώπινης δημιουργίας είναι δηλ. αποτέλεσμα μακράς διαλεκτικής πορείας της σκέψεως του μέσα άπό τα φαινόμενα του σύγχρονου πολιτισμού. "Αν με τήν άποψη αυτή δικαιώνεται ενα μέρος τής παλαιάς Αισθητικής, δηλ. αυτό πού καλλιέργησε τήν υψηλή 'Ιδέα τής άνιδιοτέλειας καί τής αυτονομίας τής Τέχνης, ή δικαίωση αυτή αποτελεί έκφραση ενός ρωμαλέου στοχασμού, πού είχε τή δύναμη να συλλαμβάνη ακόμα τα καλλιτεχνικά φαινόμενα από μια διπλή σκοπιά, τήν καθαρά αισθητική καί τήν κοινωνική, χωρίς ν' άπολυτοποιή ούτε τή μια ούτε τήν άλλη.

21 ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΥ, δ.φ. ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΘΕΑΤΩΝ ΤΟΥ ΑΤΤΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ 1. Σύνθεσις και χαρακτήρ των θεατών Το θέατρον του Διονύσου εις τάς 'Αθήνας μετά την ανακατασκευών του άπό τον ρήτορα καί πολιτικον Λυκοϋργον ήδύνατο να φιλόξενη περί τους είκοσι χιλιάδας θεατάς. Ό Πλάτων αναφέρει εις το Συμπόσιον 1 νίκην του τραγικού ποιητοϋ 'Αγάθωνος κατά την έορτήν τών Ληναίων ενώπιον «τριών μυριάδων» Ελλήνων. Έν προκειμένω, ό Πλάτων εϊτε αναφέρεται εις το προ του Λυκούργου θέατρον είτε χρησιμοποιεί συμβατικον αριθμόν, μη άνταποκρινόμενον έν πάση περιπτώσει εις την πραγματικότητα 2. Τον αριθμόν τών εις το θέατρον προσερχόμενων θεατών κατά τους δραματικούς αγώνας είναι δύσκολον να ύπολογίσωμεν επακριβώς. Πάντως, ως φαίνεται, ήτο υπέρογκος έν συγκρίσει προς τον αριθμόν τών θεατών τών σημερινών θεάτρων. Ή προσέλευσις τόσον πολυαρίθμου κοινού εγίνετο κυρίως κατά τήν έορτήν τών Ληναίων, καί κατ' εξοχήν, κατά τάς έορτάς τών Μεγάλων ή έν "Αστει Διονυσίων 3. Κατά τάς πανηγύρεις αύτάς καί ιδία κατά τάς ημέρας τών δραματικών παραστάσεων, μέγα πλήθος πολιτών προσήρχετο λίαν πρωί καί κατελάμβανε τάς θέσεις του εις το θέατρον του Διονύσου. Έκτος τών 'Αθηναίων, κατέφθανον καί πλείστοι ξένοι άπο άλλας γειτονικάς ή μακρυνάς πόλεις. Ai κερκίδες του κοίλου του θεάτρου ήσαν κατάμεστοι άπο ανθρώπους πού συνεζήτουν καί έσχολίαζον τάς παραστάσεις μεγαλοφώνως. Πράγματι, μέσα είς αυτήν τήν γενική εύθυμίαν καί χαράν τών εορτών οί δραματικοί αγώνες άπετέλουν το έπίκεντρον γενικού ενδιαφέροντος. Είναι αδύνατον, τη άληθεία, να άνεύρωμεν έτέραν περίπτωσιν εις τήν παγκόσμιον ίστορίαν, καθ' ην όλοι σχεδόν οί πολΐται ενός Κράτους, μέσα είς τον ίδιον χώρον, καί κατά τον αυτόν χρόνον, έλάμβανον μέρος είς τόσον έκλεκτήν ψυχικήν καί πνευματικήν πανδαισίαν Ε. 2. Ε. R. Fiechter, Das Theater in Athen i ( ), σ Γ. Μαρκαντωνάτου, Αίέν 'Αθήναις Διονυσιακού έορταί καί δραματικαί παραστάσεις, «Παρνασσός» 14 (1972) 407 κέξ.

22 180 Ώς γνωστόν, τα έν "Αστει Διονύσια έτελοϋντο κατά τήν έποχήν της ανοίξεως, και δια τούτο ήτο εϋκολον εις τους ξένους αντιπροσώπους και έπισκέπτας να ταξιδεύουν εις τάς 'Αθήνας. 'Ιδίως οί εκπρόσωποι των συμμαχικών πόλεων εΰρισκον εύκαιρίαν να συζητήσουν με τους 'Αθηναίους ιθύνοντας και διάφορα πολιτικά θέματα κοινού ενδιαφέροντος. Όλοι οί προσκεκλημένοι επισήμως ή ανεπισήμως έθεώρουν μεγάλην τιμήν να παραχωρηθή εις αυτούς τιμητικόν κάθισμα ε'ις το θέατρον. Έάν έπετρέπετο ή προσέλευσις εις τάς θεατρικάς παραστάσεις παιδιών και γυναικών, δεν δυνάμεθα επαρκώς να γνωρίζωμεν. Ώρισμένοι μελετηταί ι του έν λόγω θέματος κατέληξαν εις τήν γνώμην ότι ήτο αδύνατον γυναίκες και παιδιά να συγκατελέγοντο μεταξύ τών θεατών, ιδίως κατά τήν παλαιοτέραν έποχήν, και ιδιαιτέρως κατά τήν διδασκαλίαν κωμωδιών. Οί πλείστοι εκ τούτων έβασίσθησαν κυρίως επί τίνος χωρίου της «Ειρήνης» του 'Αριστοφάνους. TP. Kai τοις θεαταϊς ρίπτε τών κριθών. ΟΙ. Ίδου TP. "Εδωκας ηδη; ΟΙ. Νή τον Έρμην, ώστε γε τούτων δσοι πέρ είσι τών θεωμένων ουκ εστίν ουδείς όστις ου κριθήν έχει. TP. Ούχ αί γυναίκες y ελαβον. ΟΙ. 'Αλλ' εις εσπεραν δώσουσιν αύταϊς άνδρες... (στ ) 'Αντιθέτως όμως, εχομεν ρητήν μαρτυρίαν 2 του Πλάτωνος ότι τάς παραστάσεις τραγωδιών παρηκολούθουν όχι μόνον γυναίκες άλλα και παιδιά και δούλοι. Έξ άλλου εΐναι γνωστά τα επεισόδια, τα όποια συνέβησαν μεταξύ τών εγκύων γυναικών, αί όποΐαι παρηκολούθουν τήν τριλογίαν τοϋ Αισχύλου Όρέστειαν κατά τήν εΐσοδον τών φοβερών Έρινύων εις τήν όρχήστραν 3. 'Επιπροσθέτως ό 'Αθηναίος αναφέρει 4 ότι ô 'Αλκιβιάδης «ότε... χορηγοίη πομπεύων έν πορφυρίδι, είσιών είς τό θέατρον έθαυμάζετο ου μόνον υπό τών ανδρών αλλά και ύπό τών γυναικών». Έάν όμως αί γυναίκες και τα παιδιά παρηκολούθουν κανονικώς τάς παραστάσεις τραγωδιών, θα ήτο άδιανόητον εντελώς να φαντασθώμεν ότι ενα μεγάλο μέρος του κοινού ήγείρετο και εγκατέλειπε τό θέατρον κατά τήν εναρξιν τών κωμικών έργων. Έξ άλλου αί γυναίκες και τα παιδιά, 1. Ε. Β ο tiger, Kleine Schriften Ι, σσ. 295 κέξ. Β. Rogers, Ecclesiazousae (LOEB), Introduction, σσ. XXIX κέξ., κ.ά. 2. Νόμοι, VII 817 C. Γοργ. 502 D. 3. Βίος Αίσχ. 9. Πολλυδ. IV, XII, 534 C.

23 181 εφ' όσον παρηκολούθουν τάς παραστάσεις, θα παρέμενον αναμφιβόλως και κατά την παράστασιν τών σατιρικών δραμάτων, εϊς τα όποια ήκούοντο ενίοτε βαρύτεραι άθυροστομίαι παρά κατά τάς διδασκαλίας κωμωδιών. Προφανώς λοιπόν, το προμνημονευθέν χωρίον του 'Αριστοφάνους δεν δύναται να ληφθή υπ' όψιν σοβαρώς και μάλλον αποτελεί κωμικόν λογοπαίγνιον υπονοουμένων. "Αλλωστε υπάρχουν έτερα χωρία όχι μόνον του 'Αριστοφάνους άλλα και του Μενάνδρου, τα όποια ρητώς μαρτυρούν ι τό εναντίον, τουλάχιστον ως προς την εις τό θέατρον προσέλευσιν τών παιδιών. Πέρα όλων αυτών δέν πρέπει να λησμονήται ότι αί δραματικαί παραστάσεις ήσαν μέρος θρησκευτικών εκδηλώσεων, και συνεπώς ή άπαγόρευσις της συμμετοχής εις αύτάς θα ήτο ανεπίτρεπτος. Αί βωμολοχίαι τών κωμωδιών και αί άσεμνοι κινήσεις τών Σατύρων κατά τάς παραστάσεις τών σατιρικών δραμάτων προήρχοντο κατ' ευθείαν άπό τάς θρησκευτικάς έκείνας εκδηλώσεις, αί όποΐαι άπέβλεπον είς τό να τέρψουν τον Διόνυσον. "Ετσι δέν πρέπει να συγχέωμεν τάς σημερινάς αντιλήψεις με έκείνας της αρχαίας Ελλάδος. Βεβαίως υπήρξαν πολλοί συγγράφεις οι όποιοι ύπεδείκνυον να άπαγορευθή δια νόμου ή παρουσία τών παιδιών εις τάς διδασκαλίας κωμωδιών και σατιρικών δραμάτων και είναι γνωστόν τό χωρίον τών Πολιτικών τοϋ Αριστοτέλους, συμφώνως προς τό όποιον επιβάλλεται ό αποκλεισμός τών παιδιών άπό τάς τοιαύτας εκδηλώσεις : «Επιμελές μέν ούν έστω τοις άρχουσι μηδέν άγαλμα μήτε γραφήν εϊναι τοιούτων πράξεων μίμησιν, ει μή παρά τισι θεοϊς τοιούτοις οΐς καί τον τωθασμόν άποδίδωσιν ό νόμος προς δέ τούτοις άφίησιν ό νόμος τους έχοντας ήλικίαν πλέον προσήκουσαν και υπέρ αυτών καί τέκνων και γυναικών τιμαλφεΐν τους θεούς. Τους δέ νεωτέρους οϋτ' ιάμβων ούτε κωμωδίας θεατάς νομοθετητέον» 2. Ουδείς αμφιβάλλει ότι οί 'Αθηναίοι θεαταί παρηκολούθουν μετά προσοχής τάς δραματικάς παραστάσεις. Όπωσδήποτε, εις ενα περιωρισμένον χώρον, ως ήτο τό θέατρον, με δύο ή τρεις δεκάδας χιλιάδων περίπου ανθρώπων όλων τών ηλικιών καί όλων τών τάξεων έδημιουργεΐτο θόρυβος καί όχλαγωγία 3. Αί άποδοκιμασίαι καί έπιδοκιμασίαι των ήσαν συχνά θορυβώδεις. Ούχ ήττον καί οί ίδιοι οί κριταί ύφίσταντο πολλάκις σύγχυσιν, καί έπηρεάζοντο άπό τους επαίνους ή επικρίσεις τοϋ κοινού Ειρήνη, στ Δύσκολος, στ VII, Πβ. Πλάτ. Νόμ. 700 C. 4. Γ. Μαρκαντωνάτου, Προπαρασκευή δια τους δραματικούς αγώνας κλπ., «Παρνασσός» 17 (1975) 63.

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης ΒΑΣΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ τέχνη επικοινωνία προσωπική ανάπτυξη κοινωνική συνοχή Ο πολιτισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Τα φιλοσοφικά ερωτήματα: Δε μοιάζουν με τα επιστημονικά, γιατί δε γνωρίζουμε: από πού να ξεκινήσουμε την ανάλυσή τους ποια μέθοδο να ακολουθήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία».

κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία». } Σχολή της Φρανκφούρτης: η έννοια της «µαζικής κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία». } η«µαζική κουλτούρα» δεν είναι η κουλτούρα που προέρχεται από τις µάζες, αλλά αυτή που προορίζεται για αυτές

Διαβάστε περισσότερα

3. Κριτική προσέγγιση

3. Κριτική προσέγγιση Επιστημολογική προσέγγιση της σχέσης θεωρίας και πράξη 3. Κριτική προσέγγιση Καθηγητής Κώστας Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail:kchrys@ecd.uoa.gr Θεωρία και Πράξη Κριτική Προσέγγιση Οι θετικιστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του Περί του πολίτη Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Συγγραφέας : Hobbes Thomas Μεταφραστής : Βαβούρας Ηλίας ISBN: 9789604632732 Τιμή: 15,98 Σελίδες: 416 Διαστάσεις:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Ι. Το δράμα ΙΙ. Η τραγωδία

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Ι. Το δράμα ΙΙ. Η τραγωδία ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Ι. Το δράμα 1. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του δράματος και τι νέο προσέφερε στο κοινό σε σχέση με το έπος και τη λυρική ποίηση; 2. Ποια είναι η προσέλευση του δράματος και με ποια γιορτή συνδέθηκε;

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας. Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου

Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας. Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου Ηπόλη, όπως την αντιλαμβανόμαστε, είναι μια ιδέα του Διαφωτισμού Ο Ρομαντισμός την αμφισβήτησε Η Μετανεωτερικότητα την διαπραγματεύεται

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική. Ενότητα 2: Ποίηση και τέχνη: Πλάτωνος Ίων (α) Όνομα Καθηγητή : Αικατερίνη Καλέρη. Τμήμα: Φιλοσοφίας

Αισθητική. Ενότητα 2: Ποίηση και τέχνη: Πλάτωνος Ίων (α) Όνομα Καθηγητή : Αικατερίνη Καλέρη. Τμήμα: Φιλοσοφίας Αισθητική Ενότητα 2: Ποίηση και τέχνη: Πλάτωνος Ίων (α) Όνομα Καθηγητή : Αικατερίνη Καλέρη Τμήμα: Φιλοσοφίας 1. Σκοποί ενότητας Παρουσίαση των πρώτων συστηματικών δοκιμών - που συναντάμε στον πλατωνικό

Διαβάστε περισσότερα

120 Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής Θεσσαλονίκης

120 Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής Θεσσαλονίκης 120 Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής Θεσσαλονίκης Σκοπός Σκοπός αυτού του Τμήματος είναι η ανάδειξη επιστημόνων ικανών να καλύπτουν τις ανάγκες της εκπαίδευσης σε προσωπικό για την διδασκαλία των μαθημάτων της

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Αναπληρωτής Καθηγητής Γεώργιος Παύλος. 1 Ο πολιτισμός ευαθείον του ανθρώπου, η φαντασία της προόδου και ο φετιχισμός της τεχνικής

Αναπληρωτής Καθηγητής Γεώργιος Παύλος. 1 Ο πολιτισμός ευαθείον του ανθρώπου, η φαντασία της προόδου και ο φετιχισμός της τεχνικής ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Για τους ΦΟΙΤΗΤΕΣ του ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ Αναπληρωτής Καθηγητής Γεώργιος Παύλος ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 1. Πράγματι, τα προαναφερθέντα αποτελούν κυρίαρχα χαρακτηριστικά της ποίησης του Ελύτη, που πιστοποιούνται σαφέστατα- και στο δοθέν ποίημα. Συγκεκριμένα:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ, ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ, ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ, ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Μάθημα: «Επιχειρηματικότητα» Εξάμηνο: 8 ο Κουτούγερα Άννα Λίτου Ζωή Διαδικτυακή, φιλολογικού περιεχομένου εφαρμογή για κινητά και ηλεκτρονικές ταμπλέτες (tablets).

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

Το Νόημα της Ιστορίας

Το Νόημα της Ιστορίας ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ [www.philosophical-research.org] ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Λ. ΠΙΕΡΡΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ 2014-2015 Το Νόημα της Ιστορίας Σεμινάριο 1 ο Πέμπτη 13 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΔΙΑΘΕΣΗ / ΙΣΤΟΡΙΚΟ 7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η φιλοσοφία. Έννοια και περιεχόμενο 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η εξέλιξη της φιλοσοφίας και η οντολογία Ι. Εισαγωγή... 25 ΙΙ. Η προσωκρατική φιλοσοφία...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΠΑ.Λ.

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΠΑ.Λ. 52 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ 2012 «Η προσφορά της Τέχνης και του μαθήματος της Εικαστικής

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. ΛΥΣΙΑΣ, Υπέρ Μαντιθέου: Εισαγωγή (σ.σ. 9-13, 15-20) Εισαγωγή (σ.σ. 79-80) Πρωτότυπο Κείμενο 1-3, 4-8, 9-13, 18-19, 20-21 2. ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ, Υπέρ της Ροδίων

Διαβάστε περισσότερα

Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58)

Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58) 1. ΚΕΙΜΕΝO Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµ- µατολογικά στοιχεία:

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ»

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» 1.1 Βασικές κατευθύνσεις Η αξιολόγηση ενός μαθήματος είναι αρχικά θέμα προσδιορισμού και κατανόησης της ταυτότητάς του. Θέματα όπως είναι ο τίτλος του

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία µε. Ζωγραφική και Μαθηµατικά

Ερευνητική Εργασία µε. Ζωγραφική και Μαθηµατικά Ερευνητική Εργασία - Ζωγραφική και Μαθηµατικά Ηλίας Νίνος Ερευνητική Εργασία µε θέµα: Μαθηµατικά και Τέχνη Υποθέµα: Μαθηµατικά και Ζωγραφική Οµάδα: Μαρία Βαζαίου- Ηρώ Μπρούφα- Μαθηµατικά εννοούµε την επιστήµη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Ειρηάννα Δραγώνα Θεατροπαιδαγωγός- Εμψυχώτρια Θεάτρου [ Το κείμενο βασίστηκε στις

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Κύκλος επτά (7) διαλέξεων, με την συμμετοχή εννέα (9) κορυφαίων ομιλητών, με κοινό χαρακτηριστικό γνώρισμα την πρωτοποριακή σκέψη. Στόχος των ομιλιών είναι

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 13 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 13 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ Περιεχόµενα 7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 13 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α Η ΠΑΙ ΑΓΩΓΟΥΣΑ Ι ΑΣΚΑΛΙΑ... 17 Το αντικείµενο της Παιδαγωγικής, η παιδαγωγούσα διδασκαλία, ο ρόλος της ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ»

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» Αν είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και γίνεται μοχθηρός μόνο μέσα από την κακή επιρροή της κοινωνίας στην οποία ζει, η μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΗ» ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ Η σειρά σεμιναρίων με θέμα ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ διοργανώνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ο : Βασικές Οικονομικές Έννοιες ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Πολιτική Οικονομία (Οικονομική Επιστήμη) είναι η επιστήμη που μελετά τα οικονομικά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

15/9/2009. 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα

15/9/2009. 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα Νέα Αθηναϊκή Σχολή Λογοτεχνία Β Λυκείου Εισαγωγή Επιμέλεια: Τ. Γιακουμάτου www.netschoolbook.gr 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα Εσωτερική αναδιάρθρωση κράτους-στόχος

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Παιδαγωγική

Εισαγωγή στην Παιδαγωγική Εισαγωγή στην Παιδαγωγική ΤΜΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ Εαρινό εξάµηνο 2013-2014 ιδάσκουσα: Μαρία ασκολιά Επίκουρη καθηγήτρια Τµήµα Φ.Π.Ψ. Θεµατική του µαθήµατος Έννοια και εξέλιξη της Παιδαγωγικής ως επιστήµης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ 13 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Κεφ. Ιο Η Συνεισφορά της Ιστορίας της Οικονομικής Σκέψης Εισαγωγή 17 1.1. Η Σύγχρονη Κάμψη της Ιστορίας της Οικονομικής Σκέψης..

Διαβάστε περισσότερα

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Ρομαντισμός Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Τζον Κόνσταμπλ Το κάρο του σανού Ρομαντισμός Τέλη 18 ου αι. μέσα 19 ου αι.

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Σύγκριση του ισχύοντος και του νέου ωρολογίου προγράμματος του Λυκείου

Σύγκριση του ισχύοντος και του νέου ωρολογίου προγράμματος του Λυκείου Σύγκριση του ισχύοντος και του νέου ωρολογίου προγράμματος του Λυκείου ΙΣΧΥΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΩΡΕΣ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗ 2011 1. Θρησκευτικά 2 Θρησκευτικά: 2 ώρες 2. Αρχαία Ελληνική Γλώσσα & Γραμματεία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Ορισμός. Γενικά. Απώλεια ελεύθερου χρόνου αξιοποίησή του

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Ορισμός. Γενικά. Απώλεια ελεύθερου χρόνου αξιοποίησή του ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ Ορισμός Ελεύθερος χρόνος είναι ο χρόνος που έχουμε στη διάθεσή μας έξω από το ωράριο της εργασίας και που μπορούμε να τον χρησιμοποιήσουμε όπως θέλουμε. Γενικά Ελεύθερος χρόνος υπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΠΨ (ισχύει για τους εισαχθέντες φοιτητές από το ακαδημαϊκό έτος 2010-2011)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΠΨ (ισχύει για τους εισαχθέντες φοιτητές από το ακαδημαϊκό έτος 2010-2011) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΠΨ (ισχύει για τους εισαχθέντες φοιτητές από το ακαδημαϊκό έτος 2010-2011) A. Διάρθρωση Προγράμματος Μαθματα Φιλοσοφίας: 7 ( υποχρεωτικά + 2 επιλεγόμενα) Μαθματα Παιδαγωγικς: 8 ( υποχρεωτικά

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ &

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Τι είναι αρχείο; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να χαρακτηρίσουμε μια πληροφορία ως αρχειακή; Τι είναι αρχειονομία; Ποιος είναι ο αρχειονόμος;

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ 5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ 5 ος αι. π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Η Μόρφωση των νέων - αγοριών Η εκπαίδευση στην αρχαία

Διαβάστε περισσότερα

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ «Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ Σκοπός του Νηπιαγωγείου είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτυχθούν σωματικά, συναισθηματικά,

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Εισαγωγή στη Συστημική Προσέγγιση Η συστημική προσέγγιση είναι ο τρόπος σκέψης ή η οπτική γωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 2: ΗΘΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 2: ΗΘΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 2: ΗΘΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404

https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404 ΑΡΧΕΣ https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404 Όλο το καταστατικό 2.1 Άμεσης Δημοκρατίας 2.2.1 Άμεσης Δημοκρατίας Μαζική αλλαγή. Οι αλλαγές στο 2.1 και 2.2.1 είναι στις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Θα διδαχτούν η Ομήρου Οδύσσεια και οι Ηροδότου Ιστορίες σύμφωνα με το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Α) ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα