ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ. Βιταμίνη D και υπολιπιδαιμικά φάρμακα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ. Βιταμίνη D και υπολιπιδαιμικά φάρμακα"

Transcript

1 ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ ISSN Τόμος 4 Τεύχος 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2013 Volume 4 No 2 APRIL-JUNE 2013 ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ Αθηροσκλήρωσησ Βιταμίνη D και υπολιπιδαιμικά φάρμακα Τόμος 4 Τεύχος 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΙΟΥΝΙΟΣ 2013 Aρτηριακή υπέρταση και στεφανιαία αθηροσκλήρωση Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος, σακχαρώδης διαβήτης και καρδιαγγειακή νόσος: Νεότερα δεδομένα Οι επιπτώσεις της μητρικής παχυσαρκίας στην κύηση Anti-PAF actions of Ginkgo biloba IST-3: Κριτική θεώρηση Νεότερα δεδομένα για τον ρόλο των μικροσωματιδίων των αιμοπεταλίων στην αθηροθρόμβωση Ο ρόλος της τάξης των μεταλλάξεων του υποδοχέα της LDL-χοληστερόλης στον βαθμό υποκλινικής αθηρωμάτωσης, σε ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία Ε ίσημη Έκδοση της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκ Επ κλή λήρω ρ σης Ηellenic journal of Atherosclerosis Official Publication of the Hellenic Atherosscl c erosis Society

2 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ Τριμηνιαία Έκδοση της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης HELLENIC JOURNAL OF ATHEROSCLEROSIS Three-monthly Journal of the Hellenic Atherosclerosis Society ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης Μαιάνδρου 23, Αθήνα Τηλ.: , Fax: ΕΚΔΟΤΗΣ Τσελέπης Αλέξανδρος OWNER Hellenic Atherosclerosis Society 23, Meandrou str., Athens, Greece Tel.: (+30) , Fax: (+30) PUBLISHER Tselepis Alexandros ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ EDITORIAL BOARD Διευθυντής Σύνταξης Τσελέπης Αλέξανδρος Αναπληρωτές Διευθυντές Σύνταξης Γανωτάκης Εμμανουήλ Λυμπερόπουλος Ευάγγελος Παναγιωτάκος Δημοσθένης Τζιόμαλος Κωνσταντίνος Editor-in-Chief Tselepis Alexandros Associate Editors Ganotakis Emmanouil Liberopoulos Evangelos Panagiotakos Demosthenes Tziomalos Konstantinos Άθυρος Βασίλειος Αντωνοπούλου Σμαραγδή Αχείμαστος Απόστολος Banach Maciej (Poland) Βέμμος Κωνσταντίνος Benetos Athanassios (France) Chapman John (France) Γουδέβενος Ιωάννης Δεδούσης Γεώργιος Δημόπουλος Κωνσταντίνος Ελισάφ Μωϋσής Gavras Haralambos (USA) Giugliano Dario (Italy) Karabina Sonia (France) Καραγιάννης Αστέριος Kariolou Marios (Cyprus) Koenig Wolfgang (Germany) Kokkinos Peter (USA) Κολοβού Γενοβέφα Κωνσταντινίδης Σταύρος Κώτσης Βασίλειος ΜΕΛΗ Lansberg Peter (The Netherlands) Leslie David (UK) Λιονής Χρήστος Madias Nikolaos (USA) Μανωλόπουλος Ευάγγελος Μηλιώνης Χαράλαμπος Mikhailidis Dimitri (UK) Μπιλιανού Ελένη Μυγδάλης Ηλίας Νικολάου Βασίλειος Ninio Ewa (France) Παππάς Σταύρος Περρέα Δέσποινα Πίτσαβος Χρήστος Schaefer Katrin (Germany) Ταυρίδου Άννα Τέλλης Κωνσταντίνος Τζιακάς Δημήτριος Tsimikas Sotirios (USA) Ferrannini Ele (Italy) Χατζητόλιος Απόστολος Χρυσοχόου Χριστίνα MEMBERS Achimastos Apostolos Αntonopoulou Smaragdi Athyros Vassilios Banach Maciej (Poland) Benetos Athanassios (France) Bilianou Eleni Chapman John (France) Chrysohoou Christina Dedousis Georgios Demopoulos Constantinos Elisaf Moses Ferrannini Ele (Italy) Gavras Haralambos (USA) Giugliano Dario (Italy) Goudevenos John Hatzitolios Apostolos Karabina Sonia (France) Karagiannis Asterios Kariolou Marios (Cyprus) Koenig Wolfgang (Germany) Kokkinos Peter (USA) Kolovou Genovefa Konstantinides Stavros Kotsis Vasilios Lansberg Peter (The Netherlands) Leslie David (UK) Lionis Christos Madias Nikolaos (USA) Manolopoulos Evangelos Migdalis Ilias Mikhailidis Dimitri (UK) Milionis Charalambos Nikolaou Vasileios Ninio Ewa (France) Pappas Stavros Perrea Despina Pitsavos Christos Schaefer Katrin (Germany) Tavridou Anna Tellis Constantinos Tsimikas Sotirios (USA) Tziakas Dimitrios Vemmos Konstantinos Πρόεδρος Γανωτάκης Εμμανουήλ Αντιπρόεδρος Τσελέπης Αλέξανδρος Γεν. Γραμματέας Παναγιωτάκος Δημοσθένης Ειδ. Γραμματέας Τζιόμαλος Κωνσταντίνος ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ Ταμίας Μπιλιανού Ελένη Μέλη Άθυρος Βασίλειος Ελισάφ Μωϋσής Κώτσης Βασίλειος Λυμπερόπουλος Ευάγγελος Νικολάου Βασίλειος Πίτσαβος Χρήστος EXECUTIVE COMMITTEE Chairman Ganotakis Emmanouil Vice-Chairman Tselepis Alexandros Secretary General Panagiotakos Demosthenes Secretary Special Tziomalos Konstantinos Treasurer Bilianou Eleni Members Athyros Vassilios Elisaf Moses Kotsis Vasilios Liberopoulos Evangelos Nikolaou Vasileios Pitsavos Christos Αδριανείου 3 & Κατεχάκη, Αθήνα (Ν. Ψυχικό) Τηλ.: , Fax: Ε-shop: EN ISO 9001:2000 Υπεύθυνος τυπογραφείου Α. Βασιλάκου, Αδριανείου Αθήνα, Τηλ.: , Adrianiou str., GR Αthens-Greece Τel.: (+30) (+30) , Fax: (+30) E-shop: EN ISO 9001:2000 Printing supervision A. Vassilakou 3, Adrianiou str. GR Athens, Tel.: (+30)

3 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ Τριμηνιαία Έκδοση της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης HELLENIC JOURNAL OF ATHEROSCLEROSIS Three-monthly Journal of the Hellenic Atherosclerosis Society ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΕΙΣ Επίδραση των στατινών και των άλλων υπολιπιδαιμικών στα επίπεδα της 25(OH)VITD ορού: Μία νέα πλειοτροπική δράση; Σ.Ε. Μακαρίου, Ε.Ν. Λυμπερόπουλος, Ά. Χάλλα, Μ. Ελισάφ Ο ρόλος της αρτηριακής υπέρτασης στη στεφανιαία αθηροσκλήρωση. Ανεξάρτητος ή επικουρικός παράγοντας κινδύνου; Κ.Χ. Κοσκινάς, Ν. Φραγκάκης, Α. Καραγιάννης, Γ.Δ. Γιαννόγλου Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος, σακχαρώδης διαβήτης και καρδιαγγειακή νόσος: Νεότερα δεδομένα Α.Ν. Μαυρογιαννάκη, Η.Ν. Μυγδάλης Οι επιπτώσεις της μητρικής παχυσαρκίας στην κύηση Ε. Χαρατσή, Γ. Χρέλιας Ginkgo biloba και η αντιφλεγμονώδης δράση του ως κλινικό εργαλείο Β.Δ. Παπακωνσταντίνου Υπάρχει όφελος από τη θρομβόλυση σε μεγαλύτερο χρονικό παράθυρο σε ασθενείς με οξύ ισχαιμικό αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο; Κριτική θεώρηση της μελέτης IST-3 (The Third International Stroke Study) Β. Παπαβασιλείου, Γ. Ντάιος, Κ. Μακαρίτσης, Κ. Βέμμος, Χ. Μηλιώνης Νεότερα δεδομένα για τον ρόλο των μικροσωματιδίων των αιμοπεταλίων στην αθηροθρόμβωση Α.Α. Δημητρίου, Κ.Χ. Τέλλης, Α.Δ. Τσελέπης ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ο ρόλος της τάξης των μεταλλάξεων του υποδοχέα της LDL-χοληστερόλης στον βαθμό υποκλινικής αθηρωμάτωσης, σε ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία Β. Μεταξά, Ι. Σκούμας, Χρ. Πίτσαβος, Ε. Οικονόμου, Κ. Μασούρα, Χρ. Στεφανάδης ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ CONTENTS REVIEWS Effect of statins and other lipid-lowering drugs on serum 25(OH)VITD levels: A new pleiotropic effect? S.E. Makariou, E.N. Liberopoulos, A. Challa, M. Elisaf The role of arterial hypertension in coronary atherosclerosis. Is it really an independent risk factor? K.C. Koskinas, N. Fragakis, A. Karagiannis, G.D. Giannoglou Non alcoholic fatty liver disease, diabetes mellitus and cardiovascular disease: Νewer data A.N. Mavrogiannaki, Ι.Ν. Μigdalis The impact of maternal obesity on pregnancy. A systematic review E. Charatsi, G. Chrelias Ginkgo biloba and its anti-inflammatory value as a medical tool V.D. Papakonstantinou Is there any benefit from thrombolysis in an extended time window in patients with acute ischemic stroke? Critical appraisal of IST-3 study (The Third International Stroke Study) V. Papavasileiou, G. Ntaios, K. Makaritsis, K. Vemmos, H. Milionis New insights on the role of platelet microparticles in atherothrombosis A.A. Dimitriou, C.C. Tellis, A.D. Tselepis ORIGINAL PAPER The impact of the Low Density Lipoprotein receptor gene mutation type on carotid intima media thickness in families with familial hypercholesterolemia V. Metaxa, I. Skoumas, Ch. Pitsavos, E. Oikonomou, C. Masoura, Ch. Stefanadis INSTRUCTIONS TO AUTHORS

4 Α Ν Α Σ Κ Ο Π Η Σ Η Ελληνική Επιθεώρηση Αθηροσκλήρωσης 4(2):79 85 R E V I E W Hellenic Journal of Atherosclerosis 4(2):79 85 Επίδραση των στατινών και των άλλων υπολιπιδαιμικών στα επίπεδα της 25(OH)VITD ορού Μία νέα πλειοτροπική δράση; Σ.Ε. Μακαρίου, 1,2 Ε.Ν. Λυμπερόπουλος, 1 Ά. Χάλλα, 2 Μ. Ελισάφ 1* 1 Τομέας Παθολογίας, 2 Τομέας Υγείας του Παιδιού, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Ιωάννινα Effect of statins and other lipid-lowering drugs on serum 25(OH)VITD levels A new pleiotropic effect? S.E. Makariou, 1,2 E.N. Liberopoulos, 1 A. Challa, 2 M. Elisaf 1* 1 Department of Internal Medicine, 2 Department of Child Health, Medical School, University of Ioannina, Ioannina, Greece ΠΕΡIΛΗΨΗ: Τα χαμηλά επίπεδα της 25-υδροξυ-βιταμίνης D [25(ΟΗ)VitD] θεωρείται ότι αποτελούν έναν νέο παράγοντα καρδιαγγειακού κινδύνου. Οι στατίνες, που χρησιμοποιούνται ευρέως για την πρόληψη των καρδιαγγειακών συμβαμάτων, έχουν διάφορες πλειοτροπικές δράσεις, μία εκ των οποίων φαίνεται ότι είναι η αύξηση των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD στον ορό. Ειδικότερα, η χορήγηση λοβαστατίνης, σιμβαστατίνης, ατορβαστατίνης και ροσουβαστατίνης σχετίζεται με αυξήσεις στα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD στον ορό. Ωστόσο, δεν είναι γνωστή η αποτελεσματικότητα των διαφόρων στατινών στην αύξηση της 25(OH)VitD, ο μηχανισμός με τον οποίο αυτή συντελείται, ούτε και η τυχόν ύπαρξη δοσο-εξαρτώμενης επίδρασής τους στην αύξηση της 25(ΟΗ)VitD. Η επίδραση άλλων υπολιπιδαιμικών φαρμάκων, όπως οι φιμπράτες, τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, η εζετιμίμπη ή το νικοτινικό οξύ στον μεταβολισμό της VitD παραμένει άγνωστη. Σε μια μελέτη μας βρέθηκε ότι η υψηλή δόση ροσουβαστατίνης (40 mg) και η συνήθης δόση ροσουβαστατίνης ABSTRACT: Low levels of 25-hydroxy-vitamin D [25 (OH) VitD] are considered a novel cardiovascular risk factor. Statins, which are widely used for the prevention of cardiovascular disease, have various pleiotropic effects, one of which appears to be the increase of serum 25(OH)VitD levels. In particular, lovastatin, simvastatin, atorvastatin and rosuvastatin seem to be associated with increases in 25(OH)VitD levels. However, the effect of different statins on 25(OH)VitD levels, the underlying mechanism and the existence of a dose-dependent effect, have not yet been clarified. Any possible effects of other lipid-lowering drugs such as fibrates, omega-3 fatty acids, ezetimibe or nicotinic acid on 25(OH)VitD levels remain generally unknown. In a previous study we found that high-dose rosuvastatin (40 mg) and the usual dose of rosuvastatin (10 mg) plus fenofibrate (200 mg) or omega-3 fatty acids (2 g) were associated with similar increases in 25(OH)VitD levels (53%, 64% and 61%, respectively). Ezetimibe may be a moderate inhibitor of 25(OH)VitD intesti- Ελισάφ Μωυσής MD, FASA, FRSH Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Ιωάννινα Τηλ: , Fax: Dr Moses Elisaf MD, FASA, FRSH University of Ioannina, GR Ioannina, Greece Tel: (+30) , Fax: (+30)

5 80 Σ.Ε. Μακαρίου και συν (10 mg) συν φαινοφιμπράτη (200 mg) ή ωμέγα-3 λιπαρά οξέα (2 g) συσχετίστηκαν με παρόμοιες αυξήσεις της 25(ΟΗ)VitD (53%, 64% και 61%, αντίστοιχα). Η εζετιμίμπη πιθανόν αποτελεί έναν μέτριο αναστολέα της εντερικής απορρόφησης της 25(ΟΗ)VitD. Σε μια μελέτη μας διαπιστώθηκε ότι για τον ίδιο βαθμό μείωσης της χοληστερόλης των χαμηλής πυκνότητας λιποπρωτεϊνών [low density lipoprotein cholesterol (LDL-C)], η μονοθεραπεία με σιμβαστατίνη (40 mg) συσχετίσθηκε με μια υπερδιπλάσια αύξηση της 25(ΟΗ)VitD (79,1%) σε σύγκριση με τη συνδυαστική θεραπεία με σιμβαστατίνη/εζετιμίμπη (10/10 mg) (36,7%). Συμπερασματικά, η αύξηση των επιπέδων της 25(OH)VitD με τη χορήγηση υπολιπιδαιμικών φαρμάκων αποτελεί μία νέα πλειοτροπική δράση που πιθανόν συμβάλει στη μείωση του καρδιαγγειακού κινδύνου. Λέξεις ευρετηρίου: Βιταμίνη D, στατίνες, υπολιπιδαιμικά φάρμακα. nal absorption. In one study we found that for the same degree of low-density lipoprotein cholesterol (LDL-C) reduction, monotherapy with simvastatin 40 mg was associated with a more than double increase of 25(OH)VitD levels (79.1%) compared with combination treatment with simvastatin/ezetimibe 10/10 mg (36.7%). In conclusion, the increase in circulating 25(OH)VitD levels by lipid-lowering drugs may be a novel pleiotropic effect, which may contribute to cardiovascular disease risk reduction. Key words: Vitamin D, statins, hypolipidemic drugs. 1. Εισαγωγή Κατά τη διάρκεια των τελευταίων 10 ετών το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για τη βιταμίνη D (VitD) έχει μετατοπισθεί από τη συμμετοχή της στην ομοιοστασία του ασβεστίου και τον μεταβολισμό των οστών, στον ρόλο της στη φυσιολογική λειτουργία πολυάριθμων ιστών και οργάνων. 1 Ειδικότερα, τα χαμηλά επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD θεωρείται ότι αποτελούν έναν νέο παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση της καρδιαγγειακής νόσου, του μεταβολικού συνδρόμου και των επιμέρους χαρακτηριστικών του (δηλαδή υπέρταση, αθηρογόνο δυσλιπιδαιμία, διαταραχή ανοχής γλυκόζης και κεντρική παχυσαρκία), του σακχαρώδους διαβήτη, αλλά και διαφόρων κακοηθειών, διαφόρων αυτοάνοσων νοσημάτων, λοιμώξεων, καθώς και θανάτων από κάθε αιτία. 1,2 Οι στατίνες, αποτελούν ευρύτατα χρησιμοποιούμενα φάρμακα για την πρωτογενή και δευτερογενή πρόληψη των καρδιαγγειακών συμβαμάτων σε ασθενείς με δυσλιπιδαιμία. 3,4 Έχει αποδειχθεί ότι οι στατίνες δεν δρουν μόνο μειώνοντας τα επίπεδα της LDL-χοληστερόλης, αλλά έχουν διάφορες άλλες πλειοτροπικές δράσεις. 5 Μία από αυτές τις δράσεις συσχετίζεται με την αύξηση των επιπέδων της VitD. Τα δεδομένα για την επίδραση των άλλων υπολιπιδαιμικών φαρμάκων στα επίπεδα της VitD είναι ελάχιστα. Πρέπει να σημειωθεί ότι δεν έχει ακόμη διευκρινι- σθεί η κλινική σημασία της αύξησης των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD που σχετίζεται με τη χορήγηση υπολιπιδαιμικών φαρμάκων. 2. Στατίνες και βιταμίνη D Οι μελέτες των τελευταίων 10 ετών έδειξαν ότι τα μειωμένα επίπεδα της VitD αποτελούν έναν νέο παράγοντα καρδιαγγειακού κινδύνου. 6 Οι στατίνες έχουν χαρακτηρισθεί ως θαυματουργά φάρμακα εξαιτίας τής καλά τεκμηριωμένης επίδρασής τους στη μείωση της καρδιαγγειακής νοσηρότητας και θνησιμότητας. Τα ευεργετικά οφέλη των στατινών δεν οφείλονται μόνο στην ιδιότητά τους να μειώνουν τα επίπεδα της LDL-χοληστερόλης, αλλά και στις επιβεβαιωμένες αντιθρομβωτικές, αντιφλεγμονώδεις και αντιοξειδωτικές τους ιδιότητες. 7 Η σκέψη ότι μπορεί να υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ στατινών και επιπέδων 25(ΟΗ)VitD έγινε όταν κάποιες μελέτες συσχέτισαν τη χορήγηση των στατινών με την εμφάνιση λιγότερων καταγμάτων ισχίου και με βελτίωση της οστικής πυκνότητας του ισχίου. 8 Πρόσφατες έρευνες έχουν συσχετίσει τη χορήγηση των στατινών με αύξηση των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD στον ορό. Η αύξηση αυτή της VitD μπορεί να θεωρηθεί ως μία νέα πλειοτροπική δράση των στατινών και πιθανόν διαδραματίζει κάποιον ρόλο στη μείωση της καρδιαγγειακής αλλά και της ολικής θνησιμότητας που σχετίζεται με τη χορήγηση αυτών των φαρμάκων.

6 ΒΙΤΑΜIΝΗ D ΚΑΙ ΥΠΟΛΙΠΙΔΑΙΜΙΚA ΦAΡΜΑΚΑ 81 Πιο αναλυτικά, παλαιότερα δεδομένα έδειξαν ότι η χορήγηση αυξανόμενων δόσεων λοβαστατίνης (20 80 mg) σε 18 ασθενείς με ετερόζυγο οικογενή υπερχοληστερολαιμία και χαμηλά αρχικά επίπεδα 25(ΟΗ)VitD συσχετίσθηκε με αύξηση της 25(ΟΗ)VitD στον ορό 3 μήνες μετά την έναρξη της θεραπείας. 9 Επιπρόσθετα, η χορήγηση σιμβαστατίνης 10 mg και 20 mg σε 13 ασθενείς με ετερόζυγο οικογενή υπερχοληστερολαιμία για 5 εβδομάδες συσχετίσθηκε με αύξηση τόσο της 25(ΟΗ)VitD όσο και της 1,25(ΟΗ) 2 VitD, του ενεργού μεταβολίτη της VitD, στον ορό και μάλιστα με δοσοεξαρτώμενο τρόπο. 10 Αντίθετα, μια πολύ πιο πρόσφατη τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη δεν έδειξε καμία επίδραση της χορήγησης σιμβαστατίνης 40 mg/ημέρα για ένα έτος στα επίπεδα VitD 82 υγιών μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών με οστεοπενία (T-score <-1) αλλά χωρίς γνωστή υπερλιπιδαιμία σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο. 11 Οι συγγραφείς τής ανωτέρω μελέτης σχολιάζουν ότι η παρατηρούμενη αύξηση της 25(ΟΗ)VitD μετά από θεραπεία με στατίνες που αναφέρεται σε προηγούμενες μη ελεγχόμενες μελέτες πιθανόν οφείλεται στη συνύπαρξη μεταβολών σε διάφορες παραμέτρους που επηρεάζουν τα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD, όπως είναι η ταυτόχρονη αλλαγή του τρόπου ζωής των ασθενών (π.χ. αύξηση της σωματικής άσκησης και συνεπώς της έκθεσης στον ήλιο, κατανάλωση τροφίμων πλούσιων σε VitD ή λήψη συμπληρωμάτων διατροφής). 11 Σε μια δική μας μελέτη, η χορήγηση σιμβαστατίνης 40 mg/ημέρα για 3 μήνες σε ασθενείς με πρωτοπαθή υπερχοληστερολαιμία συσχετίσθηκε με αύξηση κατά 79,1% των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD στον ορό (από 6,7 σε 12,0 ng/ml, P=0,008). 12 Αξίζει να σημειωθεί ότι στην αρχή της μελέτης οι περισσότεροι από τους ασθενείς είχαν πολύ χαμηλά επίπεδα 25(ΟΗ)VitD (6,7 ng/ml). 12 Οι λόγοι είναι άγνωστοι αλλά πιθανόν σχετίζονται με την περιορισμένη έκθεση στον ήλιο κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου και του χειμώνα οπότε και διενεργήθηκε η μελέτη. Αντίθετα, στη μελέτη των Rejnmark et al μόνο τρεις ασθενείς είχαν ανεπάρκεια VitD [25(ΟΗ)VitD <10 ng/ml (25 nmol/l)]. 11 Είναι πιθανό ότι όσο χαμηλότερα είναι τα βασικά επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD, τόσο μεγαλύτερη είναι η αύξηση που παρατηρείται μετά από θεραπεία με στατίνες. Μια άλλη μελέτη αξιολόγησε την επίδραση της χορήγησης ατορβαστατίνης στα επίπεδα της VitD σε 83 ασθενείς (52 άνδρες και 31 γυναίκες) με οξύ στεφανιαίο σύνδρομο (75 με οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου και 8 με ασταθή στηθάγχη). 13 Οι ασθενείς έλαβαν ατορβαστατίνη μετά τη διάγνωση στα πλαίσια της δευτερογενούς πρόληψης. Η θεραπεία με ατορβαστατίνη συσχετίσθηκε με 14,6% αύξηση των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD (από 16,4±7,6 σε 18,8±7,6 ng/ml, P=0,003), και με μείωση του ποσοστού ανεπάρκειας σε VitD [25(ΟΗ)VitD <20 ng/ml] από 75% σε 57% μετά από 12 μήνες θεραπείας. 13 Δύο πρόσφατες μελέτες εξέτασαν την επίδραση της χορήγησης ροσουβαστατίνης σε δόσεις 10 mg και 20 mg/ημέρα στα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD στον ορό υπερλιπιδαιμικών ασθενών μετά από 8 εβδομάδες θεραπείας. 14 Στις μελέτες αυτές διαπιστώθηκαν σημαντικές αυξήσεις της 25(ΟΗ)VitD κατά 159% [από 14,0 (3,7 67,0) σε 36,3 (3,8 117) ng/ml, P<0,001] 15 και 198% [από 11,8 (3,7 30,0) σε 35,2 (4,0 101,0) ng/ml, P<0,001], 14 αντίστοιχα. Σε μια δική μας μελέτη η χορήγηση ροσουβαστατίνης 40 mg/ημέρα συσχετίσθηκε με μια μικρότερη αύξηση κατά 53% των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD μετά από 3 μήνες θεραπείας [από 14,6 (1,0 38,0) σε 17,8 (5,3 49,6) ng/ml, P=0,000]. 16 Οι λόγοι για αυτή τη διαφορά μεταξύ των μελετών δεν είναι γνωστοί. Ωστόσο, αυτή η διαφορά πιθανόν να οφείλεται σε διαφορές στους πληθυσμούς της μελέτης, στη θεραπευτική δόση ή στη διάρκεια παρακολούθησης των ασθενών. Ο Dr Grimes ήταν ο πρώτος που πρότεινε ότι τα μη αναμενόμενα κλινικά οφέλη που προκύπτουν από τη χρήση των στατινών αποτελούν επίσης ιδιότητες της VitD. 17 Κατά συνέπεια πρότεινε ότι εφόσον οι στατίνες μιμούνται πολλές από τις δράσεις της VitD θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως ανάλογα της VitD που ενεργοποιούν άμεσα τους υποδοχείς της VitD (VDRs). 17 Η πρόταση αυτή προκάλεσε έντονη αντιπαράθεση στον επιστημονικό κόσμο. Mία in vitro μελέτη έδειξε ότι τουλάχιστον 3 στατίνες, η σιμβαστατίνη, η πραβαστατίνη και η λοβαστατίνη δεν ενεργοποιούσαν άμεσα τους VDRs. 18 Ωστόσο, η συγκεκριμένη μελέτη δεν απέκλεισε την πιθανότητα, της in vivo μετατροπής των στατινών σε μεταβολίτες οι οποίοι θα μπορούσαν να ενεργοποιούν τους VDRs. 18 Αντίθετα, μια άλλη μελέτη έδειξε ότι η σιμβαστατίνη στις συνήθεις θεραπευτικές δόσεις και η λοβαστατίνη σε υψηλότερες δόσεις είχαν την ιδιότητα να ασκούν άμεση διεγερτική επίδραση στους VDRs, ενώ η ατορβαστατίνη, η φλουβαστατίνη, η πραβαστατίνη και η ροσουβαστατίνη δεν φάνηκε να έχουν κάποια σημαντική επίδραση. 19 Οι μετέπειτα έρευνες επικεντρώθηκαν στην παρατήρηση ότι, αντίθετα από την αρχική ανησυχία που υπήρχε ότι οι στατίνες μπορεί να παρεμπόδιζαν τη σύνθεση των στεροειδών συμπεριλαμβανομένης και της σύνθεσης της VitD, 20 η χορήγηση στατινών συσχετίσθηκε με αυξήσεις των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD στον ορό, όπως περιγράφηκε παραπάνω. Μέχρι σήμερα έχουν

7 82 Σ.Ε. Μακαρίου και συν προταθεί μερικοί πιθανοί μηχανισμοί για την ερμηνεία της παρατηρούμενης αύξησης των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD στον ορό που σχετίζεται με τη χορήγηση στατινών. Κάποιοι ερευνητές θεώρησαν ότι η αύξηση της 25(ΟΗ)VitD στον ορό πιθανόν οφείλεται στον ανταγωνισμό στο κοινό μονοπάτι καταβολισμού της VitD και των στατινών. Συγκεκριμένα, η VitD καταβολίζεται στο ήπαρ και στο έντερο από το ένζυμο CYP3Α4, 21 το οποίο επιπρόσθετα συμμετέχει στον μεταβολισμό των στατινών μαζί με το ένζυμο CYP3Α5. 14 Ωστόσο, αυξήσεις της 25(ΟΗ)VitD στον ορό έχουν παρατηρηθεί και με τη θεραπεία με ροσουβαστατίνη, στον μεταβολισμό της οποίας δεν συμμετέχει το ένζυμο CYP3A4. Ένας άλλος μηχανισμός είναι η αναστολή του ενζύμου HMG- CoA αναγωγάση από τις στατίνες, με αποτέλεσμα την αύξηση των επιπέδων της 7-δεϋδροχοληστερόλης, που είναι το κοινό πρόδρομο μόριο για τη σύνθεση τόσο της χοληστερόλης, όσο και της 25(ΟΗ)VitD. 13 Το αποτέλεσμα είναι η ύπαρξη αυξημένου υποστρώματος για τη σύνθεση της 25(ΟΗ)VitD υπό την επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας (UVB) στο δέρμα και άρα η αύξηση της συγκέντρωσής της στο πλάσμα. Ορισμένες μελέτες έδειξαν ότι οι περισσότερες στατίνες φαίνεται να προκαλούν μια σχετικά μικρή αύξηση των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD ορού 22 σε σύγκριση με τη ροσουβαστατίνη 14,15 (κάτι το οποίο ωστόσο δεν επιβεβαιώθηκε σε δική μας μελέτη), 16 ενώ η φλουβαστατίνη δεν συσχετίσθηκε με αύξηση της VitD. 14 Οι προτεινόμενες εξηγήσεις που δίνονται για την πιθανόν καλύτερη δραστικότητα της ροσουβαστατίνης στο να αυξάνει τα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD στον ορό σε σύγκριση με τις άλλες στατίνες είναι δύο: είτε η μεγαλύτερη αποτελεσματικότητά της, στην αναστολή της HMG- CoA αναγωγάσης, είτε η μεγαλύτερη βιοδιαθεσιμότητά της, ως υδρόφιλη στατίνη (σε σχέση για παράδειγμα με τη λιπόφιλη φλουβαστατίνη), που οδηγεί σε έναν πιο αργό ρυθμό διάχυσής της διαμέσου των κυτταρικών μεμβρανών και αντίθετα σε μια πιο γρήγορη πρόσληψή της από το ήπαρ διαμέσου ενεργών πρωτεϊνών-μεταφορέων. 14,23 Συνολικά φαίνεται ότι οι διαφορές που υπάρχουν στη βιοδιαθεσιμότητα και τον τρόπο ηπατικής πρόσληψης μεταξύ των λιπόφιλων (π.χ. λοβαστατίνη, σιμβαστατίνη, ατορβαστατίνη κ.λπ.) και των υδρόφιλων στατινών (π.χ. πραβαστατίνη και ροσουβαστατίνη) πιθανόν είναι υπεύθυνες για την ποικίλλουσα επίδρασή τους στον μεταβολισμό της VitD. 14,24 3. Άλλα υπολιπιδαιμικά φάρμακα και βιταμίνη D Η επίδραση άλλων υπολιπιδαιμικών φαρμάκων στον μεταβολισμό της VitD έχει μελετηθεί ελάχιστα στη βιβλιογραφία. Η ομάδα μας μελέτησε για πρώτη φορά την επίδραση στα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD στον ορό της χορήγησης είτε μονοθεραπείας με ροσουβαστατίνη 40 mg/ημέρα (n=22), είτε συνδυαστικής θεραπείας με ροσουβαστατίνη 10 mg/ημέρα και φαινοφιμπράτη 200 mg/ημέρα (n=21) ή ροσουβαστατίνης 10 mg/ημέρα και ωμέγα-3 λιπαρών οξέων 2 g/ημέρα (n=17) για 3 μήνες σε ασθενείς με μικτή δυσλιπιδαιμία. 16 Τα αποτελέσματα της μελέτης έδειξαν ότι η μονοθεραπεία με ροσουβαστατίνη συσχετίσθηκε με 53% αύξηση της 25(ΟΗ)VitD [από 14,6 (1,0 38,0) σε 17,8 (5,3 49,6) ng/ml; P=0,000]. Η συνδυαστική θεραπεία με ροσουβαστατίνη και φαινοφιμπράτη ή ροσουβαστατίνη και ωμέγα-3 λιπαρά οξέα συσχετίσθηκε με αυξήσεις κατά 64% [από 14,1 (1,0 48,0) σε 18,4 (6,7 52,4) ng/ml, P=0,001] και 61% [από 10,4 (6,6 38,4) σε 14,0 (9,6 37,6) ng/ml, P=0,04], αντίστοιχα. Οι ανωτέρω αυξήσεις στα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD μετά τη χορήγηση χαμηλής δόσης ροσουβαστατίνης με φαινοφιμπράτη ή ωμέγα-3 λιπαρά οξέα δεν διέφεραν σημαντικά σε σύγκριση με αυτή που παρατηρήθηκε στην ομάδα μονοθεραπείας με υψηλή δόση ροσουβαστατίνης. Ωστόσο, ο σχεδιασμός αυτής της μελέτης δεν μας επιτρέπει να ξεχωρίσουμε εάν η φαινοφιμπράτη ή τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα έχουν πιθανόν συνεργιστική επίδραση με τη ροσουβαστατίνη στην αύξηση της 25(ΟΗ)VitD ή εάν οι παρατηρούμενες αυξήσεις σχετίζονται μόνο με τη ροσουβαστατίνη ανεξάρτητα από τη δόση της. Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν υπάρχουν βιβλιογραφικά δεδομένα σχετικά με την πιθανή επίδραση των φιμπρατών ή των ωμέγα-3 λιπαρών οξέων στα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD στον ορό. Επομένως, δεν είναι δυνατόν να συμπεράνουμε εάν η φαινοφιμπράτη ή τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα σχετίζονται από μόνα τους με αύξηση των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD ή εάν η ροσουβαστατίνη ανεξάρτητα από τη δόση (δηλαδή στη συνήθη δόση των 10 mg και στη μέγιστη δόση των 40 mg) συσχετίζεται με παρόμοιες αυξήσεις της 25(ΟΗ)VitD στον ορό. Στη μελέτη δεν υπήρξαν ομάδες μονοθεραπείας με φαινοφιμπράτη ή ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, καθώς η χορήγηση στατινών είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της υπολιπιδαιμικής αγωγής. Η εζετιμίμπη είναι ένας αναστολέας της απορρόφησης χοληστερόλης που χρησιμοποιείται κυρίως σε συνδυασμό με στατίνες. Η επίδρασή της στον μεταβολισμό της VitD δεν έχει μελετηθεί σε ανθρώπους. Ωστόσο, πειράματα σε ζώα δείχνουν ότι η εζετιμίμπη πιθανόν αποτελεί έναν ήπιο αναστολέα της εντερικής απορρό-

8 ΒΙΤΑΜIΝΗ D ΚΑΙ ΥΠΟΛΙΠΙΔΑΙΜΙΚA ΦAΡΜΑΚΑ 83 φησης της 25(ΟΗ)VitD. 25 Τα πειράματα αυτά βασίσθηκαν στην παρατήρηση ότι η υπολιπιδαιμική δράση της εζετιμίμπης επιτυγχάνεται διαμέσου της αναστολής του Niemann-Pick C1 Like 1 (NPC1L1) μεταφορέα χοληστερόλης, ο οποίος ωστόσο συμμετέχει και στην εντερική απορρόφηση της 25(ΟΗ)VitD. 25 Αυτά τα in vitro πειράματα έδειξαν ότι η εζετιμίμπη ανέστειλε την πρόσληψη της 25(ΟΗ)VitD σε Caco-2 (human colon carcinoma) και ΗΕΚ (human embryonic kidney) κύτταρα. 25 Επίσης, in vivo πειράματα πρόσληψης έδειξαν ότι η εζετιμίμπη μείωσε την περιεκτικότητα σε 25(ΟΗ)VitD εντερικών ιστοτεμαχίων πειραματοζώων, αλλά αυτές οι διαφορές δεν ήταν σημαντικές. 25 Παρόμοια, μια προηγούμενη μελέτη σε αρουραίους έδειξε ότι η απορρόφηση της VitD ήταν χαμηλότερη στην ομάδα της εζετιμίμπης, αλλά η διαφορά παρέμεινε μη σημαντική. 26 Επομένως, η συμμετοχή των μεταφορέων NPC1L1 στην απορρόφηση της 25(ΟΗ)VitD in vivo είναι πιθανά μικρή. 25 Εξάλλου, η συνεισφορά της εντερικής απορρόφησης στα επίπεδα της VitD ορού στον άνθρωπο, όταν δεν λαμβάνονται συμπληρώματα διατροφής, είναι μικρή δεδομένου ότι το 80 90% της VitD προέρχεται από ενδογενή παραγωγή της στο δέρμα. 1 Μια πρόσφατη κλινική μελέτη έδειξε την ύπαρξη μιας αρνητικής αλλά μη σημαντικής επίδρασης στην οστική πυκνότητα με τη χορήγηση εζετιμίμπης για ένα έτος. 27 Πρόσφατα συγκρίναμε την επίδραση της χορήγησης συνδυασμού σιμβαστατίνης/εζετιμίμπης (10/10 mg/ ημέρα) (n=25) με τη χορήγηση σιμβαστατίνης (40 mg/ ημέρα) (n=25) για 3 μήνες στα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD σε ασθενείς με πρωτοπαθή δυσλιπιδαιμία. Η μελέτη έδειξε ότι η χορήγηση σιμβαστατίνης/εζετιμίμπης 10/10 mg συσχετίσθηκε με μια αύξηση κατά 36,7% της 25(ΟΗ)VitD στον ορό (από 6,8 σε 9,3 ng/ml, P=0,000), ενώ η χορήγηση σιμβαστατίνης 40 mg συσχετίσθηκε με αύξηση κατά 79,1% (από 6,7 σε 12,0 ng/ml, P=0,008). 12 Η αύξηση της 25(ΟΗ)VitD στην ομάδα της σιμβαστατίνης 40 mg ήταν σημαντικά μεγαλύτερη σε σύγκριση με εκείνη της ομάδας σιμβαστατίνης/εζετιμίμπης 10/10 mg (P=0,04), ενώ και στις δύο ομάδες παρατηρήθηκαν παρόμοιες μειώσεις της LDL-χοληστερόλης. Επομένως, για τον ίδιο βαθμό μείωσης της LDL-χοληστερόλης η χορήγηση σιμβαστατίνης 40 mg συσχετίσθηκε με μια υπερδιπλάσια αύξηση της 25(ΟΗ)VitD σε σύγκριση με τη χορήγηση σιμβαστατίνης/εζετιμίμπης 10/10 mg. 12 Αυτή η διαφορά μπορεί να αποδοθεί είτε σε μια δοσοεξαρτώμενη επίδραση της σιμβαστατίνης στην αύξηση των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD, είτε σε μείωση της εντερικής απορρόφησης της VitD εξαιτίας της εζετιμίμπης. Ωστόσο, δεν έχει διευκρινισθεί εάν υπάρχει δοσοεξαρτώμενη επίδραση των στατινών στα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD, καθώς και ποια η επίδραση της εζετιμίμπης ως μονοθεραπεία στα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD στον άνθρωπο. Μειονέκτημα αυτής της μελέτης αποτελεί το γεγονός ότι δεν συμπεριλήφθηκε ομάδα μονοθεραπείας με εζετιμίμπη, δεδομένου ότι οι στατίνες είναι τα πρώτης γραμμής υπολιπιδαιμικά φάρμακα. Επιπρόσθετα, δεν υπήρξε ομάδα σιμβαστατίνης σε χαμηλή δόση 10 mg, δεδομένου ότι οι ισχύουσες κατευθυντήριες γραμμές προτείνουν μείωση τουλάχιστον κατά 40% της LDL-χοληστερόλης, η οποία επιτυγχάνεται με 40 mg σιμβαστατίνης. 4. Σημασία της αύξησης της βιταμίνης D που σχετίζεται με τη χορήγηση υπολιπιδαιμικών φαρμάκων Η αύξηση της 25(ΟΗ)VitD που έχει παρατηρηθεί με τη χορήγηση υπολιπιδαιμικών φαρμάκων μπορεί να είναι κλινικά σημαντική, δεδομένου ότι τα χαμηλά επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD έχουν συσχετισθεί με τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων. 6,28 Αποτελέσματα από μεγάλες μελέτες δείχνουν ότι η ανεπάρκεια 25(ΟΗ)VitD (<15 ng/ml) συσχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για έμφραγμα του μυοκαρδίου. 29 Επιπρόσθετα, η ανεπάρκεια VitD φαίνεται να έχει αρνητική συσχέτιση με την επιβίωση, ενώ η χορήγηση διατροφικών συμπληρωμάτων πιθανόν μειώνει την καρδιαγγειακή αλλά και τη θνησιμότητα από κάθε αιτία. 30,31 Ωστόσο, μια πολύ πρόσφατη μελέτη έθεσε υπό αμφισβήτηση την αναφερόμενη συσχέτιση των χαμηλών επιπέδων της VitD με την ολική θνησιμότητα. 32 Αυτή η μελέτη έδειξε ότι η οικογενειακή μακροζωία συσχετιζόταν με χαμηλότερα επίπεδα VitD και με μικρότερη συχνότητα της παραλλαγής του αλληλικού γονιδίου CYP2R1, το οποίο σχετίζεται με υψηλότερα επίπεδα VitD. 32 Εκτός από την πιθανή επίδραση στους κλασικούς καρδιαγγειακούς παράγοντες κινδύνου (όπως είναι η υπέρταση, η αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία, η διαταραχή ανοχής γλυκόζης και η κεντρική παχυσαρκία), 1 η VitD μπορεί να επηρεάσει την καρδιακή λειτουργία και την αθηροσκλήρωση διαμέσου πολλαπλών μηχανισμών. Για παράδειγμα, η ανεπάρκεια βιταμίνης D έχει συσχετισθεί με αυξημένη δραστηριότητα του συστήματος ρενίνης-αγγειοτενσίνης-αλδοστερόνης, 33 με τον αγγειακό τόνο, την καρδιακή συσταλτικότητα, τη συγκέντρωση του κολλαγόνου στα καρδιακά κύτταρα και την ωρίμανση του καρδιακού ιστού, 34 και έχει άμεση επίδραση στην αποτιτάνωση και τον πολλαπλασιασμό των αγγεια κών λείων μυϊκών κυττάρων. 35 Επιπρόσθετα,

9 84 Σ.Ε. Μακαρίου και συν η υποβιταμίνωση D έχει συσχετισθεί με την παρουσία χρόνιας υποξείας φλεγμονής και την ενεργοποίηση του παράγοντα NF-κB 36 με αποτέλεσμα την ευόδωση της δημιουργίας των αφρωδών κυττάρων 37 διαμέσου της οποίας πιθανόν συμβάλλει στην εξέλιξη των αθηροσκληρωτικών βλαβών. Ενδιαφέροντα είναι τα αποτελέσματα μιας πρόσφατης μελέτης που βασίσθηκε σε δεδομένα της μελέτης NHANES Αυτή η μελέτη έδειξε μια αντίστροφη συσχέτιση των επιπέδων της VitD με τα επίπεδα της C-αντιδρώσας πρωτεΐνης (CRP) σε ασυμπτωματικούς ενήλικες με επίπεδα 25(ΟΗ)VitD <21 ng/ml. Ωστόσο, η σχέση αυτή έγινε θετική όταν τα επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD ήταν >21 ng/ml, ενώ περαιτέρω αύξησή τους σχετιζόταν με αύξηση παρά με μείωση των επιπέδων της CRP. Συνεπώς, επίπεδα VitD πάνω από τη διάμεσο τιμή του πληθυσμού (21 ng/ml) πιθανόν να ασκούν προφλεγμονώδεις δράσεις, ενώ η υποκατάσταση βιταμίνης D μπορεί να οδηγεί σε μείωση της φλεγμονής μόνο στα άτομα με χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D. 38 Μάλιστα, μια πολύ πρόσφατη μετα-ανάλυση έδειξε ότι πιθανόν υπάρχει μια αντίστροφη γραμμική συσχέτιση των επιπέδων της VitD από 8 ως 24 ng/ ml με τον καρδιαγγειακό κίνδυνο, ενώ για υψηλότερα επίπεδα φαίνεται πως υπάρχει ένα φαινόμενο τιμής-κατωφλιού (threshold effect). 39 Σε μια μελέτη δείξαμε ότι σε ασθενείς με μεταβολικό σύνδρομο, τα χαμηλά επίπεδα της 25(ΟΗ)VitD συσχετίζονταν αντίστροφα με τα επίπεδα των ιδιαίτερα αθηρογόνων μικρών πυκνών LDL-C σωματιδίων (sdldl-c), αλλά όχι με την ενεργότητα της φωσφολιπάσης A2 που συσχετίζεται με τις λιποπρωτεΐνες (Lp-PLA2) ή με την υψηλής ευαισθησίας C-αντιδρώσα πρωτεΐνη (hscrp). 40 Επιπρόσθετα, η χορήγηση 25(ΟΗ)VitD (2000 IU/ημέρα) σε ασθενείς με μεταβολικό σύνδρομο συσχετίζεται με μείωση των επιπέδων των 8-ισοπροστανίων (8-iso- PGF2a) στα ούρα, που αποτελούν δείκτη του οξειδωτικού στρες (αδημοσίευτα δεδομένα). Συγκεκριμένα, στην ομάδα ελέγχου τα 8-iso-PGF2a ούρων μειώθηκαν μη σημαντικά κατά 2,7% [από 40,3 (10,8 99,3) σε 39,2 (13,3 120,1) ng/mmol creatinine], ενώ στην ομάδα χορήγησης VitD μειώθηκαν κατά 21,2% [από 48,6 (22,8 137,1) σε 38,3 (13,3 120,1) ng/mmol creatinine, P=0,015]. Η αύξηση των επιπέδων της 25(ΟΗ)VitD και η μείωση των 8-iso-PGF2a διέφεραν σημαντικά μεταξύ των δύο ομάδων (P=0,005 και P=0,04, αντίστοιχα). Η αύξηση των επιπέδων της 25(OH)VitD μετά από τη χορήγηση στατινών ή και άλλων υπολιπιδαιμικών φαρμάκων ή συνδυασμού τους πιθανόν αποτελεί μια νέα πλειοτροπική δράση αυτών των φαρμάκων. Η κλινική σημασία της αύξησης των επιπέδων της VitD παραμένει άγνωστη. Σε εξέλιξη βρίσκεται η μελέτη Vitamin D and Omega-3 Trial (VITAL), μία 5 ετούς διάρκειας, τυχαιοποιημένη, ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο μελέτη που περιλαμβάνει υγιείς ανθρώπους στις ΗΠΑ, η οποία εξετάζει εάν η χορήγηση VitD (2.000 IU/ημέρα) με ή χωρίς τη χορήγηση ωμέγα-3 λιπαρών οξέων ελαττώνει την εμφάνιση της καρδιαγγειακής νόσου και του καρκίνου. Τα αποτελέσματα αυτής της μελέτης αναμένονται με μεγάλο ενδιαφέρον. 5. Συμπεράσματα Η αύξηση των επιπέδων της 25(OH)VitD στον ορό μετά τη χορήγηση στατινών μπορεί να χαρακτηρισθεί ως μια νέα πλειοτροπική δράση αυτής της ομάδας φαρμάκων. Ωστόσο, δεν είναι γνωστή η επίδραση των διαφορετικών στατινών στην αύξηση των επιπέδων της 25(OH)VitD, ο μηχανισμός με τον οποίο συντελείται αυτή η αύξηση, ούτε και η τυχόν ύπαρξη δοσο-εξαρτώμενης συσχέτισης. Η επίδραση των άλλων υπολιπιδαιμικών φαρμάκων, όπως οι φιμπράτες, τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, η εζετιμίμπη ή το νικοτινικό οξύ στον μεταβολισμό της VitD παραμένει άγνωστη. Η εζετιμίμπη πιθανόν συσχετίζεται με μια μέτρια μείωση της εντερικής απορρόφησης της 25(OH)VitD. Ωστόσο, η επίδραση αυτή δεν θεωρείται ικανή να επηρεάσει σημαντικά τα επίπεδα της 25(OH)VitD στον άνθρωπο, αφού η πλειοψηφία τής απαιτούμενης VitD παράγεται ενδογενώς στο δέρμα. Η αύξηση της 25(OH)VitD που σχετίζεται με τη χορήγηση υπολιπιδαιμικών φαρμάκων πιθανόν συσχετίζεται με τη μείωση του καρδιαγγειακού κινδύνου. Μεγάλες, ειδικά σχεδιασμένες μελέτες πρέπει να γίνουν προκειμένου να μελετηθεί η επίδραση όλων των υπολιπιδαιμικών φαρμάκων στα επίπεδα της VitD. Βιβλιογραφία 1. Makariou S, Liberopoulos EN, Elisaf M, Challa A. Novel roles of vitamin D in disease: what is new in 2011? Eur J Intern Med 2011, 22: Florentin M, Elisaf MS, Mikhailidis DP, Liberopoulos EN. Vitamin D and metabolic syndrome: is there a link? Curr Pharm Des 2011, 16: Shepherd J, Cobbe SM, Ford I et al. Prevention of coronary heart disease with pravastatin in men with hypercholesterolemia. West of Scotland Coronary Prevention Study Group. N Engl J Med 1995, 333: Scandinavian Simvastatin Survival Study Group. Randomized trial of cholesterol lowering in 4444 patients with coronary heart disease: The Scandinavian Simvastatin Survival Study (4S). Lancet 1994, 344: Shaw SM, Fildes JE, Yonan N,Williams SG. Pleiotropic effects and cholesterol-lowering therapy. Cardiology 2009, 112:4 12

10 ΒΙΤΑΜIΝΗ D ΚΑΙ ΥΠΟΛΙΠΙΔΑΙΜΙΚA ΦAΡΜΑΚΑ Baz-Hecht M, Goldfine AB. The impact of vitamin D deficiency on diabetes and cardiovascular risk. Curr Opin Endocrinol Diab Obes 2010, 17: Davignon J. Beneficial cardiovascular pleiotropic effects of statins. Circulation 2004, 109: Hatzigeorgiou C and Jackson JL. Hydroxymethylglutaryl-coenzyme A reductase inhibitors and osteoporosis: a meta-analysis. Osteoporos Int 2005, 16: Wilczek H, Sobra J, Justova V et al. (Iatropathogenic effect of Mevacor on vitamin D metabolism). Cas Lek Cesk 1989, 128: Wilczek H, Sobra J, Ceska R et al. Monitoring plasma levels of vitamin D metabolites in simvastatin (Zocor) therapy in patients with familial hypercholesterolemia. Cas Lek Cesk 1994, 133: Rejnmark L, Vestergaard P, Heickendorff L, Mosekilde L. Simvastatin does not affect vitamin d status, but low vitamin d levels are associated with dyslipidemia: results from a randomised, controlled trial. Int J Endocrinol 2010, 95: Liberopoulos EN, Makariou SE, Moutzouri E et al. Effect of simvastatin/ezetimibe 10/10 mg versus simvastatin 40 mg on serum vitamin D levels. J Cardiov Pharmac Therap 2012 (in press) 13. Perez-Castrillon JL, Vega G, Abad L et al. Effects of atorvastatin on vitamin D levels in patients with acute ischemic heart disease. Am J Cardiol 2007, 99: Ertugrul DT, Yavuz B, Cil H et al. STATIN-D Study: Comparison of the influences of rosuvastatin and fluvastatin treatment on the levels of 25 hydroxyvitamin D. Cardiovasc Ther 2011, 29: Yavuz B, Ertugrul DT, Cil H et al. Increased levels of 25 hydroxyvitamin D and 1,25-dihydroxyvitamin D after rosuvastatin treatment: a novel pleiotropic effect of statins? Cardiovasc Drugs Ther 2009, 23: Makariou SE, Liberopoulos EN, Agouridis AP et al. Effect of Rosuvastatin Monotherapy and in Combination With Fenofibrate or Omega-3 Fatty Acids on Serum Vitamin D Levels. J Cardiovasc Pharmacol Ther. Published online Mar ; DOI: / Grimes DS. Are statins analogues of vitamin D? Lancet 2006, 368: Wu-Wong JR, Nakane M, Ma J, Ju TR. Statins do not directly activate vitamin D receptor. J Thromb Haemost 2007, 5: Marshall TG. Are statins analogues of vitamin D? Lancet 2006, 368:1234 author reply Dobs AS, Levine MA, Margolis S. Effects of pravastatin, a new HMG-CoA reductase inhibitor, on vitamin D synthesis in man. Metabolism 1991, 40: Xu Y, Hashizume T, Shuhart MC et al. Intestinal and hepatic CYP3A4 catalyze hydroxylation of 1alpha, 25-dihydroxyvitamin D(3): implications for drug-induced osteomalacia. Mol Pharmacol 2006, 69: Aloia JF, Li-Ng M, Pollack S. Statins and vitamin D. Am J Cardiol 2007, 100: Frishman WH, Horn J. Statin-drug interactions: not a class effect. Cardiol Rev 2008, 16: Bhattacharyya S, Bhattacharyya K, Maitra A. Possible mechanisms of interaction between statins and vitamin D. Qjm 2012, 105: Reboul E, Goncalves A, Comera C et al. Vitamin D intestinal absorption is not a simple passive diffusion: evidences for involvement of cholesterol transporters. Mol Nutr Food Res 2011, 55: van Heek M, Farley C, Compton DS et al. Ezetimibe potently inhibits cholesterol absorption but does not affect acute hepatic or intestinal cholesterol synthesis in rats. Br J Pharmacol 2003, 138: Sertbas Y, Ersoy U, Ayter M et al. Ezetimibe effect on bone mineral density and markers of bone formation and resorption. J Investig Med 2010, 58: Kendrick J, Targher G, Smits G et al. 25-Hydroxyvitamin D deficiency is independently associated with cardiovascular disease in the Third National Health and Nutrition Examination Survey. Atherosclerosis 2009, 205: Grandi NC, Breitling LP, Brenner H. Vitamin D and cardiovascular disease: systematic review and meta-analysis of prospective studies. Prev Med 2010, 51: Autier P and Gandini S. Vitamin D supplementation and total mortality: a meta-analysis of randomized controlled trials. Arch Intern Med 2007, 167: Melamed ML, Michos ED, Post W, Astor B. 25-hydroxyvitamin D levels and the risk of mortality in the general population. Arch Intern Med 2008, 168: Noordam R, de Craen AJ, Pedram P et al. Levels of 25-hydroxyvitamin D in familial longevity: the Leiden Longevity Study. Cmaj 2012, DOI: /cmaj Milliez P, Girerd X, Plouin PF et al. Evidence for an increased rate of cardiovascular events in patients with primary aldosteronism. J Am Coll Cardiol 2005, 45: Achinger SG, Ayus JC. The role of vitamin D in left ventricular hypertrophy and cardiac function. Kidney Int Suppl 2005, 95: Cardus A, Parisi E, Gallego C. 1,25-Dixydroxyvitamin D3 stimulates vascular smooth muscle cell proliferation through a VEGFmediated pathway. Kidney Int 2006, 69: Cohen-Lahav M, Shany S, Tobvin D. Vitamin D decreases NFkappaB activity by increasing IkappaBalpha levels. Nephrol Dial Transplant 2006, 21: Cohen-Lahav M, Douvdevani A, Chaimovitz C, Shany S. The anti-inflammatory activity of 1,25-dihydroxyvitamin D3 in macrophages. J Steroid Biochem Mol Biol 2007, 103: Amer M, Qayyum R. Relation between serum 25-hydroxyvitamin D and C-reactive protein in asymptomatic adults (from the continuous National Health and Nutrition Examination Survey 2001 to 2006). Am J Cardiol 2012, 109: Wang L, Song Y, Manson JE et al. Circulating 25-Hydroxy- Vitamin D and Risk of Cardiovascular Disease: A Meta-Analysis of Prospective Studies. Circ Cardiovasc Qual Outcomes 2012, DOI: /CIRCOUTCOMES Makariou S, Liberopoulos E, Florentin M et al. The relationship of vitamin D with non-traditional risk factors for cardiovascular disease in subjects with metabolic syndrome. Arch Med Sci 2012, 8: Ημερομηνία Υποβολής 06/12/2012 Ημερομηνία Έγκρισης 18/02/2013

11 Α Ν Α Σ Κ Ο Π Η Σ Η Ελληνική Επιθεώρηση Αθηροσκλήρωσης 4(2):86 95 R E V I E W Hellenic Journal of Atherosclerosis 4(2):86 95 Ο ρόλος της αρτηριακής υπέρτασης στη στεφανιαία αθηροσκλήρωση Ανεξάρτητος ή επικουρικός παράγοντας κινδύνου; Κ.Χ. Κοσκινάς, 1,2 Ν. Φραγκάκης, 2 Α. Καραγιάννης, 2 Γ.Δ. Γιαννόγλου 1 1 Α Καρδιολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ, Ιατρική Σχολή, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2 Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, «Ιπποκράτειο» Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, Ιατρική Σχολή, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη The role of arterial hypertension in coronary atherosclerosis Is it really an independent risk factor? K.C. Koskinas, 1,2 N. Fragakis, 2 A. Karagiannis, 2 G.D. Giannoglou 1 1 1st Cardiology Department, "AHEPA Hospital", Medical School, Aristotle University, Thessaloniki 22nd Propedeutic Clinic of Internal Medicine, "Hippokrateion" Hospital, Medical School, Aristotle University, Thessaloniki, Greece ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Η στεφανιαία αθηροσκλήρωση αποτελεί μια πολυπαραγοντική διαδικασία που καθορίζεται από τη συνεργική επίδραση διαφόρων συστηματικών παραγόντων κινδύνου, μεταξύ των οποίων ανήκει η αρτηριακή υπέρταση (ΑΥ) και η δυσλιπιδαιμία. Τα τελευταία χρόνια έχουν μειωθεί οι τιμές-στόχος των λιπιδίων αίματος για την πρόληψη της στεφανιαίας νόσου και έχει αναθεωρηθεί η αντίληψη των τιμών χοληστερόλης που είναι πραγματικά προστατευτικές «φυσιολογικές», με αποτέλεσμα να έχει αναθεωρηθεί και η σχετική συνεισφορά κάθε επιμέρους παράγοντα κινδύνου στον συνολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο. Η ΑΥ διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην παθοφυσιολογία της αθηροσκλήρωσης και αποτελεί σημαντικό παράγοντα στεφανιαίας νόσου σε κλινικό επίπεδο. Ωστόσο, μια κριτική θεώρηση πειραματικών και κλινικών δεδομένων καταδεικνύει ότι η δράση της ΑΥ στην ανάπτυξη στεφανιαίας ABSTRACT: Coronary atherosclerosis is a complex process determined by the combined effect of multiple risk factors, including arterial hypertension and dyslipidemia. Recently, the reference values for blood lipid levels and the targets for lipid-lowering therapies for prevention of coronary heart disease have progressively lowered, which has modified the appreciation of how individual risk factors contribute to the global cardiovascular risk. Arterial hypertension plays a major role in the pathobiology of atherosclerosis and it is an important risk factor of ischemic heart disease at a clinical level. Nonetheless, a critical appraisal of emerging evidence indicates that the pro-atherogenic effects of arterial hypertension require presence of dyslipidemia. In this review we discuss experimental and clinical evidence suggesting that hypertension augments the pro-atherogenic effects primarily mediated Η παρούσα εργασία υποστηρίζεται από Υποτροφία της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης προς τον Κ.Χ. Κοσκινά Κωνσταντίνος Χ. Κοσκινάς, MD, MSc, FESC Α Καρδιολογική Κλινική, ΠΓΝ «ΑΧΕΠΑ», Στρ. Κυριακίδη 1, Θεσσαλονίκη Tηλ/Fax: The present study was supported by a Scholarship by the Hellenic Atherosclerosis Society to K.C. Koskinas Konstantinos C. Koskinas, MD, MSc, FESC 1st Cardiology Department, "AHEPA", University Hospital, 1 St Kyriakidi street, GR Thessaloniki, Greece Tel/Fax: (+30)

12 ΑΡΤΗΡΙΑΚH ΥΠEΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΤΕΦΑΝΙΑIΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛHΡΩΣΗ 87 αθηροσκλήρωσης προϋποθέτει τη συνύπαρξη δυσλιπιδαιμίας. Στην παρούσα ανασκόπηση περιγράφουμε πειραματικά και κλινικά δεδομένα που υποδηλώνουν ότι η δράση της ΑΥ στην αθηρογένεση, στην ανατομική εξέλιξη και στην κλινική εκδήλωση στεφανιαίας νόσου παρατηρείται επί συνύπαρξης υψηλών επιπέδων χοληστερόλης. Με δεδομένη την αδιαμφισβήτητη συμβολή της ΑΥ στην αθηροσκλήρωση, τα δεδομένα που παρουσιάζουμε γεννούν την υπόθεση ότι η ΑΥ ενδέχεται να αποτελεί επικουρικό, και όχι ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου της στεφανιαίας αθηροσκλήρωσης. Η αναγνώριση του ακριβούς ρόλου της ΑΥ στην αθηροσκλήρωση θα βοηθούσε όχι μόνο στην πληρέστερη κατανόηση των μηχανισμών που καθορίζουν την αθηρογένεση, αλλά θα μπορούσε επιπλέον να συμβάλει στον καθορισμό του βέλτιστου ορίου ελέγχου της ΑΥ σε ασθενείς με ή χωρίς τη συνύπαρξη δυσλιπιδαιμίας ή άλλων παραγόντων καρδιαγγειακού κινδύνου για την αποτελεσματικότερη πρόληψη καρδιαγγειακών επιπλοκών. Λέξεις ευρετηρίου: Αρτηριακή υπέρταση, αθη ροσκλήρωση, στεφανιαίας νόσος, καρδιαγγειακός κίνδυνος. by lipoproteins, and that it precipitates the anatomic progression and clinical sequelae of coronary atherosclerosis only in the setting of high blood lipid levels. A better understanding of the contribution of arterial hypertension to the development and progression of coronary atherosclerosis may allow for more effective evaluation of the global risk for coronary artery disease, and may optimize targets of blood pressure control in patients with versus those without dyslipidemia to avert cardiovascular complications. Key words: Arterial hypertension, atherosclerosis, coronary heart disease, cardiovascular risk. 1. Εισαγωγή Η στεφανιαία αθηροσκλήρωση και οι επιπλοκές της αποτελούν βασική και συνεχώς αυξανόμενη αιτία νοσηρότητας και θνησιμότητας στις σύγχρονες κοινωνίες. Για τον λόγο αυτόν εκτεταμένη έρευνα έχει επικεντρωθεί στην καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών που ενέχονται στην αθηροσκλήρωση, με απώτερο στόχο την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση, και, ιδανικά, την πρόληψη των αθηρωματικών εκδηλώσεων. Μεταξύ των παραγόντων που έχει αναγνωριστεί ότι συμβάλλουν στην παθοφυσιολογία της αθηροσκλήρωσης είναι η αρτηριακή υπέρταση (ΑΥ), ο ρόλος της οποίας υποστηρίζεται από πειραματικές, επιδημιολογικές και κλινικές μελέτες. 1 5 Τα δεδομένα αυτά έχουν κατατάξει την ΑΥ στους κλασικούς παράγοντες κινδύνου της αθηροσκλήρωσης, και ειδικότερα της αθηροσκλήρωσης των στεφανιαίων αρτηριών. Ενώ η συμβολή της υπέρτασης στην παθογένεση της αθηροσκλήρωσης είναι αδιαμφισβήτητη, μια κριτική θεώρηση των υπαρχόντων δεδομένων υποδηλώνει ότι η ΑΥ ίσως δεν αποτελεί από μόνη της ανεξάρτητο παθογενετικό παράγοντα αθηροσκλήρωσης. H αθηρογόνος δράση της AY ενδεχομένως επιτελείται όχι ανεξάρτητα, αλλά σε συνάφεια και σε συνδυασμό με την παράλληλη επίδραση συνυπάρχουσας δυσλιπιδαιμίας. Η διαπίστωση αυτή γίνεται περισσότερο εμφανής παράλληλα με τη σταδιακή ελάττωση, τα τελευταία χρόνια, των τιμών-στόχου των επιπέδων χοληστερόλης για την πρόληψη της στεφανιαίας νόσου (ΣΝ), 6,7 με αποτέλεσμα να αναδεικνύεται ότι: (i) στη συντριπτική πλειοψηφία ασθενών με εκδήλωση ΣΝ συνυπάρχει δυσλιπιδαιμία 8,9 και (ii) ενώ η ΑΥ επιτείνει συνεργικά τη συσχέτιση της δυσλιπιδαιμίας με τον κίνδυνο ΣΝ, 10 η συσχέτιση της ΑΥ καθ'αυτής με τη ΣΝ εκδηλώνεται ουσιαστικά σε έδαφος αυξημένων επιπέδων λιπιδίων. Παθοφυσιολογικά, ενώ οι μεταβολές που προκαλεί η ΑΥ σε μοριακό και κυτταρικό επίπεδο προάγουν την ενδοθηλιακή δυσλειτουργία και συσσώρευση λιπιδίων και επιτείνουν τη φλεγμονή εντός της πλάκας, οι ευοδωτικές αυτές επιδράσεις συμβαίνουν σε έδαφος δυσλιπιδαιμίας που αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την αθηρογένεση. Αντίστοιχα σε κλινικό επίπεδο, ενώ η ΑΥ έχει συσχετιστεί ισχυρά με την εκδήλωση της ΣΝ, 11

13 88 Κ.Χ. Κοσκινάς και συν υπάρχουν δεδομένα από άμεση απεικόνιση των στεφανιαίων ααθηρωματικών πλακών ότι η εξέλιξη του αθηρωματικού φορτίου των στεφανιαίων αρτηριών είναι ελάχιστη σε υπερτασικούς ασθενείς με πραγματικά αθηρο-προστατευτικές τιμές χοληστερόλης Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι η συνοπτική περιγραφή του ρόλου της υπέρτασης στην αθηροσκλήρωση, με έμφαση στην παρουσίαση πειραματικών και κλινικών δεδομένων που υποδηλώνουν ότι η ΑΥ ενδεχομένως δεν έχει ανεξάρτητη προ-αθηρογόνο δράση, παρά επιτείνει και ενισχύει την αθηρογόνο επίδραση της δυσλιπιδαιμίας. Η αναγνώριση του ακριβούς ρόλου της υπέρτασης στη στεφανιαία αθηροσκλήρωση θα βοηθούσε όχι μόνο στην πληρέστερη κατανόηση των μηχανισμών που καθορίζουν την αθηρογένεση, αλλά θα μπορούσε επιπλέον να συμβάλει στον καθορισμό του βέλτιστου ορίου ελέγχου της ΑΥ σε ασθενείς με ή χωρίς τη συνύπαρξη δυσλιπιδαιμίας ή άλλων παραγόντων καρδιαγγειακού κινδύνου. 2. Τιμές-στόχοι χοληστερόλης και επιπτώσεις στην εκτίμηση ολικού καρδιαγγειακού κινδύνου Ο συνυπολογισμός της παράλληλης επίδρασης της δυσλιπιδαιμίας αποτελεί μια σημαντική παράμετρο στην ερμηνεία των μελετών που συσχετίζουν την ΑΥ με τη στεφανιαία αθηροσκλήρωση. Τα τελευταία χρόνια έχει τροποποιηθεί η αντίληψή μας σχετικά με τα επίπεδα λιπιδίων του αίματος που κατά τεκμήριο δρουν αθηρο-προστατευτικά, και επομένως έχουν ελαττωθεί τα όρια-στόχος για τη χοληστερόλη του αίματος για την πρόληψη της ΣΝ. 6,7 Γνωρίζουμε πλέον ότι υπάρχει μια γραμμική σχέση μεταξύ επιπέδων της LDL-χοληστερόλης και του καρδιαγγειακού κινδύνου, με υπολογιζόμενη ελαχιστοποίηση του κινδύνου σε επίπεδα LDLχοληστερόλης 40 mg/dl. 15 Με βάση σημαντικό όγκο δεδομένων από επιδημιολογικές καταγραφές και κλινικές μελέτες, οι τιμές-στόχος έχουν ελαττωθεί σε τιμές LDL <100 mg/dl σε ασθενείς με ΣΝ, είτε ακόμη και <70 mg/dl σε ασθενείς ιδιαιτέρως υψηλού κινδύνου. 6,7 Μελέτες όπως η HPS και PROVE IT έχουν δείξει ότι μπορεί να επιτευχθεί επιπλέον όφελος με τη μείωση της LDL ακόμη και χαμηλότερα από 100 mg/dl. Τα δεδομένα αυτά ενισχύονται από κλινικές μελέτες, επιθετικές παρεμβάσεις μείωσης της LDL σε επίπεδα <50 mg/dl που επιβεβαιώνουν ελάττωση καρδιαγγειακών επεισοδίων, 16 και από απεικονιστικές μελέτες στεφανιαίας αθηροσκλήρωσης που δείχνουν αναστολή αύξησης του αθηρώματος σε επίπεδα LDL 80 mg/dl και υποστροφή της πλάκας με επίπεδα LDL mg/d. 14,17,18 Παρότι τόσο χαμηλά επίπεδα παρατηρούνται πολύ σπάνια στις δυτικές κοινωνίες και ουσιαστικά επιτυγχάνονται μόνο με επιθετική ή συνδυασμένη υπολιπιδαιμική αγωγή, παραμένει το γεγονός η αναστολή της υποκείμενης αθηροσκληρωτικής διαδικασίας, κι επομένως των κλινικών επιπλοκών αυτής, επιτυγχάνεται σε τόσο αυστηρά επίπεδα ρύθμισης του λιπιδαιμικού προφίλ. 3. Ρόλος της αρτηριακής υπέρτασης στην παθογένεση της αθηροσκλήρωσης Η ΑΥ διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην παθοφυσιολογία της στεφαναίας αθηροσκλήρωσης σε όλα τα στάδια αυτής, από τον σχηματισμό πρώιμων αθηρωματικών αλλοιώσεων μέχρι τη δημιουργία ευμεγεθών αθηρωματικών πλακών. Αρχικά, η υπέρταση προκαλεί τραυματισμό και δυσλειτουργία του ενδοθηλίου, εν μέρει μέσω επίδρασης αυξημένης τοιχωματικής τάσης. 19 Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση της διαπερατότητας του ενδοθηλίου και η διευκόλυνση της εισχώρησης λιπιδίων υπενδοθηλιακά. 20,21 Παράλληλα, με την έναρξη σχηματισμού πρώιμων πλακών, η υπέρταση ενεργοποιεί ειδικούς μηχανοϋποδοχείς στα λεία μυϊκά κύτταρα του μέσου χιτώνα, τα οποία με τη σειρά τους υπερπλάσσονται και παράγουν αυξητικούς παράγοντες και εξωκυττάρια ουσία. 22 Επιπλέον, η υπέρταση ασκεί προ-φλεγμονώδεις δράσεις εντός των αθηρωματικών αλλοιώσεων. Πιο συγκεκριμένα, ενεργοποιεί διάφορους μεταγραφικούς παράγοντες στα ενδοθηλιακά κύτταρα, όπως ο παράγοντας NF-κΒ, 23 με αποτέλεσμα αυξημένη έκφραση μορίων προσκόλλησης λευκοκυττάρων, χημειοκινών, αυξητικών παραγόντων και ενδοθηλίνης-1, που συνολικά αυξάνουν τη συγκολλητικότητα των λευκοκυττάρων και επιτείνουν τη φλεγμονή της πλάκας. 24 Το σύστημα ρενίνης-αγγειοτενσίνης-αλδοστερόνης, ειδικότερα, που αποτελεί βασικό μηχανισμό στη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης (ΑΠ), συμβάλλει άμεσα στην αθηρογένεση μέσω επίτασης της αγγειακής φλεγμονής και της συσσώρευσης φλεγμονωδών κυττάρων εντός του έσω χιτώνα του αρτηριακού τοιχώματος. 25,26 Η αγγειοτενσίνη-ιι επάγει την έκκριση του παράγοντα VCAM-1 (vascular cell adhesion molecule-1) στην επιφάνεια των ενδοθηλιακών κυττάρων 27 και προάγει την παραγωγή ιντερλευκίνης-6 (IL-6) και του παράγοντα προσέλκυσης μονοκυττάρων MCP-1 (monocyte chemoattractant protein-1) από τα λεία μυϊκά κύττα-

14 ΑΡΤΗΡΙΑΚH ΥΠEΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΤΕΦΑΝΙΑIΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛHΡΩΣΗ 89 ρα. 28 Η αγγειοτενσίνη-ιι επιπλέον επάγει το οξειδωτικό στρες και επιτείνει περαιτέρω την ενδοθηλιακή δυσλειτουργία. 29 Σε πιο προχωρημένα στάδια εξέλιξης της αθηροσκλήρωσης, η αγγειοτενσίνη-ιι, και πιθανώς η αλδοστερόνη, επάγουν τη νεοαγγειογένεση και την επακόλουθη αιμορραγία στις αθηρωματικές πλάκες, 30 που αποτελούν αναγνωρισμένους μηχανισμούς επέκτασης της πλάκας Σε συμφωνία με τα δεδομένα αυτά, η φαρμακευτική αναστολή του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης-ι και ο αποκλεισμός των υποδοχέων της αγγειοτενσίνης-ιι οδηγούν σε ελάττωση της εξέλιξης της αθηροσκλήρωσης, και σε πιο σταθερό φαινότυπο των αθηρωματικών πλακών σε πειραματικά μοντέλα. 34,35 Παρόμοια αποτελέσματα έχουν προκύψει για τη δράση της αλδοστερόνης, και αντίστοιχα των ανταγωνιστών της αλδοστερόνης, στο μέγεθος και τη σύσταση αθηρωματικών πλακών τόσο σε πειραματικά μοντέλα όσο και σε ανθρώπινες αθηρωματικές πλάκες Κλινική συσχέτιση αρτηριακής υπέρτασης και στεφανιαίας αθηροσκλήρωσης Η ΑΥ έχει συσχετιστεί με καρδιαγγειακή νοσηρότητα και θνησιμότητα σε μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες, σε βαθμό που ο ρόλος της ΑΥ ως παράγοντα ΣΝ να θεωρείται πλέον κλασική γνώση. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι ακόμη και η οριακά υψηλή φυσιολογική ΑΠ (συστολική ΑΠ mmhg και/ή διαστολική ΑΠ mmhg) σχετίσθηκαν με διπλασιασμό του καρδιαγγειακού κινδύνου σε σύγκριση με χαμηλότερα επίπεδα ΑΠ. 37 Εκτός από την άμεση συσχέτιση της υπέρτασης με την εκδήλωση ΣΝ, η συμβολή αυτή μπορεί να εκτιμηθεί και έμμεσα από την ελάττωση των εκδηλώσεων ΣΝ που επιτυγχάνεται με τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της υπέρτασης. Σε μια μετα-ανάλυση που συμπεριέλαβε 354 τυχαιοποιημένες μελέτες και >56000 ασθενείς, η ελάττωση της συστολικής ΑΠ κατά 20 mmhg και της διαστολικής ΑΠ κατά 11 mmhg οδήγησε σε ελάττωση του κινδύνου στεφανιαίας νόσου κατά 46%. 38 Η φαρμακευτική αναστολή του συστήματος ρενίνης-αγγειοτενίνης-αλδοστερόνης, ειδικότερα, σχετίζεται με μείωση της καρδιαγγειακής νοσηρότητας και θνητότητας, 39,40 και με ευνοϊκές μεταβολές των αθηρωματικών βλαβών των στεφανιαίων αρτηριών, και πιο συγκεκριμένα με επιβράδυνση της αύξησης των πλακών, ευνοϊκή αγγειακή αναδιαμόρφωση, και υποστροφή της πλάκας. 41,42 5. Η αρτηριακή υπέρταση ως παράγοντας που επιτείνει την αθηρογόνο δράση της δυσλιπιδαιμίας: Πειραματικά δεδομένα Η αθηροσκλήρωση αποτελεί μια σύνθετη, πολυπαραγοντική διαδικασία στην οποία συμβάλλουν πολλαπλοί συστηματικοί και τοπικοί παράγοντες. Τα βασικά στάδια στη διαδικασία αυτή αποτελούν η ενδοθηλιακή δυσλειτουργία, η επακόλουθη κατακράτηση λιποπρωτεϊνών, η οξειδωτική μετατροπή των λιπιδίων και η φλεγμονώδης αντίδραση εντός της πλάκας. 4 Όπως αναλύεται παρακάτω, ενώ η ΑΥ αδιαμφισβήτητα επιτείνει όλες τις διεργασίες αυτές, ενδεχομένως δεν δρα ως ανεξάρτητος παθογενετικός παράγοντας δεδομένου ότι οι επιδράσεις αυτές προϋποθέτουν τη συνύπαρξη δυσλιπιδαιμίας. Η έναρξη σχηματισμού πλάκας συμβαίνει σε αρτηριακές περιοχές όπου επικρατεί δυσλειτουργία των ενδοθηλιακών κυττάρων, ως αποτέλεσμα είτε συστηματικών παραγόντων (ΑΥ, σακχαρώδης διαβήτης, κάπνισμα), 4 είτε τοπικών αιμοδυναμικών παραγόντων. Σε επίπεδο επίδρασης τοπικών αιμοδυναμικών παραγόντων, ενώ συγκεκριμένες περιοχές του στεφανιαίου αρτηριακού δένδρου (π.χ. διακλαδώσεις ή γωνιώσεις) είναι ευάλωτες στην ανάπτυξη αθηροσκλήρωσης, κλινικές έρευνες αλλά και η καθημερινή κλινική εμπειρία δείχνουν ότι οι θέσεις αυτές παραμένουν ελεύθερες αθηρωματικών αλλοιώσεων σε άτομα χωρίς δυσλιπιδαιμία. 47 Πειραματικές μελέτες επιβεβαιώνουν ότι η δυσλιπιδαιμία αποτελεί προϋπόθεση για την αθηρογένεση σε περιοχές του στεφανιαίου δικτύου με προαθηρογόνες αιμοδυναμικές συνθήκες, και ενισχύει με δοσο-εξαρτώμενο τρόπο την αύξηση αθηρωματικών πλακών στις περιοχές αυτές. 48 Συνεκδοχικά, σε επίπεδο συστηματικών παραγόντων, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι η ΑΥ αυξάνει τη διαβατότητα του ενδοθηλίου κι επομένως την επιρρέπεια προς είσοδο των κυκλοφορούντων λιποπρωτεϊνών και την υπενδοθηλιακή τους κατακράτηση, δρώντας με τρόπο ευοδωτικό στην ανάπτυξη αθηρώματος, αλλά τελικά η κατακράτηση των λιποπρωτεϊνών καθαυτή το πρωτεύον δηλαδή βήμα στη διαδικασία της αθηρογένεσης προϋποθέτει ένα συστηματικό περιβάλλον δυσλιπιδαιμίας. Σε πιο προχωρημένα στάδια εξέλιξης της αθηροσκλήρωσης, η συσσώρευση των λιποπρωτεϊνών και η επακόλουθη οξειδωτική μετατροπή αυτών προκαλεί φλεγμονώδη απάντηση του αρτηριακού τοιχώματος, που εκδηλώνεται με συσσώρευση μακροφάγων και Τ-λεμφοκυττάρων. Παθοφυσιολογικά, ενώ η υπέρταση

15 90 Κ.Χ. Κοσκινάς και συν επιτείνει τη φλεγμονώδη απάντηση στην υποενδοθηλιακή συγκέντρωση λιποπρωτεϊνών, οι δράσεις αυτές προϋποθέτουν την κατακράτηση των κυκλοφορούντων λιποπρωτεϊνών, που αποτελούν το υπόστρωμα της πλάκας και το ερέθισμα για τη φλεγμονώδη αντίδραση. 49,50 Πειραματικά δεδομένα επιβεβαιώνουν ότι η υποενδοθηλιακή κατακράτηση λιποπρωτεϊνών, ως αποτέλεσμα αυξημένης συγκέντρωσής τους στο αίμα, αποτελεί το πρωταρχικό και απαραίτητο βήμα στην αθηρογένεση, ενώ αντίθετα η φλεγμονή εντός της πλάκας αποτελεί απάντηση στην κατακράτηση λιποπρωτεϊνών και όχι de novo διεργασία. 51 Σε πειραματικά μοντέλα LDL-/- μυών, προφλεγμονώδεις παράγοντες, όπως ο NF-Κb, εκφράζονται σε αρτηριακές περιοχές ευάλωτες σε αθηρωμάτωση, ωστόσο τελικά αθηρωματικές πλάκες δημιουργούνται και φλεγμονή αναπτύσσεται μόνο σε συνθήκες δυσλιπιδαιμίας και όχι παρουσία φυσιολογικών επιπέδων χοληστερόλης. 52 Οι πειραματικές αυτές επισημάνσεις επιβεβαιώνονται από κλινικά δεδομένα, που υποδηλώνουν δραματικά ελαττωμένη συχνότητα στεφανιαίας νόσου σε άτομα με χαμηλές, πραγματικά αθηρο-προστατευτικές τιμές LDL-χοληστερόλης (λόγω διατροφικών συνηθειών, οικογενούς υποβηταλιποπρωτεϊναιμίας, είτε πολυμορφισμών της πρωτεΐνης PCSK9 που οδηγεί σε αυξημένη έκφραση του υποδοχέα LDL στο ήπαρ και συνεπώς σε πολύ ελαττωμένη LDL στο πλάσμα), παρά τη συνύπαρξη παραγόντων κινδύνου όπως η ΑΥ στο 50% των ατόμων αυτών Η αρτηριακή υπέρταση ως παράγοντας που επιτείνει την αθηρογόνο δράση της δυσλιπιδαιμίας: Κλινικά δεδομένα Η ΑΥ, η δυσλιπιδαιμία και άλλοι παράγοντες κινδύνου συχνά συνυπάρχουν στον ίδιο ασθενή, με αποτέλεσμα να είναι συχνά δυσχερής η διάκριση του επιμέρους ρόλου του κάθε παράγοντα. Η δράση των επιμέρους παραγόντων κινδύνου είναι όχι απλώς αθροιστική αλλά συνεργική ως προς το συνολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο, 10,11 με την έννοια ότι υψηλότερες τιμές χοληστερόλης επιτείνουν τη συσχέτιση της ΑΥ με τον κίνδυνο ΣΝ. Η υπόθεση που ελέγχουμε στην παρούσα ανασκόπηση φυσικά αναγνωρίζει τα δεδομένα αυτά, αλλά επιπλέον επισημαίνει δεδομένα που υποστηρίζουν ότι η ΑΥ από μόνη της πιθανώς δεν επαρκεί ως ανεξάρτητος παθογενετικός παράγοντας πρόκλησης ΣΝ σε ασθενείς με επίπεδα λιπιδίων που βρίσκονται εντός των αυστηρών, πραγματικά αθηρο-προστατευτικών ορίων-στόχου Μελέτες με κλινικά καταληκτικά σημεία Παρότι πλήθος κλινικών μελετών έχει δείξει ισχυρή συσχέτιση της ΑΥ με την αθηροσκλήρωση, προσεκτικότερη ανάγνωση αρκετών από τις μελέτες αυτές υποδηλώνει ότι ίσως η ΑΥ δρα όχι ανεξάρτητα, αλλά ενισχύοντας τη δράση συνυπάρχουσας δυσλιπιδαιμίας. Οι μελέτες αυτές αναλύουν είτε κλινικά καταληκτικά σημεία ΣΝ (στηθάγχη, έμφραγμα μυοκαρδίου, αιφνίδιος θάνατος) είτε ανατομικές παραμέτρους (απεικόνιση αθηρωματικού φορτίου και εξέλιξης της πλάκας in vivo). Υπό το πρίσμα των διαπιστώσεων αναφορικά με τα επίπεδα χοληστερόλης που πραγματικά σχετίζονται με πρόληψη της στεφανιαίας αθηροσκλήρωσης και των κλινικών εκδηλώσεων ΣΝ, αρκετές από τις μελέτες που ανέδειξαν σημαντική σχέση μεταξύ ΑΥ και κλινικών εκδηλώσεων αθηροσκλήρωσης είτε δεν συνυπολόγισαν την παράλληλη επίδραση δυσλιπιδαιμίας, είτε θεώρησαν ως «φυσιολογικά», επίπεδα χοληστερόλης που είναι στην πραγματικότητα υψηλά και αποδεδειγμένα προαθηρογόνα. Για παράδειγμα, στη μεγάλης κλίμακας επιδημιολογική μελέτη Framingham η ΑΠ ήταν ανεξάρτητος προγνωστικός δείκτης για κλινική εκδήλωση στεφανιαίας νόσου και μάλιστα με διαφορετική συμβολή της διαστολικής ΑΠ και συστολικής ΑΠ ανάλογα με την ηλικία των ασθενών. 54 Ωστόσο, τα επίπεδα χοληστερόλης LDL και HDL στη μελέτη αυτή, δεν ήταν εντός των φυσιολογικών ορίων με βάση τους σύγχρονους ορισμούς, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή η εκτίμηση της αμιγούς συμβολής της υπέρτασης ανεξάρτητα από τη συνυπάρχουσα δυσλιπιδαιμία. Επιπλέον, σε πολυπαραγοντική ανάλυση που ανέδειξε την ΑΥ ως ανεξάρτητο προγνωστικό παράγοντα έγινε προσαρμογή για ηλικία, φύλο, σακχαρώδη διαβήτη, κάπνισμα και λόγο ολικής προς HDL-χοληστερόλη, αλλά όχι για την ολική ή την LDL-χοληστερόλη. Μεγάλης κλίμακας καταγραφές ασθενών με στεφανιαία νόσο εμφανίζουν την ύπαρξη δυσλιπιδαιμίας ως προαπαιτούμενο για την κλινικά έκδηλη στεφανιαία αθηροσκλήρωση, ενώ αντίθετα η υπέρταση συνυπάρχει μόνο σε ορισμένους από τους ασθενείς αυτούς. Μεταξύ > ασθενών που νοσηλεύτηκαν με οξέα στεφανιαία σύνδρομα είτε σταθερή στηθάγχη, μικρή μόνο μειονότητα εμφάνιζε πραγματικά αθηρο-προστατευτικά επίπεδα λιπιδίων αίματος. Συγκεκριμένα, μόνο 17,6% είχαν επίπεδα LDL<70 mg/dl, μόνο 6,7% είχαν συνδυασμό LDL<70 mg/dl και HDL>40 mg/dl, και μόνο 1,4% είχαν ιδανικά, πραγματικά αθηρο-προστατευ-

16 ΑΡΤΗΡΙΑΚH ΥΠEΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΤΕΦΑΝΙΑIΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛHΡΩΣΗ 91 τικά επίπεδα LDL<70 mg/dl σε συνδυασμό με HDL>60 mg/dl. 9 Αντίθετα, η υπέρταση ήταν διαγνωσμένη σε 54%, επομένως περίπου μισοί από τους ασθενείς είχαν στεφανιαία νόσο με φυσιολογική αρτηριακή πίεση. 9 Παρότι οι συσχετίσεις αυτού του είδους δεν υποδηλώνουν απαραιτήτως αιτιότητα, τα δεδομένα αυτά υποδηλώνουν ότι η δυσλιπιδαιμία σε αντίθεση με την αρτηριακή υπέρταση υπάρχει ουσιαστικά στο σύνολο των ασθενών με διαγνωσμένη στεφανιαία νόσο, άρα φαίνεται να αποτελεί απαραίτητο προδιαθεσικό παράγοντα για την ανάπτυξη συμπτωματικής στεφανιαίας νόσου. Αντίθετα, υπερτασικοί ασθενείς (όπως και νορμοτασικοί ασθενείς) μπορεί να αναπτύξουν κλινικά έκδηλη στεφανιαία νόσο, αλλά ουσιαστικά μόνο εφόσον συνυπάρχουν αυξημένα επίπεδα χοληστερόλης. 9 Οι διαπιστώσεις αυτές σαφώς δεν αμφισβητούν ότι η συνύπαρξη περισσότερων επιμέρους παραγόντων κινδύνου επιδεινώνει τον ολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο κάθε ασθενούς, αλλά ενισχύουν την υπόθεση ότι η αθροιστική συμβολή της ΑΥ στον κίνδυνο εμφάνισης ΣΝ συμβαίνει σε έδαφος συνυπάρχουσας δυσλιπιδαιμίας. H στεφανιαία αθηροσκλήρωση μπορεί να εκδηλωθεί κλινικά είτε ως χρόνια σταθερή στηθάγχη είτε ως οξύ στεφανιαίο σύνδρομο. Τα περισσότερα οξέα στεφανιαία σύνδρομα εκδηλώνονται λόγω οξείας ρήξης ή διάβρωσης μιας ευάλωτης αθηρωματικής πλάκας. 55 Η υψηλή ΑΠ μπορεί άμεσα να προκαλέσει ρήξη μιας ευάλωτης πλάκας. 56,57 Με τα δεδομένα αυτά, σε μελέτες που συσχετίζουν την ΑΥ με την εκδήλωση οξέων στεφανιαίων συνδρόμων, μια εγγενή αδυναμία που περιορίζει τη γενίκευση των ευρημάτων αποτελεί η αδυναμία διάκρισης της συμβολής της υπέρτασης στην αθηροσκληρωτική διαδικασία που οδηγεί στη δημιουργία της ένοχης πλάκας, έναντι της επίδρασης στην οξεία ρήξη της πλάκας καθ' αυτή και επομένως την άμεση πρόκληση του οξέος ισχαιμικού επεισοδίου Μελέτες με ανατομικά καταληκτικά σημεία Η συνεισφορά και ο ρόλος της ΑΥ στην αθηροσκλήρωση των στεφανιαίων αρτηριών έχουν διερευνηθεί σε μελέτες με ανατομικά καταληκτικά σημεία. Αυτές διακρίνονται σε μελέτες μιας χρονικής στιγμής και σε μελέτες αύξησης της πλάκας μεταξύ διαδοχικών χρονικών στιγμών. Για την in vivo απεικόνιση των αθηρωματικών βλαβών των στεφανιαίων αρτηριών, το ενδαγγειακό υπερηχογράφημα (intravascular ultrasound, IVUS) παρέχει τη δυνατότητα απεικόνισης και ποσοτικοποίησης του στεφανιαίου αθηρωματικού φορτίου. 58 Σε σχετικές μελέτες, πολλοί κλινικοί παράγοντες που αποτελούν παραδοσιακούς παράγοντες κινδύνου ΣΝ (άρρεν φύλο, σακχαρώδης διαβήτης, κάπνισμα) επιβεβαιώθηκαν ως προγνωστικοί παράγοντες του ολικού αθηρωματικού φορτίου. Παραδόξως, η ΑΥ δεν συσχετίστηκε με το αθηρωματικό φορτίο σε ορισμένες από τις μελέτες αυτές. 59,60 H εξέλιξη των στεφανιαίων πλακών σε συνάρτηση με την ΑΠ έχει ελεγχθεί προοπτικά μεταξύ διαδοχικών απεικονίσεων με IVUS. 12 Η ΑΠ διακρίθηκε σε φυσιολογική (<120/80 mmhg), προ-υπέρταση (ΣΑΠ/ΔΑΠ /80 89 mmhg), και υπέρταση (ΣΑΠ/ΔΑΠ 140/90 mmhg). Η υψηλή συστολική ΑΠ ήταν σημαντικός και ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας αύξησης της πλάκας σε πολυπαραγοντική ανάλυση (P=0,006), με μεγαλύτερη αύξηση αθηρωματικού φορτίου αυξανομένων των επιπέδων της ΑΠ. Ωστόσο, η μέση τιμή LDLχοληστερόλης στους ασθενείς της μελέτης ήταν υψηλότερη από το θεωρούμενο ως «φυσιολογικό» (αθηρο-προστατευτικό) όριο των 70 mg/dl. 12 Επομένως, η παρουσία υπέρτασης όντως επέτεινε σημαντικά την αύξηση της πλάκας, αλλά με παράλληλη συνύπαρξη δυσλιπιδαιμίας στη μεγάλη πλειονότητα των ασθενών αυτών. Η επίδραση της υπέρτασης, αν οι τιμές λιπι δίων ήταν εντός πραγματικά «φυσιολογικών» ορίων, δεν μπορεί να εκτιμηθεί με τα αποτελέσματα αυτά. Η μεθοδολογική αδυναμία να απομονωθεί η επίδραση της υπέρτασης από εκείνη της δυσλιπιδαιμίας στην εξέλιξη στεφανιαίων αθηρωματικών πλακών ξεπεράστηκε σε μεταγενέστερες μελέτες που συμπεριέλαβαν και ασθενείς με πραγματικά χαμηλές (αθηρο-προστατευτικές) τιμές LDL<70 mg/dl. Στη μελέτη REVERSAL παρατηρήθηκε επιβράδυνση της αύξησης της πλάκας με υψηλή δόση ατορβαστατίνης και επίπεδα LDL 79 mg/dl σε σύγκριση με χαμηλότερη δόση πραβαστατίνης και επίπεδα LDL 110 mg/dl. 14 Σημειώνεται ότι η σταθεροποίηση της πλάκας (δηλαδή απουσία αύξησης της πλάκας) παρατηρήθηκε τόσο σε υπερτασικούς, όσο και σε νορμοτασικούς ασθενείς στην ομάδα της ατορβαστατίνης με πολύ χαμηλή LDL. Αντίθετα, στην ομάδα της πραβαστατίνης με τα υψηλότερα επίπεδα LDL σημειώθηκε αύξηση της πλάκας σε υπερτασικούς ασθενείς, και απουσία αύξησης σε νορμοτασικούς ασθενείς. 14 Συνολικά τα ευρήματα αυτά υποδηλώνουν ότι η στεφανιαία αθηροσκλήρωση δεν εξελίσσεται με πραγματικά χαμηλά επίπεδα LDL τόσο παρουσία, όσο και απουσία ΑΥ, ενώ αντίθετα σε υψηλότερα επίπεδα LDL η ΑΥ επιτείνει την περαιτέρω ανάπτυξη αθηρωμάτωσης. Παρόμοια

17 92 Κ.Χ. Κοσκινάς και συν αποτελέσματα προέκυψαν και από τη μελέτη COSMOS που κατέδειξε παρόμοιου βαθμού υποστροφή της πλάκας σε υπερτασικούς όσο και σε νορμοτασικούς ασθενείς με χαμηλά επίπεδα LDL<80 mg/dl. 61 Τα δεδομένα αυτά περιορίζονται από το γεγονός ότι αποτελούν δευτερεύουσες (post hoc) αναλύσεις. Απαιτούνται άμεσες αναλύσεις για να επιβεβαιωθεί αν υπερτασικοί ασθενείς με επίπεδα LDL mg/dl όντως δεν παρουσιάζουν μεγαλύτερη εξέλιξη της στεφανιαίας αθηροσκλήρωσης σε σύγκριση με νορμοτασικούς ασθενείς με παρόμοια φυσιολογικά επίπεδα λιπιδίων, και για να διερευνηθεί η επίδραση αυτών των δράσεων σε επίπεδο κλινικών εκδηλώσεων ΣΝ. Η εργασία των Chhatriwalla et al 13 ανέλυσε συγκεντρωτικά >3500 ασθενείς από 7 μεγάλες τυχαιοποιημένες μελέτες (REVERSAL, CAMELOT, ACTIVATE, ASTEROID, ILLUSTRATE, PERISCOPE, STRADIVARIUS), 14,17,62 66 και διερεύνησε την αύξηση αθηρωματικής πλάκας στις στεφανιαίες αρτηρίες με τη χρήση IVUS, σε συνάρτηση με τα επίπεδα ΑΠ και LDL-χοληστερόλης. Οι ασθενείς που μελετήθηκαν διακρίθηκαν ανάλογα με τα επίπεδα LDLχοληστερόλης (χαμηλά <70 mg/dl ή υψηλά >70 mg/dl) και τα επίπεδα συστολικής ΑΠ (φυσιολογική <120 mmhg είτε υψηλή >120 mmhg). Μεταξύ ασθενών με συστολική ΑΠ>120 mmhg, η ύπαρξη πολύ χαμηλής LDL<70 mg/dl σχετίστηκε με μηδαμινή αύξηση πλάκας σε σύγκριση με ασθενείς με LDL>70 mg/dl, υποδηλώνοντας ότι η αυξημένη ΑΠ από μόνη της έχει ελάχιστα αθηρογόνο δράση όταν δεν συνοδεύεται από δυσλιπιδαιμία. Παράλληλα, η υψηλότερη ΑΠ ουσιαστικά δεν αύξησε τον ρυθμό αύξησης της πλάκας παρουσία πραγματικά χαμηλών (αθηροπροστατευτικών) επιπέδων LDL-χοληστερόλης. 13 Τα ευρήματα αυτά συνολικά υποδηλώνουν ότι οι υψηλότερες τιμές χοληστερόλης αποτελούν καθοριστικό παράγοντα εξέλιξης της στεφανιαίας αθηροσκλήρωσης, ενώ η αρτηριακή υπέρταση απλώς επιτείνει την αθηροσκληρωτική διαδικασία εφόσον συνυπάρχουν συνθήκες υπερχοληστερολαιμίας. 7. Δυνητικές κλινικές εφαρμογές του καθορισμού του ακριβούς ρόλου της αρτηριακής υπέρτασης στη στεφανιαία αθηροσκλήρωση Πολλοί παράγοντες δυσχεραίνουν την ακριβή αναγνώριση του μηχανιστικού ρόλου της υπέρτασης στην αθηρογένεση. Πρώτον, με δεδομένη την πολυπλοκότητα και την πολυπαραγοντική φύση των μηχανισμών της αθηροσκλήρωσης, αποτελεί σημαντική πρόκληση η μελέτη της μεμονωμένης προ-αθηρογόνου επίδρασης της υψηλής ΑΠ τόσο σε πειραματικά μοντέλα, όσο και σε κλινικές μελέτες. Επιπλέον, τα υπάρχοντα κλινικά δεδομένα που υποδηλώνουν αθηρογόνο επίδραση της υπέρτασης μόνο σε συνθήκες δυσλιπιδαιμίας προέρχονται από μεταγενέστερες (post hoc) αναλύσεις μελετών της επίδρασης φαρμάκων στην εξέλιξη της αθηρωματικής πλάκας, με αποτέλεσμα η γενίκευση συμπερασμάτων να εμπεριέχει συγκεκριμένους περιορισμούς. Ασφαλέστερα συμπεράσματα θα μπορούσαν να εξαχθούν από προοπτικές μελέτες με πρωταρχικό σχεδιασμό τη διερεύνηση της εξέλιξης του στεφανιαίου αθηρώματος και της εμφάνισης κλινικών συμβαμάτων σε συνάρτηση με τα επίπεδα ΑΠ, χοληστερόλης και πιθανώς και άλλων παραγόντων κινδύνου. Παρά τους προαναφερθέντες περιορισμούς στον καθορισμό του ακριβούς ρόλου της ΑΥ στη στεφανιαία αθηροσκλήρωση, τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν στην παρούσα ανασκόπηση ενισχύουν σημαντικά την υπόθεση ότι η ΑΥ ενδεχομένως δρα ως επιβαρυντικός, παρά ως πρωτεύων αιτιολογικός παράγοντας στην αθηροσκλήρωση. Η αποδοχή της θέσης αυτής, πέραν της καλύτερης κατανόησης των μηχανισμών που ευθύνονται για την αθηρογένεση, ενδέχεται να έχει και κλινικές εφαρμογές στην κατεύθυνση του βέλτιστου στόχου ρύθμισης της ΑΥ σε ασθενείς με διαφορετικό προφίλ καρδιαγγειακού κινδύνου. Σύμφωνα με τις σύγχρονες οδηγίες, ο στόχος των επιπέδων χοληστερόλης προσαρμόζεται στη συνύπαρξη ΑΥ και η υπολιπιδαιμική αγωγή γίνεται επιθετικότερη σε υπερτασικούς σε σύγκριση με νορμοτασικούς ασθενείς. 6,7 Το αντίστροφο δεν συνιστάται επί του παρόντος από το σύνολο των κατευθυντήριων οδηγιών: η προσαρμογή και εντατικοποίηση της αντιυπερτασικής θεραπείας συνιστάται σε συνάρτηση με τη συνύπαρξη παραγόντων κινδύνου, αλλά όχι σε συνάρτηση με τη συνύπαρξη δυσλιπιδαιμίας ειδικότερα. 5,67 Με δεδομένη την ισχυρή συσχέτιση της ΑΥ και της δυσλιπιδαιμίας στην παθοφυσιολογία της αθηροσκλήρωσης, και με δεδομένη την αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα της αντιυπερτασικής θεραπείας στην πρόληψη στεφανιαίας νόσου, ενδεχομένως θα είχε ενδιαφέρον να μελετηθεί αν υπερτασικοί ασθενείς με δυσλιπιδαιμία ωφελούνται περισσότερο, από άποψης εξέλιξης του στεφανιαίου αθηρωματικού φορτίου και πρόληψης κλινικών εκδηλώσεων στεφανιαίας νόσου, από εντατικότερο έλεγχο των επιπέδων της ΑΠ σε σύγκριση με υπερτασικούς ασθενείς χωρίς δυσλιπιδαιμία. Μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε ενδεχομένως να βελτιώσει περαιτέρω την αποτελεσμα-

18 ΑΡΤΗΡΙΑΚH ΥΠEΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΤΕΦΑΝΙΑIΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛHΡΩΣΗ 93 τικότητα και ασφάλεια της εντατικής ρύθμισης της ΑΠ, δεδομένου ότι η υπερβολική ελάττωση ΑΠ, κυρίως της διαστολικής ΑΠ, επιδεινώνει την πρόγνωση ασθενών με στεφανιαία νόσο. 67,68 8. Συμπεράσματα Παρά τη σημαντική πρόοδο στην κατανόηση των μηχανισμών της αθηροσκλήρωσης και στις θεραπευτικές στρατηγικές πρόληψης και αντιμετώπισης, η στεφανιαία αθηροσκλήρωση αποτελεί σημαντική αιτία νοσηρότητας και θνητότητας, ακόμη και μεταξύ ασθενών που θεωρείται ότι επιτυγχάνουν ικανοποιητικό έλεγχο των επιμέρους παραγόντων κινδύνου. Οι παρατηρήσεις αυτές αναδεικνύουν την ύπαρξη υπολειπόμενου καρδιαγγειακού κινδύνου και ενισχύουν την ανάγκη για αναγνώριση του ακριβούς ρόλου των επιμέρους παραγόντων κινδύνου στην αθηροσκληρωτική διαδικασία με σκοπό τη βέλτιστη αντιμετώπιση των παραγόντων κινδύνου. Σύμφωνα με την επικρατούσα γνώση, η ΑΥ αποτελεί σημαντικό τροποποιήσιμο παράγοντα κινδύνου στεφανιαίας νόσου και η αντιμετώπισή της οδηγεί σε σημαντική ελάττωση της καρδιαγγειακής νοσηρότηττας και θνησιμότητας. 4,11 Ωστόσο, ενώ ο ουσιώδης ρόλος της ΑΥ στην αθηροσκλήρωση δεν αμφισβητείται, στην παρούσα ανασκόπηση γίνεται περιγραφή σημαντικών πειραματικών και κλινικών δεδομένων που υποδηλώνουν ότι η ΑΥ πολύ πιθανώς δρα επάγοντας την αθηρογόνο δράση της δυσλιπιδαιμίας (και πιθανώς και άλλων παραγόντων), παρά ως ανεξάρτητος παράγοντας κινδύνου. Επισημαίνεται επίσης ότι ο ρόλος της ΑΥ στη στεφανιαία αθηροσκλήρωση και στην κλινική εκδήλωση στεφανιαίας νόσου διαφέρει σημαντικά από άλλες εντοπίσεις καρδιαγγειακής νόσου όπως τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, όπου οι υποκείμενοι μηχανισμοί είναι διαφορετικοί και η ΑΥ διαδραματίζει κυρίαρχο, ανεξάρτητο ρόλο. Η ακριβής κατανόηση του ρόλου της ΑΥ στην αθηροσκλήρωση η διευκρίνιση, δηλαδή, εάν πρόκειται για πραγματικά ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου ή, αντίθετα, αν η ΑΥ δρα προ-αθηρογόνα μόνο σε συνδυασμό με συνυπάρχουσα δυσλιπιδαιμία, όπως συζητείται στην παρούσα ανασκόπηση ενδεχομένως χρήζει προοπτικών μελετών σχεδιασμένων ειδικά για να διερευνήσουν την ανατομική εξέλιξη και τις κλινικές συνέπειες των αθηρωματικών βλαβών σε συνάρτηση με την παρουσία ΑΥ, δυσλιπιδαιμίας και άλλων δυνητικών προδια θεσικών παραγόντων. Ο ακριβής προσδιορισμός της συμβολής της ΑΥ στην αθηροσκλήρωση ενδεχομένως θα επηρεάσει τον καθορισμό του βέλτιστου στόχου ρύθμισης της ΑΥ σε ασθενείς με διαφορετικό λιπιδαιμικό προφίλ, με απώτερο σκοπό την αποτελεσματικότερη πρόληψη της στεφανιαίας νόσου και των επιπλοκών της. Βιβλιογραφία 1. Bondiers G. Hypertension and atherosclerosis. Cause and effect, or two effects with one unknown cause? Circulation 1991, 84(Suppl 6): Xu CP, Glagov S, Zatina MA, Zarins CK. Hypertension sustains plaque progression despite reduction of hypercholesterolemia. Hypertension 1991, 18: Miura K, Dyer AR, Greenland P et al. Pulse pressure compared with other blood pressure indexes in the prediction of 25-year cardiovascular and all-cause mortality rates: the Chicago Heart Association Detection Project in Industry study. Hypertension 2001, 38: Libby P, Theroux P. Pathophysiology of coronary artery disease. Circulation 2005, 111: Rosendorff C, Black HR, Cannon CP et al. Treatment of hypertension in the prevention and management of ischemic heart disease. A scientific statement from the American Heart Association Council for High Blood Pressure Research and the Councils on Clinical Cardiology and Epidemiology and Prevention. Circulation 2007, 115: National Cholesterol Education Program (NCEP) Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel III). Third Report of the National Cholesterol Education Program (NCEP) Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel III) final report. Circulation 2002, 106: Grundy SM, Cleeman JI, Bairey Merz CM et al. Implications of recent clinical trials for the National Cholesterol Education Program Adult Treatment Panel III Guidelines. Circulation 2004, 110: AHA Statistical Update. Heart disease and stroke statistics 2012 update. A report from the American Heart Association. Circulation 2012, 125:e Sachdeva A, Cannon CP, Deedwania PC. Lipid levels in patients hospitalized with coronary artery disease: An analysis of 136,905 hospitalizations in Get With The Guidelines. Am Heart J 2009, 157: Jackson R, Lawes CM, Bennett DA et al. Treatment with drugs to lower blood pressure and blood cholesterol based on an individual s absolute cardiovascular risk. Lancet 2005, 365: Lewington S, Clarke R, Qizilbash N et al. Age-specific relevance of usual blood pressure to vascular mortality: A meta-analysis of individual data for one million adults in 61 prospective studies. Lancet 2002, 360: Sipahi I, Tuzcu EM, Schoenhagen P et al. Effects of normal, prehypertensive, and hypertensive blood pressure levels on progression of coronary atherosclerosis. J Am Coll Cardiol 2006, 48: Chhatriwalla AK, Nicholls SJ, Wang TH et al. Low levels of lowdensity lipoprotein cholesterol and blood pressure and progression of coronary atherosclerosis. J Am Coll Cardiol 2009, 53:

19 94 Κ.Χ. Κοσκινάς και συν 14. Nissen SE, Tuzcu EM, Schoenhagen P et al. Effect of intensive compared with moderate lipid-lowering therapy on progression of coronary atherosclerosis: a randomized controlled trial. JAMA 2004, 291: Hackam DG. Intensive reduction of low-density lipoprotein-cholesterol: implications of recent trials. Am J Cardiovasc Drugs 2006, 6: Wiviott SD, Cannon CP, Morrow DA, Ray KK, Pfeffer MA, Braunwald E. Can low-density lipoprotein be too low? The safety and efficacy of achieving very low low-density lipoprotein with intensive statin therapy: a PROVE IT-TIMI 22 substudy. J Am Coll Cardiol 2005, 46: Nissen SE, Nicholls SJ, Sipahi I et al. Effect of very high-intensity statin therapy on regression of coronary atherosclerosis: the ASTEROID trial. JAMA 2006, 295: Nicholls SJ, Ballantyne CM, Barter PJ et al. Effect of two intensive statin regimens on progression of coronary disease. N Engl J Med 2011, 365: Thubrikar MJ, Robicsek F. Pressure-induced arterial wall stress and atherosclerosis. Ann Thorac Surg 1995, 59: Chien S. Molecular and mechanical bases of focal lipid accumulation in arterial wall. Prog Biophys Mol Biol 2003, 83: Chobanian AV, Alexander RW. Exacerbation of atherosclerosis by hypertension. Potential mechanisms and clinical implications. Arch Intern Med 1996, 156: Haga JH, Li YS, Chien S. Molecular basis of the effects of mechanical stretch on vascular smooth muscle cells. J Biomech 2007, 40: Lehoux S. Pressure-induced vascular activation of nuclear factorkappab: role in cell survival. Circ Res 2003, 93: McCarron RM, Wang L, Siren AL et al. Monocyte adhesion to cerebromicrovascular endothelial cells derived from hypertensive and normotensive rats. Am J Physiol 1994, 267: Durante A, Peretto G, Laricchia A et al. Role of the renin-angiotensin-aldosterone system in the pathogenesis of atherosclerosis. Curr Pharm Des 2012, 18: Ferrario CM, Smith R, Levy P, Strawn W. The hypertension-lipid connection: insights into the relation between angiotensin II and cholesterol in atherogenesis. Am J Med Sci 2002, 323: Tummala PE, Chen XL, Sundell CL et al. Angiotensin II induces vascular cell adhesion molecule-1 expression in rat vasculature: a potential link between the renin-angiotensin system and atherosclerosis. Circulation 1999, 100: Chen XL, Tummala PE, Olbrych MT et al. Angiotensin II induces monocyte chemoattractant protein-1gene expression in rat vascular smooth muscle cells. Circ Res 1998, 83: Mollnau H, Wendt M, Szocs K et al. Effects of angiotensin II infusion on the expression and function of NAD(P)H oxidase and components of nitric oxide/cgmp signaling. Circ Res 2002, 90: Cheng C, Tempel D, van HR et al. Activation of MMP8 and MMP13 by angiotensin II correlates to severe intra-plaque hemorrhages and collagen breakdown in atherosclerotic lesions with a vulnerable phenotype. Atherosclerosis 2009, 204: Virmani R, Kolodgie FD, Burke AP et al. Atherosclerotic plaque progression and vulnerability to rupture: angiogenesis as a source of intraplaque hemorrhage. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2005, 25: Giannoglou GD, Koskinas KC, Tziakas D et al. Total cholesterol content of erythrocyte membranes and coronary atherosclerosis. An intravascular ultrasound pilot study. Angiology 2010, 60: Koskinas KC, Giannoglou GD. Intraplaque haemorrhage, erythrocyte-derived cholesterol, and atherosclerotic plaque progression. Time to move from conjecture to evidence? J Am Coll Cardiol Img 2012, 5: Candido R, Jandeleit-Dahm KA, Cao Z et al. Prevention of accelerated atherosclerosis by angiotensin-converting enzyme inhibition in diabetic apolipoprotein E deficient mice. Circulation 2002, 106: Takai S, Jin D, Sakaguchi M et al. The regressive effect of an angiotensin II receptor blocker on formed fatty streaks in monkeys fed a high-cholesterol diet. J Hypertens 2005, 23: Suzuki J, Iwai M, Mogi M et al. Eplerenone with valsartan effectively reduces atherosclerotic lesion by attenuation of oxidative stress and inflammation. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2006, 26: Vasan RS, Larson MG, Leip EP et al. Impact of high-normal blood pressure on the risk of cardiovascular disease. N Engl J Med 2001, 345: Law MR, Wald NJ, Morris K et al. Value of low dose combination treatment with blood pressure lowering drugs: an analysis of 354 randomized trials. BMJ 2003, 326: Al-Mallah MH, Tleyjeh IM, Latif AA et al. Angiotensin converting enzyme inhibitors in coronary artery disease and preserved left ventricular systolic function: a systematic review and metaanalysis of randomized controlled trials. J Am Coll Cardiol 2006, 47: Yusuf S, Teo K, Anderson C et al. Effects of the angiotensin-receptor blocker telmisartan on cardiovascular events in high-risk patients intolerant to angiotensin-converting enzyme inhibitors: a randomized controlled trial. Lancet 2008, 372: Hirohata A, Yamamoto K, Miyoshi T et al. Impact of olmesartan on progression of coronary atherosclerosis: a serial volumetric intravascular ultrasound analysis from the OLIVUS (Impact of OLmesarten on progression of coronary atherosclerosis: evaluation by IntraVascular UltraSound) Trial. J Am Coll Cardiol 2010, 55: Rodriguez-Granillo GA, de WS, Bruining N et al. Effect of perindopril on coronary remodelling: insights from a multicentre, randomized study. Eur Heart J 2007, 28: Giannoglou GD, Soulis JV, Farmakis TM et al. Haemodynamic factors and the important role of local low static pressure in coronary wall thickening. Int J Cardiol 2002, 86: Koskinas KC, Feldman CL, Chatzizisis YS et al. Natural history of experimental coronary atherosclerosis and vascular remodeling in relation to endothelial shear stress: a serial, in vivo intravascular ultrasound study. Circulation 2010, 121: Koskinas KC, Chatzizisis YS, Antoniadis AP et al. Role of endothelial shear stress in stent restenosis and thrombosis. Pathophysiologic mechanisms and implications for clinical translation. J Am Coll Cardiol 2012, 59: Koskinas KC, Chatzizisis YS, Baker AB et al. The role of low endothelial shear stress in the conversion of atherosclerotic lesions from stable to unstable plaque. Curr Opin Cardiol 2009, 24: Cheruvu PK, Finn AV, Gardner C et al. Frequency and distribution of thin-cap fibroatheroma and ruptured plaques in human coronary arteries: a pathologic study. J Am Coll Cardiol 2007, 50: Koskinas KC, Chatzizisis YS, Papafaklis MI et al. Incremental effect of hypercholesterolemia on coronary plaque progression and high-risk composition despite similarly low local endothelial shear stress. Eur Heart J 2012 (Abstract)

20 ΑΡΤΗΡΙΑΚH ΥΠEΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΤΕΦΑΝΙΑIΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛHΡΩΣΗ Williams KJ, Tabas I. The response-to-retention hypothesis of early atherogenesis. Arterioscler Thromb Vasc Biol 1995, 15: Tabas I, Williams KJ, Boren J. Subendothelial lipoprotein retention as the initiating process in atheroscleros is: update and therapeutic implications. Circulation 2007, 116: Libby P. Inflammation in atherosclerosis. Nature 2002, 420: Hajra L, Evans AI, Chen M et al. The NF-kappa B signal transduction pathway in aortic endothelial cells is primed for activation in regions predisposed to atherosclerotic lesion formation. Proc Natl Acad Sci 2000, 97: Cohen JC, Boerwinkle E, Mosley TH Jr et al. Sequence variations in PCSK9, low LDL, and protection against coronary heart disease. N Engl J Med 2006, 354: Franklin SS, Larson MG, Khan SA et al. Does the relation of blood pressure to coronary heart disease risk change with aging? The Framingham Heart Study. Circulation 2001, 103: Virmani R, Burke AP, Farb A et al. Pathology of the vulnerable plaque. J Am Coll Cardiol 2006, 47:C13 C Fukumoto Y, Hiro T, Fujii T et al. Localized elevation of shear stress is related to coronary plaque rupture. A 3-dimensional intravascular ultrasound study with in-vivo color mapping of shear stress distribution. J Am Coll Cardiol 2008, 51: Hoeks AP, Reesink KD, Hermeling E et al. Local blood pressure rather than shear stress should be blamed for plaque rupture. J Am Coll Cardiol 2008, 52: Mintz GS, Nissen SE, Anderson WD et al. American College of Cardiology clinical expert consensus document on standards for acquisition, measurement and reporting of intravascular ultrasound studies (IVUS). A report of the American College of Cardiology Task Force on Clinical Expert Consensus Documents. J Am Coll Cardiol 2001, 37: Nicholls SJ, Tuzcu EM, Crowe T et al. Relationship between cardiovascular risk factors and atherosclerotic disease burden measured by intravascular ultrasound. J Am Coll Cardiol 2006, 47: Kaneda H, Kataoka T, Ako J et al. Coronary risk factors and coronary atheroma burden at severely narrowing segments. Int J Cardiol 2008, 124: Takayama T, Hiro T, Yamagishi M et al. Effect of rosuvastatin on coronary atheroma in stable coronary artery disease: Multicenter coronary atherosclerosis study measuring effects of rosuvastatin using intravascular ultrasound in Japanese subjects (COSMOS). Circ J 2009, 73: Nissen SE, Tuzcu EM, Libby P et al. Effect of antihypertensive agents on cardiovascular events in patients with coronary disease andnormal blood pressure: the CAMELOT study: a randomized controlled trial. JAMA 2004, 292: Nissen SE, Tuzcu EM, Brewer HB et al. Effect of ACAT inhibition on the progression of coronary atherosclerosis. N Engl J Med 2006, 354: Nissen SE, Tardif JC, Nicholls SJ et al. Effect of torcetrapib on the progression of coronary atherosclerosis. N Engl J Med 2007, 356: Nissen SE, Nicholls SJ, Wolski K et al. Comparison of pioglitazone vs glimepiride on progression of coronary atherosclerosis in patients with type 2 diabetes: the PERISCOPE randomized controlled trial. JAMA 2008, 299: Nissen SE, Nicholls SJ, Wolski K et al. Effect of rimonabant on progression of atherosclerosis in patients with abdominal obesity and coronary artery disease: the STRADIVARIUS randomized controlled trial. JAMA 2008, 299: Chobanian AV, Bakris GL, Black HR et al. Seventh report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure. Hypertension 2003, 42: Tobis J, Fonarow GC. Optimal blood pressure levels in patients with coronary artery disease. J Am Coll Cardiol 2006, 48: Ημερομηνία Υποβολής 15/10/2012 Ημερομηνία Έγκρισης 13/12/2012

Επίδραση των στατινών και των άλλων υπολιπιδαιμικών στα επίπεδα της 25(OH)VITD ορού

Επίδραση των στατινών και των άλλων υπολιπιδαιμικών στα επίπεδα της 25(OH)VITD ορού Α Ν Α Σ Κ Ο Π Η Σ Η Ελληνική Επιθεώρηση Αθηροσκλήρωσης 4(2):79 85 R E V I E W Hellenic Journal of Atherosclerosis 4(2):79 85 Επίδραση των στατινών και των άλλων υπολιπιδαιμικών στα επίπεδα της 25(OH)VITD

Διαβάστε περισσότερα

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ LDL-C : μείζων

Διαβάστε περισσότερα

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες LDL-C HDL-C < 40 mg/dl Τριγλυκερίδια 150-199 mg/dl : οριακά

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας

Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας LDL-C : μείζων παράγοντας καρδιαγγειακού κινδύνου Μετα-ανάλυση 61 προοπτικών μελετών παρατήρησης σε υγιείς ενήλικες (n=892.237) Lancet

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες

Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Καρδιαγγειακά νοσήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 6 ο Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ε λ λ η ν ι κ ή ς Ε τ α ι ρ ε ί α ς Α θ η ρ ο σ κ λ ή ρ ω σ η ς ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ Α Γ Ω ΓΗ Γ Ι Α ΤΗΝ Π ΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ Α ΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ Π Λ Η ΘΥΣΜΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Χρόνια νοσήματα του ήπατος και υπολιπιδαιμική θεραπεία

Χρόνια νοσήματα του ήπατος και υπολιπιδαιμική θεραπεία Χρόνια νοσήματα του ήπατος και υπολιπιδαιμική θεραπεία Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Χρόνια νοσήματα του ήπατος Το 15% του

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις

Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις 267 ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις Χ. Βέρρας 1, Α. Μελιδώνης 2 1 Τμήμα Γενικής Ιατρικής και 2 Α Παθολογική Κλινική &

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 8 ο ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΑ ΚΑΙ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟ 25 27Ιουνίου 2015, ΞενοδοχείοRoyal Olympic, Αθήνα Summer School is endorsed

Διαβάστε περισσότερα

Γραμματεία Συνεδρίου:

Γραμματεία Συνεδρίου: 22η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΉ ΣΥΝΆΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΉΣ ΕΤΑΙΡΕΊΑΣ ΑΘΗΡΟΣΚΛΉΡΩΣΗΣ «Πολυπαραγοντική αντιμετώπιση του καρδιαγγειακού κινδύνου» Ξενοδοχείο AKS Πόρτο Χέλι 6-9 Ιουνίου 2014 Γραμματεία Συνεδρίου: Χορηγούνται

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των Δυσλιπιδαιμιών

Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των Δυσλιπιδαιμιών Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των Δυσλιπιδαιμιών 1 Μωυσής Ελισάφ, 2 Χρήστος Πίτσαβος, 3 Ευάγγελος Λυμπερόπουλος, 4 Βασίλειος Άθυρος για

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

Γραμματεία Συνεδρίου:

Γραμματεία Συνεδρίου: 22η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΉ ΣΥΝΆΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΉΣ ΕΤΑΙΡΕΊΑΣ ΑΘΗΡΟΣΚΛΉΡΩΣΗΣ «Πολυπαραγοντική αντιμετώπιση του καρδιαγγειακού κινδύνου» Ξενοδοχείο AKS Πόρτο Χέλι 6-9 Ιουνίου 2014 Γραμματεία Συνεδρίου: Χορηγούνται

Διαβάστε περισσότερα

Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ

Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ SGOT 60 IU/l, SGPT 72 IU/l, γgt 92 IU/l, ALP κ.φ., CPK κ.φ., θυρεοειδική λειτουργία κ.φ. Παρουσίαση περιστατικού Άνδρας

Διαβάστε περισσότερα

25-27 Ιουνίου 2015 ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΑ ΚΑΙ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟ ROYAL OLYMPIC, ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ

25-27 Ιουνίου 2015 ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΑ ΚΑΙ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟ ROYAL OLYMPIC, ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ www.atherosclerosis.gr 8ο Θερινό Σχολείο 2015 ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΑ ΚΑΙ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟ 25-27 Ιουνίου 2015 Ξενοδοχείο ROYAL OLYMPIC, Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης

Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης ΟΡΓΑΝΩΣΗ Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης Μαιάνδρου 23, 115 28 Αθήνα Τηλ: 210 7210055, Fax: 210 7210092, E-mail: info@atherosclerosis.gr www.atherosclerosis.gr Οργανωτική Επιτροπή Άθυρος Βασίλειος Κώτσης

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών

Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Κ Α Τ Ε Υ Θ Υ Ν Τ Η Ρ Ι Ε Σ Ο Δ Η Γ Ι Ε Σ Ελληνική Επιθεώρηση Αθηροσκλήρωσης 2(3):163 168 Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 4 ο Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ε λ λ η ν ι κ ή ς Ε τ α ι ρ ε ί α ς Α θ η ρ ο σ κ λ ή ρ ωσ η ς Αθηροθρόμβωση: Από τ ην Πα θοφυσ ιολογία σ τη Θ ε ραπ ε ία 30 Ιουνίου 2 Ιουλίου 2011, Ξενοδοχείο Crowne Plaza,

Διαβάστε περισσότερα

Υπερλιπιδαιµίες Μεταβολισµός λιπιδίων. Μαρίνα Νούτσου Επιµελήτρια Α Παν. Παθολογικής Κλινικής Ιπποκράτειο Νοσοκοµείο Αθήνας

Υπερλιπιδαιµίες Μεταβολισµός λιπιδίων. Μαρίνα Νούτσου Επιµελήτρια Α Παν. Παθολογικής Κλινικής Ιπποκράτειο Νοσοκοµείο Αθήνας Υπερλιπιδαιµίες Μεταβολισµός λιπιδίων Μαρίνα Νούτσου Επιµελήτρια Α Παν. Παθολογικής Κλινικής Ιπποκράτειο Νοσοκοµείο Αθήνας Καρδιαγγειακά Επεισόδια : Πρώτη αιτία θανάτου στις αναπτυγµένες χώρες Πολλοί παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Χειμερινό Σχολείο Εσωτερικής Παθολογίας

2 ο Χειμερινό Σχολείο Εσωτερικής Παθολογίας 2 ο Χειμερινό Σχολείο Εσωτερικής Παθολογίας Διάγνωση και νεότερη θεραπευτική φαρέτρα για την αντιμετώπιση του σακχαρώδη διαβήτη και των επιπλοκών του 6-7 Φεβρουαρίου 2015, Καστοριά ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των μεταβολικών νοσημάτων:

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των μεταβολικών νοσημάτων: Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης 1 ο ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ 23-26 Μαΐου 2013 Ξενοδοχείο Αlexander the Great, Κρυοπηγή, Κασσάνδρα Χαλκιδικής Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των μεταβολικών

Διαβάστε περισσότερα

Κατανοώντας τον σηµαντικό ρόλο της LDLc στην πρόληψη των καρδιαγγειακών συµβαµάτων Ανασκόπηση βιβλιογραφίας

Κατανοώντας τον σηµαντικό ρόλο της LDLc στην πρόληψη των καρδιαγγειακών συµβαµάτων Ανασκόπηση βιβλιογραφίας Κατανοώντας τον σηµαντικό ρόλο της LDLc στην πρόληψη των καρδιαγγειακών συµβαµάτων Ανασκόπηση βιβλιογραφίας ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Ι. ΚΑΡΒΟΥΝΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΑΣ Α.Π.Θ. Δήλωση σύγκρουσης συµφερόντων Οι παρουσιάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης

Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης Σημείωση: Οι εν λόγω τροποποιήσεις της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία

Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία υγιών εθελοντών Κ. Καράτζη, PhD (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο) Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας-Διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες οδηγίες για τις δυσλιπιδαιμίες: Διάγνωση και αντιμετώπιση

Κατευθυντήριες οδηγίες για τις δυσλιπιδαιμίες: Διάγνωση και αντιμετώπιση Κατευθυντήριες οδηγίες για τις δυσλιπιδαιμίες: Διάγνωση και αντιμετώπιση Χ. Πίτσαβος, Αναπληρωτής Καθηγητής Καρδιολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Μ. Ελισάφ, Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλίες σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια-επιστημονικές συναντήσεις. συνάντηση

Ομιλίες σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια-επιστημονικές συναντήσεις. συνάντηση Ομιλίες σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια-επιστημονικές συναντήσεις Τίτλος Reverse white coat effect Clinic and ambulatory blood pressure in acute stroke Αρτηριακή υπέρταση και νόσος των καρωτίδων Κλινική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΔΙΑΒΗΤΗ (ΕΛ.ΕΣ.ΜΕ.Δ) ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2014 24-26 Απριλίου 2014 Ξενοδοχείο Eden Beach Resort Ανάβυσσος Αττικής 1 Πέμπτη 24 Απριλίου 2014 (15.30-20.30)

Διαβάστε περισσότερα

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Μεταβολισµός

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Μεταβολισµός Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 00 Μεταβολισµός 1 Ενδοκρινολογική Κλινική ΓΝΘ Ιπποκρατείου /ντής αµ. επ. καθηγητής Α. Αβραµίδης 1 υσλιπιδαιµίες Αθηρωµάτωση: Μια σταδιακή διεργασία Φυσιολογικό

Διαβάστε περισσότερα

23η. Μαΐου. Κandia's Castle ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΉ ΣΥΝΆΝΤΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΕΤΑΙΡΕΊΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛΉΡΩΣΗΣ. Ξενοδοχείο. Ναύπλιο 22-24

23η. Μαΐου. Κandia's Castle ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΉ ΣΥΝΆΝΤΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΕΤΑΙΡΕΊΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛΉΡΩΣΗΣ. Ξενοδοχείο. Ναύπλιο 22-24 ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΕΤΑΙΡΕΊΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛΉΡΩΣΗΣ 23η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΉ ΣΥΝΆΝΤΗΣΗ «Πολυπαραγοντική αντιμετώπιση του καρδιαγγειακού κινδύνου» Ξενοδοχείο Κandia's Castle Ναύπλιο 22-24 Μαΐου 2015 Θα δoθούν Mόρια Συνεχιζόμενης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

2003: 194 2025: 330 3-4% 12-15%

2003: 194 2025: 330 3-4% 12-15% Ένωση Επιστηµονικού Προσωπικού Νοσοκοµείου > Αθήνα, 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2012 Κλινικό Φροντιστήριο «Σακχαρώδης ιαβήτης Τύπου 2» υσλιπιδαιµία στον Σ 2 Ευγενία Mαυροκεφάλου Επιµελήτρια Β Παθολογικού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς Μεταβολικό Σύνδρομο Γλυκόζης νηστείας 110mg/dl Σπλαχνική παχυσαρκία [>102cm (m) >88cm (f)] TG 150mg/dl αρτηριακή

Διαβάστε περισσότερα

CHADS&ή CHADSVASc στην προληψη θροµβοεµβολικων επεισοδιων σε ασθενεις µε κολπικη µαρµαρυγη;

CHADS&ή CHADSVASc στην προληψη θροµβοεµβολικων επεισοδιων σε ασθενεις µε κολπικη µαρµαρυγη; CHADS&ή CHADSVASc στην προληψη θροµβοεµβολικων επεισοδιων σε ασθενεις µε κολπικη µαρµαρυγη; Α.Μπουγας, Β.Τερπος, Δ.Γκολιδακης, Χ.Παπαδοπουλος, Χ.Κυρπιζιδης, ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αθηροσκλήρωσησ. Αναθεωρημένες κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών-2014

Αθηροσκλήρωσησ. Αναθεωρημένες κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών-2014 ISSN 1792-4944 Τόμος 5 Τεύχος 3 IΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014 Volume 5 No 3 JULY-SEPTEMBER 2014 ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ Αθηροσκλήρωσησ Αναθεωρημένες κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠI ΡΑΣΗ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΩΝ ΤΟΥ ΓΟΝΙ ΙΟΥ SLCO1B1 ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΟΡΕΑ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΑΝΙΟΝΤΩΝ ΟΑΤΡ1Β1 ΣΤΗΝ ΥΠΟΛΙΠΙ ΑΙΜΙΚΗ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΣΤΑΤΙΝΩΝ

ΕΠI ΡΑΣΗ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΩΝ ΤΟΥ ΓΟΝΙ ΙΟΥ SLCO1B1 ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΟΡΕΑ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΑΝΙΟΝΤΩΝ ΟΑΤΡ1Β1 ΣΤΗΝ ΥΠΟΛΙΠΙ ΑΙΜΙΚΗ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΣΤΑΤΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ «ΚΛΙΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ» ΕΠI ΡΑΣΗ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΩΝ ΤΟΥ ΓΟΝΙ ΙΟΥ SLCO1B1 ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΟΡΕΑ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΑΝΙΟΝΤΩΝ ΟΑΤΡ1Β1 ΣΤΗΝ ΥΠΟΛΙΠΙ ΑΙΜΙΚΗ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΣΤΑΤΙΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μ. Δρακοπούλου*, Κ. Τούτουζας*, Γ. Μπενέτος*, Α. Συνετός*, Φ. Mητροπούλου*, Α. Μιχελόγγονα*, Α. Παπανικολάου*, Κ. Πρέκας, Η. Σιώρης, Δ.

Μ. Δρακοπούλου*, Κ. Τούτουζας*, Γ. Μπενέτος*, Α. Συνετός*, Φ. Mητροπούλου*, Α. Μιχελόγγονα*, Α. Παπανικολάου*, Κ. Πρέκας, Η. Σιώρης, Δ. Μ. Δρακοπούλου*, Κ. Τούτουζας*, Γ. Μπενέτος*, Α. Συνετός*, Φ. Mητροπούλου*, Α. Μιχελόγγονα*, Α. Παπανικολάου*, Κ. Πρέκας, Η. Σιώρης, Δ. Τούσουλης* *A Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική, Ιπποκράτειο Γενικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΘΡΙΑΣΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ. ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ 24-26 Φεβρουαρίου 2012 ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΘΡΙΑΣΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ. ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ 24-26 Φεβρουαρίου 2012 ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΘΡΙΑΣΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ 24-26 Φεβρουαρίου 2012 ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Τι είναι η χοληστερόλη? Η χοληστερόλη είναι µια λιπαρή ουσία που παράγεται κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Καρδιολογικό τμήμα, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης

Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης ΟΡΓΑΝΩΣΗ Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης Μαιάνδρου 23, 115 28 Αθήνα Τηλ: 210 7210055, Fax: 210 7210092, E-mail: info@atherosclerosis.gr www.atherosclerosis.gr Οργανωτική Επιτροπή Άθυρος Βασίλειος Κώτσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ

ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ ISSN 1792-4944 Τόμος 2 Τεύχος 3 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2011 Volume 2 No 3 JULY-SEPTEMBER 2011 ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ Αθηροσκλήρωσησ Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Απόστολος Ι. Δουγαλής Παθολόγος, Επιµελητής Α Νοσοκοµείο ΑΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ, παράρτηµα ΠΑΝΑΓΙΑ

Δρ. Απόστολος Ι. Δουγαλής Παθολόγος, Επιµελητής Α Νοσοκοµείο ΑΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ, παράρτηµα ΠΑΝΑΓΙΑ Δρ. Απόστολος Ι. Δουγαλής Παθολόγος, Επιµελητής Α Νοσοκοµείο ΑΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ, παράρτηµα ΠΑΝΑΓΙΑ Λογικά επιχειρήµατα: Ηλικία "φαρµακοκινητική / φαρµακοδυναµική " τοξικότητα. "φάρμακα" " "αλληλεπιδράσεις. Παλαιότερες

Διαβάστε περισσότερα

Φαρµακολογική αξιολόγηση της επίδρασης ελληνικών οινοποιητικών προϊόντων στο καρδιαγγειακό σύστηµα ασθενών µε στεφανιαία νόσο.

Φαρµακολογική αξιολόγηση της επίδρασης ελληνικών οινοποιητικών προϊόντων στο καρδιαγγειακό σύστηµα ασθενών µε στεφανιαία νόσο. Φαρµακολογική αξιολόγηση της επίδρασης ελληνικών οινοποιητικών προϊόντων στο καρδιαγγειακό σύστηµα ασθενών µε στεφανιαία νόσο. Iωάννα Ανδρεάδου Τοµέας Φαρµακευτικής Χηµείας, Τµήµα Φαρµακευτικής, ΕΚΠΑ,

Διαβάστε περισσότερα

Κ.ΚΙΤΣΙΟΣ, Ε.ΓΕΩΡΕΛΗ, Ν.ΚΑΔΟΓΛΟΥ 1, Β.ΣΤΟΥΠΑΣ, Ι.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν.ΣΑΙΛΕΡ 2, Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ

Κ.ΚΙΤΣΙΟΣ, Ε.ΓΕΩΡΕΛΗ, Ν.ΚΑΔΟΓΛΟΥ 1, Β.ΣΤΟΥΠΑΣ, Ι.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν.ΣΑΙΛΕΡ 2, Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ 24o ΕΤΗΣΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ Κ.ΚΙΤΣΙΟΣ, Ε.ΓΕΩΡΕΛΗ, Ν.ΚΑΔΟΓΛΟΥ 1, Β.ΣΤΟΥΠΑΣ, Ι.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν.ΣΑΙΛΕΡ 2, Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ, ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, EUROMEDICA

Διαβάστε περισσότερα

Μακροαγγειακές επιπλοκές και παράγοντες κινδύνου. Συνύπαρξη και ο ρόλος τους στην αιτιοπαθογένεια και στη βαρύτητα του Διαβητικού Ποδιού.

Μακροαγγειακές επιπλοκές και παράγοντες κινδύνου. Συνύπαρξη και ο ρόλος τους στην αιτιοπαθογένεια και στη βαρύτητα του Διαβητικού Ποδιού. Μακροαγγειακές επιπλοκές και παράγοντες κινδύνου. Συνύπαρξη και ο ρόλος τους στην αιτιοπαθογένεια και στη βαρύτητα του Διαβητικού Ποδιού. Σκούτας Δ, Καραγιάννη Δ, Σέκερη Ζ, Σιώμος Κ,Κοντόπουλος Μ, Λαζαρίδου

Διαβάστε περισσότερα

Αθηροσκλήρωσησ. Ηellenic journal of Atherosclerosis Official Publication of the Hellenic Atheroscl

Αθηροσκλήρωσησ. Ηellenic journal of Atherosclerosis Official Publication of the Hellenic Atheroscl ISSN 1792-4944 Τόμος 5 Τεύχος 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 Volume 5 No 2 APRIL-JUNE 2014 ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ Αθηροσκλήρωσησ Οι νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την παχυσαρκία Τα νέα από του στόματος αντιπηκτικά

Διαβάστε περισσότερα

Π.ΠΑΣΧΟΣ, Ε.ΜΠΕΚΙΑΡΗ, Ε.ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ, Μ. ΣΑΡΗΓΙΑΝΝΗ, Α. ΤΣΑΠΑΣ, Κ. ΠΑΛΕΤΑΣ

Π.ΠΑΣΧΟΣ, Ε.ΜΠΕΚΙΑΡΗ, Ε.ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ, Μ. ΣΑΡΗΓΙΑΝΝΗ, Α. ΤΣΑΠΑΣ, Κ. ΠΑΛΕΤΑΣ Π.ΠΑΣΧΟΣ, Ε.ΜΠΕΚΙΑΡΗ, Ε.ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ, Μ. ΣΑΡΗΓΙΑΝΝΗ, Α. ΤΣΑΠΑΣ, Κ. ΠΑΛΕΤΑΣ ΜΟΝΑΔΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ, Β ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΠΘ, ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Το 20 30% του γενικού πληθυσμού

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικό Σύνδροµο και Σεξουαλική δραστηριότητα. ά ς ό ς.. ής ί ς ή ή ά ώ ά ής ί ς ά

Μεταβολικό Σύνδροµο και Σεξουαλική δραστηριότητα. ά ς ό ς.. ής ί ς ή ή ά ώ ά ής ί ς ά Μεταβολικό Σύνδροµο και Σεξουαλική δραστηριότητα ά ς ό ς. ής ί ς ή ή ά ώ ά ής ί ς ά Ιούνιος 2011 Μεταβολικό Σύνδροµο και Στυτική δυσλειτουργία έ ς ή ς έ. ό. ί ς ός ί ς ί ά Μεταβολικό Σύνδροµο και Στυτική

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Πασχαλίδου¹, Ι. Ευθυμιάδης¹, Σ. Παυλίδου¹, Κ. Μακέδου², Φ. Ντογραματζή³, Α. Χίτογλου- Μακέδου², Απ. Ευθυμιάδης¹

Ε. Πασχαλίδου¹, Ι. Ευθυμιάδης¹, Σ. Παυλίδου¹, Κ. Μακέδου², Φ. Ντογραματζή³, Α. Χίτογλου- Μακέδου², Απ. Ευθυμιάδης¹ Ε. Πασχαλίδου¹, Ι. Ευθυμιάδης¹, Σ. Παυλίδου¹, Κ. Μακέδου², Φ. Ντογραματζή³, Α. Χίτογλου- Μακέδου², Απ. Ευθυμιάδης¹ 1. Ιατρείο Αθηροσκλήρωσης Β Παθολογική Κλινική Α.Π.Θ Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

Κεή Αναστάζια Μαζοκοπάκης Ηλίας. ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΗ ΥΠΕΡΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΑΙΜΙΑ ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Μπουφίδου Κουκούδη Αμαλία

Κεή Αναστάζια Μαζοκοπάκης Ηλίας. ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΗ ΥΠΕΡΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΑΙΜΙΑ ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Μπουφίδου Κουκούδη Αμαλία ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ Πρόεδρος: Α. Τσελέπης Αντιπρόεδρος: Χ. Πίτσαβος Γεν. Γραμματέας: Β. Νικολάου Ειδ. Γραμματέας: Κ. Τζιόμαλος Ταμίας: Μέλη: Ε. Μπιλιανού Β. Άθυρος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΕΙΑ vs ΟΦΕΛΟΣ 3/12/2014. Κλινική φαρμακολογία και θεραπευτική. Νεότερα δεδομένα για την ασφάλεια στην ολοένα και επεκτεινόμενη χρήση των στατινών

ΑΣΦΑΛΕΙΑ vs ΟΦΕΛΟΣ 3/12/2014. Κλινική φαρμακολογία και θεραπευτική. Νεότερα δεδομένα για την ασφάλεια στην ολοένα και επεκτεινόμενη χρήση των στατινών Κλινική φαρμακολογία και θεραπευτική Νεότερα δεδομένα για την ασφάλεια στην ολοένα και επεκτεινόμενη χρήση των στατινών Σερήφ Λεβέντ 2013 Επιβλέπων: Γεώργιος Κολιός, MD PhD Αν. Καθηγητής Φαρμακολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα

Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα www.pegkaspanagiotis.gr Τι εννοούμε με τον όρο πρόληψη καρδιαγγειακής νόσου; Εννοούμε τη συντονισμένη δέσμη ενεργειών, τόσο σε ατομικό, όσο και σε συλλογικό επίπεδο,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Σύσταση 16: Επίπεδο Τεκμηρίωσης: I Βαθμός Σύστασης: A Σύσταση 17: Επίπεδο Τεκμηρίωσης: II Βαθμός Σύστασης: A Σύσταση 18:

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Σύσταση 16: Επίπεδο Τεκμηρίωσης: I Βαθμός Σύστασης: A Σύσταση 17: Επίπεδο Τεκμηρίωσης: II Βαθμός Σύστασης: A Σύσταση 18: ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ LDL χοληστερόλη Σύσταση 16: Ο πρωτεύων θεραπευτικός στόχος στην αντιμετώπιση της δυσλιπιδαιμίας είναι η μείωση της LDL χοληστερόλης ανάλογα με το επίπεδο καρδιαγγειακού κινδύνου του

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός Προέδρου 4. Επιτροπές - Διοργάνωση 5. Επιστημονικό Πρόγραμμα. Παρασκευή 27 Απιλίου 2012 8 Σάββατο 28 Απριλίου 2012 8

Χαιρετισμός Προέδρου 4. Επιτροπές - Διοργάνωση 5. Επιστημονικό Πρόγραμμα. Παρασκευή 27 Απιλίου 2012 8 Σάββατο 28 Απριλίου 2012 8 Περιεχόμενα Χαιρετισμός Προέδρου 4 Επιτροπές - Διοργάνωση 5 Επιστημονικό Πρόγραμμα Παρασκευή 27 Απιλίου 2012 8 Σάββατο 28 Απριλίου 2012 8 Γενικές Πληροφορίες 12 Ευχαριστίες 14 Kάτοψη Εκθεσιακού Χώρου 15

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ

ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ ISSN 1792-4944 Τόμος 2 Τεύχος 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2011 Volume 2 No 2 APRIL-JUNE 2011 ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ Αθηροσκλήρωσησ Τόμος 2 Τεύχος 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2011 Νικοτινικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑΡΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑΡΗ ΗΛΙΚΙΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑΡΗ ΗΛΙΚΙΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ ΤΕ, Β ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Α.Π.Θ. Γ.Ν.Θ. «ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ» ΜSc Εργαστήριο Ιατρικής της Άθλησης Α.Π.Θ. Πτυχιούχος

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ ΜΩΥΣΗΣ ΕΛΙΣΑΦ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ ΜΩΥΣΗΣ ΕΛΙΣΑΦ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ ΜΩΥΣΗΣ ΕΛΙΣΑΦ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΤΟΜΑ ΣΤΑ ΟΠΟΙΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΙΔΑΙΜΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ Άνδρες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ. Κατανάλωση αφεψημάτων και καρδιαγγειακή νόσος: Συστηματική ανασκόπηση. Βιταμίνη D και καρδιαγγειακά νοσήματα

ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ. Κατανάλωση αφεψημάτων και καρδιαγγειακή νόσος: Συστηματική ανασκόπηση. Βιταμίνη D και καρδιαγγειακά νοσήματα ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ Τόμος 3 Τεύχος 3 ΙΟΥΛΙΟΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012 Τόμος 3 Τεύχος 3 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012 ISSN 1792-4944 ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ Αθηροσκλήρωσησ Κατανάλωση αφεψημάτων και καρδιαγγειακή

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Παράγοντες κινδύνου για καρδιαγγειακή νόσο Δίαιτα Κάπνισμα Οινόπνευμα Ελαττωμένη σωματική δραστηριότητα Υπέρταση Δυσλιπιδαιμία Παχυσαρκία Σακχαρώδης διαβήτης Υπερτροφία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΘΕΤΙΚΟΣ HIV ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΟΕΜ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟ QT ΤΣΕΛΕΓΚΙΔΗ ΜΑΡΙΑ ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Γ.Ν ΔΡΑΜΑΣ

ΟΡΟΘΕΤΙΚΟΣ HIV ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΟΕΜ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟ QT ΤΣΕΛΕΓΚΙΔΗ ΜΑΡΙΑ ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Γ.Ν ΔΡΑΜΑΣ ΟΡΟΘΕΤΙΚΟΣ HIV ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΟΕΜ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟ QT ΤΣΕΛΕΓΚΙΔΗ ΜΑΡΙΑ ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Γ.Ν ΔΡΑΜΑΣ HIV ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟ AIDS: Σύνδρομο επίκτητης ανοσοανεπάρκειας ρετροιός RNA (Lentivirus)

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2012

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2012 Ελληνική Εταιρεία Στρατηγικών Μελετών Διαβήτη (ΕΛ.ΕΣ.ΜΕ.Δ) ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2012 17-19 Μαΐου 2012 Ξενοδοχείο Poseidon Resort Λουτράκι Κορινθίας Πέµπτη 17 Μαΐου 15.30 18.30 Χ. Μανές Επιδηµιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 6/10/2015. Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 6/10/2015. Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα Υπέρταση Υπερχοληστερολαιμία Χρόνια Κατάθλιψη Φαρμακοληψία Ελένη-Μαρία Παπατέστα, Iατρός Επιστημονική Συνεργάτις Ελληνικού Ιδρύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός Προέδρου 4. Επιτροπές - Διοργάνωση 5. Επιστημονικό Πρόγραμμα. Παρασκευή 27 Απριλίου 2012 8. Σάββατο 28 Απριλίου 2012 9

Χαιρετισμός Προέδρου 4. Επιτροπές - Διοργάνωση 5. Επιστημονικό Πρόγραμμα. Παρασκευή 27 Απριλίου 2012 8. Σάββατο 28 Απριλίου 2012 9 Περιεχόμενα Χαιρετισμός Προέδρου 4 Επιτροπές - Διοργάνωση 5 Επιστημονικό Πρόγραμμα Παρασκευή 27 Απριλίου 2012 8 Σάββατο 28 Απριλίου 2012 9 Γενικές Πληροφορίες 12 Ευχαριστίες 14 Kάτοψη Εκθεσιακού Χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια συγγραφής άρθρου ανασκόπησης. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Στάδια συγγραφής άρθρου ανασκόπησης. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Στάδια συγγραφής άρθρου ανασκόπησης Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ 1 ο βήμα : Επιλογή θέματος Unsolicited review γενικό μέρος

Διαβάστε περισσότερα

Υπερλιπιδαιμία και Άσκηση

Υπερλιπιδαιμία και Άσκηση Υπερλιπιδαιμία και Άσκηση Υπερλιπιδαιμία και Άσκηση Κατηγοριοποίηση στις τιμές των λιπών Μεταβολισμός λιπιδίων κατά την άσκηση Επίδραση της οξείας άσκησης Επίδραση της χρόνιας άσκησης Επίδραση της έκκεντρης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. Συντονιστής: Β. Νικολάου Σφάλματα και παραλείψεις στη διάγνωση και θεραπεία της υπέρτασης Χ. Πίτσαβος, Α. Αχείμαστος

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. Συντονιστής: Β. Νικολάου Σφάλματα και παραλείψεις στη διάγνωση και θεραπεία της υπέρτασης Χ. Πίτσαβος, Α. Αχείμαστος Σάββατο 11 Μαρτίου 2006 17:00-17:30 Αίθουσα Ν. Σκαλκώτα 17:30-18:00 Διάλεξη Κλινικό Φροντιστήριο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Συντονιστής: Β. Νικολάου Σφάλματα και παραλείψεις στη διάγνωση και θεραπεία της υπέρτασης Χ. Πίτσαβος,

Διαβάστε περισσότερα

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση Γκαλιαγκούση Ευγενία MD, PhD Medical School, King s College University of London Νεφραγγειακή νόσος Safian RD,NEJM,2001 Αιτίες στένωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ

ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ. Αθηροσκλήρωσησ ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ ISSN 1792-4944 Τόμος 3 Τεύχος 1 ιaνουαριοσ-μαρτιοσ 2012 Volume 3 No 1 JANUARY-MARCH 2012 ΕΛΛΗΝ ΚΗ ΕΠ ΘΕΩΡΗΣΗ Αθηροσκλήρωσησ Τόμος 3 Τεύχος 1 IΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2012 Νικοτινικό

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

Στυτική δυσλειτουργία και Στεφανιαία νόσος

Στυτική δυσλειτουργία και Στεφανιαία νόσος Στυτική δυσλειτουργία και Στεφανιαία νόσος Χαράλαμπος Βλαχόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Καρδιολογίας ΓΝΑ Ιπποκράτειο Υπεύθυνος Μονάδας Υπέρτασης Στυτική δυσλειτουργία και Στεφανιαία Νόσος Σχέση με τη ΣΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΒασίληςΜούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://mougios.webpages.auth.gr Μεταβολικό σύνδροµο Παθολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΥΠΝΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ. Νικολέτα Καρτάλη Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΥΠΝΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ. Νικολέτα Καρτάλη Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΥΠΝΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ Νικολέτα Καρτάλη Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ Burwell et al, Am J Med 1956 SLEEP BREATHING DISORDERS ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΩΝ ΑΠΝΟΙΩΝ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων. αντιπηκτικών

Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων. αντιπηκτικών Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων αντιπηκτικών Στέλιος Τζέης MD, PhD, FESC Επιμελητής A - Καρδιολογική Κλινική Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΥΠΕΡ νεότερων αντιπηκτικών γιατί. Προβλέψιμη φαρμακοκινητική /

Διαβάστε περισσότερα

Δεν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων. Δεν έχω λάβει αμοιβή από οποιαδήποτε φαρμακευτική εταιρεία

Δεν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων. Δεν έχω λάβει αμοιβή από οποιαδήποτε φαρμακευτική εταιρεία Δεν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων Δεν έχω λάβει αμοιβή από οποιαδήποτε φαρμακευτική εταιρεία ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΣΥΝΟΔΕΥΟΥΝ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΟΙ Δρ. Γιαννάκης Στυλιανού ΘΕΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

LIPEMIA ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΔΟΣΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ

LIPEMIA ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΔΟΣΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ LIPEMIA Το Lipemia περιέχει ιχθυέλαιο με υψηλή περιεκτικότητα σε Ω-3 λιπαρά οξέα, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται τα EPA και DHA. ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Το Lipemia χορηγείται σε ασθενείς, στους οποίους

Διαβάστε περισσότερα

Α ν α σ κ ό π η σ η. Περίληψη. Διαταραχές του μεταβολισμού των λιπιδίων: διάγνωση και αντιμετώπιση

Α ν α σ κ ό π η σ η. Περίληψη. Διαταραχές του μεταβολισμού των λιπιδίων: διάγνωση και αντιμετώπιση Α ν α σ κ ό π η σ η Διαταραχές του μεταβολισμού των λιπιδίων: διάγνωση και αντιμετώπιση Α. Κεή, Μ. Ελισάφ Τομέας Παθολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Ιωάννινα Περίληψη 87 Οι δυσλιπιδαιμίες

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο Τύπου. Δρ. Εμμανουήλ Αλεξανδράκης 210 98 97 312. Σέβη Σφακιανάκη 210 98 97 411

Δελτίο Τύπου. Δρ. Εμμανουήλ Αλεξανδράκης 210 98 97 312. Σέβη Σφακιανάκη 210 98 97 411 Δελτίο Τύπου Media Contact: Δρ. Εμμανουήλ Αλεξανδράκης 210 98 97 312 Σέβη Σφακιανάκη 210 98 97 411 «Cardiometabolic Summit 2015» Νέα δεδομένα για την αποτελεσματικότερη διαχείριση των ασθενών που πάσχουν

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΚΑΙ Η ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΣΤΟΝ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ»

«ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΚΑΙ Η ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΣΤΟΝ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Ομάδα Εργασίας: «ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑ» Συστάσεις και κατευθυντήριες οδηγίες από τους μεγάλους οργανισμούς (ADA 2007,ESC 2007, EASD 2007) «ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΚΑΙ Η ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία»

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» Μερόπη Κοντογιάννη Επίκουρη Καθηγήτρια Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ρ ήμ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Μεσογειακή δίαιτα

Διαβάστε περισσότερα

7 ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 10 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική ιαιτολόγος ιατροφολόγος Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας, Κύπρος

7 ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 10 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική ιαιτολόγος ιατροφολόγος Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας, Κύπρος 7 ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 10 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική ιαιτολόγος ιατροφολόγος Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας, Κύπρος polly.michaelidou@gmail.com 1 ΘΕΜΑΤΑ Η σημασία της ιατροφής

Διαβάστε περισσότερα

"ΑΓΧΟΣ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ"

ΑΓΧΟΣ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ "ΑΓΧΟΣ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ" Γεώργιος Σ. Γκουμάς MD, PhD, FESC Αν. Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Ευρωκλινική Αθηνών Πρόεδρος Ομάδας Εργασίας Πρόληψης και Επιδημιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων

Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων Κάπνισµα Προάγει την αθηρογένεση Περιορίζει την αιµατική ροή Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων Επηρεάζει τη πήξη Μειώνει πλασµινογόνο και τον ενεργοποιητή του

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο ( ΣΑΥ) Συχνή διαταραχή (5%

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Προστάτεψε την καρδία σου Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Καρδιοαγγειακές παθήσεις και γυναικείο φύλο Εισαγωγή Οι καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο την κυριότερη αιτία θανάτου στο γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση ασθενούς με στεφανιαία και περιφερική αγγειακή νόσο

Αντιμετώπιση ασθενούς με στεφανιαία και περιφερική αγγειακή νόσο Αντιμετώπιση ασθενούς με στεφανιαία και περιφερική αγγειακή νόσο Αθανάσιος Καπετανόπουλος Καπετανόπουλος, FACC, FESC, FSCAI Επεμβατικός Καρδιολόγος, EUROMEDICA, Γενική Κλινική Θεσσαλονίκης Συχνότητα συνδυασμένης

Διαβάστε περισσότερα

Άλλες λέξεις που χρησιμοποιούνται: Συμπληρώματα διατροφής, λειτουργικά τρόφιμα.

Άλλες λέξεις που χρησιμοποιούνται: Συμπληρώματα διατροφής, λειτουργικά τρόφιμα. Τι είναι τα Neutracuticals Καλυβιανάκης ηµήτρης Ουρολόγος L/O/G/O ήλωση συµφερόντων Καµία L/O/G/O Ορισμός Άλλες λέξεις που χρησιμοποιούνται: Συμπληρώματα διατροφής, λειτουργικά τρόφιμα. Προέρχεται από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. - Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής, Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ)

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. - Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής, Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) 1 ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ονοματεπώνυμο: Αναγνωστής Παναγιώτης Όνομα πατρός: Γεώργιος Διεύθυνση-Τηλέφωνο: Σαρανταπόρου 10, Θεσσαλονίκη, Τ.Κ. 54640 Τηλ. 2310868676-6945157239 E-mail: anagnwstis.pan@yahoo.gr

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές οξεοβασικής ισορροπίας και ηλεκτρολυτών σε ασθενείς υψηλού καρδιαγγειακού κινδύνου

Διαταραχές οξεοβασικής ισορροπίας και ηλεκτρολυτών σε ασθενείς υψηλού καρδιαγγειακού κινδύνου ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ 1ο Χ Ε Ι Μ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ 24-25 Ιανουαρίου 2014 GRAND HOTEL PALACE Θεσσαλονίκη Διαταραχές οξεοβασικής ισορροπίας και ηλεκτρολυτών σε ασθενείς

Διαβάστε περισσότερα

Λαχανικά. Φυτά. Ψάρια. Ψάρια. Ε ι κ ο σ α ν ο ε ι δ ή. Ακετυλο-CoA. Πλαστίδια. Eλαϊκό οξύ. Ενδοπλασµατικό δίκτυο. Λινελαϊκό οξύ (ω-6)

Λαχανικά. Φυτά. Ψάρια. Ψάρια. Ε ι κ ο σ α ν ο ε ι δ ή. Ακετυλο-CoA. Πλαστίδια. Eλαϊκό οξύ. Ενδοπλασµατικό δίκτυο. Λινελαϊκό οξύ (ω-6) Ω- 6/Ω-3 3 λιπαρά οξέα: το διατροφικό πηλίκο µε το ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην πρόληψη της καρδιαγγειακής νόσου. Καλλιόπη Άννα Πούλια, MMedSci Κλινική ιαιτολόγος, ΓΝΑ «Λαϊκό» Φυτά Ψάρια Ακετυλο-CoA Eλαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Η ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΠΑΧΟΥΣ ΤΟΥ ΕΝ

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιαγγειακές Παθήσεις Διαγνωστική και Θεραπευτική προσέγγιση: Ο ρόλος της αρτηριακής υπέρτασης και των συνυπαρχόντων παραγόντων κινδύνου

Καρδιαγγειακές Παθήσεις Διαγνωστική και Θεραπευτική προσέγγιση: Ο ρόλος της αρτηριακής υπέρτασης και των συνυπαρχόντων παραγόντων κινδύνου Ημέρες Υπέρτασης 2015 Επιστημονική Διημερίδα: Καρδιαγγειακές Παθήσεις Διαγνωστική και Θεραπευτική προσέγγιση: Ο ρόλος της αρτηριακής υπέρτασης και των συνυπαρχόντων παραγόντων κινδύνου Ξενοδοχείο Dolphin

Διαβάστε περισσότερα

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012»

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» «Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 Ηλίας Ν. Μυγδάλης Συντονιστής Διευθυντής Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκοµείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα 9o Πανελλήνιο Συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure.

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure. Otorhinolaryngologia - Head and Neck Surgery Issue 50, October - November - December 2012, pages 18-22 ORIGINAL REVIEW ARITCLE Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation

Διαβάστε περισσότερα