Ομιλία του Γρηγόρη Αναγνώστου Τέχνη και αλληλεγγύη. Φραγή στον πόλεμο ο κοινός αγώνας των λαών.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ομιλία του Γρηγόρη Αναγνώστου Τέχνη και αλληλεγγύη. Φραγή στον πόλεμο ο κοινός αγώνας των λαών."

Transcript

1 1 Ομιλία του Γρηγόρη Αναγνώστου, Τελειόφοιτου της ΑΣΚΤ, τμήμα Θεωρίας & Ιστορίας της Τέχνης, μέλος της Γραμματείας της ΕΕΔΥΕ στην εκδήλωση - συζήτηση Τέχνη και αλληλεγγύη. Φραγή στον πόλεμο ο κοινός αγώνας των λαών. Φίλες και φίλοι, Προτού ξεκινήσω θα μου επιτρέψετε να χαιρετίσω την πρωτοβουλία αυτή που πάρθηκε από καλλιτέχνες εδώ στη Σαλαμίνα και πήρε σάρκα και οστά το εργοδρόμειο τέχνης «FABBRICATO». Ιδιαίτερα στους καιρούς που διανύουμε, είναι σημαντικό να παίρνονται τέτοιες πρωτοβουλίες που θα αναδεικνύουν τη δουλειά νέων και όχι μόνο δημιουργών μακριά από τη λογική της εμπορευματοποίησης και του χορηγού και της αγοράς της τέχνης και παράλληλα θα εξασφαλίζουν στο λαό ελεύθερη πρόσβαση στον πολιτισμό και στην Τέχνη. Άλλωστε η Τέχνη, σαν δραστηριότητα του ανθρώπου, πηγάζει από τον άνθρωπο και θα πρέπει να καταλήγει στον άνθρωπο, δίνοντάς του τα εφόδια όχι να κάνει υποφερτή μια δύσκολη πραγματικότητα που ζει, αλλά βοηθώντας τον να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για να την αλλάξει. Σημαντική, επίσης, είναι η πρωτοβουλία για τη σημερινή συζήτηση για δυο κυρίως λόγους: αφενός γιατί δίνεται σε όλους μας η ευκαιρία να ανοίξουμε μια συζήτηση γύρω από την τέχνη και το ρόλο του καλλιτέχνη, αφετέρου γιατί τα τύμπανα του πολέμου ηχούν δυνατά στην περιοχή μας. Έχουμε την πείρα, ότι όσο υπάρχουν οι αιτίες, όσο υπάρχει η μήτρα που γεννά τους πολέμους, δηλαδή ο καπιταλισμός, η απόσταση ανάμεσα στην ειρήνη με το πιστόλι στον κρόταφο και στον πόλεμο, δεν είναι μεγάλη. Άλλωστε η ιστορική πείρα τόσο από τους 2 παγκόσμιους πολέμους, αλλά και από όσους ακουλούθησαν, αποδεικνύει με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο πως ο πόλεμος στον καπιταλισμό είναι αναπόφευκτος. Είναι τρόπος, εργαλείο, για να ξεπερνά τις κρίσεις που γεννά. Για εμάς ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος και η ιμπεριαλιστική ειρήνη, η ειρήνη δηλαδή με το πιστόλι στον κρόταφο των λαών, που αναφέραμε και πιο πάνω, είναι οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Για να το κατανοήσουμε καλύτερα αυτό, θα πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας ότι οικονομία και πολιτική είναι άμεσα δεμένες μεταξύ τους. Η πολιτική είναι η έκφραση της οικονομίας και καθορίζεται άμεσα από τις διακυμάνσεις και τα προβλήματά της. Είναι γνωστό επίσης, ότι ο πόλεμος είναι η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα. Όπως έχει πει και ο μεγάλος Γερμανός, κομμουνιστής ποιητής Μπέρτολτ Μπρεχτ:

2 2 «Ο πόλεμος γεννιέται απ' την ειρήνη τους, καθώς ο γιος από τη μάνα. Έχει τα δικά της απαίσια χαρακτηριστικά. Ο πόλεμός τους σκοτώνει ό,τι άφησε όρθιο η ειρήνη τους.» «Η δουλειά απ τη δουλεία απέχει μια οξεία», είναι ο τίτλος των εκδηλώσεων που κλείνουν σήμερα, εδώ στη Σαλαμίνα και πολλοί μπορεί να αναρωτηθούν τι σχέση έχει αυτός ο τίτλος με την τέχνη και τους καλλιτέχνες. Πράγματι, υπάρχουν διάφορες θεωρίες γύρω από την τέχνη και τους καλλιτέχνες, με την κυρίαρχη ιδεολογία να προσπαθεί να παρουσιάσει τον καλλιτέχνη σαν ένα υπερβατικό ον, μακριά και έξω από την πραγματικότητα, που κλεισμένος στο εργαστήρι του δημιουργεί έργα με όμορφα σχέδια και χρώματα. Όμως κατά πόσο κάτι τέτοιο ισχύει; Ένα αξιόλογο παράδειγμα, είναι το περίφημο έργο του Πάμπλο Πικάσο «Γκουέρνικα», που αποδεικνύει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο ότι ο καλλιτέχνης είναι κομμάτι της κοινωνίας και όχι έξω από αυτή, συνεπώς και το έργο του παίρνει θέση στα όσα συμβαίνουν. 'Κραυγές παιδιών, κραυγές γυναικών, κραυγές πουλιών'', σημείωνε στο ημερολόγιό του, λίγο πριν αποτυπώσει στον ομώνυμο πίνακά του την καταστροφή της Γκουέρνικα, κληροδοτώντας στην αιωνιότητα την αγριότητα του πολέμου. Την Γκουέρνικα -μια μικρή πόλη στη χώρα των Βάσκωνπου ενώ μαίνεται ο ισπανικός Εμφύλιος, η αεροπορία των ναζί, σε συνεννόηση με τον Φράνκο, το 1937 την ισοπεδώνει σκοτώνοντας 1650 ανυπεράσπιστους αμάχους. Ιστορικό, μάλιστα, έχει μείνει το επεισόδιο που συνέβη κατά τη διάρκεια της Διεθνούς Έκθεσης του 1937 στο Παρίσι, όταν ένας Γερμανός αξιωματικός των Ναζί περνώντας από το ισπανικό περίπτερο ρώτησε τον Πικάσο αν αυτός είχε φτιάξει τη Γκουέρνικα και ο Πικάσο του απάντησε: ''Όχι, δεν το έφτιαξα εγώ. Εσείς το φτιάξατε''. Πάμπλο Πικάσο «Γκουέρνικα»

3 3 Στο κατά πόσο ο καλλιτέχνης είναι κομμάτι της κοινωνίας, θα λέγαμε ότι είναι αποστομωτική η δήλωσή του όταν τον συκοφάντησαν ότι ταυτίζει την τέχνη με την πολιτική: Τι θαρρείτε πως είναι ο καλλιτέχνης; Ένας ηλίθιος που έχει μονάχα μάτια αν είναι ζωγράφος, αυτιά αν είναι μουσικός και μια λύρα σ όλα τα πατώματα της καρδιάς αν είναι ποιητής, ή αν είναι πυγμάχος μονάχα μούσκουλα: Αντίθετα είναι ταυτόχρονα πολιτικός άνθρωπος, αγρυπνά αδιάκοπα μπροστά στα θλιβερά, φλέγοντα κι ευχάριστα γεγονότα όλου του κόσμου και σχηματίζει ολοκληρωμένα την εικόνα του. Πως θα ήταν δυνατόν να αδιαφορεί για τους άλλους ανθρώπους και εν ονόματι αυτής της αριστοκρατικής αδιαφορίας να αποσπάται από τη ζωή που δημιουργούν οι άλλοι με τόσους κόπους. Όχι η ζωγραφική δεν έγινε για να διακοσμεί διαμερίσματα. Είναι όπλο στον αμυντικό και επιθετικό πόλεμο ενάντια στον εχθρό. Ο Πικάσο βλέπουμε ότι αντιλαμβάνεται καθαρά και βαθιά την κοινωνική σημασία και τη δύναμη της τέχνης στον αγώνα για κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο και της βίας που αυτή γεννά. Δε διστάζει να χρησιμοποιήσει το ίδιο θέμα που χρησιμοποίησαν άλλοι μεγάλοι εικαστικοί πριν από αυτόν, για να στείλει όμως ένα διαφορετικό μήνυμα. Η Σφαγή στην Κορέα, για παράδειγμα, έχει το ίδιο θέμα με τις Εκτελέσεις της 3ης του Μάη του Γκόγια. Ακριβώς το ίδιο με την Εκτέλεση του Μαξιμιλιανού του Μανέ. Πάμπλο Πικάσο Σφαγή στην Κορέα

4 4 Εκτελέσεις της 3ης του Μάη του Γκόγια Ο Γκόγια αξιοποιεί την αντίθεση από το κάτασπρο πουκάμισο του εκτελεσμένου, που μέχρι την τελευταία στιγμή δεν παραδίνεται και τους σκοτεινούς τόνους που υπάρχουν στο υπόλοιπο έργο, για να φωτίσει ολόκληρο τον πίνακα. Ανάγει με αυτή την αντίθεση σε κεντρική φιγούρα, σε πρωταγωνιστή, τον αγωνιστή που εκτελείται. Οι εκτελεστές, σκοτεινές μορφές των εκπροσώπων της βίας, εκπροσωπούν τους φυσικούς αυτουργούς της βίας. Με αυτό τον τρόπο καταγγέλλει ο Γκόγια το έγκλημα. Ο Μανέ, αργότερα, δεν αρκείται στο να περιγράψει ακόμη μια εκτέλεση, αλλά φωτογραφίζει την αδιαφορία του καπιταλιστικού συστήματος για τον άνθρωπο. Οι φιγούρες των εκτελεστών ενδιαφέρουν μόνο σαν ζωγραφικές μορφές. Ένας μάλιστα από τους εκτελεστές καθαρίζει το όπλο τους αδιαφορώντας για το έγκλημα, σα να μη συμβαίνει τίποτα σπουδαίο γύρω του. Η ζωγραφική αναισθητοποιείται εκφράζοντας την αναισθητοποίηση της κοινωνίας μπροστά στο έγκλημα.

5 5 Μανέ / Εκτέλεση του Μαξιμιλιανού» Ο Πικάσο προχωρά ένα βήμα πιο μπροστά. Στον πίνακά του Σφαγή στην Κορέα, που αναφέραμε και νωρίτερα, δεν προβάλει μόνο τον ηρωισμό των εκτελεσμένων. Δεν αρκείται στην απλή καταγγελία ενός εγκληματία. Καταγγέλλει τη φρίκη του εγκλήματος της αστικής τάξης. Οι εκτελεστές δεν είναι απλοί στρατιώτες. Είναι η απαίσια, πολεμική μηχανή του ιμπεριαλισμού. Μια μάζα απρόσωπων σιδερόφραχτων ρομπότ, που δεν σημαδεύει τον άνθρωπο. Από το έργο απουσιάζουν σχεδόν οι αντρικές φιγούρες στην πλευρά των εκτελεσμένων. Σημαδεύει έγκυες γυναίκες, ανήλικα παιδιά και μωρά στην αγκαλιά των μανάδων. Σημαδεύει την ίδια τη ζωή. Σημαδεύει τη γέννηση της ζωής. Ο πίνακας του Πικάσο αναδεικνύει θα λέγαμε με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο πως στο σημερινό σύστημα, η ειρήνη και ο πόλεμος μοιάζουν όπως ο άνεμος και η θύελλα, ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος και η ειρήνη με το πιστόλι στον κρόταφο των λαών, είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, που έχει ονοματεπώνυμο και λέγεται καπιταλισμός. Ας δούμε όμως στην πράξη κάποια παραδείγματα της σύνδεσης ανάμεσα στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο και στην ιμπεριαλιστική ειρήνη. Σήμερα, με τη χρήση των νέων τεχνολογιών, ενώ ο παραγόμενος πλούτος αυξάνεται με απίστευτη ταχύτητα, οι άνθρωποι που πεθαίνουν επειδή δεν έχουν πρόσβαση στα απαραίτητα, έρχονται να προστεθούν στο μακρύ κατάλογο των θυμάτων των ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων και πολέμων. Στο πλάι των θυμάτων των ιμπεριαλιστικών πολέμων και επεμβάσεων βρίσκονται τα εκατομμύρια ανθρώπων που πεθαίνουν σήμερα επειδή δεν έχουν πρόσβαση σε καθαρό νερό, τα εκατομμύρια των ανθρώπων που δεν έχουν περίθαλψη, αυτοί που πεθαίνουν επειδή δεν έχουν να

6 6 αγοράσουν τα φάρμακά τους, τα θύματα από τα εργατικά ατυχήματα και είναι και οι περιπτώσεις αυτές πλευρά της ειρήνης με το πιστόλι στον κρόταφο των λαών. Ο Πικάσο, όμως, εκτός από τα παραπάνω, θα καταγγέλλει, μέσα από το συγκεκριμένο έργο του, στους αιώνες τη φρίκη των συνεχών σφαγών του ιμπεριαλισμού. Η Σφαγή στην Κορέα θα μιλάει στο όνομα όλων των σφαγών, στο Βιετνάμ, στη Λατινική Αμερική, στη Μέση Ανατολή, στην Αφρική, στην Ασία, στην Ευρώπη, σ όλο τον κόσμο. Με αφορμή, όμως, τα παραπάνω έργα και τη σχέση του καλλιτέχνη και της τέχνης γενικότερα με την κοινωνία και όλα όσα συμβαίνουν, ας έρθουμε για λίγο στο σήμερα, για να δούμε κάποια στοιχεία από το τι συμβαίνει και το πως γίνεται προσπάθεια να αξιοποιηθεί η τέχνη. Ιδιαίτερα στις σημερινές συνθήκες, που θερμές εστίες εκδηλώνονται σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη στο έδαφος των ανταγωνισμών ανάμεσα σε ιμπεριαλιστικά κράτη για το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και τους δρόμους μεταφοράς τους, για τις σπάνιες γαίες, τους χερσαίους και θαλάσσιους δρόμους μεταφοράς εμπορευμάτων, βλέπουμε στο βωμό αυτών των ανταγωνισμών να σφαγιάζονται ολόκληροι λαοί. Ήδη στην ευρύτερη περιοχή μας στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο, στα Βαλκάνια, στο Καύκασο υπάρχουν ανοιχτά μια σειρά από μέτωπα, στα οποία η χώρα μας εμπλέκεται ακόμη πιο βαθιά με ευθύνη της συγκυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ ΑΝΕΛ, η οποία μάλιστα, στο νέο δόγμα της εξωτερικής πολιτικής που πριν λίγο καιρό παρουσίασε ο Υπουργός Εξωτερικών Ν. Κοτζιάς, περιλαμβάνει σαν βασικό πυλώνα μεταξύ άλλων και τον πολιτισμό. Και θα αναρωτηθεί κανείς: αφού η Ελλάδα δεν συμμετέχει σε άμεση πολεμική σύγκρουση, τι είδους είναι η εμπλοκή της; Εδώ, να έχουμε καθαρό ότι η εμπλοκή έχει δυο εξίσου σοβαρά σκέλη. Από τη μια, σίγουρα είναι το κομμάτι της άμεσης εμπλοκής σε πολεμική σύγκρουση βέβαια στο σημείο αυτό να υπενθυμίσουμε ότι στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ και της ΕΕ η χώρα μας συμμετέχει σε περισσότερες από 13 στρατιωτικές αποστολές στο εξωτερικό -, από την άλλη όμως είναι το κομμάτι της έμμεσης εμπλοκής της χώρας μας στις πολεμικές επιχειρήσεις και σχεδιασμούς, μέσω της συμμετοχής στο ΝΑΤΟ, στην ΕΕ και της συμφωνίας σε όλες τις αποφάσεις τους, το γεγονός ότι δαπανά το 2% του ΑΕΠ της, περίπου δηλαδή 4 δις ευρώ για τις ανάγκες του ΝΑΤΟ τη στιγμή που ο λαός πεινάει, συνδράμει τις πολεμικές επιχειρήσεις μέσω των ΝΑΤΟϊκών Βάσεων και στρατηγείων που βρίσκονται διάσπαρτα σε όλη τη χώρα και η ίδια η ιστορία μάς δείχνει τον βρώμικο ενεργό ρόλο που έπαιξαν και παίζουν στις διάφορες πολεμικές επιχειρήσεις, κ.ο.κ. Πρόσφατα, μάλιστα, η ομιλία του πρωθυπουργού στη σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στις Βρυξέλλες έδωσε άλλοθι σε νέους ακόμη πιο επιθετικούς σχεδιασμούς που βρίσκονται στα σκαριά, με το μάρμαρο να το πληρώνουν οι λαοί με το ίδιο τους το αίμα.

7 7 Μάλιστα, τις τελευταίες μέρες, στο φόντο των εντάσεων σε όλη τη λεκάνη της Ν/Α Μεσογείου με αφορμή την εξόρυξη στο 6ο οικόπεδο της Κυπριακής ΑΟΖ, ανακοινώθηκε ακόμη μια αεροναυτική στρατιωτική άσκηση μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου. Να έχουμε καθαρό ότι στην ουσία όλες αυτές οι στρατιωτικές ασκήσεις που πραγματοποιούνται, αποτελούν πρόβα πολέμου, όπως και η άσκηση Noble jumb που έλαβε χώρα το προηγούμενο διάστημα και η χώρα μας έπαιξε το ρόλο της φιλοξενούσας χώρας. Η χώρα μας, στο όνομα της λεγόμενης γεωστρατηγικής αναβάθμισης και της πολυδιάστατης εξωτερικής πολιτικής, που στην πραγματικότητα σημαίνει ότι παίζει με τη φωτιά αξιοποιώντας τη θέση της στο χάρτη για να προωθήσει τα συμφέροντα μεγάλων μονοπωλιακών ομίλων και να καρπωθεί μερίδιο από τη μοιρασιά της λείας, δεν διστάζει οι Ενοπλες Δυνάμεις να παίξουν ακόμα πιο ενεργά - με ό,τι αυτό συνεπάγεται για το λαό - ρόλο χωροφύλακα στη λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου, ώστε να τρέξουν ανεμπόδιστα, με «τάξη και ασφάλεια» οι μπίζνες του κεφαλαίου Την ίδια στιγμή, σε συνθήκες γενικευμένης καπιταλιστικής κρίσης, που οι λαοί πεινάνε, με το πρόσχημα της αντιμετώπισης της τρομοκρατίας, παίρνονται μια σειρά από μέτρα καταστολής ενάντια στους λαούς σε μια σειρά απο χώρες. Σε αυτές, λοιπόν, τις συνθήκες δεν είναι τυχαίο που πριν λίγο καιρό το Ευρωκοινοβούλιο συζητώντας μέτρα για την αποτροπή της ριζοσπαστικοποίησης, ειδικά των νέων, πήρε απόφαση σε ψήφισμά του να αξιοποιήσει τον πολιτισμό, αλλά και τον αθλητισμό ενάντια στη ριζοσπαστικοποίηση. Πρακτικά αυτό τι σημαίνει; Επειδή μέσα σε αυτές τις συνθήκες που αναλύσαμε και πιο πάνω, οι βιομήχανοι, οι εφοπλιστές, οι μεγάλοι μονοπωλιακοί όμιλοι που χαράζουν την πολιτική και τη στρατηγική της ΕΕ, φοβούνται την οργανωμένη και μαζική αντίδραση των λαών, την ουσιαστική ριζοσπαστικοποίηση της συνείδησής τους και το ενδεχόμενο της πάλης για να γίνουν οι λαοί ιδιοκτήτες του πλούτου που παράγουν, εκτός από την καταστολή, τον αυταρχισμό, την παραχάραξη της ιστορίας, θα αξιοποιήσουν ενάντια στους λαούς ακόμη πιο εντατικά τον πολιτισμό, σαν όχημα για να προωθήσουν τα συμφέροντα και τις επιδιώξεις τους, σαν μέσο για να παρουσιάσουν αιώνιο κι ακλόνητο το σάπιο εκμεταλλευτικό σύστημα. Η όποια μορφή ριζοσπαστικοποίησης που θα επιτρέπεται θα πρέπει να είναι κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του συστήματος. Μια πρώτη γεύση, βέβαια, για το τι είδους τέχνη σε αυτή την κατεύθυνση θέλει το σύστημα, πήραμε το προηγούμενο διάστημα και από την περιβόητη Documenta 14 και τις δράσεις της. Στο σημείο, όμως, αυτό για να προσπαθήσουμε να ξεδιαλύνουμε για το για ποια τέχνη μιλάμε, ας κάνουμε μια προσπάθεια να προσεγγίσουμε τι είναι η τέχνη και ποια είναι η σχέση της με τη δουλειά και φυσικά με τον άνθρωπο.

8 8 Αν ανατρέξει κανείς στην ιστορία, αλλά και πιο συγκεκριμένα στην ιστορία της τέχνης, μπορεί εύκολα να αντιληφθεί ότι για χιλιάδες χρόνια η τέχνη ήταν συγχωνευμένη με την εργασία. Δεν είναι τυχαίο ότι μέχρι και λίγο μετά την Αναγέννηση, οι καλλιτέχνες ανήκαν στις συντεχνίες των τεχνιτών κατασκευαστών. Με άλλα λόγια, η τέχνη δε γεννήθηκε σαν πνευματική πολυτέλεια από δυνάμεις που περίσσευαν. Πρόβαλε σαν πραγματική ανάγκη, σαν ανάγκη να οργανώσει ο άνθρωπος ένα άλλο είδος σχέσεων του με την πραγματικότητα, τις αισθητικές, που δεν είναι απλά βασισμένες στο τι αντιλαμβάνεται με τις αισθήσεις του, αλλά είναι μαζί διανοητικές, συναισθηματικές, πρακτικές. Η τέχνη, δηλαδή, θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι μια μορφή κοινωνικής συνείδησης, μια ιδιαίτερη μορφή αντίληψης της πραγματικότητας από τον καλλιτέχνη και τον άνθρωπο γενικότερα, μιας και η τέχνη σε αντίθεση με την επιστήμη αγκαλιάζει το αντικείμενό της, τον κοινωνικό άνθρωπο, σφαιρικά και ζωντανά, με όλο τον πλούτο των ανθρώπινων ιδιοτήτων και των σχέσεών του. Επιπλέον, ο δημιουργός για να καταφέρει να αποδώσει σφαιρικά και ζωντανά το θέμα του, μελετά, κατέχει και αξιοποιεί την επιστημονική γνώση που έχει συσσωρεύσει η ανθρωπότητα στον καιρό του μέχρι και τα τελευταία της επιτεύγματα και εργάζεται πάνω σε αυτή. Συνεπώς, προσπαθώντας να προσεγγισουμε καλύτερα τι είναι η τέχνη και πώς δημιουργείται ένα έργο τέχνης, θα ανακαλύψουμε ότι πριν από οτιδήποτε άλλο η τέχνη είναι μια μορφή εργασίας. Πολλές φορές θα έχουμε ακούσει αρκετούς που υποστηρίζουν ότι η τέχνη μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Μάλιστα έχει μείνει γνωστή στην ιστορία η φράση του Ντοστογιέφκι «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Κατά πόσο ισχύει κάτι τέτοιο όμως; Η τέχνη από μόνη της σίγουρα δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, μπορεί όμως να αποτυπώσει το πως γίνεται αντιληπτή η πραγματικότητα κάθε δεδομένη χρονική στιγμή, να δώσει ερεθίσματα, να εμπνεύσει, να συμβάλλει με το δικό της τρόπο στη διαμόρφωση της συνείδησης του λαού, που αυτός και μόνο αυτός, έχει την ικανότητα και τη δύναμη να οικοδομήσει ένα κόσμο στο μπόι των ονείρων, στο μπόι των ανθρώπων. Γιατί η πραγματική λειτουργία της τέχνης δεν είναι να τρέχει πίσω από το κοινό της αλλά να το καθοδηγεί. Να μας δίνει την αληθινή εικόνα της πραγματικότητας, αυτή που βρίσκεται κάτω από την επιφανειακή και άρα απατηλή εικόνα που συλλαμβάνουν οι αισθήσεις μας. Για παράδειγμα να μας δείχνει ότι όσο κι αν ο κόσμος φαίνεται στατικός, σαν να μην αλλάζει, μπορεί και πρέπει να αλλάξει. Να δίνει την κίνηση μέσα στην ακινησία. Προπαντός, να μας αποκαλύπτει πως η κίνηση αυτή δεν πραγματοποιείται πέρα και έξω από εμάς αλλά η κατεύθυνσή της εξαρτάται κατά πολύ από τη δική μας στάση και δράση. Με λίγα λόγια, αληθινή, μεγάλη,

9 9 πρωτοπόρα τέχνη είναι αυτή που καλλιεργεί στον άνθρωπο τη βαθύτερη συνείδηση της ανθρωπιάς του, της δύναμής του να υποτάξει τη φύση και την κοινωνία στις ανάγκες του, η τέχνη που δημιουργεί τον άνθρωπο - δημιουργό. Ακριβώς εξαιτίας αυτής της ικανότητας και της διεισδυτικότητάς της, η τέχνη πάντα διάλεγε πλευρό σε κάθε μικρή και μεγάλη στιγμή, στην πορεία εξέλιξης του ανθρώπου μέσα στο χρόνο. Στα 1935 ο Μπέρτολτ Μπρεχτ, στο Συνέδριο για την υπεράσπιση της Κουλτούρας, στο Παρίσι, σημειώνει πολύ εύστοχα: «Κι η τέχνη πρέπει, σ αυτούς τους καιρούς των αποφάσεων ν αποφασίσει». Και πράγματι, αν εξετάσει κανείς την εξέλιξη της τέχνης μέσα στο χρόνο, θα διαπιστώσει, σε αντίθεση με την κυρίαρχη αντίληψη που προβάλλεται ότι η τέχνη θα πρέπει απλά να περιγράφει και να κάνει υποφερτή την πραγματικότητα, όσο δύσκολη αυτή και να είναι - πόσο ορθά ο Μπρεχτ αποτυπώνει πως η τέχνη και οι καλλιτέχνες δεν αρκούνται απλά και μόνο στην περιγραφή, αλλά παίρνουν θέση για όλα όσα συμβαίνουν, στρατεύονται, είτε το θέλουν, είτε όχι, μέσα από το ίδιο τους το έργο. Γενικά, να πούμε ότι το ζήτημα της στράτευσης της τέχνης, ποτέ δεν έπαψε να απασχολεί τους καλλιτέχνες και τους θεωρητικούς της τέχνης. Τι σημαίνει όμως στρατεύομαι ; Ακριβώς ότι εννοεί η λέξη. Εντάσσομαι σε μια ομάδα, που έχει τις ίδιες αντιλήψεις με μένα. Ο καλλιτέχνης, σαν δημιουργός έχει ενεργητική συμμετοχή στην ομάδα. Είτε το καταλαβαίνει είτε όχι, χρησιμοποιεί την τέχνη του σα μέσο, σαν εργαλείο, σαν όπλο μέσα στην ομάδα. Εξυπηρετεί, επηρεάζει και υπερασπίζεται την ομάδα. Από την πρωτόγονη εποχή οι ζωγραφιές στα βράχια είχαν πληροφοριακό και διδακτικό χαρακτήρα. Στο διάβα των αιώνων η εξήγηση του κόσμου με θρησκευτικές αντιλήψεις στράτευσε την τέχνη σ' αυτές τις αντιλήψεις. Αντίστοιχα η ανάγκη για κέρδος στον καπιταλισμό στράτευσε την τέχνη στις αντίστοιχες αντιλήψεις, κ.ο.κ. Σε αντίθεση, όμως, με τους στρατευμένους στην υπηρεσία του συστήματος καλλιτέχνες, που πολύ συχνά γίνεται προσπάθεια να παρουσιαστούν σαν καινοτόμοι, πρωτοποριακοί και όλως παραδόξως αστράτευτοι, οι στρατευμένοι καλλιτέχνες στο πλάι του λαού, πολύ συχνά γνώρισαν την πολεμική, την αποσιώπηση, τη συκοφαντία και σε πολλές περιπτώσεις διώχθηκαν όχι μόνο σαν καλλιτέχνες αλλά και σαν άνθρωποι. Στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο υπάρχουν αμέτρητα τέτοια παραδείγματα. Ένα πρώτο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Γερμανίδα ζωγράφος, χαράκτρια και γλύπτρια, Κέτε Κόλβιτς. Σε αντίθεση με τους γερμανούς καλλιτέχνες που συνεργάστηκαν με τους Ναζί και αξιοποίησαν την τέχνη τους προς όφελος των προπαγανδιστικών αναγκών των Ναζί, η Κέτε Κόλβιτς επέλεξε να σταθεί και με το έργο, αλλά και με την ίδια της τη δράση, στο πλευρό του λαού. Τα έργα της απαγορεύτηκαν από τους Ναζί-αποσύρθηκαν απο τα μουσεία υποχρεώθηκε να παραιτηθεί από την σχολή Καλών Τεχνών

10 και η Γκεστάπο την κυνήγησε. Το σπίτι της καταστράφηκε από τους βομβαρδισμούς. Πέθανε λίγες μόνο μέρες πριν το τέλος του 2ου Π.Π. Με τα σχέδια και τα χαρακτικά της καυτηρίασε με δραματικό τρόπο την τραγωδία του πολέμου, την δυστυχία, αλλά πρώτα και κύρια ύμνησε και εξύψωσε το λαό και τους αγώνες του ενάντια στο φασισμό, ενάντια στην πείνα, ενάντια στον πόλεμο. Αξιοποίησε την τέχνη της σαν όπλο, αλλά και για να εκφράσει και με αυτό τον τρόπο την αλληλεγγύη της. Είναι χαρακτηριστική η φράση της: "...Δεν θέλω να πεθάνω μέχρι να έχω κάνει πιστά ό,τι μπορώ με το ταλέντο μου και μέχρι να έχω καλλιεργήσει τον σπόρο που τοποθετήθηκε μέσα μου, ώσπου να έχει μεγαλώσει και το τελευταίο του κλωναράκι". 10

11 Άλλος σημαντικός γερμανος εξπρεσσιονιστής ζωγράφος και χαράκτης, που αξίζει να αναφερθούμε είναι ο Όττο Ντιξ. Ο Ντιξ επηρεάστηκε βαθιά από τα όσα βίωσε στον Α Π. Π., και αργότερα θα περιέγραφε έναν επαναλαμβανόμενο εφιάλτη του, που σερνόταν ανάμεσα σε κατεστραμμένα σπίτια. Οι τραυματικές του εμπειρίες αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για αρκετά έργα του, ανάμεσα στα οποία ένα λεύκωμα 50 χαρακτικών με τον τίτλο Ο Πόλεμος (Der Krieg) που κυκλοφόρησε στα

12 12 Αντίστοιχα, μια γρήγορη περιήγηση στην ελληνική ιστορία και στην ελληνική καλλιτεχνική παραγωγή μας δείχνει πως την ίδια αντιμετώπιση είχαν και μια σειρά από έλληνες καλλιτέχνες. Ορισμένα παραδείγματα: Βάσω Κατράκη: από της πιο σημαντικές ελληνίδες χαράκτριες και η πρώτη που αξιοποίησε στα έργα της το υλικό ψαμμίτη, είδος πέτρας πολύ δύσκολο για να χαραχτεί. Στα έργα της, δεσπόζει ο

13 13 άνθρωπος και η αστείρευτη δύναμη του ανθρώπου, να γίνει ο ίδιος κυρίαρχος της μοίρας του και της ζωής του. Την ίδια στιγμή, στα πολιτικά της έργα καταπιάνεται και αναδεικνύει τους αγώνες του λαού. Ξεχωρίζει το έργο της «Ύστατο Χρέος», που αποτυπώνει την τελική μάχη του Άρη Βελουχιώτη. Επιλέγει να αποδώσει τον Άρη Βελουχιώτη σαν έφιππη φιγούρα δίχως κεφάλι, καταγγέλλοντας με αυτόν τον τρόπο το γεγονός ότι αποκεφαλίστηκε από τους μοναρχοφασίστες και το κεφάλι του κρεμάστηκε σε φανοστάτη των Τρικάλων. Είναι μάλιστα χαρακτηριστική η απάντησή της όταν παρουσίασε το συγκεκριμένο και ρωτήθηκε γιατί έφτιαξε τον έφιππο Βελουχιώτη ακέφαλο: «Έψαξα να βρω το κεφάλι του και δεν το βρήκα», απάντησε. Για τη δράση της η Βάσω Κατράκη διώχθηκε, φυλακίστηκε και πέρασε μεγάλο κομμάτι της ζωής της στην Εξορία. Βάσω Κατράκη «Ύστατο χρέος» Μέμος Μακρής: από τους σημαντικότερους έλληνες και όχι μόνο παραστατικούς γλύπτες. Η στράτευσή του στους αγώνες του λαού είχε σαν αποτέλεσμα να διωχθεί από τη Γαλλία που σπούδαζε με υποτροφία του Γαλλικού Κράτους, μιας και δεν έγινε εφικτό να ενσωματωθεί στα ασφυκτικά πλαίσια που όριζε η γαλλική αστική τάξη. Αξίζει να σημειώσουμε ότι η αφορμή για την απέλασή του

14 14 ήταν η συμμετοχή του στο Συνέδριο του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ειρήνης το Στα έργα του ο Μέμος Μακρής αναδεικνύει κι αυτός τον άνθρωπο αγωνιστεί που έχει τη δύναμη να υποτάξει τη φύση και την κοινωνία και να βγει νικητής. Το πόσο σημαντικές ήταν οι επιρροές από τα όσα συνέβαιναν γύρω του, μπορούμε να το διαπιστώσουμε από το έργο του «Μνημείο Μαουτχάουζεν» που βρίσκεται στο ομώνυμο στρατόπεδο της Αυστρίας και που από το 2009 αντίγραφο βρίσκεται στη Φλώρινα σε μνημείο που έστησε προς τιμήν των μαχητών του ΔΣΕ η Κ.Ε. του ΚΚΕ. Ο Δ. Γκιώνης, λοιπόν, στο βιβλίο του "Ένας κι ένας" αναφέρει ένα περιστατικό σχετικό με το συγκεκριμένο έργο. Όταν είχε συναντήσει τον καλλιτέχνη στην Εθνική Πινακοθήκη Βουδαπέστης (το 1978), όπου παρουσιαζόταν μια αναδρομική έκθεση των έργων του. Αναφέρει ότι μια γυναίκα, μόλις είδε τον καλλιτέχνη ύψωσε τα χέρια της σε ανάταση. "Ήταν κρατούμενη στο Μαουτχάουζεν", του εξήγησε - εξ ου και η μίμηση της κίνησης του μνημείου. Τα παραπάνω είναι, φυσικά, ορισμένα μόνο παραδείγματα καλλιτεχνών που έθεσαν την τέχνη τους στις ανάγκες και στους αγώνες του λαού και που ως αντάλλαγμα κυνηγήθηκαν, φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν. Κλείνοντας, από τα παραπάνω μπορούμε να αντιληφθούμε ότι η ουσία είναι ότι υπάρχουν δύο δρόμοι μπροστά σε κάθε καλλιτέχνη, όπως και στον κάθε άνθρωπο. Ο ένας είναι να αφήνεις τα πράγματα όπως τα βρήκες κι ο άλλος να τα αλλάζεις. Ο δεύτερος είναι δρόμος δύσβατος με πολλά αγκάθια. Αλλά μην ξεχνάμε, αυτόν το δρόμο και μόνο αυτόν σέβεται ο χρόνος. Ειδικά στις σημερινές συνθήκες με το ενδεχόμενο ενός γενικευμένου πολέμου στην ημερήσια διάταξη, εκτός από την

15 καθημερινή δράση τους, ο ρόλος της τέχνης και των καλλιτεχνών είναι ιδιαίτερα σημαντικός ώστε μέσα από το έργο τους να να καταγράφεται στη σκέψη και στη συνείδηση των λαϊκών δυνάμεων ποιες είναι οι πραγματικές αιτίες των ιμπεριαλιστικών πολέμων, γιατί οι λαοί δεν θα πρέπει να δεχθούν τη σφαγή τους, γιατί επιβάλλεται να παλέψουν για τα δικά τους συμφέροντα. Τη φρίκη και την αγριότητα του πολέμου, στον έναν ή στον άλλο βαθμό όλοι μπορούν να την αποδώσουν είτε με τα λόγια, είτε αξιοποιώντας οποιαδήποτε μορφή τέχνης. Το ζήτημα είναι το πώς ο καλλιτέχνης θα βοηθάει το κοινό να αναζητά μέσα από το έργο που βλέπει τα βαθύτερα νοήματα, πώς θα δίνει τροφή για σκέψη και για δράση, όπως για παράδειγμα να δυναμώσουν τα αιτήματα για απεμπλοκή της χώρας μας από τους ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς και πολέμους, για να κλείσουν οι αμερικανο-νατοϊκές βάσεις και τα στρατηγεία, για επιστροφή στη χώρας μας όλων των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων, που βρίσκονται σε αποστολές του ΝΑΤΟ και της ΕΕ, για να φύγει το ΝΑΤΟ από το Αιγαίο, για να γίνει ο λαός μας νοικοκύρης στον τόπο του. Άλλωστε, μπροστά σ' αυτήν την πραγματικότητα που καθημερινά ζούμε, σε αυτούς τους καιρούς των αποφάσεων, που όπως επισημάναμε παραπάνω και η τέχνη πρέπει να αποφασίζει, οι καλλιτέχνες - δημιουργοί χρειάζεται πιο αποφασιστικά να αντιταχθούν με έργο φρέσκο, ζωντανό κι αληθινό. Και τέτοια είναι μόνο τα έργα που υπηρετούν το προχώρημα της ζωής ακουμπώντας τη συνείδηση, τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα εκείνων που μπορούν να το πραγματοποιήσουν, της εργατικής τάξης και των άλλων καταπιεσμένων στρωμάτων. 15