ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΝΙΤΣΕ Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΝΙΤΣΕ Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ"

Transcript

1 ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΝΙΤΣΕ Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

2

3 Τίτλος πρωτοτύπου: Die^öft/ic/te Wissenschaft Τυπογραςρική διόρθοκτη: Βασίλης Τομανάς Εξοκρυλλο: Step Publications Εκτύπωση: Ψαρράς-Ανιωνιάδης Βφλιοδεσία: Δεληδημητρίου Copyright: 2004, Ζήσης Σορίκας και εκδ. Νησίδες Δεσπερέ Θεσσαλονίκη τηλ ISBN: X.

4

5 ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΝΙΤΣΕ Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ («la gaya scienza») Μετάφραση - Επιμέλεια: ΖΗΣΗΣ ΣΑΡΙΚΑΣ ΝΗΣΙΔΕΣ

6

7 Περιεχόμενα Σημείωμα του μεταφραστή 9 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 11 Πρόλογος σιη δεΰτερη έκδοση 13 «Αστείο, πανουργία και εκδίκηση» 21 Πραπο βιβλίο 37 Δεύτερο βιβλίο 81 Τρίτο βιβλίο 121 Τέταρτο βιβλίο: Sanctus Januarius 166 Πέμπτο βιβλίο: Εμείς οι άφοβοι 209 Παράρτημα: Τραγοΰδιατου πρίγκιπα Έκνομου 267

8

9 Σημείωμα του μεταφραστή R μετάφραση της Χαρούμενης επιστήμης (1882, ένα χρόνο πριν από το 'i rai μίλησε ο Ζαρατούστρα, και 1887, μετά τον Ζαρατούστρα, το Πέρα από το καλό και το κακό και τη Γενεαλογία της ηθικής) έγινε από την έϊίδοοη Friedrich Nietzsche, Sämtliche Werke, επιμ. έκδ. Giorgio Colli και Mazzino Montinari, Βερολίνο-Νέα Υόρκη, 1988, τόμ. 3. Πριν από ορισμένα χρόνια είχε κυκλοφορήσει άλλη μια δική μου μετάφραση του βιβλίου, η οποία είναι σήμερα πια ξεπερασμένη λόγω της εμβάθυνσης μου στη φιλοσοφία του Νίτσε και της πολύχρονης τριβής μου με την ιδιαίτερα απαιτητική γλώσσα του. Στην παρούσα έκδοση χρησιμοποίησα τα εξής βοηθήματα: 1. F. Nietzsche, The Gay Science, μετ. Walter Kaufmann, Νέα Υόρκη, F. Nietzsche, Le gai savoir, μετ. Henri Albert, επιμ. Marc Sautet, Παρίσι, F. Nietzsche, Le gai savoir, μετ. Patrick Wotling, Παρίσι, 2000.

10

11 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ' («la gaya scienza») Για τον ποιητή και για τον σοφό, όλα τα πράγματα είναι φιλικά και ιερά, όλες οι εμπειρίες χρήσιμες, όλες οι μέρες άγιες, όλοι οι άνθρωποι θεϊκοί. Έμερσον^ [Επιγραςτη της έκδοοης του 1882] Κατοικώ στο δικό μου σπίτι, Ποτέ δεν αντέγραιρα κανέναν σε τίποτε Και -κοροϊδεύω κάθε δάσκαλο/δεξιοτέχνη Που δεν κορόιδεψε τον εαυτό του. Πάνω από την πόρτα μου [Επιγραφή της έκδοσης του 1887] 1. Die fröhliche Wissenschaft. Έχει αποδοθεί και ως «Η χαρούμενη γνώση», σε συμφωνία με τις ερμηνείες γάλλοιν και ιταλών μελετητών και μεταφραστών του Νίτσε {savoir, sapere). Στα αγγλικά έχει επικρατήσει η εκδοχή science (επιορτήμη), ενώ παλαιότερα είχε προταθεί και η λέξη wisdom (σοφία). Αν και είναι σίγουρο ότι ο Νίτσε δεν χρησιμοποιεί ούτε τη λέξη Wissen (το «ειδέναι», η γνώση ως τελικό αποτέλεσμα) ουτε τη λέξη Erkennen (το «γιγνώσκειν», η γνώοη ως διβδικασία), και η απόδοση της Wissenschaft με τη λέξη «επιστήμη» είναι ανεπαρκής, καθώς ο Νίτσε την αντιδιαστέλλει προς την «επιστήμη» των παλαιότερων φιλοσόφοϊν όπως ο Καντ, ο Χέγκελ ή ο Φίχτε και των συγκαιρινών του επιστημόνων (τόσο από το χώρο των ςρυσικών επιοτημών όσο και από των επιστημοίν του ανθρώπου, που μόλις είχαν αρχίσει να διαμορφώνονται εκείνη την εποχή). Παράλληλα, προσπαθεί να βάλει στη δική του «επιστήμη», μέσω του υποτίτλου Ια gaya scienza, και άλλες διαστάσεις ή μορφές γνώσης, όπως της τέχνης. Στο Ecce Homo, ο Νίτσε γράφει ότι «η προβηγκιανή έννοια της gaya scienza είναι η ενότητα του τροβαδούρου, του ιππότη και του ελεύθερου πνεύματος». 2. Ραλφ Γουάλντο Έμερσον ( ), αμερικανός συγγραφέας και (ριλόσοφος. Πρβλ. Νίτσε, Το λυκόφως των ειδώλων, «Ακροβολισμοί εν^ παράκαιρου ανθρώπου», 13.

12

13 Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση^ 1. Το βιβλίο αυτό ίσως χρειάζεται κάτι παραπάνω από έναν πρόλογο και πάλι όμως θα εξακολουθούσε να υπάρχει η εξής αμφιβολία: πώς είναι δυνατό να έρθει κανείς που ποτέ δεν βίωσε κάτι παρόμοιο πιο κοντά στο βίωμα του βιβλίου αυτού μέσω προλόγων; Το βιβλίο μοιάζει να είναι γραμμένο οτη γλώσσα του ανέμου που λιώνει τα χιόνια: είναι φτιαγμένο από υπεροψία, ανησυχία, αντίφαση, απριλιάτικο καιρό -έτσι που θυμίζει συνεχώς στον καθένα όχι μόνον ότι ο χειμώνας είναι κοντά αλλά και τη νίκη σε βάρος του χειμώνα, νίκη που έρχεται, πρέπει να έρθει, κι ίσως έχει έρθει ήδη... Η ευγνωμοσύνη ρέει διαρκώς, σαν να έχει συμβεί το απροσδόκητο, η ευγνωμοσύνη ενός αναρρώνοντος -γιατί η ανάρρωση ήταν αυτό το απροσδόκητο. «Χαρούμενη επιστήμη»: αυτό σημαίνει τα Σατουρνάλια" ενός πνεύματος που αντιστάθηκε υπομονετικά σε μια φοβερή, μακρόχρονη πίεση -υπομονετικά, γερά, ψυχρά, χωρίς να το βάζει κάτω, αλλά και χωρίς ελπίδα- και που είναι κυριευμένο τώρα από την ελπίδα, την ελπίδα για υγεία, και από το μεθύσι^ της ανάρρωσης. Τι το παράξενο λοιπόν αν βγαίνουν εδώ στο φως πολλά παράλογα και τρελά πράγματα, πολλή κατεργάρικη τρυφερότητα, που ξοδεύεται ακόμη και για προβλήματα που έχουν αγκαθωτό δέρμα και που δεν επιτρέπουν να τα χαϊδεύεις και να τα σαγηνεύεις; Ολόκληρο το βιβλίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα γλέντι έπειτα από μακρόχρονη στέρηση και ανημποριά, δεν είναι παρά η αγαλλίαση για την ανάκτηση των δυνάμεων, για την εκ νέου αςτυπνισμένη πίστη σ' ένα αύριο και μεθαύριο, για το ξαφνικό αίσθημα και προαίσθημα του μέλλοντος, επικείμενων περιπετειών, θαλασσών και πάλι ανοιχτών, σκοπών και πάλι 3. Η πρώτη έκδοση του βιβλίου έγινε το 1882 και περιείχε μόνο τέσσερα βιβλία. Η δεύτερη έκδοση έγινε το 1887, με προσθήκη του προλόγου αυτού, του πέμπτου βιβλίου και του παραρτήματος με τα Τραγούδια του πρίγκιπα Έκνομον. 4. Ρωμαϊκή γιορτή προς τιμήν του θεου Σατούρνου (Κρόνου), όπου οι δούλοι έπαιρναν τη θέση των κυρίων και το αντίστροφο. 5. Trunkenheit. Ο Νίτσε χρησιμοποιεί συνήθίος την έννοια της μέθης {Rausch), την οποία αναλύει ως ιδιαίτερα έντονο αίσθημα δύναμης. Πρβλ. Το λυκόφως των ειδώλων, α Στη Γέννηση της τραγωδίας ( 2) η μέθη χαρακτηρίζει τις διονυσιακές καταστάσεις, ενώ το όνειρο τις απολλώνιες.

14 14 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ επιτρεπτών, και πάλι πιστευτών. Και πόσα πράγματα άφηνα πίσω μου τότε! Εκείνο το κομμάτι ερημιάς, εξάντλησης, ε'λλειψης πίστης, παγώματος με'σα στη νιότη, εκείνο το γε'ρασμα χωμε'νο εκεί που δεν χωρούσε, εκείνη την τυραννία του πόνου, την υπερφαλαγγιζόμενη από την τυραννία της περηφάνιας, η οποία αρνιόταν τις συνέπειες του πόνου (και οι συνε'πειες είναι παρηγοριές), εκείνη τη ριζική απομόνωση ως νόμιμη άμυνα ενάντια σε μια περιφρόνηση προς τους ανθρώπους που είχε γίνει παθολογικά διορατική, εκείνο τον επιλεγμένο για λόγους αρχής περιορισμό στο πιο πικρό, τραχύ και οδυνηρό της γνώσης, έναν περιορισμό επιβεβλημένο από την αηδία που αναπτύχθηκε σιγά-σιγά από μια ά- φρονα πνευματική δίαιτα και μαλθακότητα -το ονομάζουν αυτό ρομαντισμό'- ω, ποιος θα μπορούσε να νιώσει όλα αυτά τα πράγματα όπως τα ένιωσα εγώ; Κι όποιος όμως θα μπορούσε να το κάνει, θα μου συγχωρούσε σίγουρα τη λίγη τρέλα, τη λίγη υπερβολή, τη λίγη «χαρούμενη επιστήμη» -για παράδειγμα, τη φούχτα τραγούδια που προστέθηκαν σ' αυτό το βιβλίο- τραγούδια όπου ένας ποιητής κοροϊδεύει όλους τους ποιητές με τρόπο δύσκολα συγχωρητέο. -Αχ, δεν είναι μόνον οι ποιητές και τα ωραία τους «λυρικά αισθήματα» εκείνα πάνω στα οποία θα εξαπολύσει την κακία του αυτός ο αναστημένος: ποιος ξέρει τι λογής θύμα ψάχνει να βρει, τι λογής τέρας που επιδέχεται παρωδία θα τον ερεθίσει σε λίγο; «Incipit tragoedia» [«Η τραγωδία αρχίζει^»] -διαβάζει κανείς στο τέλος αυτού του επικίνδυνα άκακου βιβλίου: έχετε το νου σας! Κάτι υποδειγματικά άσχημο και κακό αναγγέλλεται εδώ: Incipit parodia [Η παρωδία αρχίζει ], δεν χωράει αμφιβολία Ας αφήσουμε όμως τον κύριο Νίτσε: τι μας νοιάζει αν ανάρρωσε;... Ένας ψυχολόγος γνωρίζει λίγα ερωτήματα τόσο ελκυστικά όσο εκείνο που αφορά στη σχέση φιλοσοφίας και υγείας, και στην περίπτωση που θα αρρωστήσει ο ίδιος, θα μεταφέρει στην αρρώστια του όλη την επιστημονική περιέργειά του. Γιατί, αν υποθέσουμε πως είναι κανείς πρόσωπο, τότε έχει αναγκαστικά τη φιλοσοφία του προσώπου του 6. Πρβλ. παρακάτω, Νίτσε αντιτάσσει το διονυσιακό (ή το κλασικό) στον ρομαντισμό. 7. Τίτλος της 342, τελειηαίου αφορισμού του τέταρτου βιβλίου, με τον οποίο τελείωνε η πρώτη έκδοση ττ\ςχαρούμενης επιστήμης. Ο Νίτσε επαναλαμβάνειτην έκφραση σιην Πιθανότατα, ο Νίτσε εννοείτην παρωδία του Χριστού va.\.vr\ςkmvήςδιaθή)cης στο Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, που γράφτηκε πριν απ' αυτό τον πρόλογο ( ).

15 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ 15 εδώ όμως υπάρχει μια αξιοσημείοπη διαφορά: στον ένα φιλοσοφούν οι ελλείψεις του, ενώ στον άλλο τα πλούτη και οι δυνάμεις του. Ο πρώτος χρειάζεται τη φιλοσοφία του ως στήριγμα, ανακούφιση, γιατρικό, λύτρωση, ανάταση, αυτοαποξένωση. Στον δεύτερο η φιλοσοφία είναι α- πλώς μια ωραία πολυτέλεια και, στην καλύτερη περίπτωση, η ηδυπάθεια μιας θριαμβευτικής ευγνωμοσύνης, που τελικά οφείλει να γραφεί με κοσμικά κεφαλαία γράμματα στον ουρανό των εννοιών. Στην πρώτη, πιο συνηθισμένη όμως περίπτωση, όταν δηλαδή φιλοσοφούν οι καταστάσεις ανάγκης, όπως συμβαίνει μ' όλους τους άρρωστους στοχαστές (κι ίσως οι άρρωστοι στοχαστές υπερτερούν στην ισεορία της φιλοσοφίας), τι γίνεται η ίδια η σκέψη, η οποία βρίσκεται κάτω από την πίεση της αρρώογγίας; Αυτό είναι το ερώτημα που ενδιαφέρει τον ψυχολόγο: κι εδώ μπορεί να γίνει ένα πείραμα. Είναι ακριβώς σαν τον ταξιδιώτη που προγραμματίζει να ξυπνήσει μια ορισμένη ώρα κι ύστερα παραδίνεται ήσυχα στον ύπνο- έτσι κι εμείς οι φιλόσοφοι, αν υποτεθεί ότι αρρωσταίνουμε, παραδινόμαστε προσωρινά ψυχή τε και σώματι στην αρρώσιια - κλείνουμε, ούτως ειπείν, τα μάτια μπροστά στον εαυτό μας. Κι όπως ο ταξιδιώτης ξέρει πως κάτι δεν κοιμάται, πως κάτι μετράει τις ώρες και θα τον ξυπνήσει, έτσι κι εμείς ξέρουμε πως η κρίσιμη στιγμή θα μας βρει ξύπνιους -και πως κάτι θα πεταχτεί τότε και θα πιάσει το πνεύμα επ' αυτοφώρω: εννοώ τη στιγμή της αδυναμίας ή της υποχώρησης ή της παράδοσης ή της σκλήρυνσης ή του σκοτεινιάσματός του, κι όσων άλλων ονομάτων υπάρχουν για τις αρρωστιάρικες καταστάσεις του πνεύματος, που σε ημέρες υγείας έχουν εναντίον τους την περηφάνια του πνεύματος (γιατί όπως σωστά λέει το παλιό ρητό: «το περήφανο πνεύμα, το παγόνι και το άλογο είναι τα τρία πιο περήφανα ζώα της γης»). Ύστερα από μια τέτοια ερώτηση στον εαυτό, ύστερα από μια τέτοια δοκιμή του εαυτού, μαθαίνει κανείς να βλέπει με οξύτερο μάτι καθετί που αποτέλεσε αντικείμενο της φιλοσοφίας μέχρι τώρα. Μαντεύει κανείς καλύτερα από πριν τις αθέλητες λοξοδρομήσεις, τα πλάγια δρομάκια, τις ήσυχες γωνιές και τα ηλιόλουστα μέρη της σκέψης, όπου οδηγούνται και παρασύρονται οι πάσχοντες στοχαστές ακριβώς ως πάσχοντες, τώρα ξέρει καλύτερα προς τα πού το άρρωστο σώμα και η ανάγκη του τραβούν, ωθούν, παρασέρνουν ασύνειδα το πνεύμα: προς τον ήλιο, την ηρεμία, τη γλυκύτητα, την καρτερία, το γιατρικό, την ανακούφιση με όλες τις έννοιες της λέξης. Κάθε φιλοσοφία που βάζει την ειρήνη ψηλότερα από τον πόλεμο, κάθε ηθική που περιέχει μια αρνητική σύλληψη της ευτυχίας, κάθε μεταφυσική και φυσική που γνωρίζουν ένα φινάλε, μια τελική κατάσταση οποιουδήποτε είδους, κάθε κυρίως αισθητική ή θρησκευτική επιθυμία για κάποιο Παράμερα, Εκείθεν, Έξω, Υπερά-

16 16 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ νω, μας δίνουν το δικαίωμα να ρωτήσουμε μήπως η αρρώστια ήταν ε- κείνη που ενέπνευσε τον φιλόσοφο. Η ασυνειδη μεταμφίεση των φυσιολογικών' (physiologischer) αναγκών κάτω από το μανδύα του αντικειμενικού, του ιδεϊκοΰ, του καθαρά πνευματικού μπορεί να ορτάσει σε επίφοβο σημείο: αρκετε'ς φορές αναρωτήθηκα μήπως, σε γενικές γραμμές, η φιλοσοφία ήταν μέχρι σήμερα απλώς μια εξήγηση του σώματος και μια παρανόηση του σώματος. Πίσω από τις ύψιστες αξιολογικές κρίσεις, που οδήγησαν μέχρι τώρα την ιστορία της σκέψης, κρύβονται παρανοήσεις σχετικά με τη συγκρότηση του σώματος -είτε μεμονωμένων ατόμων είτε κοινωνικών τάξεων είτε ολόκληρων φυλών'". Όλες αιπές οι ριψοκίνδυνες τρέλες της μεταφυσικής, ιδιαίτερα οι απαντήσεις τους στο ερώτημα σχετικά με την αξία της ενθαδικής ύπαρξης, μπορούν να θεωρηθούν πρώτα πρώτα και πάντα συμπτώματα καθορισμένων σωμάτων. Και αν γενικά οι τέτοιας λογής καταφάσεις στον κόσμο ή αρνήσεις του κόσμου δεν περιέχουν ούτε κόκκο σημασίας, επιστημονικά εξεταζόμενες, παρέχουν μολαταύτα ακόμα πιο πολύτιμες ενδείξεις στον ιστορικό και τον ψυχολόγο, ως συμπτώματα, όπως είπα, του σώματος, της αποτυχίας και της επιτυχίας του, της πληρότητάς του, της δύναμης του, της κυρuxρχίας του μέσα στην ιστορία, ή αντίθετα των επισχέσεοίίν του, των κοπώσεών του, των φτωχεμάτων του, των προαισθημάτων του του τέλους, της θέλησής του να τελειώνει. Ακόμη περιμένω έναν φιλόσοφο γιατρό με την ξεχωριστή έννοια της λέξης -κάποιον που θα προσεγγίσει το πρόβλημα της συνολικής υγείας ενός λαού, μιας εποχής, μιας φυλής, της ανθρωπότητας-, που μια μέρα θα έχει το θάρρος να ωθήσει την υποψία μου στα άκρα και να τολμήσει να πει τη φράση: αυτό με το οποίο είχε να κάνει όλη η φιλοσοφική δραστηριότητα μέχρι σήμερα δεν ήταν καθόλου η «αλήθεια», αλλά κάτι άλλο -ας πούμε, η υγεία, το μέλλον, η ανάπτυξη, η δύναμη, η ζωή Μαντεύει κανείς πως δεν θέλω να φανώ αχάριστος τη στιγμή που αποχωρίζομαι εκείνη την περίοδο ταυ σοβαρού μαρασμού, της οποίας τα οφέλη δεν έχουν εξαντληθεί για μένα ακόμη: όπως επίσης γνωρίζω αρκετά καλά το πλεονέκτημα που μου δίνει η πολύ ευμετάβλητη υγεία μου απέναντι σε όλους τους μονολιθικούς του πνεύματος. Ένας φιλόσοφος πσυ πέρασε και ξαναπερνάει από πολλά είδη υγείας, έχει περάσει και από ισάριθ- 9. Το επίθετο «ςιυσιολογικός» σημαίνει σε όλο το κείμενο «ο της ςρυσιολογίας». 10. Το βαοικό αντό θέμα θα αναπτύξει ο Νίτσε εκτενώς στα σύγχρονα μ' απτό τον πρόλογο βιβλία Πέοα από το χαλό χαι το κακό και Γενεαλογία της ηθικής.

17 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ 17 μες φιλοσοφίες οχπλως δεν μπορεί να κάνει αλλιώς από το να μεταφε'ρει την εκάστοτε κατάσταίτη του στην πιο πνευματική μορφή και ορίζοντα: αυτή η τέχνη μεταμόρφωσης είναι η φιλοσοφία. Εμείς οι φιλόσοφοι δεν είμαστε ελεύθεροι να χωρίσουμε το σώμα από την ψυχή όπως κάνει ο κόσμος κι ακόμη περισσότερο, να χωρίσουμε την ψυχή από το πνεύμα. Δεν είμαστε σκεπτόμενοι βάτραχοι, ούτε μηχανές αντικειμενικής μέτρησης και καταγραφής με κατατρυγμένα σπλάγχνα οφείλουμε να γεννάμε συνεχώς τις σκέψεις μας με πόνο και, σαν τις μητέρες, να δίνουμε σ" αυτές όσο αίμα, καρδιά, φαπιά, ηδονή, πάθος, βάσανο, συνείδηση, πεπρωμένο και μοιραίο έχουμε. Η ζωή -αυτό σημαίνει για μας να μετατρέπουμε συνεχώς αυτό που είμαστε σε φλόγα και φως όπως επίσης και καθετί που μας αφορά: όεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς. Κι όσο για την αρρώστια: μήπως δεν μπαίνουμε στον πειρασμό να ραπησουμε αν είναι για μας γενικά απαραίτητη; Μόνον ο μεγάλος πόνος είναι ο έσχατος απελευθερωτής του πνεύματος, επειδή είναι ο δάσκαλος της μεγάλης υποψίας, που μετατρέπει κάθε U σε Χ, ένα πραγματικό, γνήσιο Χ, δηλαδή το προτελειτταίο γράμμα πριν από το τελευταίο"... Μόνον ο μεγάλος πόνος, ο μακρόχρονος, αργός πόνος, που πάει με το πάσο του και μέσα στον οποίο καιγόμαστε σαν τα χλωρά κλαριά, μας αναγκάζει, εμάς τους φιλοσόφους, να κατεβούμε στα έσχατα βάθη μας και να απεκδυθούμε κάθε εμπιστοσύνη, καθετί καλοκάγαθο, καθετί που ρίχνει ένα πέπλο, καθετί ήπιο, καθετί μετριοπαθές -πράγματα στα οποία άλλοτε ίσως είχαμε τοποθετήσει την ανθρομτινότητά μας. Αμφιβάλλω αν ένας τέτοιος πόνος μάς κάνει «καλύτερους» ξέρω όμως πως μας κάνει βαθύτερους. Στο εξής, είτε μάθουμε να ανητάσσσυμε στον πόνο αυτόν την περηφάνια μας, το χλευασμό μας, τη δύναμη της θέλησης μας, όμοιοι με τον Ινδιάνο'^ της Αμερικής που, όσο σκληρά κι αν τον βασανίζουν, αποζημιώνεται από τον βασανιστή του με την κακία της γλώσσας του είτε αποσυρθούμε μέσω του πόνου σ* εκείνο το ανατολίτικο μηδέν -που λέγεται νιρβάνα'^-, σ" εκείνη τη βουβή, άκαμπτη, κσυςη εγκατάλειψη του εαυτού, λησμονιά του εαυτού, εξάλει ψη του εαυτού: μέσα από τέτοιες μακρόχρονες και επικίνδυνες ασκήσεις αυτοκυριαρχίας βγαίνει κανείς ως άλ Νίτσε παίζει εδώ με την ιδιωματική έκφραση «κάνω από ένα Χ ένα U», που σημαίνει «ξεγελώ», «εξαπατώ», «πουλώ (ρύκια για μεταξωτές κορδέλες». Επομένως, η αντιστροφή της έκφρασης στο κείμενο σημαίνει το ξεπέρασμα της αυταπάτης και την πρόσβαση στην πραγματικότητα. 12. Πηγή του Νίτσε το έργο του άγγλου αρχαιολόγου και ανθρομίολόγου John Lubbock, TTie origin ofcivilisation and the primitive condition ofman, Νίτσε δανείζεται αυτή την ερμηνεία της νιρβάνα από τον φιλόσοφο Λρτουρ Σοπενάουερ, Die Welt als Wille und Vorstellung, II, 48.0 Σοπενάουερ την παρουσιάζει ως «άρνηση αυτού ταυ κόσμου», άρνηση της θέλησης για ζωή.

18 18 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ λος άνθρωπος, με κάποια εραπηματικά επιπλέον -και προπαντός με τη θε'ληοη να ρωτάει στο εξής περισσότερο, πιο βαθιά, πιο σοβαρά, πιο σκληρά, πιο κακά, πιο ήρεμα απ' ό,τι ριοτούσε ώς τότε. Η εμπιστοσύνη στη ζωη ε'χει χαθεί: η ίδια η ζωή ε'χει γίνει πρόβλημα. -Ας μην πιστέψουμε όμως απ' αυτό πως έτσι γίνεται κανείς κατ' ανάγκη κατηςτης! Ακόμη και η αγάπη για ζωή εξακολουθεί να είναι δυνοπη -μόνο που τώρα αγαπάει κανείς αλλιώς. Η αγάπη για μια γυναίκα είναι ανχό που προκαλεί αμφιβολίες μέσα μας... Το θέλγητρο καθετί του προβληματικού, η χαρά με το Χ είναι όμως υπερβολικά μεγάλη σ' έναν τέτοιο πιο πνευματικό, πιο πνευματοποιημένο άνθρωπο ώστε να μην καταβροχθίζει ακατάπαυστα σαν καθαρή ςρω^ιά όλη τη δυστυχία πσυ προκαλεί ό,τι είναι προβληματικό, όλο τον κίνδυνο της αβεβαιότητας, ακόμη και τη ζήλια του ερωτευμένου. Γνοορίζουμε μια καινούργια ευτυχία Στο τέλος, ας μην ξεχάσω να πω το ουσιαστικότερο: από τέτοιες αβύσσους, από τέτοιο σοβαρό μαρασμό, όπως και από τον μαρασμό της βαριάς υποψίας, επιστρέφει κανείς ξαναγεννημένος, με καινούργιο δέρμα, πιο μυγιάγγιχτος και κακός, με πιο λεπτό γούστο για τη χαρά, με πιο λεπτεπίλεπτη γλώσσα για όλα τα καλά πράγματα, με πιο χαρούμενες αισθήσεις, με μια δεύτερη και πιο επικίνδυνη αθωότητα μέσα στη χαρά, πιο παιδικός'" και συνάμα εκατό φορές πιο εκλεπτυσμένος απ' όσο ήταν κανένας ποτέ. Πόσο απωθητική μας φαίνεται τώρα αυτή η χονδροειδής, πνιγηρή, φαιά απόλαυση, όπως την εννοούν εκείνοι που αγαπούν τις απολαύσεις, οι «καλλιεργημένοι άνθρωποι» μας, οι πλούσιοί μας και οι διευθύνοντές μας! Με πόση κακεντρέχεια ακούμε τώρα το μεγάλο πανηγυρτζίδικο ταμπούρλο με το οποίο ο «καλλιεργημένος άνθρωπος» και κάτοικος της πόλης αφήνεται σήμερα να βιαστεί από την τέχνη, το βιβλίο και τη μουσική για να φτάσει στις «πνευματικές απολαύσεις» -με τη βοήθεια πνευματικών ποτών! Πόσο κακό κάνει τώρα στ' αφτιά μας η θεατρική κραυγή του πάθους, πόσο ξένη έχει γίνει για το γούστο μας όλη η ρομαντική οχλαγοιγία και ανακατωσούρα των αισθήσεων, την οποία αγαπάει η καλλιεργημένη πλέμπα, πόσο ξένες έχουν γίνει για μας όλες οι βλέψεις της πλέμπας αυτής για το υπέροχο, το εξυψωμένο, το παραστολισμένο"! Όχι, αν εμείς οι αναρρώνοντες εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε γενικά μια τέχνη, είναι μια άλλη τέ- 14. Στο Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, το «παιδί» είναι η τρίτη «μεταμόρφωση του ηνεύματος». 15. Υπαινιγμός σιαν Ρίχαρντ Βάγκνερ και στο φεοηιβάλτου Μπαϋρόυτ. Ο Νίτσε είχε ανακαλύψει από το 1881 τον Μπιζε'.

19 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ 19 χνη -μια σκωπτική, ανάλαφρη, φευγαλέα, θεϊκά ατάραχη, θεϊκά τεχνητή τέχνη, που να ανεβαίνει σαν καθαρή φλόγα σ' έναν ανέφελο ουρανό. Προπαντός: χρειαζόμαστε μια τέχνη για καλλιτέχνες, μόνο για καλλιτέχνες! Καταλαβαινόμαστε τώρα καλύτερα όσον αφορά στο τι είναι απαραίτητο κατά πρώτο λόγο γι' αυτή την τέχνη: ευδιαθεσία, κάθε ευδιαθεσία, φίλοι μου! -ακόμη και ως καλλιτέχνες: θα ήθελα να το αποδείξω αυτό. Μερικά πράγματα τα ξέρουμε τώρα πάρα πολύ καλά εμείς οι γνώστες: ω, πώς μαθαίνουμε τώρα να ξεχνάμε καλά", και να είμαστε καλοί στο να μην ξέρουμε", ως καλλιτέχνες! Κι όσον αφορά στο μέλλον μας: δεν υπάρχει περίπτωση να μας βρει κανείς στα χνάρια ε- κείνων των νεαρών Αιγυπτίων που κάνουν τη νύχτα ανασφαλή μέρη τους ναούς, αγκαλιάζουν τα αγάλματα και θέλουν με κάθε τρόπο να ξεσκεπάσουν, να αποκαλύψουν και να φέρουν στο άπλετο φως καθετί για το οποίο υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να είναι κρυμμένο. Όχι, αυτό το κακό γούστο, αυτή η θέληση για αλήθεια, για «αλήθεια με κάθε τίμημα'», αυτή η νεανική τρέλα με την αγάπη της αλήθειας είναι κάτι που μας αηδιάζει: είμαστε πάρα πολύ έμπειροι, πάρα πολύ σοβαροί, πάρα πολύ πρόσχαροι, πάρα πολύ καμένοι, πάρα πολύ βαθιοί για κάτι τέτοιο... Δεν πιστεύουμε πια πως η αλήθεια παραμένει ακόμη αλήθεια όταν της βγάλεις το πέπλο έχουμε ζήσει πάρα πολύ για να πιστεύουμε κάτι τέτοιο. Σήμερα θεωρούμε ζήτημα ευπρέπειας το να μη θέλει κανείς να βλέπει τα πάντα γυμνά, να παρευρίσκεται σε όλα, να καταλαβαίνει και να «ξέρει» τα πάντα. «Είναι αλήθεια πως ο καλός θεός είναι παρών παντού;» ρωτούσε ένα κοριτσάκι τη μητέρα του: «Αυτό το βρίσκω όμως άπρεπο». -Ιδού μια υπόδειξη για τους φιλοσόφους! θα έπρεπε να δείχνουμε περισσότερο σεβασμό προς την αιδώ με την οποία κρύβεται η ςρυση πίσω από αινίγματα και πολύχρωμες αβεβαιότητες". Μήπως είναι και η αλήθεια μια γυναίκα που έχει λόγους να μη μας αφήνει να δούμε τους λόγους της; Μήπως το όνομα της είναι -για να μιλήσουμε ελληνικά- Βαυβώ^;... Αχ, αυτοί οι Έλληνες! 'Ηξεραν να ζουν: πράγμα 16. Για τη λήθη, βλ. επίσης Η γενεαλογία της ηθικής, II, Βλ. επίσης Πέρα από το καλό και το κακό, Για τη θέληση για αλήθεια, βλ. ιδιαίτερα Πέρα από το καλό και το καπό, Ο Νίτσε επανερμηνεΰει εδώ την περίφημη φράση του Ηράκλειτου «Η φΰση αρέσκεται να κρύβεται» (εκδ. Diels-Kranz, απ. 123). 20. Κοπιά την αρχαία ελληνική μυθολογία, γυναίκα του Δυσαΰλη, η οποία φιλοξένησε τη Δήμητρα και τον Ίακχο στην Ελευσίνα. Η Δήμητρα, απελπισμένη επειδή δεν μπορούσε να βρει την κόρη της που έψαχνε, αρνήθηκε να γευτεί το ζωμό που της πρόσφερε η Βαυβώ. Τότε εκείνη σήκοκιε τα ροι3χατης και έδειξε τα οπίσθια της. Η Δήμητρα γέλασε και έσιερξε να γευτεί τον ζωμό.

20 20 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ που απαιτεί να σταματάς θαρραλέα στην επιφάνεια, στην πτυχή, στην επιδερμίδα, να λατρεύεις τη φαινομενικότητα, να πιστεύεις στις μορφε'ς, στους ήχους, στις λέξεις, σ' ολόκληρο τον Όλυμπο της φαινομενικότητας! Αυτοί οι Έλληνες ήταν επιφανειακοί -από βάθοςι Και μήπως εκεί δεν ξαναγυρίζουμε, εμείς οι ριψοκίνδυνοι του πνεύματος, που σκαρφαλώσαμε στην πιο ψηλή και επικίνδυνη κορυφή της σύγχρονης σκέψης και που κοιτάξαμε ολόγυρα μας από εκεί πάνω -που κοιτάξαμε κάτω μας από κει πάνω; Μήπως δεν είμαστε, ακριβώς απ' αυτή την άποψη. Έλληνες; Λάτρεις των μορφών, των ήχων, των λέξεων; Και γι' αυτό ακριβώς -καλλιτέχνες; Ρούτα, κοντά στη Γένοβα, φθινόπωρο του 1886

21 «Αστείο, πανουργία και εκδίκηση^^» Πρελονδιο σε γερμανικές ρίμες 1. Πρόσκληση Τολμήστε να δοκιμάσετε το φαγητό μου, φαγάδες! Αύριο θα το βρείτε καλύτερο Και μεθαύριο θα σας φανεί καλό! Κι αν θελήσετε τότε κάτι παραπάνω Οι επτά παλιές συνταγές μου Θα μου δοδσουν το θάρρος να κάνω επτά καινούργιες. 2. Η ευτυχία μου Από τότε που κουράστηκα να ψάχνω, Έμαθα να βρίσκω. Κι από τότε που ένας άνεμος μού εναντιώθηκε, Σαλπάρω μ' όλους τους ανέμους. 3. Ατρόμητος Όπου και να βρίσκεσαι, σκάβε βαθιά! Κάτω είναι η πηγή! Άσε τους σκοτεινούς ανθρώπους να φωνάζουν: «Κάτω υπάρχει πάντα μόνο η κόλαση». 4. Αιάλογος Α. - Ήμουν άρρωστος; Γιατρεύτηκα; 21. Τίτλος ενός Singspiel του Γκαίτε, το οποίο γράcptηκε το φίλος τού Νίτσε Πετερ Γκαοττο μελοποίησε το 1880.

22 22 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Και ποιος ήταν ο γιατρός μου; Πώς τα ξέχασα όλα τοιπα! Β. - Μόνο τώρα πιστεΐίω πως γιατρετίτηκες: Γιατί υγιής είναι όποιος εχει ξεχάσει. 5. Στονς ενάρετους Ακόμη κι οι αρετές μας πρέπει να έχουν ελαφρά πόδια: Σαν τους στίχους του Ομήρου, πρέπει να έρχονται και να φε ύγονν\ 6. Σοφία τον κόσμου Μη μένεις κάτω στο χώμα! Και μην ανεβαίνεις πάρα πολυ ψηλά! Ομορφότερος φαίνεται ο κόσμος Από ένα μέσο τ3α )ος. 7. Vademecum-Vadetecum [Ακολούθα με-ακολούθα τον εαυτό σου] Σε γοητεύει η τέχνη και η γλώσσα μου, Μ' ακολουθείς, έρχεσαι πίσω μου; Κοίτα να είσαι πιστός μόνο στον εαυτό σου. Κι έτσι θα μ' ακολουθήσεις -μαλακά, μαλακά! 8. AΛλάζoirtaς το τρίτο δέρμα Το δέρμα μου σχίζεται και σκάει, καθώς το φίδι Μέσα μου ποθεί, σαν να μην είχε Φάει ήδη αρκετή γη, να φάει μ' ορμή Περισσότερη γη. Σέρνομαι ανάμεσα Στο χόρτο και τις πέτρες. Πεινασμένος στον ελικοειδή μου δρόμο Να φάω αυτό που έτρωγα πάντα:

23 «ΑΣΤΕΙΟ, ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΔΙΚΗΣΗ» 23 Εσένα, φαΐ των φιδιών, εσένα, γη! 9. Τα τριαντάφνλλά μου Ναι! η ευτυχία μου θέλει να δώσει ευτυχία Κάθε ευτυχία θέλει ναι να δώσει ευτυχία, Θέλετε να κόψετε τα τριαντάφυλλά μου; Πρέπει να σκύψετε και να κρυςρτείτε Μέσα στα βράχια και στις βάτους. Και συχνά να γλείφετε τα δάχτυλά σας! Γιατί η ευτυχία μου αγαπάει τα πειράγματα. Γιατί η απόλαυση μου αγαπάει τις κατεργαριές! Θέλετε να κόψετε τα τριαντάφιυλλά μου; 10. Ο καταφρονψής Πολλά πράγματα αφήνω να πέσουν και να χαθούν Και γι' αυτό λέτε με λέτε καταφρονητη. Όποιος πίνει από ξέχειλο ποτήρι, Αφήνει να πέσει και να χυθεί πολύ. Δίχως να καταφρονεί όμως το κρασί. 11. Η παροιμία λέει Δηκτικός και πράος, χυδαίος και λεπτός, Οικείος και ξένος, βρόμικος και καθαρός. Τόπος συνάντησης τρελών και σοςρών: Όλα τούτα είμαι και θέλω να είμαι. Περιστέρι και φίδι και γουρούνι μαζί! 12. Σ' έναν φίλο του φωτός Αν δεν θέλεις να εξασθενήσουν τα μάτια και το μυαλό σου

24 24 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Τρέχα πίσω από τον ήλιο -στη σκιά. 13. Για χορευτές Ο λείος πάγος Ένας παράδεισος Για κείνον που ξε'ρει να χορεύει καλά. 14. Το παλικάρι Καλύτερα μια ατόφια έχθρα Παρά μια φιλία κολλημένη με κόλλα. 15. Σκουριά Χρειάζεται κι η σκουριά" να είσαι κοφτερός δεν αρκεί! Αλλιώς θα λένε πάντα για σένα: «Είναι πολύ νέος!» 16. Προς τα πάνω «Πώς θα (ρτάσω γρηγορότερα στην κορφή του βουνσυ;» «Συνέχισε να ανεβαίνεις και μην το πολυσκέςρτεσαι». 17. Το απόφθεγμα του ανθρώπου της βίας Ποτέ σου μην παρακαλάς! Άσε τα κλαψουρίσματα! Παίρνε, σου λέω, πάντα παίρνε! 18. Μαζεμένες ψυχές Μισώ τις μαζεμένες ψυχές. Δεν έχουν τίποτα καλό και σχεδόν τίποτα κακό.

25 «ΑΣΤΕΙΟ, ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΔΙΚΗΣΗ» ο ακούσιος σαγηνευτής Πέταξε μια κούφια λέξη για να περάσει η ώρα, Στον αέρα -κι όμως μ' αιπήν «έπεσε» μια γυναίκα. 20. Προς εξέταση Τον διπλό πόνο τον αντέχεις πιο εύκολα Απ' τον μονό: θέλεις να το ρισκάρεις; 21. Ενάντια στην έπαρση Μη φουσκώνεις: γιατί αλλιώς Το παραμικρό τσίμπημα θα σε κάνει να σκάσεις. 22. Άντρας και γυναίκα «Άρπαξε τη γυναίκα για την οποία χτυπάει η καρδιά σου!» Έτσι σκέςπεται ο άντρας η γυναίκα δεν αρπάζει, κλέβει. 23. Ερμηνεία Όταν ερμηνεύω τον εαυτό μου, μπαίνω μέσα στην ερμηνεία μου. Δεν μπορώ να γίνω ερμηνευτής του εαυτού μου. Όποιος όμως χαράζει τον δικό του δρόμο, Φωτίζει περισσότερο και τη δική μου εικόνα. 24. Φάρμακο για πεσιμιστές Παραπονιέσαι πως δεν βρίσκεις τίποτα του γούστου σου; Πάντα, φίλε μου, οι παλιές ιδιοτροπίες; Σ' ακούω να βλαστημάς, να θορυβείς και να φτύνεις. Η υπομονή κι η καρδιά μου σπάνε.

26 26 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Ακολούθα με, φίλε! Αποφάσισε ελεύθερα Να καταπιείς ε'να παχουλό βατράχι! Γρήγορα και δίχως να καλοκοιτάξεις! Αυτό θα σε γιατρέψει απ' τη δυσπεψία!^^ 25. Παράκληση Ξε'ρω το μυαλό πολλών ανθρώπων Κι όμως δεν ξέρω ποιος είμαι εγώ! Το μάτι μου είναι πολΰ κοντά μου, Δεν είμαι αιττό που βλέπω και είδα. Θα ϋχρελουσα περισσότερο τον εαυτό μου Αν μπορούσα να βρεθώ μακριά απ' αυτόν. Όχι, βέβαια, τόσο μακριά σαν τον εχθρό μου! Ο καλύτερος φίλος μου είναι κιόλας πολύ μακριά μου Αλλά ανάμεσα σ' αυτόν και σε μένα η μέση! Μαντεύετε για τι πράγμα παρακαλώ; 26. Η σκληρότητά μου Πρέπει να δρασκελίσω εκατό σκαλιά, Πρέπει ν' ανεβώ και σας ακούω να φωνάζετε: «Είσαι σκληρός! Μα από πέτρα είμαστε;» Πρέπει να δρασκελίσω εκατό σκαλιά, Και κανένας δεν θέλει να 'ναι σκαλοπάτι. 27. Ο ταξιδιώτης «Δεν υπάρχει πια μονοπάτι! Αβυσσος ένα γύρο και νεκρική σιγη!» Έτσι το ήθελες! Η θέληση σου βγήκε από το μονοπάτι! 22.0 Νίτσε χρησιμοποιεί εδώ μια ισιορία που αναφέρουν ο Σαμφόρ και ο Σταντάλ οχετικά με κάποιον ντε Λεοέ, που, επειδή γνώριζε καλά την κοινωνία, έλεγε ότι θα έπρεπε να καταπίνει κανείς κάθε πρωί ένα παχουλό βατράχι, για να μη βρίσκει πια τίποτε αηδιαστικό την υπόλοιπη μέρα.

27 «ΑΣΤΕΙΟ, ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΔΙΚΗΣΗ» 27 Έλα, ταξιδιώτη, ήρθε η στιγμή! Κοίτα ψυχρά και καθαρά! Είσαι χαμένος, αν πιστέψεις σεον κίνδυνο. 28. Παρηγοριά για αρχάριους Κοίτα το παιδί ανάμεσα στα γουροΰνια, Αβοήθητο, με συσπασμένα δάχτυλα! Μπορεί να κλαίει, μόνο να κλαίει - Θα μάθει άραγε ποτέ να στέκεται όρθιο και να περπατάει; Μη φοβάστε! Και γρήγορα θα δείτε, νομίζω, Το παιδί να χορεύει! Μόλις μπορέσει να στηριχτεί στα δυο του πόδια Θα στηριχτεί και στο κεφάλι του. 29. Εγωισμός των αστεριών Αν εγώ, ένα στρογγυλό βαρέλι που κυλάει, Δεν συνέχιζα να περιστρέφομαι συνέχεια. Πώς θα γλίτωνα απ' το κάψιμο Καθώς τρέχω πίσω απ' τον φλογερό ήλιο; 30. Ο πλησίον Δεν μ' αρέσει ο πλησίον μου κοντά μου: Και θα ήθελα να ήταν ψηλά και μακριά! Πώς αλλιώς θα γινόταν το αστέρι μσυ; 31. Ο μεταμφιεσμένος άγιος Για να μη μας καταπιέζει η ευτυχία σου Φοράς τα γνωρίσματα του διαβόλου. Την ευφυΐα του και τα ρούχα του. Μάταια όμως! Μέσα απ' τα μάτια σου Ακτινοβολεί η αγιοσύνη!

28 28 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 32. Ο ανελεύθερος Α. - Στέκει κι αφουγκράζεται: τι μπόρεσε να τον σαοπίσει; Τι άκουσε να βουίζει στ' αφτιά του; Τι ήταν αυτό που τον ακινητοποίησε; Β. - Σαν όλους που φόρεσαν κάποτε αλυσίδες Έτσι κι αυτός ακούει παντού τον θόρυβο τους. 33. Ο μοναχικός Απεχθάνομαι να ακολουθώ, απεχθάνομαι να ηγούμαι. Να υπακούω; Όχι! Και να κυβερνώ; Όχι! Όποιος δεν φοβάται τον εαυτό τον δεν προκαλεί φόβο σε κανέναν. Και μόνον όποιος προκαλεί φόβο μπορεί να οδηγήσει άλλους! Απεχθάνομαι ακόμη και να οδηγώ τον εαυτό μου! Μ' αρέσει, σαν τα ζώα του δάσους και της θάλασσας, Να χάνομαι για αρκετή ώρα Να κάθομαι οκλαδόν σε κάποιο γοητευτικό λαβύρινθο Να καλώ τέλος τον εαιπό μου από μακριά Να τον πλανεύω να έρθει πάλι κοντά μου. 34. Seneca et hoc genus omne [Ο Σενέκας^ και οι όμοιοί του] Γράςρουν κι όλο γράφουν τις ανυπόφορα σοφές τσυς κουταμάρες. Σαν να αλήθευε το: primum scribere, Deinde philosophari [Πρώτα να γράφεις Και μετά να φιλοσοφείς] 35. Πάγος Ναι! Κάπου-κάπου ςρτιάχνω πάγο: Είναι χρήσιμος για την πέψη! Αν έχετε πολλά να χωνέψετε, Α, πόσο θα σας αρέσει ο πάγος μου! 23. Λατίνος σιωικός φιλόσοφος (4 π.χ.-65 μ.χ)

29 «ΑΣΤΕΙΟ, ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΔΙΚΗΣΗ» Νεανικά γραπτά Της σοφίας μου το άλφα και το ωμέγα Ακούω πάλι. Τι άκουσα; Τώρα ηχοΰν αλλιώς, Το μόνο που ακούω τώρα είναι Το αιώνιο αχ! και ωχ! της νιότης μου. 37. Σύνεση Σε τούτη την περιοχή δεν ταξιδεύει κανείς με ασφάλεια- Κι αν έχεις μυαλό, διπλασίασε την προσοχή σου! Σε δελεάζουν και σ' αγαπούν ώσπου να σε κατασπαράξουν: Είναι ενθουσιώδη πνεύματα: ποτέ δεν έχουν πνεύμα! 38. Ο ευσεβής μιλάει Ο Θεός μάς αγαπάει επειδή μας έπλασε! «Ο άνθρωπος έπλασε το Θεό!» -είναι η λεπτή απάντηση σας. Και ο άνθρωπος δεν πρέπει να αγαπάει αυτό που έπλασε; Κι επειδή τον έπλασε, θα 'πρεπε τώρα να τον αρνηθεί; Αυτό χωλαίνει, σαν του διαβόλου την οπλή. 39. Το καλοκαίρι Με τον ιδρώτα του προσώπου μας^ Πρέπει να τρώμε το ψωμί μας; Όταν είσαι ιδρωμένος, καλύτερα να μην τρως τίποτα. Κατά τους υπολογισμούς των σοφών γιατρών. Το λιοπύρι μας γνέφει: τι λείπει; Τι σημαίνει το σινιάλο της ςρωτιάς του; Με τον ιδρώτα του προσώπου μας Πρέπει να πίνουμε το κρασί μας! 24. meaig, 3,19.

30 30 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 40. Χωρίς φθόνο Ναι, η ματιά του δεν έχει φθόνο και τον τιμάτε γι' αυτό; Καθόλου δεν τον νοιάζουν οι τιμε'ς σας Έχει το αετίοιο μάτι για το μακρινό, Δεν σας βλε'πει! - Βλέπει μόνο τα άστρα, τα άστρα! 41. Ηρακλειησμός Μόνον ο αγώνας, φίλοι μου, Φέρνει κάθε ευτυχία στη γη! Και για να γεννηθεί η φιλία Χρειάζεται η κάπνα του μπαρουτιοΰ! Κι οι φίλοι γίνονται ένα σε τρία πράγματα: Αδέλφια στην ανάγκη, Ίσοι μπροστά στον εχθρό Ελεύθεροι - μπροστά στο θάνατο! 42. Βασική αρχή των πολύ εκλεπτυσμένων Καλύτερα στις μύτες των ποδιών σου, Παρά με τα τέσσερα! Καλύτερα μέσα από μια κλειδαρότρυπα, Παρά από ορθάνοιχτες πόρτες! 43. Συμβουλή Έχεις το νου σου στη δόξα; Τότε άκου το μάθημα: Να αρνείσαι εγκαίρως, ελεύθερα Τις τιμές! 44. Αυτός που φτάνει στο βάθος Ερευνητής εγώ; Ω, μη λέτε αυτη τη λε'ξη!

31 «ΑΣΤΕΙΟ, ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΔΙΚΗΣΗ» 31 Εγώ είμαι μόνο βαρύς -τόσο πολλά κιλά! Πέςρτω, πέφτω συνεχώς Και τέλος φτάνω στο βάθος! 45. Για πάντα «Έρχομαι σήμερα, γιατί έτσι μου αρέσει σήμερα», Σκέφτεται εκείνος που έρχεται για πάντα. Τι τον νοιάζει τι θα πει ο κόσμος: «Έρχεσαι πολΰ νωρίς! Έρχεσαι πολύ αργά!» 46. Κρίσεις των κουρασμένων Όλοι οι κουρασμένοι καταριούνται τον ήλιο. Η αξία των δέντρων είναι γι' αυτους -η σκιά τους. 47. Πτώση «Βουλιάζει, πέφτει τώρα», κοροϊδεύετε συνεχώς. Η αλήθεια είναι: κατεβαίνει κάτω σε σας! Η υπερβολική ευτυχία του του έχει γίνει βάρος Το υπερβολικό φως του αναζητά το σκοτάδι σας. 48. Εναντίον των νόμων Από σήμερα κρέμεται στο λαιμό μου Από ένα τρίχινο κορδόνι ένα ρολόι. Από σήμερα σταματά η κίνηση των άστρων και του ήλιου. Το λάλημα του πετεινού κι οι σκιές. Και καθετί που μου έδειχνε άλλοτε το χρόνο Είναι τώρα κουφό, βουβό, τυφλό. Όλη η φύση γύρω μου σιωπά Καθώς ηχεί το τικ τακ του νόμου και του ρολογιού.

32 32 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 49. Ο σοφός μιλά Ξένος προς τον λαό κι όμως χρήσιμος στον λαό, Ακολουθώ τον δρόμο μου, άλλοτε ήλιος, άλλοτε σΰννεφο Πάντα όμως πάνω από τούτο τον λαό! 50. Χάνοντας το μυαλό Ατπή έχει τώρα πνεύμα - πώς μπόρεσε να το βρει; Εξαιτίας της ένας άντρας έχασε τα μυαλά του. Το μυαλό του ήταν πλούσιο πριν απ' αυτή τη διασκέδαση: Στο διάβολο πήγε το μυαλό του - όχι, όχι! Στη γυναίκα! 51. Ευσεβείς πόθοι «Μακάρι να χάνονταν αμέσως Όλα τα κλειδιά Και σε κάθε κλειδαριά Να γύριζε το αντικλείδι!» Έτσι σκέφτεται συνεχώς Όποιος είναι -αντικλείδι. 52. Γράφοντας με το πόδι Δεν γράφω μόνο με το χέρι: Το πόδι μου θέλει κι αυτό πάντα να κάνει το γραφιά. Γερό, ελεύθερο κι ανδρείο με περνάει Άλλοτε μέσα από τον κάμπο Άλλοτε μέσα από το χαρτί. 53. Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο». Ένα βιβλίο^ Μελαγχολικά και φοβισμένα κοιτάς προς τα πίσω 25.0 τιρώιος τόμος του βιβλίου αυτού του Νίτσε εκδόθηκε το 1878 και ο δεύτερος τον επόμενο χρόνο. Ξανακυκλοφόρησαν μαζί το 1886 με προσθήκη ενός προλόγου.

33 «ΑΣΤΕΙΟ, ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΔΙΚΗΣΗ» 33 Εμπιστεύεσαι το μέλλον όταν εμπιστεύεσαι τον εαυτό σου. Ω πουλί, να σε κατατάξω στους αετούς; Είσαι η αγαπημένη κουκουβάγια της Αθηνάς; 54. Στον αναγνώστη μον Καλά δόντια, καλό στομάχι Αυτά σου εύχομαι! Κι αν χώνεψες το βιβλίο μου Σίγουρα θα τα πας καλά μαζί μου! 55. Ο ρεαλιστής ζωγράφος «Πιστά η ςρύση, στο ακέραιο η φύση!» -Πώς να την πιάσει αυτός; Πότε εξαντλήθηκε η φύση σε εικόνες; Ατέλειωτο είναι και το μικρότερο κομμάτι του κόσμου! Αυτός ζοαγραφίζει τελικά ό,τι του αρέσει. Και τι του αρέσει; -Ό,τι μπορεί να ζωγραφίσει! 56. Κενοδοξία ποιητή Δώστε μου κόλλα και γρήγορα Θα βρω τα ξύλα μόνος μου. Να βάλεις νόημα σε τέσσερις ρίμες δίχως νόημα -δεν είναι μικρή περηφάνια! 57. Επιλεγμένο γούστο Αν μ' άφηναν να διαλέξω ελεύθερα. Ευχαρίστως θα διάλεγα μια θεσούλα Στη μέση του παράδεισου: Κι ακόμη πιο πρόθυμα -μπροστά στην πόρτα του!

34 34 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 58. Η στροφή μύτη Η μ ύτη κοιτάει με αναίδεια Στη χώρα τα ρουθοΰνια της φουσκώνουν. Γι' αυτό εσύ, ακέρατε ρινόκερε, Περήφανο ανθρωπάκι, πε'φτεις όλο μπροστά! Κι ε'τσι πάντα μαζί πηγαίνουν! Ολόισια περηφάνια και στραβή μΰτη. 59. Η πένα γρατζουνάει Η πένα γρατζουνάει: κόλαση! Είμαι λοιπόν καταδικασμένος να γρατζουνάω; Γρήγορα τη βουτάω στο μελανοδοχείο Και γράφω με παχιά κύματα μελάνης. Πώς τρέχει, τόσο γεμάτα, τόσο πλατιά! Πώς πετυχαίνει τώρα καθετί που επιχειρώ! Μόνο που το γράψιμο δεν είναι καθαρό - Μα τι με νοιάζει; Και ποιος διαβάζει αυτά που γράφω; 60. Ανώτεροι άνθρωποι Αυτός ανεβαίνει ψηλά -πρέπει να τον επαινούμε! Να όμως ένας άλλος έρχεται πάντα από ψηλά! Ζει εκεί όπου ποτέ δεν φτάνει ο έπαινος -Είναι από ψηλά. 61. Ο σκεπτικιστής μιλά Η μισή ζ(ύή σου πέρασε, Ο δείκτης προχωρεί, η ψυχή σου τρέμει! Πολύ καιρό περιπλανιέται και ψάχνει Και δεν βρίσκει -και διστάζει εδώ; Η μισή ζ(ΰη σου πέρασε. Και κάθε ώρα της ήταν θλίψη και πλάνη!

35 «ΑΣΤΕΙΟ, ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΔΙΚΗΣΗ» 35 Τι ψάχνεις ακόμα; Γιατί-, Αυτό ακριβώς ψάχνω - το λχίγο του λόγου! 62. Ecce Homo [Ίδε ο άνθρωπος^] Ναι, ξέρω από που έρχομαι! Αχόρταγος σαν φλόγα, Καίγομαι και τρώω τον εαυτό μου. Ό,τι πιάνω γίνεται φως Ό,τι αφήνω είναι στάχτη: Σίγουρα, είμαι φλόγα! 63. Ηθική των άστρων Προκαθορισμένο για την τροχιά των άστρων, Τι σε νοιάζουν, αστέρι, τα σκοτάδια; Κΰλα μακάρια μέσα από τούτη την εποχή! Η δυστυχία της είναι ξένη και μακρινή για σένα! Το φως σου ανήκει στον πιο μακρινό κόσμο: Αμαρτία πρέπει να είναι για σένα ο οίκτος! Ένας και μόνο νόμος ισχύει για σένα: να 'σαι καθαρό! 26. Η έκφραση αυτή, που αποτελεί και τίτλο ενός βιβλίου ταυ Νίτσε, ευτώθηκε από τον Πόντιο Πιλάτο για τον Ιησοΰ. Βλ. Κατά Ιωάννην ευαγγέλιον, ιθ', 6.

36

37 Πρώτο βιβλίο 1. Οι δάσκαλοι τον σκοπού της ενθαδικής ύπαρξης. -Είτε κοιτώ με καλό είτε με κακό μάτι τους ανθρώπους, τους βρίσκω να ασχολούνται πάντα μ' ένα καθήκον, όλοι μαζί κι ο καθένας χωριστά: να κάνουν ό,τι εξυπηρετεί τη διατήρηση του ανθρώπινου είδους". Κι αυτό, στ' αλήθεια, όχι από κάποιο αίσθημα αγάπης για το είδος αυτό, αλλά απλώς επειδή δεν υπάρχει μέσα τους τίποτε πιο παλιό, πιο δυνατό, πιο ανελέητο και πιο ακατανίκητο απ' αυτό το ένστικτο -επειδή αυτό το ένστικτο αποτελεί την ουσία του είδους μας, της αγέλης μας. Όσο γρήγορα κι αν ξεχωρίζουμε τους ομοίους μας, με τη γνωστή μυωπία, από πέντε βήματα απόσταση, σε ωφέλιμους και επιβλαβείς, κάλους και κακούς ανθρώπους, όταν κάνουμε κάποιο συνολικό απολογισμό, όταν σκεφτόμαστε το όλον περισσότερο, γινόμαστε δύσπιστοι μπροστά & αυτό το ξεκαθάρισμα και τον διαχωρισμό και τελικά τον παρατάμε. Ακόμη κι ο πιο επιβλαβής άνθρωπος είναι ίσως ο πιο ωφε'λιμος όσον αφορά στη διατήρηση του είδους: κι αυτό, επειδή διατηρεί είτε μέσα του είτε στους άλλους (μέσω της επίδρασης που ασκεί σ' αυτούς) ενορμήσεις δίχως τις οποίες η ανθρωπότητα θα είχε προ πολλού χαλαρώσει ή σαπίσει. Το μίσος, η χαιρεκακία, η δίψα για αρπαγή και για κυριαρχία, κι ό,τι άλλο ονομάζεται κακό, ανήκουν στην εκπληκτική οικονομία της διατήρησης του είδους, ασφαλώς σε μια οικονομία δαπανηρή, σπάταλη και εν συνόλω υπέρμετρα τρελή: είναι αποδεδειγμένο γεγονός όμως ότι αυτή διατήρησε το είδος μας ώς τώρα. Δεν ξέρω πια αν εσυ, αγαπητέ μου συνάνθρωπε και πλησίον, θα μπορούσες να ζήσεις αποκλειστικά προς ζημίαν του είδους, άρα «παράλογα» και «κακά». Εκείνο που είχε μπορέσει να βλάψει το είδος, ίσως έχει πεθάνει εδώ και πολλούς αιώνες και ανήκει τώρα σ' εκείνα τα πράγματα που δεν μπορεί να πραγματοποιήσει ούτε ο ίδιος ο Θεός. Υποτάξου στις καλύτερες ή τις χειρότερες επιθυμίες σου, και προπάντων: τράβα στον αφανισμό σου! -και σης δυο περιππόσεις θα παραμένεις με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ενισχυτής και ευεργέτης της ανθρωπότητας, και γι' αυτό θα δικαιοϋσαι να βρίσκεις ανθρώ- 27. Η άποτίτη αιπη του Νίτσε για τη διατήρηση του είδους, όπου κάθε άτομο κάνει ό,τι μπορεί για να μην αλλάξει το είδος, είναι τελείως α\η(θετη από εκείνη nwu διατύπωσε ο Δαρβίνος στο έργο του Η καταγωγή των ειδών (1854). Ο Νίτσε μιλά βέβαια μΰνο για το ανθρώπινο είδος.

38 38 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ πους που θα σε εξυμνούν -αλλά και ανθρώπους που θα σε χλευάζουν! Ποτε' όμως δεν θα βρεις κάποιον που θα ήξερε να σε γελοιοποιήσει ολοκληρωτικά, εσένα, το μεμονωμένο άτομο, ακόμη και στα καλύτερα στοιχεία που έχεις, και να σε κάνει να νιώσεις, τόσο όσο θα απαιτούσε η αλήθεια, την απέραντη μυγίσια και βατραχίσια κακομοιριά σου! Μέχρι τώρα, ακόμη και οι άριστοι δεν είχαν αρκετή αίσθηση της αλήθειας, ακόμη και οι πιο προικισμένοι είχαν πάρα.πολύ λίγο πνεύμα ώ- στε να γελάσουν με τον εαυτό τους -όπως θα απαιτούσε η πλήρης αλήθεια] Ίσως όμως υπάρχει ακόμη κάποιο μέλλον για το γέλιο! Κι αυτό θα γίνει όταν η θέση «το είδος είναι το παν, ο ένας είναι κανένας» ενσωματωθεί στην ανθρωπότητα, κι όταν η πρόσβαση σ' αυτή την έ- σχατη απελευθέρωση και ανευθυνότητα είναι ανοιχτή σε όλους ανά πάσα στιγμή. Ίσως συνδεθεί τότε το γέλιο με τη σοφία, ίσως να υπάρχει τότε μόνον η «χαρούμενη επιστήμη». Για την ώρα όμως τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά. Για την ώρα, η κωμωδία της ενθαδικής ύ- παρξης δεν «απέκτησε ακόμη συνείδηση» του εαυτού της. Για την ώρα συνεχίζουμε να ζούμε στην εποχή της τραγωδίας, στην εποχή των ηθικών και των θρησκειών. Τι σημαίνουν οι συνεχείς εκ νέου εμφανίσεις αυτών των ιδριττών ηθικών και θρησκειών, αυτών των υποκινητών αγώv(i)v γύρω από ηθικές εκτιμήσεις, αυτών των δασκάλων των τύψεων και των θρησκευτικών πολέμων; Τι σημαίνουν αυτοί οι ήρωες πάνω σ' αυτή τη σκηνή; Γιατί μέχρι τώρα αυτοί ήταν οι ήρωες αυτής της σκηνής και καθετί άλλο, που για ένα διάστημα ήταν το μόνο ορατό και εγγύτατο, χρησίμευε πάντα για την προετοιμασία αυτών των ηρώοιν, είτε ως μηχανισμοί και παρασκήνια είτε με τον ρόλο των έμπιστων και των θαλαμηπόλων. (Οι ποιητές^, παραδείγματος χάρη, ήταν πάντα θαλαμηπόλοι κάποιας ηθικής.) -Είναι αυτονόητο πως αυτοί οι τραγωδοί δουλεύουν επίσης υπέρ των συμφερόντων του είδους, ακόμη κι αν πιστεύουν πως δουλεύουν για το συμφέρον του Θεού και ως απεσταλμένοι του Θεού. Κι αυτοί επίσης προωθούν τη ζωή του είδους, προωθώντας την πίσιη στη ζωή. «Αξίζει τον κόπο να ζεις» -αυτό λένε όλοι τους-, «υπάρχει κάτι σ' αυτή τη ζωή, υπάρχει κάτι πίσω από τη ζωή, κάτω από τη ζωή προσέξι:ε!» Από καιρού σε καιρό, η ενόρμηση α\πή, που υπάρχει εξίσου και στους ανώτερους και στους πιο κοινούς ανθρώπους -η ενόρμηση της διατήρησης του είδους- αναδύεται ως λογικό^' (Vernunft) και πάθος του πνεύματος. Τότε συνοδεύεται από μια λαμπρή ακολουθία 28.0 Νίτσε μπορεί να έχει εδώ στο νου του τον Ρίχαρντ Βάγκνερ, ο οποίος τέθηκε, σισν Πάραιφαλ, στην υπηρεσία της «ηθικής του οίκτου» του Σοπενάουερ. 29. Η λέξη αποδίδεται σία ελληνικά και «Λόγος».

39 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 39 λόγων (αιτιών) και προσπαθεί με όλες του τις δυνάμεις να μας κάνει να ξεχάσουμε πώς κατά βάθος είναι ένστικτο, ενόρμηση, τρέλα, έλλειψη λόγων. Πρέπει να αγαπάμε τη ζωή για το λόγο ort-! Ο άνθρωπος πρέπει να προαγάγει τον εαυτό του και τον πλησίον του, για το λόγο ότι-\ Πόσα ονόματα παίρνουν και θα πάρουν στο μέλλον όλα αυτά τα Πρέπει και τα Επειδή! Και, προκειμένου αυτό που συμβαίνει αναγκαία και πάντα, από μόνο του και δίχως κανένα σκοπό, να φανεί στο εξής ότι γίνεται για κάποιο συγκεκριμένο σκοπό και να επιβληθεί με προδηλότητα στους ανθρώπους ως λογικό και έσχατη εντολή, εμφανίζεται ο ηθικοδιδάσκαλος στη σκηνή, ως δάσκαλος «του σκοπού της ενθαδικής ύπαρξης». Και, για να πετύχει το έργο του, επινοεί μια δεύτερη και διαφορετική ενθαδική ύπαρξη, και ξεκαρφώνει, με την καινούργια του μηχανική, την παλιά, συνηθισμένη ενθαδική ύπαρξη από τους παλιούς, συνηθισμένους μεντεσέδες της. Μάλιστα! Δεν θέλει καθόλου να γελάμε με την ενθαδική ύπαρξη ή με τον εαυτό μας -ή μ' αυτόν. Γι' αντόν, ένας είναι πάντα ένας, κάτι πρώτο και έσχατο και πελώριο' γι' αυτόν δεν υπάρχει είδος, αθροίσματα, μηδενικά. Όσο τρελές και παραληρηματικές κι αν είναι οι επινοήσεις και οι εκτιμήσεις του, όσο κι αν παρανοεί την πορεία της φύσης και αρνείται τις συνθήκες της (και όλες οι ηθικές μέχρι τώρα ήταν τόσο τρελές και αντίθετες προς τη φύση που καθεμιά απ' αυτές θα κατέστρεφε την ανθρωπότητα στην περίπτωση που θα κατάφερνε να την εξουσιάσει), μολαταύτα! κάθε φορά που ο «ήρωας» εμφανιζόταν στη σκηνή, κάτι καινούργιο συνέβαινε, το φρικτό αντίθετο του γέλιου, το δυνατό ταρακούνημα που νιώθουν πολλά άτομα στη σκέ ψη: «Ναι, η ζωή αξίζει! Ναι, είμαι άξιος να ζω!» Η ζωή κι εγώ κι εσύ και όλοι μαζί ξαναγινόμασταν ενδιαφέροντες για κάποιο διάστημα. -Είναι αναντίρρητο ότι με τον καιρό όλοι αυτοί οι μεγάλοι δάσκαλοι του σκοπού υποτάχθηκαν στο γέλιο, στο λογικό και στη φύση: η σύντομη τραγωδία τελείωνε πάντα και επέστρεφε στην αιώνια κωμωδία της ενθαδικής ύ- παρξης και τα «αναρίθμητα κύματα του γέλιου» -για να επαναλάβουμε τα λόγια του Αισχύλου^- σκέπαζαν μοιραία στο τέλος και τον μεγαλύτερο απ' αυτούς τους τραγωδούς. Όμως, παρά την ύπαρξη του διορθωτικού αυτού γέλιου, η ανθρώπινη φύση έχει αλλάξει συνολικά από την αδιάλειπτη επανεμφάνιση αυτών των δασκάλων του σκοπού της ενθαδικής ύπαρξης: τώρα έχει μία επιπλέον ανάγκη, την ανάγκη της συνεχούς εμφάνισης τέτοιων δασκάλων και διδασκαλιών για το «σχοπό». Ο άνθρωπος έχει γίνει βαθμιαία ένα χιμαιρικό ζώο που έχει να εχπληρ(όσει μια συνθήκη ύπαρξης παραπάνω από κάθε άλλο ζώο: ο άνθραητος 30. Ανακριβής μετάφραση τοιν στίχων του Προμι^θέα δείκτη του Αυϊχύλου.

40 40 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ οφείλει από καιρού σε καιρό να πιστεύει πως γνωρίζει το γιατί υπάρχει το είδος του δεν θα μπορούσε να ευδοκιμήσει χωρίς μια περιοδική εμπιστοσύνη στη ζωή! -χωρίς μια πίστη ότι υπάρχει λογική μέσα στη ζωή] Και η ανθρώπινη (ρυλή δεν θα πάψει να θεσπίζει από καιρού σε καιρό: «Υπάρχει κάτι με το οποίο στο εξής δεν πρέπει πια καθόλου να γελάμε!» Και ο πιο προνοητικός φίλος του ανθρώπου θα προσθέτει: «Στα μέσα και στις αναγκαιότητες για τη διατήρηση του είδους δεν ανήκουν μόνο το γέλιο και η χαρούμενη σοφία'', αλλά και το τραγικό μ' όλο το υπέρτατο ά-λογό του (Unfemunfl)». Και συνεπώς! Συνεπώς! Συνεπώς! Ω, με καταλαβαίνετε, αδέλφια μου; Καταλαβαίνετε αυτό τον καινούργιο νόμο της άμπωτης και της πλημμυρίδας; Θα έρθει και η δική μας ώρα! 2. Η διανοητική συνείδηση. -Πάντα κάνω το ίδιο πείραμα κι όμως πάντα αντιστέκομαι σ' αυτό, δεν θέλω να πισιέψω το αποτέλεσμα του, αν και μπορώ να το πιάσω με τα χέρια μου: οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν διανοητική συνείδηση. Πολλές φορές μου φάνηκε μάλιστα πως, όταν απαιτείς μια τέτοια διανοητική συνείδηση, βρίσκεσαι μέσα στις πιο πυκνοκατοικημένες πόλεις τόσο μόνος όσο στην έρημο. Όλοι σε κοιτούν σαν ξένο και συνεχίζουν να δουλεύουν τη ζυγαριά τους ονομάζοντας το ένα καλό και το άλλο κακό. Κανένας τους δεν κοκκινίζει από ντροπή όταν του πεις ότι τα ζύγια του είναι λειψά κανένας μάλιστα δεν αγανακτεί μαζί σου και ίσως να γελάει με τις αμφιβολίες σου. Θέλω να πω: οι περισσότεροι άνθρωποι δεν βρίσκουν πως είναι αξιοκατάκριτο το να πιστεύουν το ένα ή το άλλο και να ζουν σύμφωνα μ' αυτή την πίστη, χωρίς να έχουν συνειδητοποιήσει εκ των προτέρων τους έσχατους και πιο σίγουρους λόγους για το υπέρ και το κατά και χωρίς να μπαίνουν στον κόπο να αναζητούν εκ των υστέρων αυτούς τους λόγους. Οι πιο προικισμένοι άντρες και οι πιο ευγενείς γυναίκες ανήκουν σ' αυτούς τους «περισσότερους». Τι με νοιάζει όμως εμένα η καλή καρδιά, η φινέτσα και η ευφυΐα, όταν ο άνθρωπος που έχει ατττές τις αρετές ανέχεται την ύπαρξη νωθρών αισθημάτων μέσα στην πίστη και στις κρίσεις του, όταν δεν βλέπει τη λαχτάρα για βεβαιότητα σαν την πιο ενδόμυχη επιθυμία του, σαν την πιο βαθιά ανάγκη του, σαν αυτό που χωρίζει τους ανώτερους ανθρώπους από τους κατώτερους! Σ' ορισμένους ευσεβείς ανθρώπους βρήκα ένα μίσος εναντίον του λογικού και στάθηκα καλός μαζί τους: γιατί αυτό το μίσος τουλάχιστον πρόδιδε την κακή διανοητι- 31. Weisheit wti όχι Wissenschaft (=επΐ(τπίμη).

41 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 41 κή τους συνείδηση! Αλλά να βρίσκεσαι καταμεσής σ' αυτή την rerum concprdia discors [ασυμφωνη συμφωνία των πραγμάτων]" και σ' όλη αυτή τη θαυμαστή αβεβαιότητα και πσλυσημαντότητα της ενθαδικής ύπαρξης και να μη ρωτάς, να μη ριγείς από την επιθυμία και την ευχαρίστηση να ρωτήσεις, να μη μισείς τουλάχιστον όποιον ρωτάει κα'- μάλιστα να διασκεδάζεις μέχρι κορεσμού μ' αυτόν -αυτό εγώ το αισθάνομαι αξιοκαταφρόνητο, και αυτό το αίσθημα ψάχνω πρώτα να βρω στον καθένα: κάποια τρέλα με πείθει πάντα πως κάθε άνθρο>πος έχει αυτό το αίσθημα επειδή απλώς είναι άνθρωπος. Αυτή είναι η δική μου αδικία. 3. Ευγενής και κοινός. -Όλα τα ευγενή και μεγαλόψυχα αισθήματα φαίνονται στις κοινές φΰσεις ως στερούμενα σκοπού και γι' αυτό κατά πρώτο αναξιόπιστα. Κλείνουν το μάτι με νόημα όταν ακούν να γίνεται λόγος γι' αυτά και μοιάζουν σαν να θέλουν να πουν: «Σίγουρα κάποιο όφελος κρύβεται εδώ, δεν μπορεί να δει κανείς πίσω από όλους τους τοίχους». Είναι καχύποπτοι απέναντι στον ευγενή άνθρωπο, σαν να ε- πιδίωκε αυτός να αντλήσει όφελος από πλάγιους δρόμους. Αν πειστούν όμως με εξαιρετική σαφήνεια για την απουσία εγωιστικών προθέσεων και κερδών, βλέπουν τον ευγενή άνθρωπο σαν κανένα τρελό" τον περιφρονούν όταν χαίρεται και γελούν με τη λάμψη των ματιών του. «Πώς μπορεί κανείς να χαίρεται με το ότι βρίσκεται σε μειονεκτική θέση; Πώς μπορεί να θέλει να βρίσκεται σε μειονεκτική θέση ενώ έχει τα μάτια ανοιχτά; Σίγουρα το ευγενές αίσθημα πρέπει να σχετίζεται με κάποια αρρώστια του λογικού.» Έτσι σκέφτονται και κοιτούν περιφρονητικά, όπως περιφρονούν και τη χαρά που αντλεί ένας τρελός από την ιδεοληψία του. Αυτό που διακρίνει τη συνηθισμένη φύση είναι ότι έχει πάντα στραμμένα τα μάτια στο όφελός της και ότι αυτή η σκέψη σχετικά με το σκοπό και το όφελος είναι πιο ισχυρή κι από τις ισχυρότερες ενορμήσεις της. Σοφία και φιλαυτία των φύσεων αυτών είναι να μην επιτρέπουν σ' αυτές τις ενορμήσεις να τις παρασύρουν σε πράξεις στερούμενες σκοπού. Σε σύγκριση με τη συνηθισμένη φύση, η ανώτερη qpoση είναι πιο ανορθολογική, διότι εκείνοι που είναι ευγενείς, εχείνοι που δείχνουν μεγαλοψυχία και αυτοθυσία υποκύπτουν πράγμοπι σης ενορμήσεις τους, και όταν βρίσκονται στις καλύτερες στιγμές τους, το λογιχά τους σταματάει να λειτουργεί. Ένα ζώο που με κίνδυνο της ζωής του προστατεύει τα μικρά του ή που ακολουθεί το θηλυκό ακόμη και σιο 32. Η έκφραση είναι του λατίνου ποιητή Οράτιου, Epistulae, 1,12,19.

42 42 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ θάνατο κατά τη διάρκεια της περιόδου του οργασμοτ3, δεν σκε'φτεται τον κίνδυνο και το θάνατο το λογικό του σταματάει, γιατί η ευχας.ΐ5τηοη που του παρέχουν τα μικρά ή το θηλυκό και ο φόβος μήπως τη στερηθεί το κυριεύουν ολοκληρωτικά το ζώο γίνεται πιο ηλίθιο απ ό,τι συνήθως -όπως ακριβώς εκείνοι που είναι ευγενείς και μεγαλόψυχοι. Αυτοί ε'χουν κάποια αισθήματα αρέσκειας και απαρέσκειας σε τέτοια ένταση που αναγκάζουν τον νου να σιωπήσει ή να τα υπηρετήσει: τη στιγμή εκείνη η καρδιά τους μπαίνει στο κεφάλι και τότε μιλάμε για «πάθος». (Μερικές φορές συναντάμε και το αντίθετο, και μάλιστα την «αντιστροφή του πάθους» παραδείγματος χάρη στην περίπτωση του Φοντενέλ^^, στην καρδιά του οποίου μια φορά κάποιος ακούμπησε το χέρι του και του είπε: «Αυτό που έχετε εκεί, αγαπητέ μου, είναι κι αυτό μυαλό's>.) Το ά-λογο ή το ανάποδο λογικό του πάθους είναι αυτό που περιφρονεί ο κοινός άνθρωπος στον ευγενή, ιδιαίτερα όταν το πάθος αυτό στρέφεται σε αντικείμενα που η αξία τους του φαίνεται εντελώς χιμαιρική και αυθαίρετη. Ενοχλείται μ' εκείνον που υποκύπτει στο πάθος της λαιμαργίας, αλλά καταλαβαίνει τουλάχιστον το δέλεαρ που γίνεται εδώ τύραννος δεν καταλαβαίνει όμως, παραδείγματος χάρη, πώς μπορεί κάποιος να ριψοκινδυνεύει την υγεία του και την υπόληψη του για χάρη του πάθους για γνώση. Το γούστο της ανώτερης φύσης στρέφεται σε εξαιρέσεις, σε πράγματα που συνήθως αφήνουν αδιάφορους τους περισσότερους ανθρώπους και που μοιάζουν να μην έχουν καμιά γλύκα η α- νο&τερη (ρύση έχει ένα ξεχωριστό μέτρο της αξίας. Κατά το πλείστον όμως όεν πιστεύει ότι έχει στην ιδιοσυγκρασία της του γούστου ένα ξεχωριστό μέτρο της αξίας και μάλλον θέτει τις αξίες και τις απαξίες της ως γενικά έγκυρες κι έτσι πέφτει στο ακατανόητο και στο μη πρακτικό. Μια ανώτερη φύση πολύ σπάνια διατηρεί αρκετό λογικό ώστε να καταλάβει και να μεταχειριστεί τους καθημερινούς ανθρώπους ως τέτοιους- κατά κανόνα δέχεται ότι το δικό της πάθος υπάρχει κρυμμένο σ' όλους τους ανθρώπους, και αυτή ακριβώς η πίστη τη γεμίζει φλόγα και ευγλωττία. Όταν λοιπόν τέτοιοι άνθρωποι-εξαιρέσεις δεν αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως εξαίρεση, πώς είναι δυνατόν ποτέ να καταλάβουν τις κοινές φύσεις και να προβούν σε μια αμερόληπτη εκτίμηση του κανόνα! -Έτσι λοιπόν μιλούν κι awoi για την τρέλα, για το αλυσιτελές και για τις φαντασιοκοπίες της ανθρωπότητας, έκπληκτοι από την τόσο τρελή τρεχάλα αυτού του κόσμου και από το ότι δεν αναγνωρίζει αυτό πσυ του «είναι απαραίτητο». -Αυτή είναι η αιώνια αδικία που κάνουν οι ευγενείς. 33. Μπερνάρ Φαντενέλ ( ), γάλλος φιλόσοφος και ποιητής, 34. Hippolyte T&iac,L'Ancien Regime, 1875, II, 2, 4.

43 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ Τι διατηρεί το είδος. -Τα πιο ισχυρά και τα πιο κακά πνεύματα ήταν εκείνα πόυ συνέβαλαν περισσότερο απ' όλους μέχρι σήμερα στην προαγωγή της ανθρωπότητας: πάντοτε ξανάναβαν τα κοιμισμένα πάθη -κάθε οργανωμένη κοινωνία αποναρκώνει τα πάθη- και πάντοτε ξυπνούσαν την αίσθηση της σύγκρισης, της αντίφασης, της ευχαρίστησης με το καινούργιο, το ριψοκίνδυνο, το αδοκίμαστο" ανάγκαζαν τσυς ανθρώπους να αντιπαρατάσσουν γνώμη με γνώμη, πρότυπο με πρότυπο. Κι αυτό με τα όπλα, αναποδογυρίζοντας τα ορόσημα, τις περισσότερες φορές παραβιάζοντας τις ευσέβειες -αλλά και δημιουργώντας καινούργιες θρησκείες και ηθικές! Σε κάθε δάσκαλο και κήρυκα τον καινούργιου συναντάμε την ίδια «κακία» που διασύρει κάθε κατακτητή -αν και εκδηλώνεται με λεπτότερο τρόπο, χωρίς να κινητοποιεί άμεσα τους μυς (και γι' αυτό το λόγο δεν διασύρει και τόσο!). Το καινούργιο όμως είναι σε κάθε περίπτωση το κακό, αυτό που θέλει να εκπορθήσει και να ανατρέψει τα παλιά ορόσημα και τις παλιές ευσέβειες και μόνο το παλιό είναι το καλό^^! Οι καλοί άνθρωποι κάθε εποχής είναι εκείνοι που παραχιόνουν βαθιά τις παλιές σκέψεις και τις κάνουν να καρπίζουν -είναι οι αγρότες του πνεύματος. Στο τέλος όμως κάθε χωράφι εξαντλείται, και το αλέτρι του κακού πρέπει να έρθει πάλι και πάλι. -Σήμερα υ- πάρχει μια θεμελιωδώς εσφαλμένη διδασκαλία της ηθικής, την οποία εκτιμούν ιδιαίτερα στην Αγγλία: η διδασκαλία αυτή υποστηρίζει ότι οι κρίσεις «καλό» και «κακό» είναι άθροισμα των εμπειριών σχετικά με το «κατάλληλο για κάποιο σκοπό» και το «ακατάλληλο για κάποιο σκοπό"» κατ' αυτήν, καλό είναι καθετί που διατηρεί το είδος, ενώ κακό καθετί που το βλάπτει. Στην πραγματικότητα όμως, οι κακές ενορμήσεις είναι σε εξίσου υψηλό βαθμό κατάλληλες για κάποιο σκοπό, ευνοϊκές για τη διατήρηση του είδους και απαραίτητες με τις καλές: η λειτουργία τους είναι απλώς διαφορετική. 5. Απόλυτα καθήκοντα. -Όλοι οι άνθρωποι που αισθάνονται ότι χρειάζονται τις πιο δυνατές λέξεις και τόνους, τις πιο εύγλοϊττες χει^ νομίες και στάσεις, για να μπορέσουν γενικά να ενεργήσουν, οι επαναστάτες πολιτικοί, οι σοσιαλιστές, οι κήρυκες της χρισηανικής ή όχι μετάνοιας, όλοι εκείνοι δηλαδή που αντιπαθούν τις μισές επιτυχίες: όλοι 35. Πρβλ. τι λέει ο Νίτσε για την «ηθικότητα το>ν ηθών» σιη Χαραυγή, Νίτσε αναφέρεται εδώ στη θεωρία του άγγλου ε ελικτικισιή φιλοσόφου Χέρμπερτ Σπε'νσερ ( ) όπως διατυπώνεται στο έργο του Data of EMcs. Βλ. επίσης την «Πρώτη πραγματεία» της /ϊνεαίο^/ας της ηθικής του Νίτσε.

44 44 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ αυτοί οι άνθρωποι μιλούν για «καθήκοντα» και μάλιστα για καθήκοντα που έχουν το χαρακτήρα του απόλυτου. Δίχως αυτά, δεν θα είχαν κανε'- να δικαίωμα οτο μεγάλο πάθος τους: το ξέρουν αυτό πολύ καλά! Γι' αυτό πιάνονται πάντα από φιλοσοφίες της ηθικής που κηρύττουν κάποια κατηγορική προσταγή^', ή παίρνουν μια γερή δόση θρησκείας, όπως έκανε παραδείγματος χάρη ο Ματσίνι'. Επειδή θέλουν να τους εμπιστεύονται απόλυτα οι άλλοι, χρειάζεται να αναπτύξουν πρώτα απ' όλα μια απόλυτη εμπιστοσύνη στον εαυτό τους, στη βάση κάποιας έ- σχατης, αναντίρρητης και καθ' εαυτήν υπέροχης εντολής θέλουν να νιώθουν πως είναι υπηρέτες και όργανα της και να περνούν για τέτοιοι. Εδώ έχουμε τους πιο φυσικούς και κατά το πλείστον πιο σημαίνοντες αντίπαλους του ηθικού διαφωτισμού και σκεπτικισμού είναι όμως σπάνιοι. Αντίθετα, μια πολύ ευρεία τάξη τέτοιων αντιπάλων βρίσκεται παντού όπου το συμφέρον διδάσκει την υποταγή, ενώ η υπόληψη και η τιμή μοιάζουν να την απαγορεύουν. Όποιος νιώθει απαξιωμένος ατη σκέψη να είναι όργανο ενός ηγεμόνα, ενός κόμματος, μιας αίρεσης ή, ακόμα χειρότερα, μιας οικονομικής δύναμης, επειδή, παραδείγματος χάρη, είναι απόγονος μιας παλιάς και περήφανης οικογένειας, αλλά θέλει ή οφείλει μολαταύτα να είναι τέτοιο όργανο ενώπιον του εαυτού του και ενώπιον της κοινής γνώμης, χρειάζεται εμφατικές αρχές που να μπορεί να τις ξεστομίζει όποτε θέλει: αρχές ενός απόλυτου καθήκοντος σης οποίες μπορεί κανείς να υποτάσσεται και να δείχνει υποταγμένος δίχως να ντρέπεται. Κάθε εκλεπτυσμένη δουλοπρέπεια κρατιέται γερά από την κατηγορική προσταγή και είναι ο θανάσιμος εχθρός εκείνων που θέλουν να απαλλάξουν το καθήκον από τον απόλυτο χαρακτήρα του- αυτό ζητάει απ' αυτούς η ευπρέπεια, κι όχι μόνον η ευπρέπεια. 6, Απώλεια αξιοπρέπειας. -Ο στοχασμός έχει χάσει όλη την αξιοπρέπεια της μορφής, το τυπικό και οι επίσημες χειρονομίες του στοχασμού έχουν γελοιοποιηθεί, κι ένας σοφός άνθρωπος παλαιού στιλ θεωρείται ανυπόφορος. Σκεφτόμαστε πολύ γρήγορα, στη διαδρομή, βαδίζοντας, κάνοντας τις κάθε λογής δουλειές μας, ακόμη κι όταν σκεςπόμαστε το πιο σοβαρό θέμα δεν χρειαζόμαστε πολλή προετοιμασία ούτε πολλή σιωπή: όλα γίνονται σαν να έχουμε στο κεφάλι μας μια αεικίνητη 37. Κοηάτον Kavt, υπάρχει μία μόνο κατηγορική προσταγή: «Να πράττεις πάντα μόνο βάσει εκείνης της αρχής που θα ήθελες, συγχρόνως, να καταστεί καθολικός νόμος». Προ(ρανης η ειρωνική κριτική του Νίτσε. 38. Τζιουζέπε Μαισίνι ( ), ιταλός πατριώτης και επανασιάτης.

45 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 45 μηχανή που συνεχίζει να δουλεΰει ακόμη και κάτω από τις δυσμενέσιερες συνθήκες. Παλιότερα μπορούσες να πεις, βλέποντας απλώς κάποιον, ότι ήθελε να σκεφτεί -αυτό ήταν η εξαίρεση!-, ότι ήθελε τώρα να γίνει σοφότερος και ότι προετοιμαζόταν για μια σκέψη: το πρόσωπό του έ- παιρνε ένα ύφος σαν να προσευχόταν, και σταματούσε να περπατάειστεκόταν μάλιστα ώρες ακίνητος στη μέση του δρόμου, όταν «ερχόταν» η σκέψη -στο ένα πόδι ή και στα δυο". Τόσο «άξιζε το πράγμα»! 7. Κάτι για τους εργατικούς. -Όποιος θέλει σήμερα να κάνει αντικείμενο μελέτης τα ηθικά πράγματα ανοίγει μπροστά του ένα τεράστιο πεδίο εργασίας. Όλα τα είδη παθών πρέπει να εξεταστούν χωριστά, να αναζητηθούν ένα-ένα μέσα σε διαφορετικές εποχές, λαούς, μεγάλα και μικρά άτομα πρέπει να βγει στο φως όλη η λογική τους, οι τρόποι τους να εκτιμούν τις αξίες και να διευκρινίζουν τα πράγματα! Μέχρι τώρα δεν έχει γραςττεί η ιστορία κανενός πράγματος από εκείνα που δίνουν χρώμα στην ενθαδική ύπαρξη: πού μπορείτε να βρείτε μια ιστορία του έρωτα, της απληστίας, του φθόνου, της συνείδησης, της ευσέβειας, της σκληρότητας; Μας λείπει εντελώς ακόμη και μια συγκριτική ιστορία του δικαίου ή απλώς των ποινών. Έκανε κανείς ποτέ μια μελέτη για τους διαφορετικούς τρόπους διαίρεσης της μέρας, για τις συνέπειες που έχει ένα κανονικό πρόγραμμα για την εργασία, για τις γιορτές και για τις μέρες σχόλης; Τι ξέρουμε για τα ηθικά αποτελέσματα το)ν διαφόρων τροφών; Υπάρχει καμιά φιλοσοφία της διατροφής; (Ο διαρκώς αναζο)- πυρούμενος θόρυβος υπέρ και κατά της φυτοφαγίας αποδεικνύει πως δεν υπάρχει τέτοια φιλοσοφία!) Συγκέντρωσε κανείς ποτέ τις εμπειρίες της ζωής σε κοινότητα -παραδείγματος χάρη στα μοναστήρια; Παρουσιάστηκε ποτέ η διαλεκτική του γάμου και της φιλίας; Βρήκαν τους στοχαστές τους τα ήθη των σοφών, των εμπόρων, των καλλιτεχνών ή των τεχνιτών; Υπάρχουν τόσα πολλά εδώ που πρέπει να σκεφτούμε! Ερευνήθηκαν ποτέ σε βάθος όλα όσα θεώρησαν μέχρι σήμερα οι άνθρωποι «όρους της ύπαρξης τους», κι όλο το λογικό, το πάθος και η δειςηδαιμονία που τους οδήγησαν να τα δουν έτσι; Η παρατήρηση και μόνο των διαφορετικών μορφών ανάπτυξης που πήραν και παίρνουν ακόμη οι ανθρώπινες ενορμήσεις ανάλογα με τα διάφορα ηθιχά κλίματα δίνει κιόλας πολλή δουλειά στους πιο εργατικούς. Για να εξαντληθούν οι διάφορες οπτικές γωνίες και το υλικό του θέματος αυτού χρειάζονται ολόκληρες γενιές, γενιές σοφών που θα συνεργάζονταν συστηματικά. Το 39. Πρβλ. Ώλάναν,Αλκφιάδηςδείίτερος, Α.

46 46 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ίδιο ισχύει και για την κατάδειξη των λόγων που εξηγούν τις διαφορές μεταξύ ηθικών κλιμάτων {«γιατί ο ήλιος μιας θεμελιώδους ηθικής κρίοτης και ενός βασικού κριτηρίου αξίας λάμπει εδώ -κι ένας άλλος ε- κεί;»). Και μια άλλη δουλειά θα ήταν να προσδιοριστεί η σφαλερότητα όλων αυτών των λόγων και ολόκληρη η ουσία της ηθικής κρίσης μέχρι τώρα. Κι αν υποθέσουμε πως γίνονταν όλες αυτές οι δουλειές, τότε θα εμφανιζόταν στο προσκήνιο το πιο ακανθώδες ερώτημα: μπορεί η επιστήμη να παράσχει σκοπούς στη δράση, μια που έχει αποδείξει πως μπορεί να πάρει τέτοιους σκοπούς και να τους εκμηδενίσει; -Και τότε θα μπορούσε να αρχίσει ένας πειραματισμός ικανός να ικανοποιήσει οποιονδήποτε ηρωισμό, ένας πειραματισμός που θα διαρκούσε αιώνες και που θα έβαζε στη σκιά όλα τα μεγάλα έργα και τις θυσίες τής μέχρι τούδε ιστορίας. Η επιστήμη δεν έχτισε ακόμη τα κυκλώπεια κτίρια της θα έρθει η ώρα και γι' αυτό! 8. Ασύνειδες"" αρετές. -Όλες οι ιδιότητες ενός ανθρώπου τις οποίες έχει συνειδητοποιήσει αυτός -και ιδίως όταν υποθέτει ότι είναι εξίσου ορατές και προφανείς στον περίγυρο του- υπόκεινται σε εντελώς διαφορετικούς νόμους εξέλιξης από εκείνες τις ιδιότητες τις οποίες είτε δεν τις ξέρει καλά είτε καθόλου και οι οποίες κρύβονται λόγω της λεπτότητάς τους ακόμη και από τον πιο λεπταίσθητο παρατηρητή και ξέρουν, θαρρείς, να κρύβονται πίσω από το τίποτα. Το ίδιο συμβαίνει με τα κομψότατα σκαλίσματα που υπάρχουν στις φολίδες των ερπετών: θα ήταν λάθος να τα πάρουμε για στολίδι ή όπλο -επειδή φαίνονται μόνο κάτω από ένα μικροσκόπιο, άρα κάτω από ένα τεχνητά οξυμένο μάτι, το οποίο δεν διαθέτουν καθόλου παρόμοια ζώα για τα οποία τα σκαλίσματα αυτά θα σήμαιναν στολίδι ή όπλο! Οι ορατές ηθικές μας ιδιότητες, και ιδιαίτερα εκείνες για τις οποίες πιστεύουμε ότι είναι ορατές, ακολουθούν τη δική τους πορεία- και οι αόρατες, που έχουν τα ίδια ονόματα με τις πρώτες και που στη σχέση μας με τους άλλους δεν μπορούν να μας χρησιμέψουν σαν όπλα ή στολίδια, ακολουθούν επίσης τη δική τους πορεία: πιθανόν μια πορεία εντελώς διαφορετική και με γραμμές, λεπτουργήματα και σκαλίσματα που ίσως θα μπορούσαν να ευχαριστήσουν έναν θεό εφοδιασμένο μ' ένα θεϊκό μικροσκόπιο. Έχουμε, 40. Ο όρος ασύνειδο {Unbewusst) εγκαινιάστηκε για προίπη φορά το 1869 από το βφλίο του Eduard von Haitmann, Philosophie des Unbewussten, το οποίο είχε διαβάσει επισταμένα ο Νίτσε. Ο Hartmann ονόμαζε «ασύνειδο» αυτό ηου ο Σοπενάουερ αποκαλούσε «θέληση», «τυφλή θέληση για ζωή».

47 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 47 παραδείγματος χάρη, τη φιλοπονία μας, τη φιλοδοξία μας, την οξυδέρκειά μας - όλος ο κόσμος το ξε'ρει αυτό- αλλά επιπρόσθετα έχουμε πιθανόν άλλη μια φορά τη φιλοπονία μας, τη φιλοδοξία μας, την οξυδερκειά μας- για αυτές όμως τις δικές μας φολίδες δεν έχει εφευρεθεί ακόμα μικροσκόπιο! -Και στο σημείο αυτό οι φίλοι της ενστικτικής ηθικότητας " θα έλεγαν: «Μπράβο! Θεωρεί τουλάχιστον πως μπορεί να υπάρχουν ασυνειδες αρετές -αυτό μας αρκεί!» -Ω, εσείς ολιγαρκείς! 9. Οι εκρήξεις μας. -Αναρίθμητα πράγματα που ιδιοποιήθηκε σε προγενέστερα στάδια η ανθρωπότητα, αλλά με μορφή τόσο αδύναμη και εμβρυακή που κανένας δεν μπόρεσε να αντιληφθεί την ιδιοποίηση αυτή, έρχονται ξα(ρνικά στο φως πολΰ αργότερα, ίσως αιώνες αργότεραστο μεταξύ έχουν γίνει δυνατά κι έχουν ωριμάσει. Ορισμένες εποχές, όπως και ορισμένοι άνθρωποι, μοιάζουν να μην έχουν καθόλου το τάδε ή το δείνα ταλέντο, την τάδε ή τη δείνα αρετή: περιμένετε όμως τα εγγόνια και τα δισέγγονά τους, αν μπορείτε να περιμένετε τόσο πολύ - θα φέρουν στο φως ό,τι είχαν μέσα τους οι παππούδες τους, ό,τι είχαν μέσα τους δίχως να το ξέρουν ακόμη. Συχνά, ήδη ο γιος αποκαλύπτει τον πατέρα του: ο πατέρας καταλαβαίνει καλύτερα τον εαυτό του από τη στιγμή που έχει ένα γιο. Όλοι έχουμε μέσα μας κρυμμένους κήπους και ςρυτείες και, για να χρησιμοποιήσω μια άλλη μεταφορά, είμαστε όλοι ηφαίστεια που περιμένουν την ώρα της έκρηξής τους κανένας δεν ξέρει όμως πότε, σε λίγο ή σε πολύ, θα γίνει η έκρηξη αυτή -ούτε καν ο καλός Θεός. 10. Ένα είδος αταβισμού. -Μου αρέσει να καταλαβαίνω τους σπάνιους ανθρώπους μιας εποχής σαν όψιμους βλαστούς που εμφανίζονται ξαφνικά, όψιμους βλαστούς παλιών πολιτισμών και των δυνάμεων τους: ούτως ειπείν, σαν αταβισμό ενός λαού και των ηθών του: μ' αυτό τον τρόπο υπάρχει πραγματικά ακόμα κάτι για να καταλάβει κανείς κάτι γι' αυτούς! Σήμερα φαίνονται ξένοι, σπάνιοι, ασυνήθιστοι: κι όποιος νιώθει μέσα του αυτές τις δυνάμεις πρέπει να τις τρέφει, να τις υπερασπίζεται, να τις τιμά και να τις καλλιεργεί ενάντια (f έναν άλλο κόσμο που είναι εχθρός τους, ώσπου να γίνει είτε ένας μεγάλος άνθροιπος είτε 41.0 Σοπενάουερ υποστήριζε άτι ο οίκτος είναι αναντίρρητο γεγονός της ανθρωιανης οτυνείδησης, «πρωταρχικό και άμεσο προϊόν της φύσης», μη εξαρτώμενο από συνθήκες όπως αντιλήψεις, θρησκείες, δόγματα, παιδεία κτλ.

48 48 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ένας τρελός και εκκεντρικός, εκτός κι αν χαθεί στο μεταξύ. Άλλοτε, οι ίδιες αυτε'ς ιδιότητες ι^ταν συνηθισμένες και γι' αυτό θεωρούνταν κοινές: δεν αποτελούσαν διακριτικό σημάδι. Ίσως απαιτούνταν ή προϋποτίθενταν ήταν αδύνατο να γίνεις μεγάλος μέσω αυτών κι αυτό επειδή απλώς δεν υπήρχε κίνδυνος να σε οδηγήσουν στην τρέλα ή στη μοναξιά. -Στις γενεές και στις κάστες που διατηρούν έναν λαό συναντάμε κυρίως αυτούς τους αντίκτυπους των παλιών ενσρμήσεων, ενώ ένας τέτοιος αταβισμός είναι απίθανος εκεί όπου οι φυλές, οι συνήθειες και οι εκτιμήσεις αξιών αλλάζουν πολύ γρήγορα. Γιατί το τέμπο είναι για τις δυνάμεις εξέλιξης των λαών τόσο σημαντικό όσο και για τη μουσική: στην περίπτωση μας, ένα αντάντε της εξέλιξης είναι απαραίτητο ως τέμπο ενός πνεύματος παθιασμένου και αργού: και σ' αυτό το είδος ανήκει πράγματι το πνεύμα των συντηρητικών γενεών *^. 11. Η συνείδηση. -Η συνείδηση είναι η τελευταία και οψιμότερη εξέλιξη του οργανικού και, συνεπώς, το λιγότερο ολοκληρωμένο, το λιγότερο ισχυρό πράγμα του οργανικού. Από τη συνείδηση προκαλούνται αναρίθμητες λαθεμένες κινήσεις που κάνουν έναν άνθρωπο ή ένα ζώο να χαθεί νωρίτερα απ' ό,τι θα χρειαζόταν, «παρά το ορισμένο από τη μοίρα», όπως λέει ο Όμηρος^'. Αν ο διατηρητικός σύνδεσμος των ενστίκτων δεν ήταν τόσο ισχυρότερος απ' αυτήν, κι αν δεν χρησίμευε στο όλον ως ρυθμιστής, η ανθρωπότητα μοιραία θα χανόταν από τις στραβές κρίσεις και τις φαντασιοπληξίες της -ενώ έχει τα μάτια ανοιχτάαπό τη ρηχότητα και την ευπιστία της, κοντολογίς από τη συνείδησή της ή, καλύτερα, χωρίς αυτό, η ανθρωπότητα δεν θα υπήρχε εδώ και 42. Σε ένα πολύ οημαντικό απόσπασμα του φθινοπώρου του 1880 (6 [31]), ο Νίτσε γράφει: «Ένα χυδαίο είδος ανθρώπων ανεβαίνει στην εξουσία (στη θέση των ευγενών ή των ιερέων): πρώτα οι έμποροι και αργότερα οι εργάτες. Η μάζα εμφανίζεται επί σκηνής στον ρόλο του Κυρίου: το άτομο οφείλει να χαθεί μέσα σιη μάζα. - Μολαταύτα, πάντα γεννιούνται εκείνοι που νωρίτερα θα ανήκαν οτις κυρίαρχες τάξεις, στον κλήρο, στην αριστοκρατία, στη σκέψη. Αυτοί δεν υπολογίζουν το γεγονός ότι η θρησκεία, η μεταφυσική, η ευγένεια έχουν καταστραφεί και ότι το Ατομο δεν έχει πλέον νόημα. Είναι οι 'Οψιμοι. Οφείλουν να βρουν ένα νόημα, να καθορίσουν ένα σκοπό για να μη βρεθούν σε δύσκολη θέση. [...] Είναι οι παρατηρητές της εποχής τους, ζουν πίσω από τα γεγονότα. [... ] Είμαστε εμιγκρέδες. -Είναι αλήθεια, έχουμε γεννηθεί από άρχοντες και ιερείς [...] τι μας ενδιαφέρουν όμως οι σημερινοί άρχοντες και ιερείς!» 43.0 Νίτσε αναφέρεται στην ομηρική έκφραση υπέρμόρον. Βλ. π.χ. Ιλιάς Ε 674,0 613 Οόΰοσε«ζκ175,π392.

49 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 49 πολυ καιρό! Πριν σχηματιστεί πλήρως και ωριμάσει, μια λειτουργία α- ποτελεί κίνδυνο για τον οργανισμό: τόσο το καλύτερο αν υποστεί σκληρή τυραννία το ίδιο διάστημα! Έτσι η συνείδηση τυραννιέται σκληρά - και τη λιγότερη τυραννία δεν την ασκεί η περηφάνια που έχουμε γι' αυτήν! Νομίζουμε πως η συνείδηση αποτελεί τον πυρήνα του ανθρώπου" πως είναι το μόνιμο, αιώνιο, έσχατο, πιο πρωταρχικό στοιχείο του! Παίρνουμε τη συνείδηση για σταθερό, δεδομένο μέγεθος! Αρνούμαστε την ανάπτυξη της και τις διαλείψεις της! Τη θεωρούμε «ενότητα του οργανισμού»! -Αυτή η γελοία υπερεκτίμηση και παρανόηση της συνείδησης έχει την πολΰ ωφέλιμη συνέπεια να εμποδίζει την υπερβολικά γρήγορη ανάπτυξη της. Επειδή οι άνθρωποι πίστευαν πως διέθεταν ήδη συνείδηση, δεν μπήκαν και πολύ στον κόπο να την αποκτήσουν -και σήμερα ακόμη ισχύει το ίδιο! Να ενσωματώσουμε τη γνώση και να την κάνουμε ενστικτική, αυτό παραμένει πάντα ένα απολύτως καινούργιο καθήκον, το οποίο είναι μόλις αντιληπτό από το ανθρώπινο μάτι, μόλις αναγνωρίσιμο με σαφήνεια, -ένα καθήκον που θα αντιληφθούν μόνον εκείνοι που έχουν καταλάβει ότι μέχρι τώρα ενσωματώναμε μόνο τις πλάνες μας και ότι όλη η συνείδηση μας σχετίζεται με πλάνες! 12. Για τον σκοπό της επιστήμης. -Πώς; Ο τελικός σκοπός της επιστήμης είναι να δώσει όσο το δυνατόν περισσότερη ευχαρίστηση κι όσο το δυνατόν λιγότερη απαρέσκεια στον άνθρωπο; Αν όμως ήταν η ευχαρίστηση και η απαρέσκεια τόσο σφιχτά δεμένες που όποιος θέλει να έχει όσο το δυνατόν περισσότερη από τη μία να είναι υποχρεωμένος να έχει επίσης όσο το δυνατόν περισσότερη και από την άλλη -που όποιος θέλει να μάθει την «αγαλλίαση ώς τον ουρανό""» να είναι υποχρεωμένος να είναι έτοιμος και για τη «θλίψη μέχρι θανάτου *'»; Και ίσως έτσι έ- χουν τα πράγματα! Αυτό τουλάχιστον πίστευαν οι στωικοί και ήταν συνεπείς όταν επιθυμούσαν όσο το δυνατόν λιγότερη ευχαρίστηση, προκειμένου να πάρουν από τη ζωή όσο το δυνατόν λιγότερη απαρέσκεια. (Η ρήση που είχαν συνέχεια στα χείλη: «Ο ενάρετος άνθρωπος είναι ο πιο ευτυχισμένος'"», ήταν τόσο ένα έμβλημα της σχολής τους για τη μεγάλη μάζα όσο και μια καζουισιική πονηριά για τους λεπταίσθητους ανθρώπους.) Ακόμη και σήμερα έχετε την ίδια επιλογή: είτε όαο το όννατόν λιγότερη απαρέσκεια, ανυπαρξία πόνου μ' άλλα λόγια -και κατά 44. Βλ. Γκαίτε, Egmont, ΠΙ, Βλ. Κατά Ματθαίον EVOYydXuw, 26, Διογένης Λαέρτιος, Φιλοσόφα/νβίων και (κτ/μάκον Εΐααγοίγή, VII. 87.

50 50 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ βάθος οι σοσιαλιστές και οι πολιτικοί όλων των κομμάτων θα όφειλαν, για να είναι τίμιοι, να μην υπόσχονται στους οπαδούς τους περισσότερα απ' αυτό- είτε όσο το δυνατόν περισσότερη απαρέσκεια ως τίμημα για την ανάπτυξη ενός πλήθους λεπτών ηδονών και τέρψεων που σπάνια τις έχουν γευτεί οι άνθρωποι μέχρι σήμερα! Αν διαλέξετε το πρώτο, αν δηλαδή θελήσετε να μετριάσετε και να μειώσετε την ικανότητα των ανθρώπων να νιώθουν πόνο, τότε είστε υποχρεωμένοι να μετριάσετε και να μειώσετε και την ικανότητά τους για χαρά. Πράγματι, η επιστήμη μπορεί να εξυπηρετήσει και τον έναν και τον άλλο σκοπό! Μέχρι σήμερα είναι ίσως περισσότερο γνωστή για τη δυναμή της να στερεί από τον άνθρωπο τις χαρές του και να τον κάνει πιο ψυχρό, πιο όμοιο με άγαλμα, πιο στωικό, θα μπορούσε να εμφανιστεί μια μέρα και ώς ο μεγάλος κομιστής πόνου- τότε όμως θα μπορούσε ίσως να εμφανιστεί ταυτόχρονα και η αντίθετη δύναμή της, δηλαδή η τεράστια δύναμή της να κάνει να λάμπουν νέοι αστρικοί κόσμοι χαράς! 13. Για τη θεωρία του αισθήματος της δύναμης. -Κάνοντας κανείς καλό ή κακό στους άλλους ασκεί τη δύναμή του πάνω τους -και δεν ζητάει τίποτα περισσότερο! Κάνοντας κακό α' εκείνους τους οποίους οφείλουμε πριν απ' όλα να κάνουμε να νιώσουν τη δύναμή μας διότι ο πόνος είναι πολύ αποτελεσματικότερο μέσο γι' αυτό από την ηδονή: ο πόνος ροπά πάντα την αιτία, ενώ η ηδονή συνηθίζει να μένει στον εαυτό της και να μην κοιτάει πίσω. Κάνοντας καλό ή θέλοντας το καλό εκείνων που ήδη εξαρτώνται από μας κατά κάποιο τρόπο (που είναι δηλαδή συνηθισμένοι να μας σκέφτονται σαν αιτίες τους) θέλουμε να αυξήσουμε τη δύναμή τους, επειδή έτσι αυξάνουμε τη δική μας, ή θέλουμε να τους δείξουμε πόσο πλεονεκτικό είναι που βρίσκονται κάτω από τη δύναμή μας -έτσι, θα τους ικανοποιεί περισσότερο η κατάσταση τους, θα είναι πιο εχθρικοί και πιο ετοιμοπόλεμοι απέναντι τους εχθρούς της δυναμής μας. Το να κάνουμε καλό ή κακό μπορεί να συνεπάγεται θυσίες από τη μεριά μας: αυτό όμως δεν αλλάζει καθόλου την τελική αξία των πράξεών μας ακόμη κι όταν παίζουμε τη ζωή μας, όπως κάνει ο μάρτυρας για χάρη της Εκκλησίας του, αυτό είναι μια θυσία που προσφέρουμε στη δική μας λαχτάρα για δύναμη ή στο σκοπό της διατήρησης του αισθήματος της δύναμης μας. Όποιος νιώθει πως «κατέχει την αλήθεια» -πόσα και πόσα αποκτήματα δεν παρατάει προκειμένου να διασώσει αυτό το αίσθημα! Πόσα και πόσα δεν πετάει προκειμένου να διατηρηθεί «ψηλά», δηλαδή πάνω από τους άλλους, που δεν κατέχουν «την αλήθεια»! Ασφαλώς, η κατάσταση κατά την οποία κάνουμε κακό

51 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 51 σπάνια είναι εξίσου ευχάριστη, εξίσου ανόθευτα ευχάριστη, με την κατάσταση κατά. την οποία κάνουμε καλό -αυτό είναι ένα σημάδι που δείχνει ότι μας λείπει ακόμα δύναμη ή που προδίδει τον θυμό μας γι' αυτή την ε'λλειψη- είναι μια κατάσταση που φέρνει νέους κινδύνους και αβεβαιότητες για τη δύναμη που κατέχουμε ήδη και σκοτεινιάζει τον ορίζοντά μας με την προοπτική της εκδίκησης, της κοροϊδίας, της τιμωρίας, της αποτυχίας. Μόνον οι πιο ευερέθιστοι και οι πιο άπληστοι άνθρωποι για αίσθημα δύναμης μπορούν να νιώσουν περισσότερη ευχαρίστηση όταν αποτυπώνουν τη σφραγίδα της δύναμης στον ανθιστάμενο; άνθρωποι στους οποίους το θέαμα του ήδη υποταγμένου ανθρώπου (εφόσον είναι αντικείμενο καλοσύνης) είναι βάρος και προκαλεί ανία. Αυτό εξαρτάται από το πώς συνηθίζει κανείς να καρνκενει τη ζωή τουείναι ζήτημα γούστου αν προτιμάει την αργή ή την ξαφνική, τη σίγουρη ή την επικίνδυνη και τολμηρή αύξηση της δύναμής του -η επιλογή του καρυκεύματος εξαρτάται από το ταμπεραμέντο του καθενός. Για τις περήφανες φύσεις η εύκολη λεία είναι κάτι αξιοκαταφρόνητο, νιώθουν καλά μόνον όταν βλέπουν ακατάβλητους ανθρώπους που μπορεί να γίνουν εχθροί τους, και όταν βλέπουν όλα τα αποκτήματα που είναι δύσκολο να κατακτηθούν. Συχνά είναι σκληρές απέναντι σε κάποιον που υποφέρει, επειδή είναι ανάξιος των φιλοδοξιών και της περηφάνιας τουςείναι όμως περιποιητικές για τους ομοίους τους, με τους οποίους θα ήταν τιμητικό να παλέψουν και να συγκρουστούν αν δινόταν κάποτε η ευκαιρία. Κάτω από το καλό αίσθημα αυτής της προοπτικής, οι άνθρωποι της ιπποτικής κάστας συνήθιζαν να μεταχειρίζονται ο ένας τον άλλο με ε- ξαιρετική φιλοφροσύνη. -Ο οίκτος είναι το πιο ευχάριστο συναίσθημα σ' εκείνες τις φύσεις που έχουν ελάχιστη περηφάνια και καμιά βλέψη για μεγάλες κατακτήσεις γι' αυτές η εύκολη λεία -και εύκολη λεία είναι όλοι όσοι υποφέρουν- είναι κάτι συναρπαστικό. Ο οίκτος εξυμνείται ως η αρετή των πορνών"'. 14. Όλα όσα ονομάζονται αγάπη**. -Δίψα για κατοχή " και αγάπη: πόσο διαφορετικά αισθανόμαστε ακούγοντας τις δύο αυτές λέξεις! Κι όμως, μπορεί να είναι η ίδια ενόρμηση με δυο ονόματα, την πρώτη φορά συκοφαντούμενη από εκείνους που ήδη έχουν, που η ενόρμηση τους 47. Βασικό κείμενο της κριτικής του οίκτου από τον Νίτσε. Βλ. ζπ((π\ςοαντ^ρκηος, 7 και εδώ Η παράγραφος αυτή εμπνέεται από το σύγγραμμα του XxacmikDel'anwur, Habsucht. Η λέξη αποδίδεται και ως «έντονη επιθυμία» και «πλεονεξία».

52 52 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ έχει καταλαγιάσει κάπως και που φοβούνται για το «έχει» τους τη δεύτερη φορά από τους ανικανοποίητους και διτρασμένους, και συνεπώς ε υμνοΰμενη ως «καλή». Η «αγάπη για τον πλησίον μας» -δεν είναι ώθηση για απόκτηση μιας καινούργιας ιδιοκτησίας-, Το ίδιο δεν συμβαίνει και με την αγάπη μας για γνώση, για αλήθεια; Και γενικά με κάθε ώθηση για καινούργια πράγματα; Σιγά-σιγά βαριόμαστε το παλιό, αυτό που κατέχουμε σίγουρα, και απλώνουμε πάλι τα χέρια μας- ακόμη και το πιο όμορφο τοπίο δεν είναι πια σίγουρο για την αγάπη μας όταν ζήσουμε σ' αυτό τρεις μήνες και μια πιο μακρινή ακρογιαλιά προσελκύει την πλεονεξία μας: η κατοχή μικραίνει τις περισσότερες φορές το κατεχόμενο αντικείμενο. Η ευχαρίστηση που νιώθουμε με τον εαυτό μας θέλει να διατηρηθεί τόσο έντονη που αλλάζει πάντα κάτι καινούργιο σε μας τους ίδιους -αυτό ακριβώς ονομάζεται κατοχή. Το να βαριέσαι μια κατοχή σημαίνει πως βαριέσαι τον εαυτό σου. (Μπορεί επίσης να υποφέρεις και από το παραπανίσιο -η επιθυμία να πετάξεις κάτι ή να μοιράσεις κάτι μπορεί επίσης να πάρει το τιμητικό όνομα «αγάπη».) Όταν βλέπουμε κάποιον να υποφέρει, θέλουμε να εκμεταλλευτούμε την ευκαιρία για να τον πάρουμε στην κατοχή μας αυτό κάνει, παραδείγματος χάρη, ο αγαθοεργός και σπλαχνικός άνθρωπος, και ονομάζει τη δίψα για καινούργια κατοχή που έχει ξυπνήσει μέσα του «αγάπη» και η ευχαρίστηση που βρίσκει σ' αυτό είναι παρεμφερής με την ευχαρίστηση από την πρόκληση μιας νέας κατάκτησης. Η αγάπη των δυο φύλων είναι εκείνη που προδίδεται καλύτερα ως ώθηση για ιδιοκτησία^ : αυτός που αγαπάει θέλει να είναι μοναδικός και αποκλειστικός κάτοχος του προσώπου που ποθεί, θέλει επίσης να εξουσιάζει απόλυτα την ψυχή και το σώμα του προσώπου αυτού, θέλει να έχει την αποκλειστική αγάπη του, θέλει να ζει και να κυριαρχεί μέσα στην άλλη ψυχή ως το πιο υψηλό και επιθυμητό πράγμα γι' αυτήν. Αν προσέξουμε πως αυτό σημαίνει ότι αποκλείονται οι υπόλοιποι άνθρωποι από ένα πολύτιμο αγαθό, ευτυχία και απόλαυση αν σκεφτούμε πως αυτός που αγαπάει επιδιώκει το φτώχεμα και τη στέρηση όλων των άλλων ανταγωνιστών και θέλει να γίνει ο δράκος που φυλάει το χρυσό του θησαυρό", ο πιο αναίσθητος και ιδιοτελής «κατακτητής» και άρπαγας- αν σκεφτούμε, τέλος, πως αυτός που αγαπάει θεωρεί όλο τον υπόλοιπο κόσμο αδιάφορο, άχρωμο, χωρίς καμιά αξία και είναι 50.0 Στανιάλπκπεΰει το αντίθετο: «Η κατοχή δεν είναι τίποτα, η απόλαυση κάνει τα n0cina»,del'amour, Παρίσι, έκδοση του 1856,1, σ Η εικόνα είναι από τον Χρυσό του Ρήνου του Βάγκνερ.

53 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 53 έτοιμος να κςίνει κάθε θυσία, να διαταράξει οποιαδήποτε τάξη, να θέσει σε δεύτερη μοίρα κάθε άλλο συμφέρον: τότε θα νιώσουμε κατάπληξη με το ότι υμνήθηκε και θεοποιήθηκε τόσο πολύ και σ' όλες τις εποχές αυτή η άγρια δίψα για κατοχή και η αδικία της αγάπης των δυο φύλων, θα νιώσουμε κατάπληξη με το ότι απ' αυτήν ακριβώς την αγάπη αντλήθηκε η έννοια της αγάπης ως αντίθεσης του εγωισμού -ενώ δεν είναι παρά η γνησιότερη έκφραση του εγωισμού! Ε- δώ η γλωσσική χρήση δημιουργήθηκε προφανώς από τους μη κατέχοντες και επιθυμούντες -σίγουρα, υπήρχαν πάντα πάρα πολλοί απ' αυτούς. Εκείνοι που είχαν εξασφαλίσει, στο χώρο που αναφερόμαστε, πολλή κατοχή και κορεσμό άφηναν να τους ξεφύγει κάπου-κάπου καμιά λέξη για τον «μανιασμένο δαίμονα» -όπως έκανε, παραδείγματος χάρη, ο Σοφοκλής, ο πιο αξιαγάπητος και ο πιο αγαπημένος των Αθηναίων^^: ο Έρως όμως γελούσε πάντα με τέτοιους βλάσφημους -ήταν πάντα οι μεγαλύτεροι ευνοούμενοι του. -Υπάρχει σίγουρα εδώ ή εκεί στη γη ένα είδος προέκτασης της αγάπης όπου η άπληστη αυτή επιθυμία που νιώθουν αμοιβαία δύο πρόσωπα έχει παραχωρήσει τη θέση της σε μια καινούργια επιθυμία και δίψα για κατοχή, σε μια κοινή, ανώτερη δίψα για ένα ιδανικό που βρίσκεται πάνω τους. Ποιος γνωρίζει όμως τούτη την αγάπη; Ποιος την έζησε; Το αληθινό της όνομα είναι φίαία". 15. Από μακριά. -Το βουνό αυτό κάνει ολόκληρη την εποχή, στην οποία δεσπόζει, γοητευτική και μεστή από νόημα. 'Οταν το πούμε αυτό για εκατοστή φορά στον εαυτό μας, γινόμαστε τόσο παράλογοι και ευγνώμονες απέναντί του που πιστεύουμε ότι το βουνό, δηλαδή ο χορηγός της γοητείας αυτής, πρέπει να είναι το πιο γοητευτικό πράγμα της περιοχής -κι έτσι ανεβαίνουμε σ' αυτό και απογοητευόμαστε. Ξαφνικά, το ίδιο το βουνό κι όλο το τοπίο γύρω μας, κάτω μας, χάνουν τη μαγεία τους. Είχαμε ξεχάσει πως αρκετά μεγάλα πράγματα, όπως και αρκετά καλά πράγματα, απαιτούν να τα βλέπουμε μόνον από κάποια απόοπαση και οπωσδήποτε μόνον από κάτω, ποτέ από πάνω -μόνον έτσι ασκούν τψ επίδραση τους. Ίσως γνωρίζεις στο περιβάλλον σου ανθρώπους που είναι υποχρεωμένοι να δουν μόνον από κάποια απόσταση τον εαυτό τους για να τον βρουν ανεκτό ή ελκυστικό και ικανό να δώσει δύναμη. Η αυτογνωσία δεν συνιστάται γι' αυτούς. 52. Βλ. Σθ(ροκλής,^ντί^όνι;, 790, Τραχίνιαι, 441^ Πλάτων, Ποληεία, 329 b-d. 53. Βλ. επίσης 61.

54 54 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 16. Περνώντας το γεφυράκι. -Στις σχέσεις μας με ανθρώπους που ντρε'πονται για τα συναισθήματα τους πρε'πει να ξε'ρουμε να προσποιούμαστε. Οι άνθρωποι αυτοί νιώθουν ξαφνικό μίσος για όποιον τους τσακώνει να έχουν ένα τρυφερό, ενθουσιώδες ή υψηλό συναίσθημα, σαν να είχε δει τα μυστικά τους. Αν θέλετε να τους κάνετε να νιώσουν καλά τέτοιες στιγμές, κάντε τους να γελάσουν ή πείτε μια ψυχρή και δηκτική κακία τότε το συναίσθημα τους παγώνει και συνέρχονται αμέσως. Λέω όμως το επιμύθιο πριν πω την ιστορία. -Κάποτε ήμασταν τόσο κοντά ο ένας στον άλλο μέσα στη ζωή που τίποτα δεν φαινόταν να εμποδίζει τη φιλία και την αδελφοσύνη μας, και μόνον ένα μικρό γεφυράκι υπήρχε ανάμεσα μας. Ακριβώς τη στιγμή που πήγαινες να ανεβείς ο' αυτό σε ρώτησα: «Θέλεις να περάσεις το γεφυράκι για να με συναντήσεις;» -και τότε έπαψες πια να το θέλεις* κι όταν σε ξαναπαρακάλεσα, έμεινες σιωπηλός. Από τότε βουνά κι ορμητικοί ποταμοί κι ό,τι άλλο χωρίζει και αποξενώνει μπήκαν ανάμεσά μας κι ακόμη κι όταν το θέλαμε, δεν ήταν μπορετό να συναντηθούμε! Μα όταν θυμάσαι τώρα εκείνο το μικρό γεφυράκι δεν έχεις πια λόγια -μόνο λυγμούς και απορία. 17. Αιτιολογώντας τη φτώχεια της. -Ασφαλώς, κανένα τέχνασμα δεν μας επιτρέπει να μετατρέψουμε μια φτωχή αρετή σε πλούσια και ξέχειλη μπορούμε όμως να επανερμηνεύσουμε τη φτώχεια της και να την ομορφύνουμε δίνοντάς της τη μορφή αναγκαιότητας, έτσι ώστε να μην υποφέρουμε πια με το θέαμά της και να μην κατηγορούμε τη μοίρα γι' αυτήν. Έτσι κάνει ο σοφός κηπουρός όταν βάζει το φτωχό ρυάκι που κυλάει στον κήπο του στα χέρια μιας νύμφης των πηγών: έτσι αιτιολογεί τη φτώχεια του -και ποιος δεν χρειάζεται τις νύμφες τόσο όσο αυτός; 18. Αρχαία περηφάνια. -Μας λείπει η αρχαία απόχρωση της ευγένειας^ * επειδή από τα αισθήματά μας λείπει ο δούλος της αρχαιότητας. Ένας Έλληνας ευγενούς καταγωγής έβρισκε τόσο τεράστια ενδιάμεσα στάδια και τόσο μεγάλη απόσταση ανάμεσα στο δικό του ύψος και σ' αυτή την έσχατη ευτέλεια, που σπάνια μπορούσε να δει τον δούλο καθαρά: ακόμη και ο Πλάτωνας δεν τον είδε παραπάνω'^. Τα πράγματα είναι διαφορετικά με μας, που είμαστε εξοικειωμένοι με τη θεωρία της 54. Το χαρακτηριστικό τοιν ευγενών, των αρισιοκρατοόν. 55. Η άποψη αυτη είναι ασαφής. Πάντως, στο δεύτερο βιβλίο της/toaire^ig ο Πλάτωνας μιλά για τους καλλιεργητές της γης, τους τεχνίτες και τους εμπόρους, καθώς σκιαγρας>είτην ορθη πολιτεία, όχι όμως για τους δούλους.

55 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 55 ισότητας των ανθρώπων, αν και όχι με την ίδια την ισότητα. Ένα ανθρώπινο ον που δεν μπορεί να διαθέσει τον εαυτό του όπως θέλει και που του λείπει εντελώς η σχόλη -αυτό δεν μας φαίνεται καθόλου αξιοκαταφρόνητο ίσως υπάρχει πολλή δουλικότητα τέτοιου είδους στον καθένα από μας εξαιτίας των συνθηκών της κοινωνικής οργάνωσης και της δραστηριότητάς μας, που είναι θεμελιωδώς διαφορετικές από των αρχαίων. -Ο έλληνας φιλόσοφος περνούσε τη ζωή του με το κρυφό αίσθημα πως υπήρχαν πολύ περισσότεροι δούλοι απ' ό,τι πίστευαν οι άνθρωποι: δηλαδή, εννοούσε πως ήταν δούλος όποιος δεν ήταν φιλόσοφος φούσκωνε από περηφάνια στη σκέψη πως ακόμη και οι ισχυρότεροι άνθρωποι της γης ανήκαν στην κατηγορία αυτών που θεωρούσε δούλους. Κι αυτή η περηφάνια είναι ξένη και αδύνατη για μας ακόμη και μεταφορικά η λέξη «δούλος» δεν έχει την πλήρη δύναμή της για μας. 19. Το κακό. -Εξετάστε τη ζωή των καλύτερατν και γονιμότερων ανθρώπων και λαών και αναρωτηθείτε αν ένα δένδρο που πρέπει να μεγαλώσει περήφανα σε ύψος μπορεί να κάνει χωρίς κακοκαιρίες και θύελλες αν η δυσμένεια και η αντίσταση έξωθεν, αν κάθε είδος μίσους, ζηλοφθονίας, ισχυρογνωμοσύνης, δυσπιστίας, σκληρότητας, πλεονεξίας και βίας δεν ανήκουν στις ευνοϊκότερες συνθήκες δίχως τις οποίες είναι σχεδόν αδύνατη οποιαδήποτε μεγάλη ανάπτυξη, ακόμα και η ανάπτυξη της αρετής; Το δηλητήριο που σκοτώνει τις πιο αδύναμες φύσεις είναι δυναμωτικό για τις δυνατές -οι οποίες επίσης δεν το ονομάζουν δηλητήριο". 20. Αξιοπρέπεια της τρέλας. -Λίγες χιλιετίες ακόμη στο δρόμο του τελευταίου αιώνα! -και καθετί που θα κάνει ο άνθρωπος θα εκφράζει την ανώτερη εξυπνάδα γι' αυτό όμως η εξυπνάδα θα χάσει όλη την αξιοπρέπειά της. Τότε θα είναι σίγουρα αναγκαίο να είναι κανείς έξυπνος: αυτό όμως θα είναι τόσο κοινό και συνηθισμένο πράγμα, που ένα ευγενέστερο γούστο θα θεωρεί αυτή την αναγκαιότητα χυόαιόντμα. Κι όπως ακριβώς μια τυραννία ασκούμενη από την αλήθεια και την επιστήμη μπορεί να ανεβάσει ψηλά την τιμή του ψέματος, έτσι και μια τυραννία της εξυττνάδας μπορεί να προκαλέσει την εμςράνιση ενός νέου είδους ευγένειας. Το να είσαι ευγενής -αυτό μπορεί ίσως τότε να σημαίνει: να έχεις τρέλες μέσα στο κεφάλι σου. 56. Πρβλ. Πέρα από το καλό και το κακό, 30.

56 56 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 21. Στους διδασκάλους της ανιδιοτέλειας". -Οι αρετές ενός ανθρώπου δεν ονομάζονται καλές ανάλογα με τα αποτελέσματα τους γι' αυτόν αλλά ανάλογα με τα αποτελέσματα που πιστεύουμε πως έχουν για μας και για την κοινωνία: ανέκαθεν η εξύμνηση των αρετών ήταν ελάχιστα «ανιδιοτελής», ελάχιστα «μη εγωιστική»! Γιατί αλλιώς θα έπρεπε να είχαμε δει ότι οι αρετές (όπως η εργατικότητα, η υπακοή, η παρθενία, η ευσέβεια, η δικαιοσύνη) είναι συνήθως επιβλαβείς για όποιον τις έχει, καθώς είναι ενορμήσεις που τον καταδυναστεύουν εξαιρετικά βίαια και άπληστα και που δεν θέλουν καθόλου να τις κρατά σε ισορροπία το λογικό μέσω των άλλων ενορμήσεων. Όταν κατέχεις μια αρετή, μια πραγματική, ακέραιη αρετή (κι όχι μόνο μια ενορμησούλα για μια αρετή!) -είσαι θύμα της. Ο γείτονάς σου όμως την επαινεί γι' αυτό το λόγο! Επαινούν τους εργατικούς ανθρώπους παρόλο που αυτοί χαλούν μ' αυτή τη φιλοπονία τα μάτια τους ή την προποτυπία και τη φρεσκάδα του πνεύματός τους. Επαινούν και οικτίρουν τον νέο που «σκοτώθηκε στη δουλειά» επειδή τον κρίνουν ως εξής: «Για την κοινωνία ως σύνολο η απώλεια ακόμη και του καλύτερου ατόμου είναι μικρή θυσία! Κρίμα που χρειάζονται τέτοιες θυσίες! Θα ήταν όμως πολύ χειρότερα αν το άτομο σκεφτόταν διαφορετικά και θεωρούσε τη διατήρηση και την α- νάπτυξή του σημαντικότερες από τη δουλειά του στην υπηρεσία της κοινωνίας!» Κι έτσι λυπούνται αυτόν τον νέο όχι για τον ίδιο αλλά επειδή ένα αφοσιωμένο εργαλείο, αδυσώπητο με τον εαυτό του -ένας «γενναίος άνθρωπος», όπως λένε- χάθηκε για την κοινωνία με τον θάνατο του. Ίσως να αναρωτιούνται βέβαια μήπως θα ήταν χρησιμότερο, για το συμφέρον της κοινωνίας, να ήταν ο νέος αυτός λιγότερο αδυσώπητος με τον εαυτό του στην εργασία του, να διατηρούσε τον εαυτό του περισσότερο καιρό. Δέχονται πως κάποιο όφελος θα υπήρχε αν το έκανε αυτό, αλλά θεωρούν ανώτερο και διαρκέστερο το άλλο όφελος, δηλαδή το ότι έγινε μια &υσία και το ότι το φρόνημα του θυσιαστήριου ζώου επιβεβαιώθηκε για άλλη μια φορά ολοφάνερα. Έτσι, αυτό που επαινείται όταν επαινούνται οι αρετές είναι, πρώτον, η εργαλειακή τους φύση, και δεύτερον, η τυφλή ενόρμηση μέσα σε κάθε αρετή που δεν αφήνει να της επιβληθούν όρια από το συνολικό συμφέρον του ατόμου -κοντολογίς, επαινείται το ά-λογο στην αρετή, μέσω του οποίου το άτομο αςρήνεται να μετατραπεί σε απλή λειτουργία του συνόλου. Η εξύμνηση των αρετών είναι εξύμνηση κάποιου πράγματος που είναι επιβλαβές ιδιωτι Νίτσε έχει εδώ υπόψη του τους ωφελιμιστές και τους θετικισιές φιλοσόφους.

57 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 57 κά -εξύμνηση των ενορμήσεων που στερούν τον άνθρωπο από την ευγενέστερη φιλαυτία του και τη δύναμη για την ύψιστη προστασία του εαυτού του. -Πράγματι, για τη διδαχή και τον ενστερνισμό ενάρετων συνηθειών τονίζεται μια σειρά αποτελεσμάτων της αρετής που την κάνουν να μοιάζει με αδελφή του ιδιωτικού συμφέροντος -και όντως υ- πάρχει κάποια τέτοια συγγενική σχέση! Η τυφλή, μανιασμένη εργατικότητα, παραδείγματος χάρη, αυτή η τυπική αρετή του εργαλείου, παρουσιάζεται σαν οδός προς τον πλούτο και την τιμή και σαν φάρμακο που θεραπεύει καλύτερα την ανία και τα πάθη- ωστόσο δεν λέγεται τίποτε για τους κινδύνους που κρύβει, για τη φοβερή επικινδυνότητά της. Έτσι ενεργεί πάντα η εκπαίδευση: επιδιώκει να ρυθμίσει το άτομο, μέσω μιας σειράς θελγήτρων και οφελών, έτσι ώστε να υιοθετήσει αυτό έναν τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς που, από τη στιγμή που θα γίνει συνήθεια, ενόρμηση^ και πάθος, θα κυριαρχήσει σε βάρος του έσχατου οφέλους του αλλά υπέρ του «γενικού καλού». Πόσες φορές δεν είδα αυτή την τυφλή, μανιασμένη εργατικότητα να δημιουργεί πλούτο και να χαρίζει τιμές, αφαιρώντας όμως ταυτόχρονα τη λεπτότητα των οργάνων χάρη στην οποία γίνεται δυνατή η απόλαυση του πλούτου και των τιμών. Πόσες φορές δεν παρατήρησα επίσης ότι αυτό το βασικό φάρμακο για την ανία και τα πάθη αμβλύνει την ίδια στιγμή τις αισθήσεις και κάνει το πνεύμα απειθές σε καινούργια ερεθίσματα. (Η εργατικότερη όλων των εποχών -η δική μας- δεν ξέρει τι να κάνει όλη την εργατικότητα και το χρήμα της, εκτός από περισσότερο χρήμα και περισσότερη εργατικότητα γιατί, για να ξοδεύεις, πρέπει να έχεις περισσότερο μυαλό απ' όσο χρειάζεται για να αποκτάς! - Καλά, ας περιμένουμε τα «εγγόνια» μας!) 'Οταν πετυχαίνει αυτή η αγωγή, τότε κάθε αρετή ενός ατόμου γίνεται δημόσια ωφέλεια και ιδιωτική ζημία, υπό την έννοια του ύψιστου ιδιωτικού σκοπού πιθανότατα καταλήγει σε υποπλασία του πνεύματος και των αισθήσεων ή και σε πρόωρη παρακμή. Εξετάστε απ' αυτή τη σκοπιά, και κατά σειρά, τις αρετές της υπακοής, της παρθενίας, της ευσέβειας και της δικαιοσύνης. Η εξύμνηση του ανιδιοτελούς, του αυτοθυσιαζόμενου, του ενάρετου -δηλαδή, εκείνου που δεν χρησιμοποιεί όλη τη δύναμη και το λογικό του για τη διατήρηση, ανάπτυξη, εξύψωση, προαγωγή του εαυτού του και για την επέκταση της δύναμης του, αλλά μάλλον ζει, σ' ό,τι τον αφορά, μέτρια και αφρόντιστα, ίοως μάλιστα αδιάφορα ή ειρωνικά-, η εξύμνηση αυτή δεν γεννήθηκε α- σφαλώς από το πνεύμα της ανιδιοτέλειας! Ο «πλησίον» εξυμνεί την ανιδιοτέλεια επειδή έχει οφέλη απ' αυτήνι Αν ο πλησίον σκεφτόταν κι αυ- 58. Βασικό σημείο για το πώς αντιλαμβάνεται ο Νίτσε την ενόρμηση.

58 58 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ τός «ανιδιοτελώς», θα απεχθανόταν αυτή τη μείωση της δύναμης, αυτό τον ακρωτηριασμό που γίνεται για διχό τον όφελος! Θα δούλευε ενάντια στην ανάπτυξη τέτοιων κλίσεων, και πάνω απ' όλα θα εκδήλωνε την ανιδιοτε'λειά του με το να μην τις χαρακτηρίζει καλέςι -Ιδού τι δείχνει τη θεμελκϋδη αντίφαση της ηθικής που είναι πολύ ευυπόληπτη σήμερα: τα κίνητρα της ηθικής αυτής βρίσκονται σε πλήρη αντίθεση με τις αρχές της! Αυτό με το οποίο θε'λει να αποδειχτεί αυτή η ηθική αναιρείται την ίδια στιγμή από το κριτηριό της για το τι είναι ηθικό! Η αρχή «πρε'πει να απαρνηθείς τον εαυτό σου και να τον θυσιάσεις''», προκείμενου να μην εναντιωθεί στην ίδια της την ηθική, θα μπορούσε να θεσπιστεί μόνον από ένα ον που θα απαρνιόταν έτσι το δικό του όφελος και που θα προκαλούσε ίσως και τη δική του καταστροφή καθώς θα απαιτούσε τη θυσία των ατόμων. Από τη στιγμή όμως που ο πλησίον (ή η κοινωνία) συνιστά τον αλτρουισμό λόγω της χρησιμότητάς του, εφαρμόζει την αντίθετη αρχή, δηλαδή: «πρέπει να επιδιώκεις το προσωπικό σου όφελος ακόμη και σε βάρος όλων των άλλων». Κι έτσι εξυμνείται, με μια ανάσα, ένα «πρέπει» και ένα «δεν πρέπει»! 22. υ ordre du jour pour le roi [H ημερησία διάταξη για τον βασιλιά] - Η μέρα αρχίζει: ας αρχίσουμε κανονίζοντας για τη μέρα αυτή τις υποθέσεις και τις γιορτές του ελεήμονα κυρίου μας που χαίρεται ακόμη τον ύπνο του. Η Μεγαλειότητά του θα βρει άσχημο καιρό σήμερα: θα προσέξουμε να μην τον χαρακτηρίσουμε άσχημο δεν θα μιλήσουμε για τον καιρό -αλλά θα χειριστούμε τις υποθέσεις και τις γιορτές πιο επίσημα απ' ό,τι θα χρειαζόταν αλλιώς. Ίσως, ακόμα, η Μεγαλειότητά του να είναι άρρωστη: έτσι, στο πρόγευμα, θα παρουσιάσουμε την τελευταία καλή είδηση του προηγούμενου βραδιού, την άφιξη του κυρίου Μονταίνι", που τόσο χαριτωμένα αστειεύεται με την αρρώστια του -υποφέρει από πέτρα. Θα δεχτούμε ορισμένα πρόσωπα (πρόσωπα! -τι θα 'λεγε, αν άκουγε αυτή τη λέξη, αυτός ο πρησμένος γερο-βάτραχος, που θα 'ναι ανάμεσα τους! «Δεν είμαι πρόσωπο», θα έλεγε, «αλλά πάντα το ίδιο το πράγμα») -και η ακρόαση θα κρατήσει περισσότερο απ' όσο μπορεί να αντέξει ευχάριστα κανείς: λόγος επαρκής για να μνημονεύσουμε εκείνο τον ποιητή που έγραφε πάνω από την πόρτα του": «Ό- 59. Λυτό υποστηρίζει π.χ. ο άγγλος οχρελιμιστής φιλόσοφος και οικονομολόγος Τζον Στούαρτ ΜΛ ( ). Το μόνο κίνητρο της δράσης μας πρέπει, κατά τη γνώμη του, να είναι το καλό των άλλων. Βλ. π.χ. χο έργο του Augusie Comte and Positivism. 60. Μισέλ ντε Μονταίνι ( ), γάλλος φιλόσοφος. 61. Πρβλ.την επιγραφή στη δεύτερη έ >ώοστ\ττ\ςχαρούμενηςεπιστήμης.

59 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 59 ποιος μπαίνει.εδώ με τιμά' όποιος δεν μπαίνει με ευχαριστεί"». -Τι ευγενικός τρόπος να είσαι αγενής! Κι ίσως έχει δίκιο να 'ναι αγενής αιπός ο ποιητής: λέγεται πως οι στίχοι του είναι καλύτεροι από τον στιχουργό. Ας τον α(ρήσουμε λοιπόν να γράψει κι άλλους πολλούς και να αποτραβηχτεί από τον κόσμο όσο το δυνατόν περισσότερο: αυτό το νόημα εχει η ευγενική αγένειά του! Αντίθετα, ένας ηγεμόνας αξίζει πάντα περισσότερο από τους «στίχους» του, ακόμη κι αν -τι κάνουμε όμως; Φλυαρούμε ενώ όλη η αυλή νομίζει πως έχουμε στρωθεί στη δουλειά και σπάμε το κεφάλι μας: δεν υπάρχει παράθυρο που να φωτίζεται νωρίτερα από το δικό μας! -Άκου! Ήταν η καμπάνα; Στο διάβολο! Η μερα κι ο χορός αρχίζουν και δεν ξέρουμε τα βήματα! Είμαστε υποχρεωμένοι να αυτοσχεδιάσουμε -όλος ο κόσμος αυτοσχεδιάζει τη μέρα του. Ας κάνουμε σήμερα ό,τι κάνει όλος ο κόσμος! -Και πάνω εκεί έσβησε το παράξενο πρωινό μου όνειρο, ίσως από τους σκληρούς ήχους του ρολογιού του πύργου, που χτυπούσε την πέμπτη ώρα μ' όλη τη σοβαρότητα που το χαρακτηρίζει. Μου φαίνεται πως ο θεός των ονείρων θέλησε αυτή τη φορά να κοροϊδέψει τις συνήθειές μου -έχω τη συνήθεια να αρχίζω τη μέρα μου ετοιμάζοντάς την και κάνοντάς την υποφερτή για μένα' και ίσως το 'χω κάνει αυτό πολλές φορές πάρα πολύ επίσημα και πάρα πολύ ηγεμονικά". 23. Οι ενδείξεις της διαφθοράς. - Παρατηρήστε ο' εκείνες τις καταστάσεις της κοινωνίας που είναι απαραίτητες από καιρό σε καιρό και που κατονομάζονται με τη λέξη «διαφθορά» τις εξής ενδείξεις. Από τη στιγμή που εμφανίζεται κάπου η διαφθορά, αρχίζει να παίρνει το πάνω χέρι μια παρδαλή δεισιδαιμονία, και η μέχρι τούδε γενική πίστη ενός λαού γίνεται ωχρή και ανήμπορη απέναντι της: η δεισιδαιμονία είναι πράγματι ελευθερία πνεύματος δεύτερης κατηγορίας, κι όποιοι παραδίδονται σ' αυτήν διαλέγουν ορισμένες φόρμουλες και σχήματα τα ο- ποία τους αρέσουν και παρέχουν στον εαυτό τους ένα δικαίωμα επιλογής. Ο δεισιδαίμων είναι πάντα, σε σύγκριση με τον θρήσκο, πολύ περισσότερο «πρόσωπο», και μια δεισιδαίμων xoivtavia είναι μια κοινωνία στην οποία υπάρχουν πολλά άτομα και πολλή ευχαρίστηση με την ατομικότητα. Απ' αυτή την άπσψη, η δεισιδαιμονία φαίνεται πάντα οαν πρόοδος σε σχέση με την πίστη και σαν σημάδι ότι ο νους γίνεται πιο (χνεξάρ- 62. Άγνωστος ποιητής. Πάντως, η Julie de Lespinasse γράφει σιην αλληλογρα(ρΰι ττ}ς πως κάποιος «σοφός» είχε βάλει αιηή την επιγραφή πάνω από την πόρτα του. 63. Για το όνειρο βλ. επίσηςαγαραυχιί, 119.

60 60 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ τητος και απαιτεί τα δικαιώματα του. Εκείνοι λοιπόν που παραπονιούνται τότε για διαφθορά είναι οι λάτρεις της παλιάς θρησκείας και θρησκευτικότητας -αυτοί μάλιστα καθόρισαν μέχρι τώρα τη γλωσσική χρήση" και δυσφήμησαν τη δεισιδαιμονία, ακόμη και στα πιο ελεύθερα πνεύματα. Ας μάθουμε λοιπόν πως η δεισιδαιμονία είναι ένα σύμπτωμα του διαφωτισμού. -Δεύτερον, μια κοινωνία στην οποία βρίσκει θέση η διαφθορά κατηγορείται για παράλυση- πράγματι, είναι ολοφάνερο ότι μειώνεται η εκτίμηση για τον πόλεμο και η ευχαρίστηση με τον πόλεμο, ενώ οι ανέσεις της ζωής επιδιώκονται τώρα με τόσο ζήλο με όσο προηγουμένως οι πολεμικές και αθλητικές τιμές. Παραβλέπεται συνήθως ό- μως το ότι εκείνη η παλιά ενέργεια του λαού και το παλιό πάθος του λαού, που εμφανίζονταν με τον πιο λαμπρό τρόπο στον πόλεμο και ^ους ιπποτικούς αγώνες, μετατράπηκαν σε αναρίθμητα ιδιωτικά πάθη και έγιναν λιγότερο ορατά. Πιθανόν μάλιστα, σε συνθήκες «διαφθοράς», η δύναμη και η βιαιότητα της ενέργειας του λαού που ξοδεύονται να είναι μεγαλύτερες από κάθε άλλη φορά και το άτομο να τις ξοδεύει πολύ πιο σπάταλα απ' όσο μπορούσε πρωτύτερα -τότε δεν ήταν αρκετά πλούσιο για κάτι τέτοιο! Κι έτσι, ακριβώς σε καιρούς «παράλυσης» τρέχει η τραγωδία στους δρόμους και μέσα στα σπίτια, γεννιέται η μεγάλη αγάπη και το μεγάλο μίσος και πετιέται ώς τον ουρανό η φλόγα της γνώσης. - Τρίτον, συνήθως λέγεται (σαν να επρόκειτο να γίνει μια επανόρθωση για τις κατηγορίες της δεισιδαιμονίας και της παράλυσης) ότι αυτές οι εποχές διαφθοράς είναι ηπιότερες και ότι η σκληρότητα ελαττώνεται σημαντικά, σε σύγκριση με την παλιότερη, πιο δυνατή και πιο αφοσιωμένη στην πίστη εποχή. Δεν μπορώ όμως να δεχτώ αυτό το εγκώμιο, όπως δεν δέχτηκα και τις προηγούμενες κατηγορίες. Στο μόνο που συμφωνώ είναι στο ότι η σκληρότητα γίνεται τώρα πιο εκλεπτυσμένη και ότι οι παλιότερες μορφές της προσβάλλουν το καινούργιο γούστο αλλά το πλήγωμα και ο βασανισμός των άλλων με τις λέξεις και τα βλέμματα φτάνουν στο απόγειό τους σε καιρούς διαφθοράς -μόνο τότε δημιουργείται η κακία και η ευχαρίστηση με την κακία. Οι άνθρωποι της διαφθοράς είναι πνευματώδεις και συκοφάντες γνωρίζουν πως υπάρχουν και άλλα είδη δολοφονίας εκτός από το στιλέτο και τη βίαιη επίθεση γνωρίζουν επίσης πως καθετί καλά ειπωμένο γίνεται πιστευτό. -Τέταρτον, όταν «παρακμάζουν τα ήθη» εμφανίζονται οι άνθρωποι που αποκαλούνται τύραννοι: είναι οι προάγγελοι και θα λέγαμε οι πρωτογέννητοι των ατόμων. Λίγη υπομονή ακόμα: και αυτός ο καρπός των καρπών 64. Ο Νίτσε υποστηρίζει πως η χρήση της γλώσσας είναι μέσο καθορισμού και επιβολής των αξιών.

61 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 61 κρέμεται ώριμος και κίτρινος από το δέντρο ενός λαοΰ -και μόνο για χάρη αυτών των καρπών υπήρχε εκεί αυτό το δέντρο! Μόλις φτάνει στο ζενίθ της η παρακμή, όπως και η πάλη μεταξύ των κάθε λογής τυράννων, εμφανίζεται πάντα ο Καίσαρας, ο τελικός τύραννος, που δίνει τέλος στην εξασθενημένη πάλη για την κυριαρχία του ενός, αφήνοντας την κόπωση να δουλέψει για λογαριασμό του. Και την εποχή που εμφανίζεται ο Καίσαρας, το άτομο βρίσκεται συνήθως στο μεγαλύτερο βαθμό ωριμότητας και, κατά συνέπεια, και η «κουλτούρα» βρίσκεται στο υψηλότερο και γονιμότερο στάδιό της. Αυτό όμως δεν γίνεται επειδή το θέλει αυτός ή για χάρη του, παρόλο που οι άνθρωποι της πιο υψηλής κουλτούρας συνηθίζουν να κολακεύουν τον Καίσαρά τους ισχυριζόμενοι πως αυτή είναι έργο τον. Η αλήθεια είναι όμως πως απλώς χρειάζονται εξωτερική γαλήνη επειδή έχουν αρκετή εσωτερική ανησυχία και δουλειά. Σ' αυτές τις εποχές, η δωροδοκία και η προδοσία cpτάvoυv στο απόγειο τους, επειδή η αγάπη για το εγώ, η οποία μόλις έχει ανακαλυφθεί, είναι τώρα πολύ ισχυρότερη από την αγάπη για την παλιά, φθαρμένη, συζητημένη μέχρι θανάτου «πατρίδα»' και η ανάγκη να επιτευχθεί κάποια ασφάλεια απέναντι στα φοβερά σκαμπανεβάσματα της τύχης ανοίγει ακόμη και τα πιο ευγενή χέρια μόλις κάποιος ισχυρός και πλούσιος δείξει πως είναι έτοιμος να ρίξει χρυσάφι μέσα τους. Το μέλλον είναι πολύ αβέβαιο οι άνθρωποι ζουν λοιπόν για το σήμερα, και τούτη η ψυχική κατάσταση κάνει εύκολο το παιχνίδι για όλους τους διαφθορείς, γιατί ο καθένας αφήνεται να διαφθαρεί και να δωροδοκηθεί μόνο «για σήμερα» ενώ διαφυλάττει το μέλλον και την αρετή του! Τα άτομα -αυτά τα αληθινά «καθ' εαυτά» και «δι' εαυτά»- φροντίζουν, όπως είναι γνωστό, για τη στιγμή περισσότερο απ' ό,τι τα αντίθετα τους, δηλαδή οι αγελαίοι άνθρωποι, επειδή πιστεύουν πως είναι εξίσου απρόβλεπτα με το μέλλον. Επίσης προσκολλώνται σε ανθρώπους της βίας, επειδή θεωρούν πως είναι ικανά για πράξεις και για λόγια που δεν θα μπορούσαν να κατανοηθούν ή να συγχωρεθούν από τη μάζα των ανθρώπων -ο τύραννος όμως ή Καίσαρας κατανοεί τα δικαιώματα του ατόμου ακόμη και σης παρεκτροπές του και έχει προσωπικό συμφέρον να υποστηρίζει και μάλιστα να υποκινεί τη δημιουργία μιας τολμηρότερης ιδιωτικής ηθικής. Γιατί πιστεύει για τον εαυτό του, και θέλει να πιστεύουν γι' αυτόν και οι άλλοι, εκείνο που είχε πει μια μέρα ο Ναπολέοντας με τον κλασικό του τρόπο: «Έχω το δικαίωμα να απαντώ σ' όλες τις κατηγορίες που γίνονται εναντίον μου μ' ένα αιώνιο "έτσι είμαι εγώ!". Είμαι ξέχωρος απ' όλο τον κόσμο και δεν δέχομαι όρους από κανέναν, θέλω να υποτάσσεστε ακόμα και στις ιδιοτροπίες μου και να βρίσκετε φυσιολογική κάθε

62 62 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ διασκέδαση στην οποία ρίχνομαι"». Έτσι απάντησε μια μέρα ο Ναπολέοντας στη γυναίκα του, που είχε λόγους να αμφιβάλλει για τη συζυγική του πίστη. -Οι εποχές διαφθοράς είναι εκείνες που τα μήλα πέφτουν από το δέντρο: εννοώ τα άτομα, τους φορείς των σπόρων του μέλλοντος, τους πρωτεργάτες του πνευματικού αποικισμού και του καινούργιου σχηματισμού συνδέσμων του κράτους και της κοινωνίας. Η διαφθορά είναι απλώς μια άσχημη λέξη για το φθινόπωρο ενός λαού. 24. Διαφορετικές ανικανοποιήσεις. -Οι αδύναμοι και ούτως ειπείν γυναικείοι ανικανοποίητοι είναι εφευρετικοί όταν είναι να γίνει η ζωή πιο όμορςρη και πιο βαθιά" οι δυνατοί ανικανοποίητοι -αυτοί που είναι ανάμεσά τους αντρικές προσωπικότητες, για να μείνουμε σ' αυτή την εικόνα- είναι εφευρετικοί όταν είναι να γίνει η ζωή πιο καλή και πιο ασφαλής. Οι πρώτοι δείχνουν την αδυναμία τους και τη γυναικεία τους φύση με το να αίρήνονται πρόθυμα για ένα διάστημα να εξαπατώνται και να ικανοποιούνται με λίγο μεθύσι και ενθουσιασμό, συνολικά όμως ποτέ δεν μπορεί να ικανοποιηθούν και υποφέρουν από την αγιάτρευτη ανικανοποίηση τους. Εκτός αυτού, υποστηρίζουν όλους εκείνους που ξέρουν να φτιάχνουν οπιούχες και ναρκωτικές παρηγοριές και γι' αυτό ακριβώς είναι γεμάτοι κακία για όλους όσοι εκτιμούν περισσότερο τον γιατρό απ' ό,τι τον ιερέα -κι έτσι ενισχύουν τη συνέχιση των πραγματικών καταστάσεων ανάγκης! Αν δεν υπήρχαν τόσο πολλοί ανικανοποίητοι αυτού του είδους στην Ευρώπη από τον Μεσαίωνα και μετά, ίσως να μην είχε εμφανιστεί ποτέ η περιβόητη ευρωπαϊκή ικανότητα για συνεχή μεταμόρφωση: διότι οι απαιτήσεις των δυνατών ανικανοποίητων είναι πολύ χοντροκομμένες και κατά βάθος υπερβολικά ολιγαρκείς για να μη μπορούν τελικά να ικανοποιηθούν. Η Κίνα, παραδείγματος χάρη, είναι μια χώρα όπου η συνολική ανικανοποίηση και η ικανότητα για μεταμόρφωση έχουν πεθάνει εδώ και πολλούς αιώνες^^ και οι Ευρωπαίοι σοσιαλιστές και οι «ειδωλολάτρες-του-κράτους» εύκολα θα μπορούσαν, με τα μέτρα που θα έπαιρναν για να κάνουν τη ζωή καλύτερη και α- σφαλέστερη, να δημιουργήσουν και στην Ευρώπη κινέζικες συνθήκες και κινέζικη «ευτυχία», με την προϋπόθεση ότι θα μπορούσαν να ξεριζώσουν προηγουμένως αυτή την πιο νοσηρή, πιο τρυφερή, πιο γυναικεία ανικανοποίηση και ρομαντισμό που εξακολουθούν να υπάρχουν εδώ σε 65. Βλ. Madame de Rimusat, Mimoires , Παρίσι 1880, τόμ. I, σ Για την Κίνα, βλ. πιο κάτω, 377 και Χαραυγή, Νίτσε κατηγορούσε τον Καντ για «κινεζισμό». Βλ. Πέρα από το καλό και το καχό, 11 και 210.

63 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 59 εξαιρετική αφθονία. Η Ευρώπη είναι ένας άρρωστος που χρωστάει τη μεγαλύτερη ευγνωμοσύνη στο ανίατο της και στην αιώνια μεταμόρφωση της οδύνης της: αυτές οι συνεχώς καινούργιες καταστάσεις, αυτοί οι συνεχώς καινούργιοι κίνδυνοι, πόνοι και διέξοδοι δημιούργησαν τελικά, χάρη στην ακατάπαυστη ανανέωση τους, μια διανοητική ευερεθιστότητα που ισοδυναμεί σχεδόν με τη μεγαλοφυία και που είναι, σε κάθε περίπτωση, μητέρα κάθε μεγαλοφυίας. 25. Όχι προορισμένος για γνώση. -Υπάρχει μια ηλίθια ταπεινοφροσύνη που δεν είναι καθόλου σπάνια και που κάνει όποιον προσβάλλει ανίκανο να γίνει μαθητής της γνώσης. Πράγματι: μόλις ένας άνθρωπος αυτού του είδους αντιληφθεί κάτι εντυπωσιακό, κάνει θα λέγαμε μεταβολή και λέει στον εαυτό του: «Ξεγελάστηκες! Πού έχεις τα μυαλά σου! Αυτό δεν μπορεί να είναι αλήθεια!» Κι ύστερα, αντί να κοιτάξει και να ακούσει ακόμη μια φορά, προσεκτικότερα, φεύγει σαν φοβισμένος μακριά από το εντυπωσιακό πράγμα και προσπαθεί να το βγάλει από το μυαλό του όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Πράγματι, ο εσωτερικός του κανόνας λέει: «Δεν θέλω να δω τίποτε που να αντιβαίνει στην κοινή γνώμη. Είμαι εγώ φτιαγμένος για να ανακαλύπτω καινούργιες αλήθειες; Οι παλιές αλήθειες είναι ήδη υπερβολικά πολλές». 26. Τι είναι η ζωή; -Η ζωή -σημαίνει: να πετάς διαρκώς μακριά σου καθετί που θέλει να πεθάνει. Ζωή -σημαίνει: να είσαι σκληρός και ανελέητος απέναντι σε καθετί που γερνάει και αδυνατίζει μέσα μας -κι όχι μόνο μέσα μας. Ζωή -σημαίνει λοιπόν επίσης: να μη λυπάσαι καθόλου τους ετοιμοθάνατους, τους εξαθλιωμένους και τους γέρους; Να είσαι συνεχώς δολοφόνος; -Κι όμως ο γερο-μωυσής είπε: «Ου φονεύοεις^ί» 27. Ο αποποιούμενος. - Τι κάνει αυτός που αποποιείται; Πασχίζει για έναν ανώτερο κόσμο, θέλει να πετάξει μακρύτερα και ψηλότερα από όλους τους ανθρώπους της κατάφασης -πετάει πολλά πράγματα που θα μπορούσαν να βαρύνουν το πέταγμά του, και ανάμεσα σ" αυτά αρκετά πράγματα που του φαίνονται αξιόλογα και αξιαγάπητα: τα θυσιάζει στην επιθυμία του για τα ύψη. Αυτή η θυσία όμως, αυτό το πέταμα είναι το μόνο πράγμα που φαίνεται σ' αυτόν: γι' αυτό του δίνουν το όνομα του 67.Βλ.Έ οόος:,20,13.

64 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ αποποιούμενου, και πράγματι έτσι στέκεται μπροστά μας, κρυμμένος κάτω από την κουκοΰλα του και όμοιος με την ιρυχή ενός τρίχινου ασκητικού ράσου. Αυτός όμως είναι απόλυτα ικανοποιημένος με την εντύπωση που μας προκαλεί: θέλει να κρύψει από μας την επιθυμία του, την περηφάνια του, την πρόθεση του να πετάξει πάνω από μας. -Ναι, είναι πιο έξυπνος απ' όσο νομίζουμε και τόσο ευγενικός μαζί μας - αυτός ο καταφάοχων! Γιατί τέτοιος είναι κι αυτός, σαν και μας, έστω κι αν αποποιείται. 28. Να βλάπτεις μ' 6,τι καλύτερο έχεις. -Ενίοτε οι δυνάμεις μας μάς σπρώχνουν τόσο μακριά που δεν μπορούμε πια να αντέξουμε τις αδυναμίες μας και χανόμαστε απ' αυτές: προβλέπουμε σίγουρα αυτή την έκβαση και μολαταύτα δεν θέλουμε να αλλάξει τίποτε. Τότε γινόμαστε σκληροί απέναντι σε καθετί που υπάρχει μέσα μας και θέλει να γλιτώσει- το μεγαλείο μας είναι και έλλειψη ελέους. -Ένα τέτοιο βίωμα, για το οποίο πρέπει να πληρώσουμε στο τέλος με τη ζωή μας, είναι μια εικόνα για τη συνολική επίδραση που ασκούν οι μεγάλοι άνθρωποι στους άλλους και στην εποχή τους. Ακριβώς μ' ό,τι είναι καλύτερο μέσα τους, μ' ό,τι μόνον αυτοί μπορούν να κάνουν, καταστρέφουν πολλούς αδύναμους, ανασφαλείς ανθρώπους που σχηματίζονται ακόμη, ανθρώπους που είναι γεμάτοι θέληση άρα είναι επιβλαβείς. Και μάλιστα μπορεί να είναι μόνον επιβλαβείς, επειδή ό,τι καλύτερο έχουν μέσα τους το παίρνουν και κατά κάποιο τρόπο το καταπίνουν εκείνοι οι οποίοι χάνουν απ' αυτό το λογικό και τη φιλαυτία τους, σαν να είχαν πιει ένα πολύ δυνατό ποτό: μεθούν τόσο πολύ που δεν μπορεί παρά να τσακίσουν τα πόδια τους σ" όλους τους λάθος δρόμους στους οποίους τους παρασύρει το μεθύσι τους. 29. Αυτοί που προσθέτουν ψέματα. -'Οταν άρχισαν ορισμένοι στη Γαλλία να επιτίθενται στις αριστοτελικές ενότητες * και, όπως ήταν φυσικό, άλλοι να τις υπερασπίζονται, κατέστη δυνατό να δει κανείς για μια α- κόμη φορά αυτό που τόσο συχνά αλλά και τόσο απρόθυμα βλέπει κανείς: κάποιοι επινόησαν ψευδείς λόγους για να δικαιολογηθεί η ύπαρξη 68. Πρόκειται για τις απαιτούμενες στην κλασική τραγωδία ενότητες του χώρου, ταυ χρόνου και της δράσης. Η παράδοοη τις ανάγει στον Αριστοτέλη, στο έργο του όμως Ποαμιχή αναφέρεται μόνον η τρίτη. Ο >νχνάνας τωντρκόν ενοτήτων δημιουργήθηκε στην ουσία από την ιταλική Αναγέννηση.

65 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 59 των νόμων αυτών, απλώς για να μην παραδεχτούν πως είχαν συνηθίσει στους νόμους αυτούς και πως δεν ήθελαν να αλλάξει η κατάσταση. Και έτσι γίνεται πάντα στο εσωτερικό κάθε κρατούσας ηθικής και θρησκείας: οι λόγοι και οι προθέσεις που υπάρχουν πίσω από τη συνήθεια προστίθενται σ' αυτήν μέσω ενός ψέματος, μόλις κάποιοι αρχίσουν να αμφισβητούν τη συνήθεια και να ρωτούν για τις προθέσεις και τους σκοπούς της. Εδώ έγκειται η μεγάλη ανεντιμότητα των συντηρητικών όλϋτν των εποχών: είναι αυτοί που προσθέτουν ψέματα. 30. Κωμωδία των διασημοτήτων. -Διάσημοι άνθρωποι που χρειάζονται τη δόξα τους, όπως παραδείγματος χάρη όλοι οι πολιτικοί, δεν διαλέγουν ποτέ συμμάχους και φίλους ανυστερόβουλα: από τον ένα ζητούν λίγη από τη λάμψη και την αντανάκλαση της αρετής του, από έναν δεύτερο τον φόβο που προκαλούν κάποιες ανησυχητικές ιδιότητες του γνωστές σε όλους, από κάποιον τρίτο κλέβουν τη φήμη του ότι είναι τεμπέλης, ότι ραχατεύει στον ήλιο, επειδή αυτό εξυπηρετεί το σκοπό τους να φαίνονται κάπου-κάπου απρόσεκτοι και ράθυμοι -έτσι κρύβουν το ότι βρίσκονται σε επκρυλακή. Αλλοτε χρειάζονται τον ονειροπόλο κοντά τους, άλλοτε τον ειδήμονα, άλλοτε τον στοχαστικό, άλλοτε τον τυπολάτρη, σαν να ήταν ο εαυτός τους της στιγμής. Σχεδόν αμέσ(ος μετά όμως δεν τους χρειάζονται άλλο! Έτσι, ο περίγυρος και η πρόσοψη των διασημοτήτων πεθαίνουν συνεχώς, ενώ όλα φαίνονται να συρρέουν σ' αυτό τον περίγυρο και να θέλουν να γίνουν «χαρακτήρας» τους: σ' αυτό οι διασημότητες μοιάζουν με τις μεγάλες πόλεις. Η φήμη τους αλλάζει συνεχώς όπως και ο χαρακτήρας τους, επειδή τα μεταβαλλόμενα μέσα τους απαιτούν αυτή την αλλαγή και βγάζουν στη σκηνή πότε τη μια και πότε την άλλη πραγματική ή πλασματική ιδιότητα: οι φίλοι τους και οι σύμμαχοί τους ανήκουν, όπως είπα, σ" αυτές τις θεατρικές ιδιότητες. Αντίθετα, αυτό που θέλουν οι διάσημοι άνδρες πρέπει να μένει όσο γίνεται πιο στέρεο και γερό σαν τον μπρούντζο, και να λάμπει ακατάπαυστα κι αυτό το πράγμα όμως απαιτεί ενίοτε τις κωμωδίες του και τα επί σκηνής παιχνίδια του. 31. Εμπόριο και ευγε'νεια^^. -Το να πουλάς και να αγοράζεις έχει γίνει σήμερα τόσο συνηθισμένο όσο και η τέχνη να διαβάζεις και να γράφεις. Όλοι έχουν εξασκηθεί σ' αυτό: ακόμη κι αν δεν είναι έμποροι. 69. Με την έννοια της αριστοκρατικής κοκαγαιγης.

66 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ εξασκούνται κι άλλο κάθε με'ρα σ' αυτή την τεχνική -όπως παλιότερα, την εποχή που οι άνθρωποι ήταν πιο άγριοι, όλοι ήταν κυνηγοί και εξασκούνταν καθημερινά στην τέχνη του κυνηγίου. Τότε το κυνήγι ήταν κάτι συνηθισμε'νο" όπως όμως αυτό κατε'ληξε να γίνει προνόμιο των ισχυρίόν και ευγενών και να χάσει έτσι τον καθημερινό και συνηθισμένο χαρακτήρα του -επειδή έπαψε να είναι αναγκαίο και έγινε υπόθεση κεφιού και πολυτέλειας-, το ίδιο μπορεί να συμβεί μια μέρα και με την αγορά και την πώληση. Μπορούμε να φανταστούμε καταστάσεις της κοινωνίας όπου δεν θα υπάρχει αγορά και πώληση και όπου η αναγκαιότητα της τεχνικής αυτής θα εξαλειφθεί σιγά-σιγά. Ίσως τότε ορισμένα άτομα που θα είναι λιγότερο υποταγμένα στον νόμο της γενικής κατάστασης να επιτρέψουν στον εαυτό τους να αγοράζουν και να πουλούν σαν να ήταν αυτό πολυτέλεια της ευαισθησίας. Από εκείνη τη στιγμή το εμπόριο θα αποκτήσει ευγένεια, και οι αριστοκράτες θα αφοσιωθούν ίσως εξίσου πρόθυμα στο εμπόριο όπως αφοσιώνονταν άλλοτε στον πόλεμο και στην πολιτική: ενώ, αντίθετα, η εκτίμηση για την πολιτική θα μπορούσε τότε να αλλάξει τελείως. Ήδη σήμερα, η πολιτική παύει να είναι επιτήδευμα του ευγενούς: και μπορεί μια μέρα να φαίνεται τόσο αγοραία ώστε να κατατάσσεται, μαζί μ' όλη την κομματική και δημοσιογραφική φιλολογία, κάτω από την επικεφαλίδα «πορνεία του πνεύματος». 32. Ανεπιθύμητοι μαθητές. -Τι να τους κάνω αυτούς τους δύο νέους! - φώναζε με δυσθυμία ένας φιλόσοφος που «διέφθειρε» τη νεολαία όπως έκανε κάποτε κι ο Σωκράτης -μου είναι ανεπιθύμητοι για μαθητές. Ο ένας δεν μπορεί να πει «όχι» και ο άλλος λέει για καθετί «και έτσι και αλλιώς». Αν υποθέσουμε πως καταλάβαιναν τη διδασκαλία μου, ο πρώτος θα υπέφερε πάρα πολύ, γιατί ο τρόπος σκέψης μου απαιτεί μια φιλοπόλεμη ψυχή, μια θέληση να κάνεις κακό, μια ευχαρίστηση στο να λες όχι, ένα σκληρό δέρμα- θα υπέκυπτε στα ανοιχτά και εσωτερικά τραύματα του. Κι ο άλλος θα κανόνιζε να κάνει κάθε υπόθεση που θα υποστήριζε ημίμετρο κι έτσι θα τη μετέτρεπε σε ημίμετρο δίνοντας τέτοιο μαθητή εύχομαι στον εχθρό μου! 33. Έξω από την αίθουσα διαλέξεων. -«Για να σας αποδείξω ότι ο άνθρωπος ανήκει κατά βάθος στα αγαθά ζώα, θα ήθελα να σας θυμί- 70. Βλ. Πλάτων, ιι0ΰφρ<ϋν, 2a-2b.

67 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 59 σω πόσο πολΰ καιρό ήταν ευκολόπιστος. Μόνο σήμερα έχει γίνει, πολύ καθυστερημένα και επειτα από μια τεράστια υπερνίκηση του εαυτού του, δύσπιστο ζώο. -Ναι! Ο άνθρωπος είναι τώρα πιο κακός από κάθε άλλη φορά». -Δεν το καταλαβαίνω αυτό: γιατί να είναι τώρα πιο δύσπιστος και πιο κακός ο άνθρωπος; - «Επειδή τώρα έχει -και χρειάζεται- μια επιστήμη"!» 34. Historia abscondita [Κρυμμένη ιστορία''^]. -Κάθε μεγάλος άνδρας έχει αναδρομική ισχύ: για χάρη του όλη η ιστορία μπαίνει πάλι στη ζυγαριά, και χιλιάδες μυστικά του παρελθόντος γλιστρούν έξω από τις κρυψώνες τους -και βγαίνουν στον ήλιο του. Είναι αδύνατο να προβλέψει κανείς τι άλλο ακόμη θα γίνει ιστορία. Ίσως το παρελθόν να είναι ακόμη ουσιαστικά ανεξερεύνητο! Χρειαζόμαστε ακόμα τόσο πολλές αναδρομικε'ς ισχύες! 35. Αίρεση και μαγγανεία. -Το να σκέφτεσαι διαφορετικά απ' ό,τι συνηθίζεται -αυτό δεν οφείλεται τόσο πολύ στη δράση ενός καλύτερου νου όσο στη δράση δυνατών, κακών κλίσεων, διασπαστικών, απομονωτικών, επίμονων, χαιρέκακων, μοχθηρών. Η αίρεση είναι το ταίρι της μαγγανείας και σίγουρα όχι πιο αβλαβής ούτε πιο αξιοσέβαστη από αυτή. Οι αιρετικοί και οι μάγοι είναι δύο είδη κακών ανθρώπων: το κοινό που έχουν μεταξύ τους είναι ότι κι αυτοί αισθάνονται ότι είναι κακοί αλλά αντλούν ακατανίκητη ευχαρίστηση από το να βλάπτουν καθετί που κυριαρχεί -ανθρώπους ή γνώμες. Η Μεταρρύθμιση, που ήταν ένα είδος διπλασιασμού του μεσαιωνικού ιτνεύματος, σε μια εποχή που αυτό δεν συνοδευόταν πια από καλή συνείδηση, παρήγαγε αιρετικούς και μάγους σε τεράστια αφθονία. 36. Τελευταία λόγια. -Θα θυμάστε ότι ο αυτοκράτορας Αύγουστος - εκείνος ο τρομερός άνθρωπος που ήξερε εξίσου καλά να ελέγχει τον εαυτό του και να σιωπά όσο και οποιοσδήποτε σοφός Σωκράτης- έγινε αδιάκριτος απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό, όταν είπε τα τελευταία 71. Για την επιστήμη και την ιδιαίτερη εργασία της βλ. ΐπ\χ!χ\ςΠέοααπότο)(αλ0Μαι τοκακό, Νίτσε επινοεί τη φράση αυτή με βάοη το Deus absconditus (Ο κρυμμένος θεός) του Πασκάλ.

68 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ του λόγια. Για πρώτη φορά άφησε τη μάσκα να πέσει, καθώς άςρησε να εννοηθεί πως είχε φορέσει μάσκα και πως είχε παίξει μια κωμωδία: είχε παίξει το ρόλο του πατέρα της πατρίδας και της εστεμμένης σοφίας με μια τέχνη που έςρτανε στην αυταπάτη! Plaudite amici, comoedia finita est! [Χειροκροτηοτε, φίλοι, η κωμωδία τελείωσε"!]. -Η σκέψη του ετοιμοθάνατου Νέρωνα: qualis artifex pereo! [Τι καλλιτέχνης χάνεται'"!] ή- ταν και σκέψη του ετοιμοθάνατου Αΰγουστου: ματαιοδοξία ηθοποιού, ρητορεία ηθοποιού! Εντελώς το αντίθετο από τη σκέψη του ετοιμοθάνατου Σωκράτη'^! -Ο Τιβέριος όμως πέθανε σιωπηλός, αυτός ο πιο βασανισμένος απ' όσους έγιναν ποτέ βασανιστές του εαυτού τους -αυτός ή- ταν γνήσιος και όχι ηθοποιός! Τι να πέρασε άραγε από το μυαλό του στο τέλος! Ίσως αυτό: «Η ζωή είναι ένας μακρύς θάνατος! Τι τρελός που ήμουν να κουτσουρέψω τις ζωές τόσων ανθρώπων! Ήμουν εγώ φτιαγμένος για να γίνω ευεργέτης; Θα έπρεπε να τους έδινα την αιώνια ζωή: τότε θα μπορούσα να τους βλέπω να πεθαίνουν αιώνια. Γι' αυτό το πράγμα είχα πολύ καλά μάτια: qualis spectator pereo! [Τι θεατής χάνεται!]» Κι όταν, ύστερα από μακρόχρονο χαροπάλεμα, φάνηκε να ανακτά τις δυνάμεις του, έκριναν σκόπιμο να τον πνίξουν με μαξιλάρια -και βρήκε διπλό θάνατο ". 37. Τρεις φορές από πλάνη'". -Τους λίγους τελευταίους αιώνες οι άνθρωποι προήγαγαν την επιστήμη, εν μέρει επειδή έλπιζαν πως μ' αυτήν και δι' αυτής θα καταλάβαιναν καλύτερα την καλοσύνη και τη σοφία του Θεού -αυτό ήταν το κυριότερο κίνητρο στην ψυχή των μεγάλων Αγγλων σαν τον Νεύτωνα εν μέρει επειδή πίστευαν στην απόλυτη χρησιμότητα της γνώσης και προπαντός στον ενδότερο δεσμό της ηθικής, της γνώσης και της ευτυχίας -αυτό ήταν το κυριότερο κίνητρο των μεγάλων Γάλλων σαν τον Βολταίρο- και εν μέρει επειδή πίστευαν ότι κατείχαν και αγαπούσαν στην επιστήμη κάτι ανιδιοτελές, αβλαβές, αύταρκες, αληθινά αθώο, στο οποίο δεν συμμετείχαν καθόλου οι κακές ενορμήσεις του ανθρώπου -αυτό ήταν το κυριότερο κίνητρο της ψυχής του Σπινόζα που ως άνθρωπος της γνώσης ένιωθε θεϊκός. -Τρεις φορές από πλάνη λοιπόν! 73. BL Σουητοόνιος,^ΜβΜί/Κί, 90, Βλ. Σσυηκόνιος,Λ/βΓί?, 49, Για τον ετοιμοθάνατο Σωκράτη, βλ. και Το επεισόδιο ταυ θανάτου του Τιβέριου αναφέρεται από τον ΤάΜχο, Annaks, VI, L 77. Βλ. και Πέρα αοιό το καλό και το κακό, 2.

69 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ OL εκρηκτικοί. -Αν αναλογιζόμασταν πόσο πολΰ χρειάζεται η ε- νεργητικότητα" των νέων την έκρηξη, δεν θα παραξενευόμασταν πια με την ελάχιστη λεπτότητα και εκλεκτικότητα που δείχνουν όταν επιλέγουν να ταχθούν υπέρ της μιας ή της άλλης υπόθεσης. Αυτό που τους προσελκύει είναι το θέαμα της φλόγας που περιβάλλει μια υπόθεση - δηλαδή κατά κάποιο τρόπο το θέαμα του αναμμένου φιτιλιοϋ κι όχι η ίδια η υπόθεση. Γι' αυτό, οι πιο λεπταίσθητοι εκμαυλιστές ξέρουν καλά πώς να προκαλούν στους νέους την ελπίδα για μια έκρηξη και να παραμελούν να αιτιολογήσουν την υπόθεσή τους: με τις αιτιολογίες δεν κερδίζεις αυτά τα μπαρουτοβάρελα! 39. Αλλαγή του γούστου. -Η αλλαγή του γενικού γούστου είναι πιο σημαντική από την αλλαγή ταιν γνωμών. Οι γνώμες, μαζί μ' όλες τις αποδείξεις τους, τις αναιρέσεις τους και ολόκληρη τη διανοητική μασκαράτα, είναι συμπτώματα μιας αλλαγής του γούστου καθόλου δεν είναι, όπως τόσο συχνά υποθέτουν ακόμη, αιτίες αυτής της αλλαγής. Πώς αλλάζει το γενικό γούστο; Ως εξής: μεμονωμένα άτομα, ισχυροί, άνθρωποι με επιρροή εκφράζουν, χωρίς καμιά ντροπή, το δικό τους hoc est ridiculum, hoc est absurdum [αυτό είναι γελοίο, αυτό είναι παράλογο], δηλαδή την ετυμηγορία του γούστου τους και της αηδίας τους, και την επιβάλλουν τυραννικά. Έτσι, επιβάλλουν έναν καταναγκασμό σε πολλούς, η οποία μετατρέπεται βαθμηδόν σε συνήθεια για ακόμη περισσότερους και τέλος σε ανάγκη όλων. Το ότι όμως τα άτομα αυτά έχουν διαφορετική αίσθηση και «γούστο» εξαρτάται συνήθως από μια ιδιομορφία του τρόπου ζωής τους, της διατρο(ρής τους, της πέ ψης τους, ίσως από μια έλλειψη ή περίσσεια ανόργανων αλάτων στο αίμα και στον εγκέφαλό τους κοντολογίς, από τη φυσιν''^ τους. Έχουν όμως το θάρρος να αναγνωρίζουν τη (ptxjiv τους και να παίρνουν υπόψη τους τις απαιτήσεις της ακόμη και στις λεπτότερες νότες τους: οι αισθητικές και ηθικές κρίσεις τους ανήκουν σ' αυτές τις «λειπότερες νότες» της φύσεως. 40. Για τψ έλl ίψη ευγενούς μορφής. -Οι στρατιώτες και οι αρχηγοί τους έχουν μεταξύ τους πολύ καλύτερες σχέσεις από ό,τι έχουν οι εργα- 78. Ελληνικά στο κείμενο. Ο Νίτσε ανάγει τη σςραίρα ταιν παρασιάσεοϊν και tcov κρίσεων σ" εκείνη του σώματος. Ωστόσο, το σώμα είναι γι' αυτόν το οργανωμένο *αι ιεραρχημένο (αποδιοργανωμένο και αναρχικό σε περίσωση ασθένειας) σύνολο των ενορμήσεων.

70 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ζόμενοι με τους εργοδότες. Με'χρι τοόρα τουλάχιστον, κάθε κουλτουρα που στηρίζεται σε στρατιωτική βάση εξακολουθεί να είναι ανώτερη α- πό τη λεγόμενη βιομηχανική κουλτούρα: η τελευταία είναι, στην τωρινή μορφή της, η χυδαιότερη μορφή ύπαρξης που έγινε με'χρι τώρα. Εδώ λειτουργεί μόνον ο νόμος της ανάγκης: θέλουμε να ζήσουμε και γι' αυτό είμαστε υποχρεωμένοι να πουλάμε τον εαυτό μας, περιφρονούμε όμως όποιον εκμεταλλεύεται τούτη την ανάγκη και αγοράζει τον εργαζόμενο. Περιέργως, η υποταγή σε ισχυρά πρόσωπα, σε πρόσωπα που εμπνέουν φόβο, ακόμη και τρόμο, όπως είναι οι τύραννοι και οι στρατιωτικοί αρχηγοί, θεωρείται πολύ λιγότερο οδυνηρή από την υποταγή σε άγνωστα και αδιάφορα πρόσωπα, όπως είναι όλοι οι μεγιστάνες της βιομηχανίας. Αυτό που βλέπουν οι εργάτες στον εργοδότη είναι συνήθως ένας πανούργος και εκμεταλλευτής σκυλάνθρωπος που κερδοσκοπεί με κάθε ένδεια- και το όνομα, η μορφή, τα ήθη και η φήμη του τους είναι εντελώς αδιάφορα. Οι βιομήχανοι και οι μεγάλοι έμποροι διέθεταν πιθανόν ώς σήμερα σε ελαχιστότατο βαθμό όλες εκείνες τις μορφές και τα χαρακτηριστικά της ανώτερης ράτσας, που είναι η μόνη που κάνει ενδιαφέροντα τα πρόσωπα. Αν έδειχναν και στα μάτια και στις κινήσεις τους το σημάδι της ευγενούς καταγωγής, ίσως να μην υπήρχε σοσιαλισμός των μαζών. Γιατί κατά βάθος οι μάζες είναι έτοιμες για οποιαδήποτε όουλεία", αρκεί να νομιμοποιείται συνεχώς ο ανώτερος τους ως ανώτερος, ως γεννημένος για να διατάζει -μέσω της ευγενούς μορςρής! Ο πιο κοινός άνθρωπος νιώθει πως η ευγένεια δεν αυτοσχεδιάζεται και πως πρέπει να τιμάται ως ο καρπός πολλών αιώνων. Η απουσία όμως ανώτερης μορφής και η πασίγνωστη χυδαιότητα των βιομηχάνων με τα χοντρά, κόκκινα χέρια τον κάνουν να σκέφτεται πως μόνον η τύχη και η σύμπτωση έχουν ανεβάσει εδώ έναν πάνω από τους άλλους. Ε τότε, συμπεραίνει αυτός μέσα του, ας δοκιμάσουμε κι εμείς τη σύμπτωση και την τύχη! Ας ρίξουμε τα ζάρια! Κι έτσι αρχίζει ο σοσιαλισμός. 41. Ενάντια στη μεταμέλεια. -Ο στοχαστής βλέπει τις ενέργειές του σαν δοκιμές και ερωτήσεις - σαν απόπειρες για να πάρει εξηγήσεις για κάτι. Η επιτυχία και η αποτυχία είναι γι' αυτόν κατά πρώτο λόγο απαντήσεις. Το να θυμώνει ή το να μετανιώνει επειδή κάτι πήγε στραβά Σε σημειώσεις της ίδιας nsqioöcn) ο Νίτσε γράφει: «Η δουλεία είναι απαραίτητη για τη δημιουργία ενός ανοίπερου οργανισμού, όπως και οι κάστες.» «Η δουλεία δεν πρέπει να εξαφανιστεί, είναι απαραίτητη. Πρέπει όμως να προσέξουμε ώστε να ξαναγεννιούνιαι συνεχώς εκείνοι για τους οποίους πρέπει να δουλεύει κανείς.»

71 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 59 αυτό το αφήνει σε εκείνους που ενεργούν μόνον επειδή τους το διέταξαν άλλοι και 'που πρέπει να περιμένουν ξυλιές αν ο ελεήμων αφέντης τους δεν ικανοποιηθεί με το αποτέλεσμα. 42. Δουλειά και ανία. -Να ψάχνεις για δουλειά για να έχεις ένα μισθό: σ' αυτό είναι ίδιοι όλοι σχεδόν οι άνθρωποι σήμερα στις πολιτισμένες χώρες. Για όλους η δουλειά είναι ένα μέσο και όχι ο ίδιος ο σκοπός. Γι' αυτό και δεν είναι δύσκολοι στην επιλογή της εργασίας: αρκεί να τους εξασφαλίζει ικανοποιητική αμοιβή. Υπάρχουν όμως άνθρωποι (πιο σπάνιοι) που θα προτιμούσαν να πεθάνουν παρά να δουλεύουν χωρίς να αντλούν ευχαρίστηση από τη δουλειά τους. Είναι επιλεκτικοί, ικανοποιούνται δύσκολα και δεν νοιάζονται για μεγάλες αμοιβές, αν η δουλειά δεν είναι η αμοιβή όλων των αμοιβών. Σ' αυτό το σπάνιο είδος ανθρώπων ανήκουν οι καλλιτε'χνες και οι κάθε λογής θεωρητικοί, όπως κι εκείνοι οι αργόσχολοι που περνούν τη ζωή τους με το κυνήγι, τα ταξίδια, τις ερωτοδουλειές και τις περιπέτειες. Όλοι αυτοί θέλουν τη δουλειά και την ανάγκη, αρκεί να είναι συνδεδεμένες με την ευχαρίστηση, και την πιο δύσκολη δουλειά, την πιο σκληρή, αν χρειάζεται. Αλλιώς είναι αποφασισμένοι να διατηρήσουν την τεμπελιά τους, ακόμη κι αν μπορεί να τους φέρει τη φτώχεια, την ατίμωση, τον κίνδυνο να χάσουν την υγεία τους ή τη ζωή τους. Δεν φοβούνται τόσο την ανία όσο τη δουλειά που δεν έχει ευχαρίστηση- και μάλιστα χρειάζονται πολλή ανία προκειμένου να πετύχει η δουλειά τους. Για τους στοχαστές και όλα τα εφευρετικά πνεύματα, η ανία είναι εκείνη η δυσάρεστη «άπνοια» της ψυχής που υπάρχει πριν από το καλό ταξίδι και τους χαρούμενους ανέμους. Είναι υποχρεωμένοι να την υποφέρουν και να περιμένουν τα αποτελέσματα της πάνω τους. Ακριβώς αντό δεν μπορούν να πετύχουν με κανέναν τρόπο από μόνες τους οι κατώτερες φύσεις! Είναι κοινό πράγμα να διώχνεις με κάθε θυσία την ανία, όπως είναι κοινό πράγμα να δουλεύεις δίχως ευχαρίστηση. Οι Ασιάτες ίσως διακρίνονται από τους Ευρωπαίους από την ικανότητα τους να πετυχαίνουν μεγαλύτερη και βαθύτερη γαλήνη ακόμη και τα ναρκωτικά τους έχουν αργή επίδραση και απαιτούν υπομονή -σε αντίθεση προς το σιχαμερά αιφνιδιαστικό ευρωπαϊκό δηλητήριο, το αλκοόλ ". 43. Τι αποκαλύπτουν οι νόμοι. -Κάνουμε μεγάλο λάθος όταν μελετά- 80. Μεταξύ άλλων, ο Νίτσε διάβαζε βιβλία εθνολογίας και διαιτητικής.

72 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ με τον ποινικό κώδικα ενός λαού σαν να ηταν έκφραση του χαρακτήρα του. Οι νόμοι δεν αποκαλύιαουν τι είναι ε'νας λαός αλλά τι του φαίνεται ξένο, ασυνήθιστο, τερατώδες, ξενικό. Οι νόμοι αναφέρονται στις εξαιρέσεις της ηθικότητας των ηθών, και οι αυστηρότερες ποινές πλήττουν ό,τι συμφωνεί με τα ήθη ενός γειτονικού λαοΰ. Έτσι οι Ουαχαμπίτες ' δέχονται μόνο δυο θανάσιμα αμαρτήματα: το να πιστεύεις σ' έναν άλλο θεό κι όχι στον θεό των Ουαχαμπιτών και το να καπλ'ίζεις (αποκαλούν το κάπνισμα «επαίσχυντο τρόπο πόσης»), «Και τι κάνετε με το φόνο και τη μοιχεία;» -ρώτησε έκπληκτος ο Εγγλέζος που τα άκουγε αυτά. «Ο Θεός είναι μεγαλόψυχος και ελεήμων!» -του απάντησε ο γερο-άρχηγός. -Έτσι και οι αρχαίοι Ρωμαίοι είχαν την άποψη πως μια γυναίκα μπορούσε να αμαρτήσει θανάσιμα με δύο μόνο τρόπους: πρώτα με τη μοιχεία και μετά με την οινοποσία. Ο γερο-κάτωνας ^ πίστευε πως το φιλί μεταξύ συγγενών είχε γίνει μέρος των ηθών μόνο και μόνο για να ελέγχονται σ' αυτό το σημείο οι γυναίκες. Ένα φιλί σήμαινε: μυρίζει αυτή κρασί ^; Πράγματι, γυναίκες που πιάστηκαν πιωμένες τιμωρήθηκαν με θάνατο κι αυτό ασφαλώς δεν έγινε μόνο για το λόγο ότι οι γυναίκες χάνουν μερικές φορές κάτω από την επίδραση του αλκοόλ εντελώς την ικανότητα να λένε όχι. Σε μια εποχή που η χρήση του κρασιού ήταν ακόμη πρόσφατη στην Ευρώπη, οι γυναίκες του ευρωπαϊκού Νότου κυριεύονταν από καιρό σε καιρό από το οργιαστικό και διονυσιακό φαινόμενο, το οποίο οι Ρωμαίοι φοβούνταν περισσότερο από καθετί, επειδή το θεωρούσαν τερατώδη εξωτισμό που ανέτρεπε τη βάση της ρωμαϊκής ευαισθησίας ήταν γι' αυτούς προδοσία της Ρώμης, ενσωμάτωση του ξένου στοιχείου*^. 44. Κίνητρα στα οποία πιστεύουν οι άνθρωποι. -Όσο σπουδαίο κι αν μπορεί να είναι να γνωρίζουμε τα κίνητρα σύμφωνα με τα οποία έδρασε η ανθρωπότητα μέχρι σήμερα, ουσιαστικότερο ίσως είναι για τον 81. Μουσουλμανική αίρεση στην Αραβία τον 18ο αιώνα που υποοτήριζε την επιστροφή στον αληθινό ισλαμισμό. Ο Εγγλέζος συγγραφέας για τον οποίο γίνεται λόγος πιο κάτω είναι ο G. Palgrave (Α Narrative ofa Year'sJoumey Through Central andeastemarabia). Για τη σπουδαιότητα που είχε για τον Νίτσε η εθνογραφική και ιστορική πληροφόρηση, βλ. τον Πρόλογο της Γενεαλογίας της ηθικής. 82. Κάτων ο Τιμητής ( ), πολιτικός άνδρας της «παλαιάς» σεβαστής Ρώμης. 83. Βλ. Πλοΰΐαρχος,ν4/τία ρωμαϊκά, Αξιοσημείαπη εδώ η αντιπαράθεση ανάμεσα στην αρχαία ελληνική και τη ρωμαϊκή κουλτούρα. Το ουσιώδες στοιχείο της ιδιοσυστασίας των αρχαίων Ελλήνων είναι, για τον Νίτσε, το διονυσιακό.

73 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 59 άνθρωπο της γνώοιης να γνωρίζει την πίστη στο τάδε ή στο δείνα κίνητρο, άρα σε ό',τι έπλασε με τη φαντασία της μέχρι τώρα η ανθρωπότητα και το θεώρησε μοχλό του πράττειν της. Γιατί, πραγματικά, οι άνθρωποι πήραν το μερίδιο της εσωτερικής ευτυχίας ή αθλιότητάς τους ανάλογα με την πίστη τους στο ένα ή στο άλλο κίνητρο -και όχι απ' αυτό που ήταν πραγματικά κίνητρο! Αυτό το τελευταίο έχει δευτερεύον ενδιαφέρον. 45. Επίκουρος. - Ναι, είμαι περήφανος που αντιλαμβάνομαι τον χαρακτήρα του Επίκουρου διαφορετικά απ' όλους τους άλλους ίσως. Μ' ό,τι ακούω ή διαβάζω απ' αυτόν γεύομαι την ευτυχία του απομεσήμερου της αρχαιότητας -βλέπω τα μάτια του να κοιτούν μια πλατιά, α- σπριδερή θάλασσα, δίπλα σε βράχια της ακτής όπου ξαπλώνει ο ήλιος, ενώ μεγάλα και μικρά ζώα παίζουν μέσα στο φως του, σίγουρα και ήρεμα σαν τούτο το φως και τα μάτια του. Τέτοια ευτυχία μπορούσε να επινοηθεί μόνο από έναν άνθρωπο που υπέφερε διαρκώς. Είναι η ευτυχία των ματιών μπροστά στα οποία γαλήνεψε η θάλασσα της ενθαδικής ύπαρξης και που δεν μπορούν πια να χορτάσουν να βλέπουν την επιφάνειά της, την παρδαλή, τρυφερή, ρυτιδωμένη επιδερμίδα της: ποτέ πριν δεν υπήρξε τέτοια μετριοπάθεια της φιληδονίας. 46. Η κατάπληξη μας. -Είναι βαθιά και θεμελιώδης ευτυχία το ότι η επιστήμη ανακαλύπτει πράγματα που στέκονται καλά και παρέχουν συνεχώς τη βάση για καινούργιες ανακαλύψεις -γιατί σίγουρα θα μπορούσε να συνέβαινε κάτι άλλο! Πράγματι, έχουμε πεισθεί τόσο πολύ για την αβεβαιότητα και την ιδιορρυθμία των κρίσεών μας και για την αιώνια αλλαγή όλων των ανθρώπινων νόμων και εννοιών, που μένουμε κατάπληκτοι όταν βλέπουμε πόσο πολύ αντέχουν τα αποτελέσματα της επιστήμης! Παλιότερα, οι άνθρωποι δεν ήξεραν τίποτε γι' αυτή την ευμεταβλητότητα καθετί ανθρώπινου, τα ήθη της ηθικότητας στήριζαν την πίστη ότι όλη η εσωτερική ζωή των ανθρώπων ήταν δεμένη με αιώνιες αλυσίδες με τη μπρούντζινη αναγκαιότητα. Ίσως οι άνθρωποι τότε να ένιωθαν μια παρόμοια ηδονική κατάπληξη όταν άκουγαν θρύλους και παραμύθια. Το θαυμαστό έκανε πολύ καλό σε εκείνους τους ανθρώπους που σίγουρα κουράζονταν κάπου-κάπου από τον κανόνα και την αιωνιότητα. Να χάσεις μια φορά το έδαφος κάτω από τα πόδω σου! Να αιωρηθείς! Να παραστρατήσεις! Να γίνεις τρελός! Αυτό ήταν ο παράδεισος και η τρυφή σε παλιότερες εποχές, ενώ η δική μας ευ-

74 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ δαιμόνια μοιάζει με του ναυαγού που μόλις βγήκε ατην ακτη και πατάει με τα δυο του πόδια στην παλιά γέρικη στεριά -κατάπληκτος πο,( δεν κουνιέται ακόμα. 47. Για την κατάπνιξη των παθών. -Όταν απαγορεύουμε συνεχώ;' στον εαυτό μας την έκφραση των παθών, σαν να ηταν αυτό κάτι πού θα έπρεπε να αφήνουμε να το κάνουν οι «κοινές», πιο χοντροκομμένες, αστικές, χωριάτικες φύσεις -θέλοντας συνεπώς να καταπνίξουμε όχι τα ίδια τα πάθη αλλά τη γλώσσα και τις κινήσεις τους- καταλήγουμε σ' αυτό ακριβώς που δεν θέλουμε: στην κατάπνιξη των ίδιων των παθών ή τουλάχιστον στην εξασθένηση και στην αλλοίωση τους. Το πιο διδακτικό παράδειγμα είναι η αυλή του Λουδοβίκου ΙΔ' και όλα όσα εξαρτώνταν απ' αυτήν. Η περίοδος που ακολούθησε, ήταν εκπαιδευμένη στην κατάπνιξη της έκφρασης, δεν είχε πια πάθη και έβαλε στη θέση τους έναν χαριτωμένο, ρηχό, παιχνιδιάρικο χαρακτήρα. Ήταν μια εποχή σημαδεμένη από την ανικανότητα να είναι κακοαναθρεμμένη: ακόμη και μια προσβολή γινόταν δεκτή και ανταποδιδόταν με- ευγενικά λόγια. Ίσως η εποχή μας να εκφράζει την πιο αξιοσημείωτη αντίθεση αυτού του πράγματος: βλέπω παντού, στη ζωή και στο θέατρο, και πάρα πολύ σε ό,τι γράφεται, την ευεξία με όλες τις πιο χονδροειόείς εκρήξεις και κινήσεις του πάθους: σήμερα απαιτείται ένα είδος σύμβασης του αχαλίνωτου πάθους -και όχι το ίδιο το πάθος! Μολαταύτα, θα φτάσουμε έτσι τελικά στο ίδιο το πάθος, και οι απόγονοί μας θα έχουν γνήσια αγριότητα κι όχι μόνον αγριότητα και ακαλλιεργησία των μορφών. 48. Γνώση της αθλιότητας. -Τίποτε δεν διαφοροποιεί ίσως τόσο τους ανθρώπους και τις εποχές όσο ο διαφορετικός βαθμός γνώσης της α- θλιότητας: αθλιότητας της ψυχής και του σώματος. Όσον αφορά στην αθλιότητα του σώματος, εμείς σήμερα ίσως να είμαστε, παρά τις α- δυναμίες και τις αναπηρίες μας, ατζαμήδες και συνάμα φαντασιόπληκτοι λόγω έλλειτρης πλούσιας προσωπικής εμπειρίας: σε σύγκριση με την ε- ποχή του φόβου, την πιο μακρόχρονη όλων των εποχών, όπου τα άτομα ήταν υποχρεωμένα να προστατεύουν τον εαυτό τους από τη βία και γίνονταν έτσι και τα ίδια βίαια. Τότε οι άνθρωποι περνούσαν από ένα πλούσιο σχολείο σωματικών μαρτυρίων και στερήσεων και θεωρούσαν ακόμη και μια ορισμένη σκληρότητα προς τον εαυτό τους και μια θεληματική εξάσκηση στον πόνο αναγκαία μέσα για τη διατήρηση τους. Τότε οι άνθρωποι μάθαιναν στους οικείους τους πώς να αντέχουν τον

75 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 59 πόνο, τότε προκαλούσαν πρόθυμα πόνο κι έβλεπαν τους άλλους να τον υφίοτανται υπό την πιο φοβερή του μορφή χωρίς να νιώθουν τίποτε άλλο εκτός από το αίσθημα της δικής τους ασφάλειας. Όσον αφορά όμως στην αθλιότητα της ψυχής, σήμερα παρατηρώ κάθε άνθρωπο για να δω αν την ξέρει από πείρα ή από περιγραφές αν νομίζει πως είναι αναγκαίο να υποκρίνεται πως κατέχει τούτη τη γνώση, σαν να είναι ένα σημάδι πιο εκλεπτυσμένης καλλιέργειας, ή αν δεν πιστεύει πια, στο βάθος της ψυχής του, σε μεγάλους πόνους της ψυχής, κι αν του συμβαίνει, όταν ακούει γι' αυτούς, το ίδιο όπως όταν ακούει για μεγάλους σωματικούς πόνους: να του έρχονται δηλαδή στο μυαλό οι δικοί του πονόδοντοι ή στομαχόπονοι. Αυτό όμως γίνεται, μου φαίνεται, με τους περισσότερους ανθρώπους σήμερα. Η γενική έλλειψη εξάσκησης στον πόνο και των δύο ειδών και οι σπάνιες ευκαιρίες που έχεις να δεις κάποιον να υποφέρει, έχουν μια σημαντική συνέπεια: σήμερα οι άνθρωποι μισούν τον πόνο πολύ περισσότερο απ' ό,τι παλιότερα μιλούν με πολύ χειρότερα λόγια γι' αυτόν και μάλιστα θεωρούν ακόμη και την απλή παρουσία του πόνου υπό μορφή σκέψης σχεδόν ανυπόφορη και τη μετατρέπουν σε ζήτημα συνείδησης και μομ(ρής κατά της ολότητας της ενθαδικής ύπαρξης. Η εκκόλαψη πεσιμιστικών φιλοσοφιών'^ δεν είναι καθόλου σημάδι μεγάλων και φοβερών καταστάσεων ανάγκης αυτά ό- μως τα ερωτηματικά για την αξία όλης της ζωής δημιουργούνται σε εποχές όπου η εκλέπτυνση και η ελάφρυνση της ενθαδικής ύπαρξης βρίσκουν ακόμη και τα αναπόφευκτα μικροτσιμπήματα, τα οποία υφίστανται η ψυχή και το σώμα, υπερβολικά αιματηρά και μοχθηρά, και, ελλείψει πραγματικών εμπειριών πόνου, τείνουν να θεωρήσουν τις βασανιστικές παραστάσεις ανώτατο είδος πόνου. -Υπάρχει μια συνταγή κατά των πεσιμιστικών φιλοσοφιών και κατά της υπερβολικής ευαισθησίας, που μου φαίνεται πως είναι η πραγματική «αθλιότητα της σημερινής εποχής» ίσως όμως κι αυτή η συνταγή ηχεί ήδη πολύ σκληρά και θα κατατασσόταν στις ενδείξεις που οδηγούν σήμερα στην εξής κρίση: «η ενθαδική ύπαρξη είναι κάτι κακό». Καλά λοιπόν! Η συνταγή γι' αυτή την «αθλιότητα» είναι: αθλιότψα. 49. Η μεγαλοψυχία και συγγενικά φαινόμενα^. - Εκείνες οι παράδοξες εκδηλώσεις, όπως η ξαφνική κρυάδα στη συμπεριφορά ενός εγκάρ- 85. Εννοείται ο Σοπενάουερ και οι μαθητές του. Πρβλ «Συγγενικά» ε ίναι ένα επίθετο που χρησιμοποιεί συχνά ο Νίτσε για να χαρακτηρίσει φαινόμενα που έχουν κοινή ενορμησιακή καταγωγή.

76 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ διου ανθρώπου ή το χιούμορ ενός μελαγχολικού, και πάνω απ' όλα η μεγαλοψυχία ως ξαςρνικη παραίτηση από την εκδίκηση ή την ικανοποίηση του φθόνου, παρουσιάζονται σε ανθρώπους που έχουν μια ισχυρή φυγόκεντρη δύναμη και που νιώθουν ξαφνικά κορεσμό και αηδία. Οι ικανοποιήσεις τους είναι τόσο γρήγορες και έντονες που ακολουθούνται πάντα από κόπωση και αποστροφή και από μια φυγή στο αντίθετο γούστο: σ' αυτό το αντίθετο, η κράμπα του αισθήματος λύνεται -στον έναν από μια ξαφνική κρυάδα, στον άλλο από το γέλιο, στον τρίτο από τα δάκρυα και την αυτοθυσία. Ο μεγαλόψυχος άνθρωπος -ή τουλάχιστον εκείνο το είδος μεγαλόψυχου που έκανε πάντα μεγαλύτερη εντύπωση- μου φαίνεται πως είναι ένας άνθρωπος της έσχατης δίψας για εκδίκηση, ο οποίος βλέπει μια ικανοποίηση να είναι στο χέρι του και την πίνει πρώτα με τη φαντασία τον τόσο αχόρταγα, τόσο ολοκληρωτικά, μέχρι την τελευταία σταγόνα, που μια τεράστια και γρήγορη αηδία ακολουθεί αυτή τη γρήγορη κραιπάλη τότε «ξεπερνάει», όπως λένε, τον εαυτό του και συγχωρεί τον εχθρό του, και μάλιστα τον ευλογεί και τον τιμά. Μ' αυτή τη βία που ασκεί στον εαυτό του, μ' αυτό το χλευασμό της ενόρμησής του για εκδίκηση, που μια στιγμή πριν ήταν τόσο ισχυρή, απλώς παραδίδεται σε μια καινούργια ενόρμηση (στην αηδία), που με τη σειρά της κυριαρχεί πάνω του. Και το κάνει αυτό με την ίδια ανυπομονησία και ακράτεια που έδειχνε μια στιγμή πριν, όταν απολάμβανε με τη φαντασία του προκαταβολικά τη χαρά της εκδίκησης. Στη μεγαλοψυχία υπάρχει ο ίδιος βαθμός εγωισμού όπως και στην εκδίκηση, μόνο που πρόκειται για εγωισμό διαφορετικής ποιότητας. 50. Το επιχείρημα της απομόνωσης. -Η μομφή της συνείδησης είναι, ακόμα και στους πιο ευσυνείδητους ανθρώπους, αδύναμη σε σύγκριση με το εξής αίσθημα: «Αυτό ή εκείνο είναι αντίθετο προς τα χρηστά ήθη της κοινωνίας σου.» Ένα ψυχρό βλέμμα ή ένας μορφασμός από τη μεριά εκείνων από τους οποίους και για τους οποίους έχουμε εκπαιδευτεί φοβίζουν ακόμη και τον πιο δυνατό άνθρωπο. Μα τι φοβάται ακριβώς; Την απομόνωση! Αυτό είναι το επιχείρημα που ανατρέπει ακόμη και τα καλύτερα επιχειρήματα υπέρ ενός προσώπου ή μιας υπόθεσης! -Έτσι μιλάει από μέσα μας το ένστικτο της αγέλης. 51. Αίσθηση της αλήθειας. -Επικροτώ οποιοδήποτε σκεπτικισμό που θα μου επέτρεπε να απαντήσω: «Ας το δοκιμάσουμε κι αυτό!» Αλλά δεν θέλω πια να ακούω τίποτε για όλα εκείνα τα πράγματα και ερωτή-

77 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ 59 ματα που δεν επιτρέπουν το πείραμα. Αυτά είναι τα όρια της «αίσθησης της αλήθειας» μου γιατί η ανδρεία έχει χάσει εδώ τα δικαιώματα της. 52. Τι ξέρουν οι άλλοι για μας. -Εκείνο που ξέρουμε και κρατάμε στη μνήμη μας για τον εαυτό μας δεν είναι τόσο αποφασιστικό για την ευτυχία της ζωής μας, αν και ο κόσμος πιστεύει το αντίθετο. Μια μέρα πέφτει πάνω μας εκείνο που ξέρουν (ή που νομίζουν ότι ξέρουν) άλλοι για μας -και τότε αναγνωρίζουμε πως αυτό είναι πιο ισχυρό. Πιο εύκολα τα βγάζεις πέρα με την κακή σου συνείδηση παρά με την κακή σου φήμη. 53. Πού αρχίζει το καλό. -Εκεί που η αδύναμη οπτική δύναμη του ματιού δεν μπορεί πια να δει την κακή ενόρμηση επειδή έχει γίνει πολι'' λεπτή, εκεί τοποθετεί ο άνθρωπος το βασίλειο του καλού. Και το αίσθημα ότι έχει εισέλθει τώρα στο βασίλειο του καλού διεγείρει όλες εκείνες τις ενορμήσεις που απειλήθηκαν και περιορίστηκαν από την κακή ε- νόρμηση, όπως το αίσθημα της ασφάλειας, της άνεσης, της καλοσύνης. Άρα: όσο πιο αμβλυμμένο είναι το μάτι τόσο πιο εκτεταμένο είναι το καλό! Εξ ου η αιώνια ευδιαθεσία του λαού και τοτν παιδιών! Εξ ου η κατήφεια και η συγγενής με την κακή συνείδηση θλίψη των μεγάλων στοχαστών! 54. Η επίγνωση της φαινομενικότητας. -Πόσο θαυμαστή και καινούργια και συνάμα φοβερή και ειρωνική αισθάνομαι, με τη γνώση μου, τη θέση μου απέναντι στο σύνολο της ενθαδικής ύπαρξης! Ανακάλυψα για μένα πως το ανθρώπινο και το ζωικό παρελθόν, και μάλιστα ολόκληρη η προϊστορία και η ιστορία κάθε αισθητού όντος, συνεχίζουν μέσα μου να γράφουν ποίηση, να αγαπούν, να μισούν και να συμπεραίνουν. Ξαφνικά ξυπνώ στη μέση αυτού του ονείρου, αλλά μόνο με την επίγνωση ότι ονειρευόμουν και ότι οφείλω να συνεχίσω να ονειρεύομαι για να μη χαθώ: όπως πρέπει να κάνει ο υπνοβάτης, για να μην πέσει και τσακιστεί. Τι είναι η «φαινομενικότητα» για μένα τώρα! Ασςραλώς όχι το α- ντίθετο κάποιου «είναι» -και τι θα μπορούσα να πω για οποιοδήποτε «είναι» εκτός από τα κατηγορήματα της φαινομενικότητάς του! Ασφαλώς όχι μια άψυχη μάσκα που μπορεί κανείς να βάλει πάνω σ' έναν άγνωστο Χ ή να βγάλει από έναν άγνωστο Χ! Για μένα, η φαινομενικότητα είναι αυτό που ζει και ενεργεί, αυτό που φτάνει τόσο μακριά μέσα στον αυτοχλευασμό του που μ' αφήνει να νιώσω πως δεν υπάρχει εδώ

78 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ παρά φαινομενικότητα και φως που φωσφορίζει και χορός των ξωτικών και τίποτε περισσότερο -πως ανάμεσα σ' όλους αυτούς τους ονειροπόλους κι εγώ επίσης, ο «άνθρωπος της γνώσης», χορεύω το δικό μου χορό πως ο άνθρωπος της γνώσης είναι ένα μέσο για να παραταθεί ο γήινος χορός και πως ανήκει υπό την έννοια αυτή στους τελετάρχες της ενθαδικής ύπαρξης και πως η υπέροχη συνοχή και αλληλεξάρτηση ό- λων των γνώσεων ίσως είναι και θα είναι το ύψιστο μέσο για να διατηρηθεί η καθολικότητα της ονειροπόλησης και η αμοιβαία παντοκατανοητότητα ' όλων των ονειροπόλων και συνεπώς η παράταση της διάρκειας του ονείρου. 55. Το έσχατο νόημα της ευγένειας. -Τι σε κάνει «ευγενή»; Σίγουρα όχι το να κάνεις θυσίες, γιατί τέτοιες κάνει και ο λυσσασμένος φιλήδονος. Σίγουρα όχι το να ακολουθείς κάποιο πάθος, γιατί υπάρχουν αξιοπεριφρόνητα πάθη. Σίγουρα όχι το να κάνεις κάτι για τους άλλους, δίχως φιλαυτία, γιατί ίσως κανένας δεν είναι πιο συνεπής εγωιστής από τον ευγενή. -Αυτό που σε κάνει ευγενή είναι ότι το πάθος που σε πλήττει είναι ιδιόμορφο, κι εσύ δεν ξέρεις τίποτε για τούτη την ιδιομορφία: είναι η χρήση μιας σπάνιας και μοναδικής μονάδας μέτρησης και σχεδόν μια τρέλα" η αίσθηση της θέρμης σε πράγματα που όλοι οι άλλοι τα βρίσκουν ι )υχρά το μάντεμα αξιών για τις οποίες δεν έχουν εφευρεθεί ακόμη ζύγια μια θυσιαστήρια προσφορά σε βωμούς αφιερωμένους σ' έναν άγνωστο θεό η ανδρεία δίχως προσδοκία για τιμές η αυτάρκεια που ξεχειλίζει από αφθονία και μεταβιβάζεται σε ανθρώπους και σε πράγματα. Μέχρι τώρα, η σπανιότητα και η έλλει ψη επίγνωσης της σπανιότητας αυτής ήταν αυτές που έκαναν κάποιον ευγενή. Πρέπει όμως να λάβουμε υπόψη μας πως αυτό το κριτήριο έγινε αιτία να κριθούν άδικα και να συκοφαντηθούν στο σύνολό τους και προς όφελος των εξαιρέσεων όλα όσα ήταν συνηθισμένα, οικεία και απαραίτητα -δηλαδή όλα όσα εξυπηρετούσαν περισσότερο τη διατήρηση του είδους και ήταν ώς τώρα ο κανόνας στην ανθρωπότητα. Το να γίνεις ο συνήγορος του κανόνα -αυτή είναι η έσχατη μορφή και εκλέπτυνση με τις οποίες θα μπορούσε να εμφανιστεί το νόημα της ευγένειας στη γη. 87. Allverständlichkeit. Νεολογισμός τον οποίο πλάθει ο Νίτσε κατά το πρότυπο των εννοιών της «παντοδυναμίας» και της «παντογνωσίας» που χρησιμοποιούσε η κλασική μεταφυσική για να κατονομάσει τα κατηγορήματα του Θεού. 88. Ο απόστολος Παύλος μιλά στους Αθηναίους για ένα βωμό αφιερωμένο στον «άγνωστο θεό» που είχε δει στην πόλη τους. Βλ. Πράξεις αποστόλων, ιζ',

79 ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ Η επιθυμία να υποφέρεις. -'Οταν σκέφτομαι την επιθυμία να κάνω κάτι που να γαργαλά και να κεντρίζει συνεχώς τα εκατομμύρια των νε'ων Ευρωπαίων, που δεν μπορούν να αντέξουν την ανία τους και τον εαυτό τους, αντιλαμβάνομαι πως πρέπει να έχουν μέσα τους την επιθυμία να υποφέρουν για κάτι, έτσι ώστε να αντλούν από εδώ έναν πιθανό λόγο για δράση, για έργα. Χρειάζεται η απόγνωση! Εδώ οφείλονται λοιπόν οι φωνασκίες των πολιτικών, εδώ οφείλονται οι πολλές ψεύτικες, πλασματικές, εξογκωμένες «καταστάσεις ανάγκης» όλων των τάξεων και η τυφλή προθυμία τους να τις πιστέψουν. Αυτοί οι νέοι άνθρωποι απαιτούν να έρχεται ή να γίνεται ορατή από έξω όχι η ευτυχία αλλά η δυστυχία και η φαντασία τους δουλεύει εκ των προτέρων και τη μετατρέπει σε τέρας, έτσι ώστε να έχουν να πολεμήσουν μετά ένα τέρας. Αν αυτοί οι διψασμένοι για απόγνωση ένιωθαν μέσα τους τη δύναμη να ευεργετήσουν τον εαυτό τους εκ των ένδον, να κάνουν κάτι για τον εαυτό τους, τότε θα ήξεραν επίσης πώς να δημιουργήσουν για τον εαυτό τους, εκ των ένδον, τη δική τους προσωπική απόγνωση. Τότε οι επινοήσεις τους θα μπορούσαν να είναι πιο εκλεπτυσμένες και οι ικανοποιήσεις τους θα μπορούσαν να ηχούν όπως η καλή μουσική: ενώ σήμερα γεμίζουν τον κόσμο με την κραυγή απόγνωσης τους και, συνεπώς, πάρα πολύ συχνά με το αίσθημα της απόγνωσηςί Δεν ξέρουν τι να κάνουν με τον εαυτό τους -κι έτσι βάζουν σε πειρασμό τον διάβολο επικαλούμενοι τη δυστυχία των άλλων: πάντα χρειάζονται τους άλλους! Και συνεχώς κι άλλους άλλους! -Συγγνώμη, φίλοι μου, εγώ τόλμησα να βάλω σε πειρασμό τον διάβολο μιλώντας για τη δική μου ευτυχία.

80

81 Δεύτερο βιβλίο 57. Στους ρεαλιστές. -Εσείς εχέφρονες άνθρωποι που νιώθετε θωρακισμένοι απέναντι στο πάθος και στη φαντασιοπληξία και που κάνετε πρόθυμα την κενότητα σας περηφάνια και στολίδι: λέτε πως είστε ρεαλιστές και ισχυρίζεστε πως ο κόσμος είναι φτιαγμένος πράγματι έτσι όπως φαίνεται σε σας: μόνον εσείς βλέπετε ακάλυπτη την αλήθεια και ίσως είστε το καλύτερο μέρος της -ω, εσείς αγαπημένες εικόνες της Σαΐδος '! Αλλά ακόμη και στην πιο ακάλυπτη κατάσταση σας, δεν είστε κι εσείς πάντα εξαιρετικά παθιασμένα και σκοτεινά πλάσματα σε σύγκριση με τα ψάρια, και πάρα πολΰ όμοιοι μ' έναν ερωτευμένο καλλιτέχνη; -και άλλωστε τι είναι η «πραγματικότητα» για έναν ερωτευμένο καλλιτέχνη; Εξακολουθείτε να φέρνετε μαζί σας τις εκτιμήσεις των πραγμάτοχν που έχουν την καταγωγή τους στα πάθη και τις διαχύσεις των περασμένων αιώνων! Η εχεφροσυνη σας εξακολουθεί να είναι ποτισμένη από ένα κρυφό και αξερίζωτο μεθύσι! Η αγάπη σας για την «πραγματικότητα», λόγου χάρη -αχ, αυτή είναι μια παλιά, παμπάλαια «αγάπη»! Κάθε αίσθηση και αισθητή εντύπωση περιέχει ένα κομμάτι της παλιάς αυτής αγάπης δεν υ- πάρχει αίσθηση και αισθητή εντύπωση που να μην έχει δουλευτεί και υφανθεί από κάποια φαντασιοπληξία, από κάποια προκατάληψη, από κάποιο ά-λογο, από κάποια άγνοια, από κάποιο φόβο και δεν ξέρω από τι άλλο ακόμη! Εκείνο το βουνό εκεί κάτω! Εκείνο το σύννεφο! Τι είναι «πραγματικό» σ' αυτά; Για προσπαθήστε να αφαιρέσετε το φαντασίωμα και κάθε ανθρώπινη προσθήκη απ' αιττά, εσείς εχέφρονες! Αχ, αν το μπορούσατε! Αν μπορούσατε να ξεχάσετε την προέλευση σας, το παρελθόν σας, το δημοτικό σχολείο σας -όλη την ανθρώπινη και ζωική (ρύση σας! Δεν υπάρχει «πραγματικότητα» για μας -ούτε και για σας, εχέφρονες. Δεν είμαστε τόσο ξένοι μεταξύ μας όσο νομίζετε, και ίσςος η καλή μας θέληση να ξεπεράσουμε το μεθύσι να είναι τόσο σεβαστή όσο και η πίστη σας πως είστε γενικώς ανίκανοι για μεθύσι. 58. Μόνον ως δημιουργοί! -Αυτό που μου κόστισε και μου χο<π(ζει πάντα τον μεγαλύτερο κόπο είναι το εξής: να αντιλαμβάνομαι ότι ο 89. Αναςχιρά σιο ποίημα του Σίλλερ Das verschleierte Bild zu Sais.

82 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ τρόπος με τον οποίο ονομάζονται τα πράγματα μετράει ανείπωτα περισσότερο από το τι είναι αυτά'". Η φήμη, το όνομα και η εμφάνιση, η αξία, το συνηθισμένο μέτρο και βάρος ενός πράγματος -δηλαδή όλα εκείνα τα οποία ήταν στην αρχή σχεδόν πάντα πλάνη και αυθαιρεσία, και ρίχτηκαν πάνω στα πράγματα σαν ένδυμα ενώ ήταν εντελώς ξένα προς την ουσία και ακόμη και προς το δέρμα τους- όλα αυτά γίνονται, λόγω της πίστης που τους δίνουν και της ανάπτυξής τους από γενιά σε γενιά, όμοια κατά κάποιο τρόπο με το σώμα των πραγμάτων και ενσωματώνονται σ' αυτά σταδιακά ώσπου γίνονται το ίδιο το σώμα τους. Ό,τι ήταν στην αρχή φαινομενικότητα γίνεται στο τέλος, σχεδόν πάντα, ουσία και ενεργεί' σαν ουσία! Τι τρελός θα ήταν ο άνθρωπος που θα ισχυριζόταν πως αρκεί να καταδειχτεί αυτή η καταγωγή και αυτή η νεφελώδης καλύπτρα της ψευδαίσθησης για να εκμηδενιστεί ο κόσμος που περνάει για ουσιαστικός, η λεγόμενη «πραγματικότψα»\ Μπορούμε να εκμηδενίσουμε μόνον ως δημιουργοί^'! -Ας μην ξεχνάμε όμως και τοΰτο: για να δημιουργήσεις, μακροπρόθεσμα, καινούργια «πράγματα», αρκεί να δημιουργήσεις καινούργια ονόματα, εκτιμήσεις και αληθοφάνειες. 59. Εμείς οι καλλιτέχνες! -Όταν αγαπάμε μια γυναίκα'^, εύκολα νιώθουμε μίσος για τη φύση μόλις σκεφτούμε όλες τις αποκρουστικές (ρυσικές ιδιότητες που χαρακτηρίζουν κάθε γυναίκα. Προτιμάμε να μην τα σκεφτόμαστε όλα αυτά όταν όμως η ψυχή μας τα αγγίξει μια φορά, τινάζεται ανυπόμονα και κοιτάει, όπως είπαμε, με περιφρονητικό ύφος τη φύση: νιώθουμε προσβεβλημένοι, η φύση μοιάζει να σφετερίζεται την ιδιοκτησία μας και μάλιστα με τα πιο βέβηλα χέρια. Τότε βουλώνουμε τα αφτιά μας για να μην ακούσουμε τη φωνή της ςρυσιολογίας και θεσπίζουμε κρυφά για μας: «Δεν θέλω να ακούσω τίποτε για το ότι ο άνθρωπος είναι και κάτι άλλο εκτός από ψνχή και μορφήΐ» Ο «άνθρωπος κάτω από την επιδερμίδα» είναι για όλους τους ερωτευμένους κάτι βδελυρό και αδιανόητο, μια βλασφημία κατά του Θεού και του έρωτα. -Λοιπόν, αυτό που νιώθει πάντα ο ερωτευμένος για τη φύση και τις (ρυσικές ιδιότητες, το ένιωθε άλλοτε κάθε λάτρης του Θεού και της «παντοδυναμίας» του: καθετί που λεγόταν για τη φύση από αστρονόμους, 90. Ένα παράδειγμα στην Για τη σχέση δημιουργίας και καταστροφής, βλ. επίσης Η γενεαλογία της ηθικής, «Δεύτερη πραγματεία», Την άνοιξη κατά την οποία τελείωνε τη Χαρούμενη επιστήμη ο Νίτσε γνώρισε, μέσω του φίλου του Πάουλ Ρέε, τη ρωσίδα διανοούμενη Λου φαν Σαλομέ, την ερωτεύτηκε και τη ζήτησε αμέσως σε γάμο. Εκείνη αρνήθηκε.

83 ΔΕΥΤΕΡΟ ΒΙΒΛΙΟ 93 γεωλόγους, φυσιολόγους ή γιατρούς, του φαινόταν επέμβαση στην πολύτιμη ιδιοκτησία του και, κατά συνέπεια, επίθεση και επιπλέον αναισχυντία του επιτιθέμενου! Οι «νόμοι της φύσης» ηχούσαν γι' αυτόν όπως μια κατασυκοφάντηση του θεού" κατά βάθος θα ήθελε να αναγάγει όλη τη μηχανική σε ηθικές πράξεις της θέλησης και της αυθαιρεσίας. Επειδή όμως δεν υπήρχε κανένας να του προσφέρει αυτή την υπηρεσία, απέκρυπτε από τον εαυτό του τη φύση και τη μηχανική όσο περισσότερο μπορούσε και ζούσε μέσα σ' ένα όνειρο. Αχ, εκείνοι οι άνθρωποι των παλιότερων εποχών ήξεραν να ονειρεύονται και δεν είχαν καθόλου ανάγκη να κοιμηθούν πρώτα! Κι εμείς οι σημερινοί άνθρωποι όμως, το ξέρουμε αυτό ακόμη πάρα πολύ καλά μ' όλη την καλή μας θέληση να μείνουμε ξύπνιοι και να ζήσουμε στο φως! Αρκεί να αγαπάμε, να μισούμε, να ποθούμε, απλώς να νιώθουμε -και αμέσως έρχεται πάνω μας το πνεύμα και η δύναμη του ονείρου, και να που με τα μάτια μας ανοιχτά, χίτυχροί απέναντι σε κάθε κίνδυνο, ανηφορίζουμε τους πιο επικίνδυνους δρόμους για να (ρτάσουμε στις στέγες και τους πύργους της φαντασιοκοπίας -χωρίς να νιώθουμε κανένα ίλιγγο, σαν να ήμασταν γεννημένοι για να σκαρφαλώνουμε -εμείς οι υπνοβάτες της μέρας! Εμείς οι καλλιτέχνες! Εμείς που αποκρύπτουμε τη φύση! Εμείς οι σεληνιαζόμενοι και οι μανιακοί με το Θεό! Εμείς οι νεκρικά σιωπηλοί, ακούραστοι ταξιδιώτες, ανεβαίνουμε σε ύψη που δεν τα βλέπουμε σαν ύψη αλλά σαν πεδιάδες μας, σαν βεβαιότητες μας! 60. Οι γυναίκες και η εξ αποστάσεως δράση τσυς. -Έχω ακόμη α- (ρτιά; Μήπως είμαι πια μόνον αιρτιά και τίποτε άλλο; Εδώ στέκομαι μέσα στην πυρκαγιά της κυματαγωγής, της οποίας οι λευκές φλόγες μου γλείφουν τα πόδια. Από παντού ακούω ουρλιαχτά, απειλές, στριγκλιές να έρχονται καταπάνω μου, ενώ στο βαθύτερο βάθος ο γερο-κοσμοσείστης τραγουδάει την άριά του, υπόκωφα σαν ταύρος που μουγκανίζει: τέτοιο σεισμό προκαλεί ο ρυθμός του τραγουδιού του που οι καρδιές ακόμη κι αυτών των ανεμοδαρμένων βραχωδών τεράτων τρέμουν μέσα στα σώματά τους. Τότε, ξαφνικά, σαν να γεννήθηκε από το μηδέν, εμφανίζεται μπροστά στις πύλες αυτού του καταχθόνιου λαβύρινθου, λίγες οργιές μακρύτερα -ένα μεγάλο ιστιοφόρο, γλιστρώντας σιωπηλά σαν φάντασμα. Ω, αυτή η ομορφιά του φαντάσματος! Με τι μαγεία μ' αγγίζει; Πώς! Σ' αυτό μπαρκάρισε όλη η σιωπή, όλη η γαλήνη του κόσμου; Να βρίσκεται άραγε εκεί, σ' αυτό το ήρεμο μέρος, και η ευτυχία μου - το πιο ευτυχισμένο εγώ μου, το δεύτερο, διαιωνισμένο εγώ μου; Όχι εντελώς νεκρό αλλά ούτε και ζωντανό πια; Ένα ενδιάμεσο ον, όμοιο με

84 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ πνεΰμα, ένα ον που ήσυχα παρατηρεί, γλιστράει, πλανιε'ται crtov αε'ρα; Σαν αυτό το πλοίο που με τα άσπρα του πανιά κινείται σαν τεράστια πεταλοΐ)δα πάνω στη σκοτεινή θάλασσα; Ναι! Να κινείσαι πάνω από την ενθαδική ύπαρξη. Αυτό είναι κάτι! Αυτό θα 'ταν κάτι!... Φαίνεται πως ο θόρυβος εδώ μ' ε'κανε φαντασιοκόπο; Κάθε μεγάλος θόρυβος μας κάνει να τοποθετούμε την ευτυχία κάπου ήσυχα και μακριά. Όταν ένας άνδρας βρίσκεται μέσα στο δικό τον θόρυβο, μέσα στην κυματαγωγή των προβολών και των σχεδίων του: τότε βλέπει επίσης ήρεμα, μαγικά όντα να γλιστρούν μπροστά του, κι αυτός λαχταράει την ευτυχία τους και την απόσυρση τους -είναι οι γυναίκες. Σχεδόν αμέσως σκέcpτεται πως ο καλύτερος εαυτός του μένει εκεί που μένουν οι γυναίκες και πως σ' εκείνα τα ήσυχα μέρη ακόμη και η πιο θορυβώδης κυματαγωγή γίνεται νεκρικά ήσυχη κι η ίδια η ζωή γίνεται όνειρο για τη ζωή. Κι όμως! Κι όμως! Ευγενή μου ενθουσιώδη, ακόμη και στο πιο ωραίο ιστιοφόρο υπάρχει πολλή αναταραχή και πολύς θόρυβος και δυστυχώς πολύς μικρόχαρος και ελεεινός θόρυβος! Η μαγεία και η ισχυρότερη επίδραση που ασκούν οι γυναίκες είναι, για να μιλήσουμε στη γλώσσα των φιλοσόφων, μια δράση από μακριά, μια actio in distans [δράση εξ αποστάσεως'']: γι' αυτό όμως χρειάζεται πριν απ' όλα και πάνω απ' όλα -απόσταση. 61. Προς τιμήν της φιλίας. - Οι αρχαίοι θεωρούσαν τη φιλία το ύψιστο αίσθημα' -ανώτερο ακόμη και από την τόσο εξυμνημενη περηφάνια του αυτάρκους σοφού. Η φιλία ήταν, ούτως ειπείν, η μοναδική και πιο ιερή μοναδική αδελφή της περηφάνιας αυτής. Αυτό το εκφράζει πολύ καλά η ιστορία εκείνου του μακεδόνα βασιλιά που έδωσε δώρο ένα τάλαντο σ' έναν αθηναίο φιλόσοφο που περιφρονούσε τον κόσμο και τον είδε να του το επιστρέφει. «Πώς;» είπε ο βασιλιάς, «δεν έχει λοιπόν αυτός κανένα φίλο;» Και εννοούσε: «Τιμώ την περηφάνια αυτού του ανεξάρτητου σοφού, αλλά θα τιμούσα την ανθρωπιά του περισσότερο αν ο φίλος που κρύβει μέσα του νικούσε την περηφάνια του. Ο φιλόσοφος μειώθηκε στα μάτια μου επειδή έδειξε πως δεν ξέρει το ένα από τα δύο ανώτερα αισθήματα -και μάλιστα το ύψιστο!» 93. Η έννοια αιηή σημαίνει ότι ένα γεγονός μπορεί να αποτελέσει την άμεση αιτία, δίχως τη μεσολάβηση κανενός άλλου γεγονότος ή παράγοντα, για τη δημιουργία ενός άλλου γεγονότος. Σ' αυτήν αναφέρθηκαν, μεταξύ άλλων, ο Ντεκάρτ και ο Νεύτωνας. 94. Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, 1155a. «Διότι κανένας δεν θα ήθελε να ζει δίχως φίλους, ακόμη κι αν κατείχε όλα τα υπόλοιπα αγαθά».

85 ΔΕΥΤΕΡΟ ΒΙΒΛΙΟ Έρωτας. -Ο έρωτας συγχωρεί στον αγαπημένο ακόμη και τον πόθο. 63. Η γυναίκα στη μουσική. -Πώς γίνεται να φέρνουν οι ζεστοί, βροχεροί άνεμοι τη διάθεση για μουσική και την εφευρετική ευχαρίστηση που λαμβάνεται από τη μελωδία; Δεν είναι οι ίδιοι άνεμοι που γεμίζουν τις εκκλησίες και προκαλούν ερωτικές σκέψεις στις γυναίκες; 64. Σκεπτικίστριες. -Φοβάμαι πως όταν γεράσουν οι γυναίκες είναι πιο σκεπτικίστριες μες στην κρυψώνα της καρδιάς τους από οποιονδήποτε άνδρα: θεωρούν την επιφανειακότητα της ενθαδικής ύπαρξης ουσία της ύπαρξης, και κάθε αρετή και βαθύτητα είναι γι' αυτές μόνον απόκρυψη τούτης της «αλήθειας», πολύ καλόδεχτη απόκρυψη ενός pudendum [επονείδιστου πράγματος] -μ' άλλα λόγια, ένα ζήτημα ευπρέπειας και αιδούς, και τίποτα παραπάνω! 65. Αφοσίωση. -Υπάρχουν ευγενείς γυναίκες που χαρακτηρίζονται από μια ορισμένη φτώχεια πνεύματος: δεν ξέρουν καλύτερο τρόπο για να εκφράσουν τη βαθύτατη αφοσίωση τους από το να προσφέρουν την αρετή και την αιδώ τους: γιατί αυτό είναι το πιο πολύτιμο πράγμα που έχουν. Και συχνά αυτό το δώρο γίνεται δεκτό χωρίς να δημιουργεί εκείνη την υποχρέωση που θα ήθελαν οι δωρήτριες -μια πολύ μελαγχολική ιστορία! 66. Η δύναμη των αδύναμων. -Όλες οι γυναίκες είναι επιδέξιες στο να διογκώνουν τις αδυναμίες τους, και μάλιστα εφευρετικές σε αδυναμίες, προκειμένου να δημιουργήσουν την εντύπωση πως είναι τόσο εύθραυστα στολίδια που πληγώνονται ακόμη κι από έναν κόκκο σκόνης. Η ύπαρξή τους πρέπει να κάνει τον άνδρα να καταλάβει τη χοντροκσπιά του και να βαρύνει τη συνείδησή του με ενοχές γι' αιττό. Έτσι αμύνσνται οι γυναόιες ενάντια στους ισχυρούς και το «δίκαιο του ισχυρότερου». 67. Να μιμείσαι τον εαυτό σου. -Τώρα αυτή τον αγαπάει και στο εξής κοιτάει μπροστά με ήρεμη εμπιοττοσύνη -σαν αγελάδα. Προσοχή όμως! Η μαγεία της ήταν ακριβώς το ότι η γυναίκα αυτή έμοιαζε εξαιρετικά

86 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ευμετάβλητη και ανεξιχνίαστη! Γιατί αυτός είχε ήδη υπερβολικά σταθερή διάθεση με'σα του! Δεν θα ηταν καλύτερο να μιμηθεί αυτη τον παλιό της χαρακτήρα; Να προσποιηθεί πως δεν τον αγαπάει; Αυτό άλλωστε δεν της συμβουλεύει ο ε'ρωτας; Μναί comoedia! [Ζήτω η κωμωδία!] 68. Θέληση και ευπειθεια. -Κάποιος πήγε ε'ναν νέο σ' έναν σοφό και του είπε: «Ιδού κάποιος που πρόκειται να διαφθαρεί από τις γυναίκες!» Ο σοφός κούνησε το κεφάλι του και χαμογέλασε. «Οι άνδρες», είπε, «είναι εκείνοι που διαφθείρουν τις γυναίκες. Κι όλες τις ελλείψεις των γυναικ(όν πρέπει να τις πληρώνουν και να τις καλύπτουν οι ίδιοι οι άνδρες - γιατί ο άνδρας δημιουργεί για τον εαυτό του την εικόνα της γυναίκας, και η γυναίκα πλάθει τον εαυτό της συμφωνά μ' αυτή την εικόνα». - «Είσαι πολύ καλός με τις γυναίκες», είπε κάποιος από τσυς παριστάμενους, «δεν τις ξέρεις καλά!» Ο σοφός απάντησε: «Η θέληση είναι ο τρόπος του άνδρα- η ευπείθεια ο τρόπος της γυναίκας. Αυτός είναι ο νόμος τοον cpuxxüv - νόμος πράγματι σκληρός για τις γυναίκες! Όλοι οι άνθρωποι είναι αθώοι για την ύπαρξη του νόμου αυτού, οι γυναίκες όμως είναι διπλά αθώες: ποιος θα είχε αρκετό λάδι και γλυκύτητα γι' αυτές;» -«Τι λάδι! Τι γλυκύτητα!» φώναξε κάποιος άλλος μέσα από το πλήθος: -«Πρέπει να διαπαιδαγωγήσουμε καλύτερα τις γυναίκες!» -«Πρέπει να διαπαιδαγοογήσουμε καλύτερα τους άνδρες!», είπε ο σοφός και έγνεψε στον νέο να τον ακολουθήσει''. -Εκείνος όμως δεν τον ακολούθησε. 69. Ικανότητα για εκδίκηση. -Το να μη μπορεί κάποιος να υπερασπίσει τον εαυτό του και, κατά συνέπεια, το να μη θέλει να τον υπερασπίσει, είναι κάτι που δεν το θεωρούμε ακόμη ντροίτή: δεν εκτιμάμε όμως καθόλου εκείνον που δεν έχει ούτε την ικανότητα ούτε την καλή θέληση για εκδίκηση -αδιάφορο αν είναι άνδρας ή γυναίκα. Θα μπορούσε να μας κρατήσει (ή, όπως λένε, να μας «αιχμαλοπίσει») μια γυναίκα αν δεν πιστεύαμε εμείς πως ξέρει, κάτω από ορισμένες συνθήκες, να χρησιμοποιήσει ακόμη και στιλέτο (κάθε είδους στιλέτο) εναντίον μας, Ή εναντίον του εαυτού της -πράγμα που θα αποτελούσε σε μια ορισμένη περίπτωση πιο τσουχτερή εκδίκηση (η κινέζικη εκδίκηση). 70. Οι αφέντρες των αφεντάδων. -Μια βαθιά και δυνατή φωνή άλτο. 95. Πο^Ι. Κατά Ματθαίον ευαγγέλισν, 19,22.

87 ΔΕΥΤΕΡΟ ΒΙΒΛΙΟ 93 σαν αυτές που ακούμε καμιά φορά στο θέατρο, ανοίγει ξαφνικά μπροστά μας την αυλαία σε δυνατότητες στις οποίες συνήθως δεν πιστεύουμε. Μέσα σε μια στιγμή πιστεύουμε πως κάπου στον κόσμο μπορεί να υπάρχουν γυναίκες με εξαίσιες, ηρωικές και βασιλικές ψ'^χέζ» ικανές και έτοιμες για μεγαλειώδεις αντεπιθέσεις, αποφάσεις και θυσίες, ικανές και έτοιμες να κυριαρχήσουν τους άνδρες, επειδή μέσα τους τα καλύτερα στοιχεία του άνδρα, εκτός από το ςούλο του, έχουν γίνει ενσαρκωμένο ιδεώδες. Ασφαλώς, η πρόθεση του θεάτρου δεν είναι το να δημιουργηθεί, μέσω αυτών των φωνών, μια τέτοια άποψη για τις γυναίκες: συνήθως οι γυναίκες εκπροσωπούν τον ιδεώδη αρσενικό εραστή, όπως είναι λόγου χάρη ο Ρωμαίος. Αν κρίνω όμως από την πείρα μου, το θέατρο κι ο συνθέτης που περιμένουν τέτοια αποτελέσματα απ' αυτό το είδος φωνής σφάλλουν κανονικά. Τέτοιοι εραστές δεν είναι πειστικοί" αυτές οι φωνές διατηρούν πάντα μια μητρική και συζυγική απόχρωση - ιδίως όταν αντηχεί μέσα τους ο έρωτας. 71. Για τη γυναικεία παρθενία. -Υπάρχει κάτι το εκπληκτικό και τερατώδες στην αγωγή των γυναικών της καλής κοινωνίας. Ίσως, μάλιστα, να μην υπάρχει τίποτα πιο παράδοξο. Όλος ο κόσμος συμφωνεί πως πρέπει να ανατραφούν με τη μεγαλύτερη δυνατή άγνοια in eroticis [στα ερωτικά ζητήματα] και ποΰς πρέπει να αποτυπωθεί στην ψυχή τους μια βαθιά αίσθηση ντροπής γι' αυτά και συνάμα η πιο ακραία ανυπομονησία και διάθεση φυγής όταν γίνεται νύξη σε τέτοια πράγματα. Όλη η «τιμή'*» των γυναικών διακυβεύεται κατά βάθος μόνο α" αυτό το σημείο: όλα τα άλλα θα τους τα συγχωρούσαν! Σ' αυτό το πράγμα όμως οι γυναίκες πρε'πει να μείνουν αδαείς ώς τα βάθη της καρδιάς τους -πρέπει να μην έχουν μάτια, αφτιά, λόγια ή σκέψεις γι' αυτό που είναι γι' αυτές «κακό» εδώ, ακόμη και η γνώση είναι ήδη το κακό. Και μετά! Ριγμένες θαρρείς από έναν φρικτό κεραυνό στην πραγματικότητα και τη γνώοη, από το γάμο -και μάλιστα από το γάμο με τον άνδρα που αγαπούν και εκτιμούν περισσότερο: πιάνοντας τον έρωτα και την αιδώ σε κατάφωρη αντίφαση, οφείλοντας να νιώσουν μαζί έκσταση, παράδοση του εαυτού τους, καθήκον, οίκτο και τρόμο ενώπιον της αναπάντεχης γειτονίας του Θεού και του κτήνους, και δεν ξέρω τι άλλο ακόμα! -Εδώ έχει δεθεί 96.0 Νίτσε φαίνεται να επαναλαμβάνει εδώ τις απόψεις του Σοπενάουερ. Γράιρει αυτός: «Η τιμή της γυναίκας έγκειται, για μια νέα κοπέλ«, στο να μη δίνεται σε κανέναν, και, για μια γυναίκα, στο να δίνεται μόνο στον άντρα της.» (^ρααήαηβη zur Lebensweisheit, IV, Φραγκφούρτη, 1976, σ. 73.

88 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ όντως μέσα στην ψυχή ενας άλυτος κόμπος που δεν έχει τον όμοιο του! Ακόμη και η πονόψυχη περιέργεια του πιο σοφού γνώστη των ανθρώπων είναι ανεπαρκής για να μαντέψει πώς τα καταφέρνει η μια ή η άλλη γυναίκα να προσαρμοστεί σ' αυτή τη λύση του αινίγματος και σ' αυτό το αίνιγμα της λύσης. Ανεπαρκής είναι επίσης για να μαντέψει τι φοβερές, απλωμένες σαν πλοκάμια υποψίες πρέπει να αναδεύονται μέσα στη φτωχή, διασαλευμένη ψυχή κάθε γυναίκας -και πώς ρίχνει ά- γκυρα ακριβώς στο σημείο αυτό η έσχατη φιλοσοφία κι ο σκεπτικισμός της! -Κι ύστερα, η ίδια βαθιά σιωπή όπως και πριν: και πολλές φορές μια σιωπή μπροστά στον εαυτό, ένα κλείσιμο των ματιών μπροστά στον εαυτό. -Οι νέες γυναίκες κάνουν κάθε δυνατή προσπάθεια για να φαίνονται επιπόλαιες και αστόχαστες. Οι πιο λεπταίσθητες υποκρίνονται πως έχουν κάποιο είδος αναίδειας. -Οι γυναίκες εύκολα βλέπουν τους συζύγους τους σαν ερωτηματικό όσον αφορά στην τιμή τους, και τα παιδιά τους σαν απολογία ή επιτίμιο -χρειάζονται τα παιδιά και τα επιθυμούν εντελώς διαφορετικά απ' ό,τι οι άνδρες. -Κοντολογίς, δεν μπορεί κανείς να είναι αρκετά επιεικής με τις γυναίκες! 72. Οι μητέρες. -Τα ζώα δεν σκέφτονται τα θηλυκά έτσι όπως σκέqptovrai οι άνδρες τις γυναίκες γι' αυτά το θηλυκό είναι το παραγωγικό ον. Η πατρική αγάπη δεν υπάρχει σ' αυτά, αλλά κάτι σαν την αγάπη για τα παιδιά μιας ερωμένης και κάτι σαν τη συνήθεια που αποκτάει μ' αυτά. Τα θηλυκά ικανοποιούν με τα παιδιά τους την επιθυμία τους να κυριαρχούν, βρίσκουν σ' αυτά μια ιδιοκτησία, μια απασχόληση, βρίσκουν κάτι το οποίο καταλαβαίνουν απόλυτα, κάτι με το οποίο μπορούν να φλυαρήσουν: όλα αυτά μαζί είναι η μητρική αγάπη, που μπορεί να συγκριθεί με την αγάπη του καλλιτέχνη για το έργο του. Η κυοφορία έχει κάνει τις γυναίκες πιο γλυκιές, πιο υπομονετικές, πιο δειλες, πιο επιδεκτικές στην υποταγή" το ίδιο και η πνευματική κυοφορία δημιουργεί τον χαρακτήρα των θεωρησιακών ανθρώπων, που είναι συγγενικός με το γυναικείο χαρακτήρα: οι θεωρησιακοί είναι αρσενικές μητέρες. - Στα ζώα, το αρσενικό ςρύλο είναι το ωραίο φύλο. 73. Άγια σκληρότητα. -Ένας άνδρας πήγε σ' έναν άγιο κρατώντας στην αγκαλιά του ένα νεογέννητο παιδί. «Τι να κάνω μ' αυτό το παιδί;» ρώτησε, «είναι άθλιο, κακοσχηματισμένο, και δεν έχει ούτε όση ζωή χρειάζεται για να πεθάνει.» «Σκότωσέ το!» φώναξε ο άγιος με τρομερή φωνή, «κι υστέρα κράτα το στα χέρια σου τρεις μέρες και τρεις νύχτες

89 ΔΕΥΤΕΡΟ ΒΙΒΛΙΟ 93 ώστε να το θυμάσαι,: έτσι, ποτέ δεν θα ξανακάνεις παιδί αν δεν έχει έρθει η κατάλληλη στιγμή για σένα». -'Οταν τ' άκουσε αυτό ο άνδρας, έφυγε απογοητευμένος, και πολλοί κατηγόρησαν τον άγιο επειδή τον συμβούλευσε να δείξει σκληρότητα, να σκοτώσει το παιδί. «Δεν είναι όμως πιο σκληρό να το αφήσει να ζήσει;» είπε ο άγιος. 74. Οι αποτυχημένες. -Πάντα αποτυχαίνουν εκείνες οι καημένες γυναίκες που γίνονται ανήσυχες, αβέβαιες για τον εαυτό τους και υπερβολικά φλύαρες μπροστά στον άνδρα που αγαπούν. Γιατί αυτό που ελκ\3ει περισσότερο τον άνδρα είναι μια ορισμένη κρυφή και φλεγματική τρυφερότητα. 75. Το τρίτο φύλο. -«Ένας μικρόσωμος άνδρας είναι κάτι παράδοξο, αλλά εξακολουθεί να είναι άνδρας. Οι μικρόσωμες γυναίκες όμως μου φαίνονται, σε σύγκριση με τις ψηλές γυναίκες, πως ανήκουν σε κάποιο άλλο φύλο» -είπε ένας γέρος χοροδιδάσκαλος. Μια μικρόσωμη γυναίκα δεν είναι ποτέ όμορφη -είπε κάποτε ο γερο-αρισιοτέλης". 76. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος. -Αν δεν υπήρχαν ανέκαθεν πάρα πολλοί άνθρωποι που εκλάμβαναν την πειθαρχία του μυαλού τους -την «ορθολογικότητα» τους- ως περηφάνια τους, υποχρέωση τους και αρετή τους, αν, ως φίλοι του «υγιούς ανθρώπινου κοινού νου», δεν ένιωθαν προσβεβλημένοι ή ταπεινωμένοι μ' όλες τις φαντασιοκοπίες και τις ε- κτροπές της σκέψης, η ανθρωπότητα θα είχε χαθεί προ πολλού! Ο μεγαλύτερος κίνδυνος που αιωρούνταν (και εξακολουθεί να αιωρείται) πάντα πάνω της είναι η έκρηξη της παραφροσύνης -δηλαδή η έκρηξη της αυθαιρεσίας στο να αισθάνεσαι, να βλέπεις και να ακούς, η απόλαυση της έλλειψης πνευματικής πειθαρχίας, η χαρά με την ανθρώπινη α-νοησία. Η αντίθεση στον κόσμο της παραφροσύνης δεν είναι η αλήθεια και η βεβαιότητα αλλά η καθολικότητα και η καθολική δεσμεχπικότητα μιας πίστης, κοντολογίς, η μη αυθαιρεσία στην κρίση. Και η μεγαλύτερη δουλειά των ανθρώπων μέχρι τώρα ήταν να επιτευχθεί συμφωνία σε πάρα πολλά πράγματα και να κάνουν νόμο τους τούτη τη συμφωνία -ανεξάρτητα από το αν είναι αληθινά ή ψεύτικα τα πράγμα- 97. Βλ. Αρκποτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, 1123 b Αριστοτέλης δεν μιλάει πάνιως ειδικά για τη «γυναίκα».

90 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ τα αυτά. Ατπη είναι η πειθαρχία του μυαλοΰ που κράτησε την ανθρωπότητα ωστόσο, οι αντίθετες ενορμησεις εξακολουθούν να είναι τόσο ι- σχυρές που κατά βάθος δεν μπορούμε να μιλάμε με πολλή εμπιστοσύνη για το με'λλον της ανθρωπότητας. Η εικόνα των πραγμάτων εξακολουθεί να αλλάζει και να μετατοπίζεται αδιάκοπα, και ίσως περισσότερο και γρηγορότερα από κάθε άλλη φορά. Αδιάκοπα, τα πιο εκλεκτά ιτνεύματα, ιδίως οι ερευνητε'ς της αλήθειας, εξεγείρονται εναντίον αυτής της καθολικής δεσμευτικότητας! Αδιάκοπα, αυτή η πίστη, ως πίστη όλου του κόσμου, προκαλεί αηδία και καινούργιους πόθους στα πιο εκλεπτυσμε'να πνεύματα: και ο αργός ρυθμός τον οποίο επιβάλλει αυτή σ' όλες τις πνευματικές διαδικασίες, αυτή η μίμηση της χελώνας που αναγνωρίζεται εδώ ως νόρμα, είναι αρκετή για να κάνει τους καλλιτέχνες και τους στοχαστές αποστάτες: σ' αυτά τα ανυπόμονα πνεύματα εισβάλλει μια αληθινή ευχαρίστηση με την παραφροσύνη, λόγω του τόσο χαρούμενου ρυθμού που έχει αυτή'! Γι' αυτό χρειάζονται ενάρετες διάνοιες -ω, θέλω να χρησιμοποιήσω τη λιγότερο διφορούμενη λέξη- χρειάζεται ενάρετη ηλιθιότητα, χρειάζονται απαρασάλευτοι μετρονόμοι του αργού πνεύματος, ώστε να μπορέσουν οι πιστοί της μεγάλης κοινής πίστης να μείνουν μαζί και να συνεχίσουν το χορό τους: μια ανάγκη πρώτης γραμμής το διατάζει και το απαιτεί αυτό. Εμείς οι άλλοι είμαστε η εξαίρεση και ο κίνδυνος -και πρέπει πάντα να αμυνόμαστε! Έστω, σίγουρα υπάρχουν μερικά πράγματα που μπορούν να ειπωθούν υπέρ της εξαίρεσης, με την προϋπόθεση όμως πως αυτή ποτέ δεν θα θελήσει να γίνει ο κανόνας. 77. Το ζώο με την καλή συνείδηση. -Το χυδαίο στοιχείο που υπάρχει μέσα στο καθετί που αρέσει στη Νότια Ευρώπη -είτε είναι η ιταλική όπερα (παραδείγματος χάρη, ο Ροσίνι και ο Μπελίνι") είτε το ισπανικό περιπετειώδες μυθιστόρημα (στο οποίο έχουμε ευκολότερα πρόσβαση μέσω της γαλλικής μεταμφίεσής του με τον Ζιλ Μπλας^"^)- δεν μου διαφεύγει, αλλά δεν με προσβάλλει περισσότερο από τη χυδαιότητα που συναντάει κανείς όταν περπατάει στην Πομπηία ή όταν διαβάζει το βιβλίο κάποιου αρχαίου συγγραφέα. Πού οφείλεται αυτό; Να οφείλεται 98. Βλ. 'Ερασμος, Εγκώμιο της τρέλας (ελλην. μετ. Μωρίας εγκώμιον), κεφ. I. (1580). 99. Τζιοτσίνο Αντόνιο Ροσίνι ( ), ιταλός μουσικοσυνθέτης. Ο Νίτσε είχε δει TO έο^οταα Ρωμαίος και Ιονλιέτα τέσσερις φορές. Βιτσέντζο Μπελίνι ( ). Ο NitDE άρχισε να ενδιαφέρεται για την ιταλική όπερα μετά τη ρήξη του με τον Βάγκνερ. Μέχρι τότε είχε αρνητική στάση απέναντί της. Βλ. /ί γέννηση της τραγίο&ίας, Τίτλος μυθιστορήματος ταυ γάλλου συγγραφέα Αλαίν Λεσάζ ( ).

91 ΔΕΥΤΕΡΟ ΒΙΒΛΙΟ 93 στο ότι η αιδώς απουσιάζει εδώ και στο ότι καθετί χυδαίο, (κη μουσική ή στο μυθιστόρημα, παρουσιάζεται με την ίδια ηρεμία και σιγουριά με την οποία παρουσιάζεται καθετί ευγενές, αξιαγάπητο και γεμάτο πάθος; «Το ζώο έχει τα ίδια δικαιώματα με τον άνθρωπο: μπορεί λοιπόν να τρέχει ελεύθερα, και συ, αγαπητέ μου συνάνθρωπε, είσαι ακόμη αυτό το ζώο, παρά όλα τα άλλα!» -Αυτό μου φαίνεται πως είναι το δίδαγμα της ιστορίας αυτής και η ιδιομορφία τοϊν ανθρώπων της Νότιας Ευρώπης. Το κακό γούστο έχει τα δικαιώματα του όπως έχει και το καλό γούστο, και μάλιστα ένα προνόμιο σε σχέση μ' αυτό στην περίπτωση που εκφράζει τη μεγάλη ανάγκη, τη σίγουρη ικανοποίηση και που είναι μια καθολική, θα λέγαμε, γλώσσα, μια απόλυτα κατανοητή μάσκα και στάση. Αντίθετα, το καλό, το επιλεκτικό γούστο, εκφράζει πάντα μια αναζήτηση, μια δοκιμή, μια αμφιβολία όσον αφορά στην κατανόησή του -ούτε είναι, ούτε υπήρξε ποτέ δημοφιλές! Αυτό που είναι και παραμένει δημοφιλές είναι η μάακα\ Εμπρός λοιπόν για καθετί που είναι μασκαράτα στις μελωδίες και στις καντέντσες, στα άλματα και στις εκρήξεις χαράς που χαρακτηρίζουν το ρυθμό αυτών των οπερών! Kat η ζωή στην αρχαιότητα! Τι μπορούμε να καταλάβουμε απ' αυτήν όσο δεν καταλαβαίνουμε την ευχαρίστηση με τη χρησιμοποίηση της μάσκας και την καλή συνείδηση στη χρησιμοποίηση κάθε είδους μασκαράτας! Αυτό είναι το λουτρό και η ανατ )υχή του αρχαίου πνεύματος και ίσως να χρειάζονταν αυτό το λουτρό πιο πολύ οι σπάνιες και οι ανώτερες φύσεις του αρχαίου κόσμου παρά οι χυδαίες. -Αντίθετα, μια στροφή προς τη χυδαιότητα με προσβάλλει ανείπωτα στα έργα της Βόρειας Ευρώπης, στη γερμανική μουσική λόγου χάρη. Εδώ υπάρχει το αίσθημα της αιδούς, ο καλλιτέχνης έχει εξειττελιστεί μπροστά στον εαυτό του και δεν μπόρεσε να μην κοκκινίσει από ντροπή εμείς ντρεπόμαστε μαζί του και νιώθουμε τόσο προσβεβλημένοι επειδή καταλαβαίνουμε πως εξαιτίας μας θεώρησε αναγκαίο να εξευτελιστεί. 78. Για τι πράγμα πρέπει να είμαστε ευγνώμονες. -Πρωτίστως οι καλλιτέχνες, και ειδικά οι καλλιτέχνες του θεάτρου, έδωσαν στους ανθρώπους μάτια και αφτιά για να βλέπουν και για να ακούν με κάποια ευχαρίστηση αυτό που είναι ο καθένας, αυτό που βιώνει ο καθένας, αυτό που θέλει ο καθένας πρωτίστως αυτοί μας δίδαξαν να εχτιμάμε τον ήρωα που κρύβεται μέσα σε κάθε άνθρωπο της καθημερινότητας και μας έμαθαν την τέχνη να βλέπουμε τον εαυτό μας σαν ήροκχ, από μακριά και, ας πούμε, απλοποιημένο και μεταμορφωμένο, -την τέχνη «να βγαίνουμε στη σκηνή» και να βλέπουμε τον εαυτό μας. Μόνον έτσι κα-

92 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ταφέρνουμε να υπερπηδούμε ορισμε'νες ταπεινε'ς λεπτομε'ρειες του εαυτού μας! Δίχως αυτη την τέχνη, δεν θα ήμασταν τίποτε άλλο παρά προσκήνιο και θα ήμασταν υποδουλωμένοι σ' εκείνη την οπτική που κάνει ό,τι είναι πιο κοντινό και πιο χυδαίο να φαίνεται απίστευτα μεγάλο και σαν να είναι η πραγματικότητα καθ' εαυτήν. -Ίσως να υπάρχει ένα παρόμοιο προσόν ο' εκείνη τη θρησκεία που εντελλόταν να βλέπουμε την αμαρτωλότητα κάθε μεμονωμένου ατόμου μέσα από ένα μεγεθυντικό φακό, μετατρέποντας τον αμαρτωλό σε μεγάλο, αθάνατο εγκληματία χαράζοντας αιώνιες προοπτικές γυρω του, δίδαξε στους ανθρώπους να βλέπουν τον εαυτό τους από μακριά και σαν κάτι περασμένο και πλήρες. 79. Η γοητεία της ατέλειας. -Βλέπω εδώ έναν ποιητή που, όπως τόσοι άνθρωποι, ασκεί μεγαλύτερη γοητεία με τις ατέλειες του παρά με ό,τι στρογγυλεύει και ολοκληρώνει με τα χέρια του. Πράγματι, οφείλει την υπεροχή και τη φήμη του πολύ περισσότερο στην τελική ανικανότητα του παρά στον πλούτο της δύναμης του. Τα έργα του δεν εκφράζουν ποτέ πλήρως αυτό που θα ήθελε αληθινά να εκφράσει, αυτό που θα ήθελε να είχε δει: μοιάζει σαν να είχε κάποτε την πρόγευση ενός οράματος αλλά ποτέ το ίδιο το όραμα πάντως, στην ψυχή του παρέμεινε μια φοβερή λαχτάρα γι' αυτό το όραμα, κι ακριβώς απ' αυτήν αντλεί την εξίσου φοβερή ευγλωττία που του δίνουν η επιθυμία και η μεγάλη πείνα. Χάρη σ' αυτή την ευγλωττία ανεβάζει τους ακροατές του πάνω από το έργο του κι από όλα τα «έργα» και τους δίνει φτερά για να πετάξουν πιο ψηλά απ' όσο πέταξαν ποτέ ακροατές: κι έτσι, μεταμορφωμένοι πια κι ατποί σε ποιητές και οραματιστές, τρέφουν για τον δημιουργό της ευτυχίας τους τόσο θαυμασμό όσο θα έτρεφαν αν τους είχε οδηγήσει άμεσα στη θέαση ό,τι πιο ιερού και ανώτατου υπήρχε για εκείνον, αν είχε πετύχει τον σκοπό του και αν είχε πράγματι όει και γνωστοποιήσει το όραμά του. Η δόξα του επωφελήθηκε από το ότι δεν πέτυχε πραγματικά τον σκοπό του. 80. Τέχνη και φύση. - Οι Έλληνες (ή τουλάχιστον οι Αθηναίοι) αρέσκονταν να ακούν τους ανθρώπους να μιλούν ωραία: τίποτε δεν τους ξεχωρίζει τόσο από τους μη Έλληνες όσο αυτή η αληθινά άπληστη τάση. Ακόμη και από το πάθος που παρουσιαζόταν στη σκηνή απαιτούσαν να μιλάει ωραία, και άκουγαν με έκσταση τη μη (ρυσικότητα των δραματικών στίχων. -Στη φύση, το πάθος είναι τόσο τσιγκούνικο σε

93 ΔΕΥΤΕΡΟ ΒΙΒΛΙΟ 93 λόγια, τόσο βουβό, τόσο αμήχανο! Ή, όταν βρίσκει λόγια, είναι τόσο συγκεχυμένο και ανορθολογικό, ντρέπεται τόσο πολύ για τον εαιηό του! Χάρη στους Έλληνες, όλοι εμείς εξοικειωθήκαμε μ' αυτή τη μη φυσικότητα της σκηνής, όπως ακριβώς ανεχόμαστε, και ανεχόμαστε πρόθυμα, χάρη στους Ιταλούς, εκείνη την άλλη μη ορυσικότητα, το πάθος που τραγουδάει. -Γεννήθηκε μια ανάγκη μέσα μας που δεν μπορεί να την ικανοποιήσει η πραγματικότητα: να ακούμε τους ανθρώπους να μιλούν ω- ραία και διεξοδικά ακόμη και στις πισ δύσκολες καταστάσεις μαγευόμαστε όταν ο τραγικός ήρωας εξακολουθεί να βρίσκει λέξεις, λόγους, εύγλωττες χειρονομίες και, γενικά, να διατηρεί τη διανοητική του διαύγεια εκεί που η ζωή πλησιάζει σε βάραθρα και οι πραγματικοί άνθρωποι χάνουν ως επί το πλείστον το μυαλό τους και ασφαλώς την ωραία γλώσσα. Αυτό το είδος απόκλισης από τη φύση είναι ίσως το πιο ευχάριστο έδεσμα για την ανθρώπινη περηφάνια για χάρη της ο άνθρωπος αγαπά την τέχνη ως έκφραση μιας υψηλής, ηρωικής μη φυσικότητας και σύμβασης. Δίκαια κατηγορούμε έναν δραματικό ποιητή όταν δεν μετατρέπει τα πάντα σε λογική και λέξεις, αλλά κρατάει πάντα στα χέρια του ένα υπόλοιπο σιωπής- και δυσαρεστούμαστε μαζί του, όπως με τον συνθέτη όπερας που δεν μπορεί να βρει μελωδίες για τα υψηλότερα αισθήματα αλλά μόνον ένα παθιάρικο «φυσικό» τραύλισμα και κραυγή. Σ' αυτό ακριβώς τσ σημείο πρέπει να αντικρούεται η (ρύση! Σ' αυτό ακριβώς το σημείο πρέπει η χυδαία γοητεία της ψευδαίσθησης να σβήσει μπροστά σε μια ανώτερη γοητεία! Σ' αυτό το δρόμο οι Έλληνες προχώρησαν μακριά, πολύ μακριά, τρομαχτικά μακριά! Όπως ακριβώς έκαναν τη σκηνή όσο το δυνατόν πιο στενή και απαγόρευσαν τα εφέ που θα μπορούσε να προκαλέσει ένα βαθύ φόντο όπως ακριβώς απαγόρευσαν στον ηθοποιό το μιμικό παιχνίδι και την ευκολία στην κίνηση και τον μετέτρεψαν σε επίσημο, άκαμπτο και προσωπιδοφόρο μπαμπούλα, όπως ακριβώς αφαίρεσαν και από το πάθος κάθε βαθύ φόντο και του επέβαλαν τον νόμο της ωραίας ομιλίας, έτσι έκαναν γενικώς τα πάντα για να εξουδετερώσουν το στοιχειώδες εφέ των εικόνων που μπορούσαν να προκαλέσουν φόβο και οίκτο: οι 'Ελληνες δεν ήθεl.v τον φόβο και τον οίκτοί -με όλο το σεβασμό, τον βαθύτατο σεβασμό που τρέφω για τον Αριστοτέλη! Σίγουρα όμως δεν χτύπησε το καρφί, κι α- κόμη περισσότερο το κεφάλι του καρφιού, όταν μίλησε για τον τελικό σκοπό της ελληνικής τραγωδίας""! Δείτε απ' αυτή την άποψη τους έλλη Βλ. Αριστοτέλης, Ποιψιχή, 6,1449 b. Ο Νίτσε κριτικάρει συχνά την αρ«π*πελική σύλληψη της τραγωδίας. Βλ. π.χ. Το λυκόφως των ειδώλων, «Τι οφείλω στους αρχαίους», 5.

94 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ νες τραγικοιίς ποιητές για να βρείτε τι κέντρισε πρωτίστως την εργατικότητα τους, την εφευρετικότητα τους, τον ανταγωνισμό τους: σίγουρα δεν ηταν η πρόθεση να υποτάξουν τον θεατή με τα αισθήματα! Ο Αθηναίος πήγαινε στο θέατρο για να ακούσει να μιλούν ωραίαΐ Και οι ωραίες ομιλίες ήταν αυτό που απασχόλησε τον Σοφοκλή'"^! -ας μου συγχωρεθεί αυτή η αίρεση! -Τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά με τη σοβαρή όπερα. Όλοι οι δεξιοτέχνες της επιδιώκουν να μας εμποδίσουν να καταλάβουμε τα πρόσωπα που χρησιμοποιούν. Μια λέξη που αρπάζει ένας απρόσεκτος θεατής στον αέρα μπορεί να τον βοηθήσει, συνολικά όμως η κατάσταση οφείλει να εξηγείται από μόνη της -και τα λόγια δεν έχουν σημασία! Έτσι σκέφτονται όλοι οι δεξιοτέχνες της ό- περας και έτσι έκαναν τα κόλπα τους με τις λέξεις. Και ίσως τους έλειψε το θάρρος να εκφράσουν πλήρως την έσχατη περιφρόνηση που τρέφουν για τις λέξεις. Αν είχε ο Ροσίνι λίγο περισσότερο θράσος, θα έβαζε τους ήρωες του να τραγουδούν μόνο τρα-λα-λα! -κι αυτό θα ήταν πολύ λογικό! Τα πρόσωπα της όπερας δεν πρέπει να τα πιστεύουμε από τα «λόγια» τους, αλλά από τους ήχους τους! Αυτή είναι η διαφορά, αυτή είναι η ωραία μη φναικότψα για χάρη της οποίας πάει κανείς στην όπερα! Ακόμη και το recitativo secco δεν θέλει να ακούγεται ως λέξεις και κείμενο: αυτό το είδος μισομουσικής οφείλει μάλλον να δώσει λίγη ξεκούραση στο μουσικό αςπί (ξεκούραση από τη μελωδία, ως πιο υψηλή και γι' αυτό και πιο επίπονη απόλαυση της τέχνης αυτής), αλλά αμέσως μετά οφείλει να δώσει και κάτι άλλο: μια αυξανόμενη ανυπομονησία, μια αυξανόμενη αντίσταση, μια καινούργια επιθυμία για πλήρη μουσική, για μελωδίες. -Τι είναι, απ' αυτή την άποψη, η τέχνη του Ρίχαρντ Βάγκνερ""; Είναι κάτι διαφορετικό; Πολλές φορές είχα την εντύπωση πως θα έπρεπε να απομνημονεύσει κανείς τα λόγια και τη μουσική των δημιουργιών του πριν από την παράσταση διότι δίχως αυτό, έτσι μου φαινόταν, δεν άκουγε ούτε τα λόγια ούτε τη μουσική. 81. Ε2ληνικό γούστο. -«Τι το ωραίο υπάρχει στο έργο αυτό;» ρώτησε ο γεωμέτρης στο τέλος μιας παράστασης της Ιφιγένειας^'^ «τίποτε δεν αποδεικνύεται σ" αυτό!» Απείχαν άραγε τόσο πολύ οι Έλληνες απ' αυτό το γούστο; Στον Σοφοκλή τουλάχιστον «όλα αποδεικνύονται» Το 1871 ο Νίτσε κατηγορούσε τον Σοφοκλή ότι είχε συμβάλλει στην εδραίωση της υπεροχής του λόγου σε βάρος της μουσικής. Βλ. Η γέννηση της τραγωδίας, Δέκα χρόνια νωρίτερα ο Νίτσε ήταν φανατικός θαυμαστής ταυ Ρίχαρντ Βάγκνερ Το ανέκδοτο αυτό αναφέρεται από τον Σοπενάουερ στο Welt als WiÜe und Vorsteüung, 1,3, 36. To θεατρικό έργο είναι η Ιφιγένεια του Ρακίνα.

95 ΔΕΥΤΕΡΟ ΒΙΒΛΙΟ Το esprit [πνεύμα] όεν είναι ελληνικό. -Οι Έλληνες είναι απερίγραπτα λογικοί και λιτοί σ' όλο το σκέπτεσθαι τους δεν κουράστηκαν απ' αυτό, τουλάχιστον κατά τη διάρκεια της μεγάλης καλής εποχής τους, όπως συμβαίνει τόσο συχνά στους Γάλλους, που υπερβολικά πρόθυμα κάνουν ένα μικρό άλμα στο αντίθετο και ανέχονται αληθινά το πνεύμα της λογικής μόνον όταν αυτό φανερώνει, μ' ένα σωρό τέτοια μικρά άλματα στο αντίθετο, την κοινωνική του φιλοφροσύνη, την κοινωνική άρνηση του εαυτού του. Οι Γάλλοι θεωρούν τη λογική απαραίτητη, όπως το κρασί και το νερό, αλλά τη θεωρούν και είδος συσσιτίου για ςτυλακισμένους, αν φαγωθεί έτσι όπως είναι, δίχως τίποτε πρόσθετο. Στην καλή κοινωνία δεν πρέπει ποτέ να θέλεις να έχεις δίκιο απόλυτα και μόνον εσύ, όπως το θέλει κάθε καθαρή λογική: εξ ου και η μικρή δόση ά- λογου που υπάρχει σ' όλο το γαλλικό esprit. -Η κοινωνικότητα ήταν στους Έλληνες πολύ λιγότερο αναπτυγμένη απ' ό,τι ήταν και είναι ακόμη στους Γάλλους: γι' αυτό βρίσκουμε τόσο λίγο esprii ακόμη και στους πιο πνευματικούς άνδρες τους, γι' αυτό τόσο λίγη πονηριά ακόμη και στους πιο πονηρούς τους, γι' αυτό -αχ! πόση δυσπιστία θα προκαλέσουν οι φράσεις μου αυτές, κι όμως πόσες τέτοιες θα 'θελα ακόμη να προσθέσω! -Est res magna tacere [Είναι μεγάλο πράγμα να σιωπάς'"'] -είπε ο Μαρτιάλης μαζί με όλους τους φλύαρους. 83. Μεταφράσεις. -Μπορούμε να εκτιμήσουμε το βαθμό ιστορικής αίσθησης"" που έχει μια εποχή από τον τρόπο με τον οποίο κάχει μεταφράσεις και προσπαθεί να ενσωματώσει προηγούμενες εποχές και βιβλία. Στην εποχή του Κορνειγ'"', όπως επίσης στην εποχή της Επανάστασης, οι Γάλλοι σφετερίζονται τη ρωμαϊκή αρχαιότητα μ' έναν τρόπο για τον οποίο εμείς δεν έχουμε πια αρκετό θάρρος, χάρη στην ανώτερη ιστορική αίσθηση μας. Και η ίδια η ρωμαϊκή αρχαιότητα: με πόση βιαιότητα και με πόση αφέλεια συνάμα έβαλε χέρι σε ό,τι καλό και υψηλό είχε η παλαιότερη ελληνική αρχαιότητα! Πώς τη μετέφρασαν οι Ρωμαίοι στο ρωμαϊκό παρόν! Πόσο σκόπιμα και αδίστακτα τίναξαν τη σκόνη από τα φτερά της πεταλούδας που λέγεται στιγμή! Έτσι μετέ(ρρασε ο Οράτιος'" από εδώ κι από εκεί τον Αλκαίο"" ή τον Αρχίλοχο"" κι ο 105. Βλ. Ep^mmata, IV, 80, Βασική έννοια της σκέτιης του Νίτσε. Βλ. Πέρα από το καλό και το κακό, Πιερ Κορνέιγ ( ), γάλλος κλασικός δραματουργός Κουΐντας Οράτιος Φλάκος, λατίνος ποιητής (περί το 65-8 π.χ.) 109. Έλληνας ποιητής ( π.χ.) Έλληνας ποιητής ( π.χ.).

96 64 Η ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Προπέρτιος"' έκανε το ίδιο με τον Καλλίμαχο'" και τον Φιλήτά"' (ποιητε'ς της ίδιας σειράς με τον Θεόκριτο'"*, αν μας επιτρέπεται να κρίνουμε). Τι τους ενδιε'φερε αν είχε ζήσει το ε'να ή το άλλο πράγμα ο αληθινός δημιουργός κι αν είχε αποτυπώσει τα σημάδια του στο ποίημά του! Σαν ποιητε'ς που ήταν, δεν συμπαθούσαν το αρχαιολογικό ανιχνευτικό πνεύμα που προηγείται της ιστορικής αίσθησης σαν ποιητές που ήταν, δεν υπολόγιζαν καθόλου όλα εκείνα τα πολΰ προσωπικά πράγματα και ονόματα και καθετί που ήταν πολΰ ιδιαίτερο σέ μια πόλη, μια ακτή, έναν αιώνα και μπορεί να θεωρηθεί φορεσιά ή μάσκα του, αλλά το αντικαθιστούσαν επιτόπου με το σύγχρονο και το ρωμαϊκό. Μοιάζουν να μας ρωτούν: «Δεν έχουμε το δικαίωμα να κάνουμε το παλιό νέο για μας, και να εξετάσουμε τον εαντό μας σ' αυτό; Δεν έχουμε το δικαίωμα να εμ(ρυσήσουμε την -ψυχή μας σ' αυτό το νεκρό σώμα; Γιατί είναι νεκρό πόσο άσχημο είναι καθετί νεκρό!» Οι ποιητές αυτοί αγνοούσαν την α- πόλαυση της ιστορικής αίσθησης το περασμένο και το ξένο τους ήταν οδυνηρά, και τους ερέθιζαν, ως Ρωμαίους, να προβούν σε μια ρωμαϊκή κατάκτηση. Πράγματι, τότε κατακτούσε κανείς όταν μετέφραζε -και όχι μόνο παραμερίζοντας το ιστορικό στοιχείο: όχι, οι μεταφραοπές πρόσθεταν τον υπαινιγμό στο παρόν και, κυρίως, έσβηναν το όνομα του ποιητή και το α^ντικαθιστούσαν με το δικό τους -όχι με την αίσθηση της κλειριάς, αλλά με την πληρέστερη καλή συνείδηση τον imperium romanum [της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας]. 84. Για την καταγωγή της ποίησης. -Οι εραστές του φανταστικού στοιχείου στον άνθρωπο που υποστηρίζουν και τη θεωρία της ενστικτώδους ηθικότητας συλλογίζονται με τον ακόλουθο τρόπο: «Αν δεχτούμε πως το ωφέλιμο τιμούνταν ανέκαθεν ως υπέρτατη θεότητα, τότε από πού μπορεί να προήλθε η ποίηση; -αυτή η ρυθμοποίηση της ομιλίας, που μάλλον θολοίίνει παρά ευνοεί τη διαύγεια της επικοινωνίας και που ευδοκίμησε και ευδοκιμεί ακόμη σ' όλη τη γη σαν να θέλει να κοροϊδέ ψει κάθε ωφελιμιστική σκοπιμότητα; Η άγρια ομορφιά της ανορθολογικότητας της ποίησης σάς αρνείται, εσάς τους ωφελιμιστές! Ακριβώς αυτή η επιθυμία του ανθρώπου να απαλλαγεί από το ωφέλιμο τον ανύψωσε και του ενέπνευσε την ηθικότητα και την τέχνη!» Ε, λοιπόν, εδώ είμαι 111. Σέξτος Αυρήλιος Προπέρτιος (περί το π.χ.), λαχίνος ποιητής Έλληνας ποιητής και γραμματικός (περί το π.χ.) Έλληνας ποιητής (περί το π.χ.) Έλληνας τιοιητης ( ), ο πιο διάσημος της αλεξανδρινής περιόδου.

97 ΔΕΥΤΕΡΟ ΒΙΒΛΙΟ 93 για μια φορά υποχρεωμένος να φανώ ευχάριστος στους ωφελιμιστές - έχουν τόσο σπάνια δίκιο πού είναι να τους λυπάσαι! Σ' εκείνους τους παλιούς καιρούς στους οποίους γεννήθηκε η ποίηση, απέβλεπαν μολαταύτα στην ωφελιμότητα, και μάλιστα σε μια πολύ μεγάλη ωφελιμότητα. Όταν έβαλαν το ρυθμό μέσα στο λόγο, αυτή τη βίαιη δύναμη που ανασυντάσσει όλα τα άτομα της φράσης, που σ' αναγκάζει να διαλέξεις προσεκτικά τις λέξεις και που δίνει στις σκέψεις σου καινούργιο χρώμα, κάνοντάς τες πιο σκοτεινές, πιο παράξενες και πιο απόμακρες, υπάκουαν σίγουρα σε μια δεισώαίμονα ωφελιμότψαΐ Μέσω του ρυθμού έπρεπε να αποτυπωθ