Μελέτη των κληρονομικών αταξιών στον ελληνικό πληθυσμό

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μελέτη των κληρονομικών αταξιών στον ελληνικό πληθυσμό"

Transcript

1 Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN ORIGINAL PAPER Μελέτη των κληρονομικών αταξιών στον ελληνικό πληθυσμό ΣΚΟΠΟΣ Η μελέτη των κληρονομικών αταξιών στον ελληνικό πληθυσμό, με εστίαση στον επιπολασμό, στη γεωγραφική κατανομή, στο φαινοτυπικό και γονοτυπικό φάσμα της αταξίας Friedreich, καθώς και στον επιπολασμό, το γονοτυπικό και φαινοτυπικό φάσμα των επικρατών αταξιών, γνωστών και ως νωτιαιοπαρεγκεφαλιδικών αταξιών (spinocerebellar ataxias, SCA). ΥΛΙΚΟ- ΜΕΘΟΔΟΣ Στην παρούσα μελέτη συμπεριλήφθηκαν 192 διαδοχικοί ασθενείςδείκτες με υποψία κληρονομικής αταξίας που παραπέμφθηκαν στη Μονάδα Νευρογενετικής της Α Νευρολογικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο μέσα σε διάστημα 19 ετών. Για τους υπολογισμούς του επιπολασμού συμπεριλήφθηκαν όλοι οι ζώντες ασθενείς με αταξία Friedreich ή με επικρατή αταξία από το δείγμα του Αιγινήτειου, καθώς και μικρή ομάδα αταξικών ασθενών που παραπέμφθηκαν στο Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής της Κύπρου για μοριακή διάγνωση και ήταν απόντες από το δείγμα της Αθήνας. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Ο ελάχιστος επιπολασμός της αταξίας Friedreich υπολογίστηκε σε 0,9/ Αυξημένη συχνότητα διαπιστώθηκε στα νησιά του Αιγαίου, με εστίες ιδιαίτερα υψηλού επιπολασμού (clusters) στην Ικαρία και τη Μήλο. Ο ελάχιστος επιπολασμός των επικρατών αταξιών (SCA) υπολογίστηκε σε 0,7/ Το γονοτυπικό και το φαινοτυπικό φάσμα της αταξίας Friedreich δεν διέφερε σημαντικά από άλλους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Ανευρέθηκε ένας σύνθετος ετεροζυγώτης ασθενής (compound heterozygote) με τη γνωστή σημειακή μεταλλαγή Asn146Lys στο ένα αλληλόμορφο του γονιδίου FXN. Αδιάγνωστες υπολειπόμενες αταξίες περιλάμβαναν σε ποσοστό >50% περιπτώσεις Friedreich-like και σπαστικών αταξιών. Όσον αφορά στους διαφορετικούς γενετικούς τύπους των SCA, ανευρέθηκαν ασθενείς με SCA1, SCA2, SCA6, SCA7 και SCA17. Συχνότερες επικρατείς αταξίες αναδείχθηκαν οι SCA1 και SCA7, ενώ δεν ανιχνεύτηκαν ασθενείς με SCA3, τη συχνότερη SCA σε πολλούς ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Συνολικά, μοριακή διάγνωση επιτεύχθηκε στο 30% των επικρατών αταξιών. Οι αδιάγνωστοι ασθενείς με επικρατή αταξία ήταν στην πλειονότητά τους τύπου ΙΙΙ (αμιγείς παρεγκεφαλιδικές αταξίες). ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η αταξία Friedreich είναι η συχνότερη κληρονομική αταξία στον ελληνικό πληθυσμό, με επιπολασμό ελαφρώς χαμηλότερο του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Οι επικρατείς αταξίες ακολουθούν σε συχνότητα. Περιπτώσεις SCA1, SCA2, SCA6, SCA7 και SCA17 συμπληρώνουν το φάσμα των Ελλήνων ασθενών με κληρονομική αταξία και συγκεκριμένη μοριακή διάγνωση. Η SCA3 (νόσος Machado-Joseph) φαίνεται να είναι ιδιαίτερα σπάνια στον ελληνικό πληθυσμό. Με βάση τα παραπάνω, προτείνεται διαγνωστικός αλγόριθμος για τη μοριακή προσέγγιση των κληρονομικών αταξιών στην Ελλάδα.... Γ. Κούτσης, 1 Α. Κλάδη, 1 Γ. Καραδήμα, 1 H. Houlden, 2 N.W. Wood, 2 K. Χριστοδούλου, 3 M. Πάνας 1 1 Μονάδα Νευρογενετικής, Α Νευρολογική Κλινική, Νοσοκομείο «Αιγινήτειο», Ιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών 2 Τμήμα Μοριακής Νευροεπιστήμης, Ινστιτούτο Νευρολογίας του UCL, Λονδίνο, Ηνωμένο Βασίλειο 3 Τμήμα Νευρογενετικής, Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου, Λευκωσία, Κύπρος A study of hereditary ataxias in the Greek population Λέξεις ευρετηρίου Abstract at the end of the article Αταξία Friedreich Ελλάδα Κληρονομικές αταξίες Νωτιαιοπαρεγκεφαλιδικές αταξίες Πληθυσμιακή μελέτη Υποβλήθηκε Εγκρίθηκε Οι κληρονομικές αταξίες αποτελούν μια ετερογενή ομάδα νευρογενετικών νοσημάτων που χαρακτηρίζονται από εκφύλιση της παρεγκεφαλίδας και των συνδέσεών της. Η εκφύλιση αυτή οδηγεί σε αστάθεια βάδισης, παρεγκεφαλιδική δυσαρθρία, διαταραχές οφθαλμοκινητικότητας και διαταραχές στη δεξιότητα των κινήσεων. Τα συμπτώματα συνήθως εισβάλλουν βραδέως και ακολουθούν προοδευτική επιδείνωση. Στις περισσότερες περιπτώσεις και ανάλογα με το γενετικό τύπο προσβάλλονται και άλλες δομές του κεντρικού ή του περιφερικού νευρικού συστήματος. Επίσης, σε ορισμένες κληρονομικές αταξίες μπορεί να προσβληθούν και εξωνευρικοί σχηματισμοί. Στην πλειονότητα των

2 434 Γ. ΚΟΥΤΣΗΣ και συν περιπτώσεων οι κληρονομικές αταξίες ακολουθούν τον υπολειπόμενο ή τον επικρατή τύπο κληρονομικότητας. Σε σπάνιες μόνο περιπτώσεις μπορεί να ακολουθούν το φυλοσύνδετο ή το μιτοχονδριακό τύπο μεταβίβασης. 1 Η διαγνωστική προσέγγιση ασθενούς με υποψία κληρονομικής αταξίας αποτελεί αρκετά σύνθετη διαδικασία λόγω του μεγάλου αριθμού γενετικών τύπων που έχουν διαπιστωθεί μοριακά τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Ιδιαίτερα χρήσιμη για τον κλινικό νευρολόγο είναι μια ταξινόμηση με βάση την ηλικία έναρξης, τον τρόπο εισβολής, την πορεία της νόσου, αλλά και τον τρόπο κληρονομικής μεταβίβασης. Η εν λόγω ταξινόμηση επιτρέπει να περιοριστεί σε ένα διαχειρίσιμο αριθμό νοσημάτων η διαφορική διάγνωση. Στον πίνακα 1 επιχειρείται μια ταξινόμηση των κληρο- Πίνακας 1. Ταξινόμηση των κληρονομικών παρεγκεφαλιδικών αταξιών με βάση την ηλικία έναρξης, τον τρόπο εισβολής, την πορεία της νόσου και τον τύπο κληρονομικότητας. Ηλικία έναρξης Τρόπος εισβολής και πορεία Συγγενείς αταξίες Σχετικά στάσιμη κλινική εικόνα Σύνδρομο Joubert Σύνδρομο Gillespie Σύνδρομο Dandy-Walker Οξεία εγκατάσταση με ή χωρίς διαλείπουσα πορεία Βραδεία εγκατάσταση με χρόνια επιδείνωση Πρώιμη έναρξη ( 25 έτη) Αυτοσωμικές επικρατείς Αυτοσωμικές υπολειπόμενες Όψιμη έναρξη (>25 έτη) Επεισοδικές αταξίες (ΕΑ1-7) Αυτοσωμικές υπολειπόμενες Μεταβολικά νοσήματα Διαταραχές κύκλου ουρίας Αμινοοξεοπάθειες Οργανικές οξεοπάθειες Ανεπάρκεια PDH Αταξία Friedreich Αταξία τηλαγγειεκτασία ΑΟΑ τύπου Ι και ΙΙ ARSACS Αταξία με ανεπάρκεια βιταμίνης Ε Νόσος ΑΤ-like Νόσος Wilson MIRAS Νόσος Refsum Αβηταλιποπρωτεϊναιμία GM2 γαγγλιοσίδωση Χολεστανόλωση Σύνδρομο Marinesco-Sjögren Αταξία με ανεπάρκεια CoQ10 Νόσος Niemann-Pick C Μεταχρωματική λευκοδυστροφία Προϊούσες μυοκλονικές επιληψίες Φυλοσύνδετες Αδρενολευκοδυστροφία Νόσος Pelizaeus-Merzbacher Μιτοχονδριακές Αυτοσωμικές επικρατείς ADCA τύπου Ι: ADCA τύπου ΙΙ: ADCA τύπου ΙΙΙ: Νόσος GSS SCA1, 2, 3, 8, 10, 12, 17, 28, DRPLA κ.ά. SCA7 Αυτοσωμικές υπολειπόμενες ARCA1 Φυλοσύνδετες Σύνδρομο FXTAS Μιτοχονδριακές SCA6, 11, 14, 31 κ.ά. EA: Επεισοδική αταξία, PDH: Ρyruvate dehydrogenase (πυροσταφυλική αφυδρογονάση), ΑΟΑ: Ataxia with oculomotor apraxia (αταξία με οφθαλμοκινητική απραξία), ARSACS: Autosomal recessive spastic ataxia of Charlevoix-Saguenay (αυτοσωμική υπολειπόμενη σπαστική αταξία της περιοχής Charlevoix-Saguenay), ΑΤ: Αταξία τηλαγγειεκτασία, MIRAS: Mitochondrial recessive ataxia syndrome due to nuclear POLG mutations (υπολειπόμενη μιτοχονδριακή αταξία οφειλόμενη σε μεταλλαγές στο πυρηνικό γονίδιο POLG), ADCA: Autosomal dominant cerebellar ataxia (αυτοσωμική επικρατής παρεγκεφαλιδική αταξία, SCA: Spinocerebellar ataxia (νωτιαιοπαρεγκεφαλιδική αταξία), GSS: Gerstmann-Straussler-Scheinker, ARCA1: Autosomal recessive cerebellar ataxia type 1 (αυτοσωμική υπολειπόμενη παρεγκεφαλιδική αταξία τύπου 1), FXTAS: Fragile-X tremor ataxia syndrome (σύνδρομο τρόμου αταξίας του εύθραυστου Χ)

3 ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΤΑΞΙΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ 435 νομικών αταξιών με βάση το παραπάνω πρότυπο. Ένας γενικός κανόνας που μπορεί να φανεί χρήσιμος είναι ότι οι κληρονομικές αταξίες με έναρξη πριν τα 25 έτη είναι συνήθως υπολειπόμενες, ενώ αυτές με έναρξη μετά τα 25 έτη συνήθως επικρατείς. 1 Ο συνολικός επιπολασμός των κληρονομικών αταξιών σε ευρωπαϊκούς πληθυσμούς υπολογίζεται περίπου σε 1/ Η συχνότερη κληρονομική αταξία με επιπολασμό περίπου 2/ είναι η αταξία Friedreich. Πρόκειται για αυτοσωμικό υπολειπόμενο νόσημα που οφείλεται στο 98% των περιπτώσεων στην παρουσία επέκτασης τρινουκλεοσιδικής αλληλουχίας GAA (>66 επαναλήψεις) στο πρώτο εσόνιο του γονιδίου FXN και στα δύο αλληλόμορφα. Στο υπόλοιπο 2% των ασθενών υπάρχει επέκταση στο ένα αλληλόμορφο και σημειακή μεταλλαγή στο άλλο. 3 Η αταξία Friedreich έχει συνήθως πρώιμη έναρξη, πριν από το 25ο έτος και χαρακτηρίζεται από παρεγκεφαλιδική αταξία, αισθητική αταξία, κατάργηση τενόντιων αντανακλάσεων, πυραμιδική συνδρομή, αλλά και προσβολή της καρδιάς και των ενδοκρινών αδένων. 3 Μετά την ανακάλυψη της μεταλλαγής σε μοριακό επίπεδο, διαπιστώθηκε και η παρουσία άτυπων μορφών της νόσου με όψιμη έναρξη και διατήρηση των τενόντιων αντανακλάσεων σε ποσοστό 10% των ασθενών περίπου. 4,5 Μέχρι πρόσφατα, δεν υπήρχαν στοιχεία για τον επιπολασμό και το φαινοτυπικό φάσμα της αταξίας Friedreich στον ελληνικό πληθυσμό. Η αταξία Friedreich αποτελεί το 75% περίπου των υπολειπόμενων κληρονομικών αταξιών. 3 Δεύτερη σε συχνότητα, σε πολλούς πληθυσμούς, είναι η αταξία τηλαγγειεκτασία (ΑΤ) και ακολουθούν η αταξία με οφθαλμοκινητική απραξία τύπου Ι και ΙΙ (ataxia with oculomotor apraxia type I and II, ΑΟΑ1 και ΑΟΑ2), η αυτοσωμική υπολειπόμενη σπαστική αταξία του Charlevoix-Saguenay (autosomal recessive spastic ataxia of Charlevoix-Saguenay, ARSACS) και σε ορισμένους πληθυσμούς η αταξία με ανεπάρκεια βιταμίνης Ε (ataxia with vitamin E deficiency, AVED) (πίν. 1). 6 Με εξαίρεση την AVED, η οποία διαγιγνώσκεται με μια απλή μέτρηση της βιταμίνης Ε στον ορό, οι υπόλοιπες διαγιγνώσκονται μόνο μετά από αρκετά χρονοβόρους ανοσολογικούς (ΑΤ) ή γενετικούς μοριακούς ελέγχους (ΑΟΑ1, ΑΟΑ2, ARSACS). Οι επικρατείς παρεγκεφαλιδικές αταξίες, γνωστές και με τα ακρωνύμια ADCA (autosomal dominant cerebellar ataxias) ή SCA (spinocerebellar ataxias), έχουν συνολικό επιπολασμό περίπου 1 3/ σε ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. 7 Πρόκειται για ομάδα νοσημάτων με μεγάλη γενετική ετερογένεια. Άνω των 35 διαφορετικών SCA έχουν περιγραφεί μέχρι σήμερα. 1 Με βάση τη χρονολογία που ταυτοποιήθηκε ο γενετικός τύπος, ο οποίος συνδέεται με μια συγκεκριμένη επικρατή αταξία, προστίθεται αύξων αριθμός από 1 37 στο ακρωνύμιο SCA (π.χ. SCA1, SCA2, SCA3 κ.λπ.). Οι επικρατείς αταξίες ταξινομήθηκαν πριν από 30 χρόνια σε τρεις κλινικούς τύπους, τον τύπο Ι που αφορά σε επιπλεγμένες αταξίες, τον τύπο ΙΙ που αναφέρεται σε επιπλεγμένες αταξίες με συνοδό εκφύλιση του αμφιβληστροειδούς και τον τύπο ΙΙΙ που αφορά σε αμιγείς αταξίες, μια ταξινόμηση που παραμένει ακόμη κλινικά χρήσιμη. 8 Οι συχνότερες SCA σε ευρωπαϊκούς πληθυσμούς οφείλονται σε επεκτάσεις επαναλήψεων CAG που κωδικοποιούνται και είναι κατά φθίνουσα σειρά οι SCA3, SCA6, SCA1, SCA2 και SCA7, μολονότι τα ποσοστά αυτά διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα. 9 Μέχρι πρόσφατα, δεν υπήρχαν στοιχεία για τον επιπολασμό και το γονοτυπικό φάσμα των επικρατών κληρονομικών αταξιών στον ελληνικό πληθυσμό. Στην παρούσα μελέτη επιχειρείται μια συστηματική διερεύνηση των κληρονομικών αταξιών στον ελληνικό πληθυσμό με βάση υλικό που συλλέχθηκε σε συνολικό διάστημα 19 ετών. Παρέχεται έτσι η δυνατότητα να υπολογιστεί ο ελάχιστος επιπολασμός της αταξίας Friedreich και των επικρατών αταξιών στον ελλαδικό χώρο, καθώς και το γενικότερο φαινοτυπικό και γονοτυπικό φάσμα των νοσημάτων αυτών σε Έλληνες ασθενείς. Δεδομένα από υποομάδες ασθενών που περιλαμβάνονται στην παρούσα μελέτη έχουν δημοσιευτεί πρόσφατα στη διεθνή βιβλιογραφία. 10,11 ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ Υλικό Προέλευση Η Μονάδα Νευρογενετικής της Α Νευρολογικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο είναι το μοναδικό τμήμα γενετικής (κλινικής και μοριακής) του νευρικού συστήματος στον ελλαδικό χώρο και λειτουργεί αδιάλειπτα ως κέντρο παραπομπής ασθενών με ενδεχόμενα κληρονομικά νοσήματα του νευρικού συστήματος, περιλαμβανομένων των κληρονομικών αταξιών, από το 1995 έως σήμερα. Αποτελεί το μόνο τμήμα στο χώρο της δημόσιας υγείας που διενεργεί από το 1997 διαγνωστικό έλεγχο για την αταξία Friedreich σε ασθενείς από όλη την επικράτεια. Τα τελευταία χρόνια διενεργείται και διαγνωστικός έλεγχος για τις επικρατείς αταξίες SCA1, 2, 3, 6 και 7 και σε ειδικές περιπτώσεις για τις SCA17 και DRPLA (dentatorubral pallidoluysian atrophy). Το Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής της Κύπρου, που εξυπηρετεί ασθενείς με νευρογενετικά νοσήματα από την Κύπρο, σε ορισμένες σπάνιες περιπτώσεις παρέχει υπηρεσίες και σε Έλληνες ασθενείς με αταξία από τον ελλαδικό χώρο. Χαρακτηριστικά Η παρούσα μελέτη περιέλαβε 192 διαδοχικούς Έλληνες ασθε-

4 436 Γ. ΚΟΥΤΣΗΣ και συν Οι 192 αταξίες που παραπέμφθηκαν στη Μονάδα Γενετικής του Αιγινήτειου Νοσοκομείου διαχωρίστηκαν σε οικογενείς και σποραδικές. Οι οικογενείς αταξίες ταξινείς-δείκτες με υποψία κληρονομικής αταξίας που παραπέμφθηκαν στη Μονάδα Νευρογενετικής του Αιγινήτειου Νοσοκομείου από όλη την επικράτεια στο διάστημα Από αυτούς, 135 εξετάστηκαν από νευρολόγους της Μονάδας (99 στο ειδικό ιατρείο νευρογενετικών νοσημάτων και 36 ως νοσηλευόμενοι στην Κλινική) και 57 παραπέμφθηκαν από άλλες νευρολογικές ή παιδιατρικές κλινικές της επικράτειας. Ζώντες ασθενείς, μη δείκτες περιλάμβαναν 11 ασθενείς με αταξία Friedreich, 43 με επικρατή αταξία και 12 με άλλη υπολειπόμενη αταξία. Έγινε σύγκριση της ομάδας ασθενών της Μονάδας Νευρογενετικής του Αιγινήτειου με ασθενείς από τον ελλαδικό χώρο που παραπέμφθηκαν για μοριακή διάγνωση στο Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής της Κύπρου και εντοπίστηκαν 9 Έλληνες ασθενείς-δείκτες και 4 μη δείκτες με αταξία Friedreich, καθώς και 2 ασθενείς με SCA1 και SCA6, οι οποίοι ήταν απόντες από την ομάδα της Αθήνας. Για τον υπολογισμό του ελάχιστου επιπολασμού της αταξίας Friedreich και των επικρατών αταξιών συμπεριλήφθηκαν και οι ασθενείς αυτοί. Όλες οι υπόλοιπες κλινικοεργαστηριακές αναλύσεις της παρούσας μελέτης περιορίστηκαν στην ομάδα ασθενών της Μονάδας Νευρογενετικής στο Αιγινήτειο. Μέθοδος Ο ελάχιστος επιπολασμός της αταξίας Friedreich στον ελληνικό πληθυσμό για το σύνολο της επικράτειας αλλά και για επί μέρους γεωγραφικά διαμερίσματα, καθώς και ο ελάχιστος επιπολασμός των επικρατών αταξιών για το σύνολο της επικράτειας υπολογίστηκαν με βάση την απογραφή του Από τον πληθυσμό της επικράτειας αφαιρέθηκαν οι ξένοι υπήκοοι. Έτσι, προέκυψε ένα σύνολο Ελλήνων υπηκόων. Αντίστοιχα, υπολογίστηκαν και οι πληθυσμοί των γεωγραφικών διαμερισμάτων. Όλοι οι ασθενείς, μετά από ενημέρωση, έδωσαν γραπτή συγκατάθεση για τη διενέργεια μοριακού γενετικού ελέγχου. Στη συνέχεια απομονώθηκε το DNA από λευκά αιμοσφαίρια περιφερικού αίματος. Σε πρώτη φάση ελέγχθηκαν όλοι οι ασθενείς μοριακά για την επέκταση GAA επαναλήψεων που προκαλεί αταξία Friedreich, βάσει γνωστών πρωτοκόλλων. 13 Τα προϊόντα της αντίδρασης PCR διαχωρίστηκαν σε πήκτωμα αγαρόζης 2%. Δύο ετεροζυγώτες για την επέκταση GAA ελέγχθηκαν περαιτέρω, με ανάλυση της αλληλουχίας των πέντε εξονίων του γονιδίου FXN σε γενετικό αναλυτή ABI310 για σημειακές μεταλλαγές στο έτερο αλληλόμορφο. 4 Στη συνέχεια, 83 από τους αρνητικούς για αταξία Friedreich ασθενείς ελέγχθηκαν στο Ινστιτούτο Νευρολογίας του Λονδίνου για δυναμικές μεταλλαγές που προκαλούν SCA1, 2, 3, 6, 7, 8, 12, 17 και DRPLA. 10 Οι υπόλοιπες αταξίες αρνητικές για την επέκταση της αταξίας Friedreich ελέγχθηκαν στη Μονάδα Νευρογενετικής στο Αιγινήτειο για SCA1, 2, 3, 6, 7, 17 και DRPLA βάσει γνωστών πρωτοκόλλων. Τα προϊόντα PCR διαχωρίστηκαν σε πήκτωμα αγαρόζης 4% και στη συνέχεια φορτώθηκαν στο γενετικό αναλυτή ABI310 με ένα TAMRA size standard. Για τη διενέργεια fragment analysis εφαρμόστηκε το πρόγραμμα GeneScan. Στατιστικές αναλύσεις πραγματοποιήθηκαν με το πρόγραμμα Statistical Package for Social Sciences (SPSS), έκδοση 16.0 εφαρμόζοντας τις δοκιμασίες x 2 και Fisher s exact. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Στο σύνολο της ελλαδικής επικράτειας εντοπίστηκαν 89 ζώντες Έλληνες ασθενείς με αταξία Friedreich. Αυτό οδηγεί σε ελάχιστο επιπολασμό 0,9/ Στον πίνακα 2 παρατίθενται οι επί μέρους συχνότητες της νόσου ανά γεωγραφικό διαμέρισμα. Γενικά, παρατηρήθηκε σχετικά ομοιόμορφη κατανομή των περιστατικών ανά την επικράτεια με εξαίρεση τα νησιά του Αιγαίου όπου διαπιστώθηκε σημαντικά υψηλότερος επιπολασμός (2,3/ ). Εντός των νησιών του Αιγαίου παρατηρήθηκαν δύο εστίες ιδιαίτερα υψηλού επιπολασμού, στην Ικαρία (40,7/ ) και στη Μήλο (39,0/ ). Τα παραπάνω απεικονίζονται στην εικόνα 1. Αξίζει να σημειωθεί ότι μια οικογένεια από την Ικαρία εμφάνιζε ψευδο-επικρατή κληρονομικότητα και έχει δημοσιευτεί στο παρελθόν από τη Μονάδα. 14 Ο αριθμός των περιστατικών με αταξία Friedreich που διαγιγνώσκονταν ανά έτος στη Μονάδα Νευρογενετικής στο Αιγινήτειο ήταν υψηλότερος τα 4 πρώτα έτη μετά την έναρξη του μοριακού διαγνωστικού ελέγχου και προοδευτικά μειώθηκε σε 2 3 περιστατικά ανά έτος. Αυτό αποτελεί ένδειξη ότι έχουμε πλέον εισέλθει σε κατάσταση plateau (steady-state). Ως προς τις επικρατείς αταξίες, περιλαμβάνοντας ζώντες Έλληνες ασθενείς, δείκτες και μη δείκτες, εντοπίστηκαν συνολικά 72 περιπτώσεις στην ελλαδική επικράτεια. Αυτό οδηγεί σε ελάχιστο επιπολασμό 0,7/ για τις επικρατείς αταξίες. Πίνακας 2. Κατανομή ανά γεωγραφικό διαμέρισμα των Ελλήνων ασθενών με αταξία Friedreich. Γεωγραφικό διαμέρισμα Αριθμός ασθενών Πληθυσμός* Επιπολασμός (ανά ) Σύνολο επικράτειας ,9 Τιμή p Μακεδονία-Θράκη ,7 0,47 Ήπειρος ,2 0,37 Θεσσαλία ,3 0,13 Στερεά Ελλάδα ,8 0,99 και Εύβοια Αττική ,8 0,83 Πελοπόννησος ,7 0,72 Νησιά Αιγαίου Ικαρία Μήλος ,3 40,7 39,0 0,004 0,000 0,001 Νησιά Ιονίου ,6 0,69 Κρήτη 2 553,944 0,4 0,34 * Έλληνες υπήκοοι, Σύγκριση συνολικής συχνότητας με συχνότητα σε εκάστοτε περιοχή (Fisher s exact test), Χωρίς την Αττική

5 ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΤΑΞΙΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ 437 Εικόνα 2. Δενδρόγραμμα των Ελλήνων ασθενών δεικτών με υποψία κληρονομικής αταξίας που παραπέμφθηκαν στη Μονάδα Νευρογενετικής του Αιγινήτειου Νοσοκομείου σε διάστημα 19 ετών. Συνολικά, 65 ασθενείς έλαβαν μοριακή διάγνωση αταξίας Friedreich και 9 μοριακή διάγνωση SCA (αυτοσωμική επικρατής νωτιαιοπαρεγκεφαλιδική αταξία). FRDA: Friedreich s ataxia, SCA: spinocerebellar ataxia. Εικόνα 1. Γεωγραφική κατανομή των περιοχών με αυξημένη συχνότητα αταξίας Friedreich (νησιά Αιγαίου). Σημειώνονται με βέλος και έντονο μελάνι τα νησιά με ιδιαίτερα υψηλό επιπολασμό (clusters), συγκεκριμένα η Ικαρία και η Μήλος. νομήθηκαν περαιτέρω σε επικρατείς και υπολειπόμενες, ενώ οι σποραδικές σε πρώιμης ( 25 έτη) ή όψιμης έναρξης. Τα παραπάνω απεικονίζονται στην εικόνα 2. Περισσότερα δημογραφικά και κλινικά στοιχεία παρατίθενται στον πίνακα 3, όπου και συγκρίνονται στατιστικά τα οικογενή και σποραδικά περιστατικά. Οι σποραδικές αταξίες είχαν σημαντικά περισσότερους ασθενείς με πρώιμη έναρξη και με διάγνωση αταξίας Friedreich από τις οικογενείς. Συνολικά, μοριακή διάγνωση τέθηκε στο 38,5% των ασθενών δεικτών με υποψία κληρονομικής αταξίας. Αταξία Friedreich είχε το 33,8% των ασθενών και μία από τις SCA το 4,7%. Εξαιρώντας τις οικογένειες με σαφή επικρατή κληρονομικότητα, το 39,4% των ασθενών έλαβε διάγνωση αταξίας Friedreich. Με εξαίρεση ένα σποραδικό ασθενή που διαγνώστηκε με SCA7, όλες οι μοριακές διαγνώσεις SCA τέθηκαν σε ασθενείς με επικρατές κληρονομικό ιστορικό. Ομαδοποιώντας τους ασθενείς με υπολειπόμενη κληρονομικότητα και τους σποραδικούς με πρώιμη έναρξη (αμφότερες ομάδες πιθανολογούμενες να φέρουν υπολειπόμενες μεταλλαγές), το 50,8% έλαβε διάγνωση αταξίας Friedreich. Τα κλινικά και τα γενετικά χαρακτηριστικά των ασθενών δεικτών με αταξία Friedreich που παραπέμφθηκαν στη Μονάδα Νευρογενετικής του Αιγινήτειου Νοσοκομείου παρατίθενται στον πίνακα 4. Ποσοστό >90% των ασθενών είχε τον κλασικό φαινότυπο. 16 Η συχνότητα με την οποία παρατηρήθηκαν τα συνήθη κλινικά χαρακτηριστικά της Πίνακας 3. Δημογραφικά, κλινικά και γενετικά χαρακτηριστικά Ελλήνων ασθενών δεικτών με υποψία κληρονομικής αταξίας που παραπέμφθηκαν στη Μονάδα Νευρογενετικής του Αιγινήτειου Νοσοκομείου σε διάστημα 19 ετών. Παράμετρος Σύνολο Οικογενείς Σποραδικές αταξίες αταξίες n Τιμή p* Φύλο (άνδρες/γυναίκες) 83/109 17/35 66/74 0,101 Ηλικία (έτη) 36,8±17,0 (6,0 80,0) Ηλικία έναρξης (έτη) 23,7±16,7 (2,0 73,0) 40,3±14,3 (7,0 68,0) 26,1±15,0 (3,0 60,0) 35,5±17,8 (6,0 80,0) 22,8±17,3 (2,0 73,0) 0,083 0,244 Πρώιμη/όψιμη έναρξη 119/73 26/26 93/47 0,045 FRDA (%) 65 (33,8) 10 (20,0) 55 (39,3) 0,010 SCA θετικοί (%) 9 (4,7) 8 (15,4) 1 (0,7) 0,000 Τα δεδομένα παρουσιάζονται ως μέσος όρος±σταθερή απόκλιση (εύρος τιμών). * Σύγκριση οικογενών αταξιών με σποραδικές αταξίες, Όψιμη έναρξη >25 έτη. FRDA: Αταξία Friedreich, SCA: Spinocerebellar ataxia (νωτιαιοπαρεγκεφαλιδική αταξία) νόσου παρατίθεται στον ίδιο πίνακα. Συνολικά, το 9,2% των ασθενών δεικτών είχε όψιμη έναρξη (>25 έτη). Ένας ασθενείς μη δείκτης είχε πολύ όψιμη έναρξη (>40 έτη). Έξι ασθενείς (9,2%), όλοι με όψιμη έναρξη, εμφάνιζαν διατήρηση των τενόντιων αντανακλάσεων. Ο αριθμός των GAA επαναλήψεων και στα δύο αλληλόμορφα ήταν σημαντικά μικρότερος στους ασθενείς με όψιμη έναρξη και διατήρηση των τενόντιων αντανακλάσεων (GAA1: 316,3±182,3 συγκριτικά με 698,4±203,3, p=0,000, GAA2: 613,3±259,4 συγκριτικά με 956,7±284,6, p=0,005). Στον έναν από τους δύο ετεροζυγώτες ασθενείς με κλινική εικόνα χαρακτηριστική για αταξία Friedreich αλλά μόνο

6 438 Γ. ΚΟΥΤΣΗΣ και συν Πίνακας 4. Κλινικά και γενετικά χαρακτηριστικά Ελλήνων ασθενών δεικτών με αταξία Friedreich που παραπέμφθηκαν στη Μονάδα Νευρογενετικής του Αιγινήτειου Νοσοκομείου σε διάστημα 19 ετών. Παράμετρος Ασθενείς δείκτες με FRDA n 65 Φύλο (άνδρες/γυναίκες) 26/39 Ηλικία (έτη) Ηλικία έναρξης (έτη) Διάρκεια νόσου (έτη) Άτυπα κλινικά χαρακτηριστικά 27,5±13,3 (9,0 68,0) 15,6±7,6 (6,0 39,0) 11,9±9,2 (1,0 40,0) Όψιμη έναρξη* (%) 6 (9,2) Διατηρημένα τενόντια στα κάτω άκρα (%) 6 (9,2) Τυπικά κλινικά χαρακτηριστικά Αταξία βάδισης (%) 65 (100,0) Αταξία άκρων (%) 64 (98,5) Δυσαρθρία (%) 58 (89,2) Νυσταγμός (%) 22 (33,8) Διαταραχές αισθητικότητας (%) 58 (89,2) Σημείο Babinski (%) 63 (96,9) Κοιλοποδία (%) 53 (81,5) Σκολίωση (%) 44 (67,7) Πάρεση κάτω άκρων (%) 31 (47,7) Ατροφίες κάτω άκρων (%) 22 (33,8) Αριθμός επαναλήψεων GAA GAA1 (εύρος τιμών) GAA2 (εύρος τιμών) 661,1±232,2 ( ) 926,9±297,1 ( ) Τα δεδομένα παρουσιάζονται ως μέσος όρος±σταθερή απόκλιση (εύρος τιμών) * Όψιμη έναρξη >25 έτη. Αποκλεισμός ενός σύνθετου ετεροζυγώτη ασθενή με τη σημειακή μεταλλαγή Asn146Lys FRDA: Αταξία Friedreich. ένα αλληλόμορφο με παθολογική επέκταση GAA (περίπου 700 επαναλήψεις) εντοπίστηκε σημειακή μεταλλαγή c.438 C>G (p. Asn146Lys) στο έτερο αλληλόμορφο. Η ασθενής είχε τυπικό φαινότυπο αταξίας Friedreich με έναρξη στην ηλικία των 11 ετών, αταξία, δυσαρθρία, απουσία νυσταγμού, καταργημένες τενόντιες αντανακλάσεις, σημείο Babinski, κοιλοποδία και απεικόνιση εγκεφάλου χωρίς ιδιαίτερη παρεγκεφαλιδική ατροφία. Η διάρκεια της νόσου ήταν δύο έτη και δεν υπήρξε περαιτέρω προοπτική παρακολούθηση. Στον άλλον ετεροζυγώτη δεν διαπιστώθηκε κάποια σημειακή μεταλλαγή στο γονίδιο FXN. Δεν ήταν λοιπόν γνωστό αν είναι απλά τυχαίος φορέας της επέκτασης GAA και πάσχει από κάποια άλλη αταξία ή είχε κάποια μεταλλαγή στο έτερο αλληλόμορφο που δεν ανευρίσκεται με ανάλυση αλληλουχίας (π.χ. ολόκληρη έλλειψη κάποιου εξονίου). Στον πίνακα 5 συνοψίζονται τα δημογραφικά και τα κλινικά Πίνακας 5. Κλινικά χαρακτηριστικά Ελλήνων ασθενών δεικτών με υπολειπόμενη ή πρώιμης έναρξης αταξία αρνητική για Friedreich. Αμφότερες οι ομάδες πιθανολογείται ότι φέρουν υπολειπόμενες μεταλλαγές. Παράμετρος Υπολειπόμενες και πρώιμης έναρξης σποραδικές αταξίες αρνητικές για FRDA n 57 Φύλο (άνδρες/γυναίκες) 28/29 Ηλικία (έτη) Ηλικία έναρξης (έτη) Κλινικές υποομάδες FRDA-like (%) Με απεικονιστικά δεδομένα Χωρίς ατροφία παρεγκεφαλίδας Με ατροφία παρεγκεφαλίδας AT-like (%) Σπαστικές αταξίες (%) Αταξίες με επιληψία και διαταραχές ακοής ή όρασης (%) Άλλες μη ταξινομούμενες αταξίες (%) 33,6±15,5 (6,0 68,0) 14,9±12,2 (2,0 54,0) 19 (33,3) δεδομένα των υπολειπόμενων αταξιών και των σποραδικών αταξιών με πρώιμη έναρξη που ήταν αρνητικές για την επέκταση της αταξίας Friedreich, αλλά και για μία από τις μεταλλαγές των SCA. Αμφότερες οι ομάδες πιθανολογείται ότι φέρουν υπολειπόμενες μεταλλαγές. Δεν ακολούθησε περαιτέρω γενετικός έλεγχος των συγκεκριμένων ασθενών για άλλες σπανιότερες υπολειπόμενες αταξίες, με εξαίρεση μια μικρή υποομάδα που ελέγχθηκε για μεταλλαγές στο γονίδιο APTXN για αταξία με οφθαλμοκινητική απραξία τύπου Ι, χωρίς όμως κάποιο εύρημα. 15 Παρατίθεται μια ταξινόμηση των αταξιών αυτών βασιζόμενη στον κλινικό φαινότυπο και σε στοιχεία από την απεικόνιση, όπου υπάρχουν. Συχνότερες ήταν οι αταξίες με εικόνα Friedreich-like με ή χωρίς ατροφία της παρεγκεφαλίδας και οι σπαστικές αταξίες. Οι δύο αυτές υποομάδες αποτελούσαν ενδεχομένως το 58% των αδιάγνωστων υπολειπόμενων αταξιών. Σπανιότερες ήταν οι αταξίες με χαρακτηριστικά μιτοχονδριακών νοσημάτων (17,5%) ή εικόνα ΑΤ-like (7,0%). Δεδομένης της σημασίας που έχει η συγγένεια εξ αίματος μεταξύ των γονέων στην ανάδειξη υπολειπόμενων νοσημάτων, διερευνήθηκε το ποσοστό ενδογαμίας στις αταξίες χωρίς σαφές επικρατές ιστορικό. Επαρκή δεδομένα υπήρχαν από το 76% των οικογενειών. Μόνο 4 ασθενείς δείκτες ανέφεραν συγγένεια εξ αίματος μεταξύ των γονέων τους: Ένας με αταξία Friedreich (γονείς τρίτα εξαδέλφια), (7,0) 14 (24,6) 10 (17,5) 10 (17,5) Τα δεδομένα παρουσιάζονται ως μέσος όρος±σταθερή απόκλιση (εύρος τιμών) FRDA: Αταξία Friedreich.

7 ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΤΑΞΙΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ 439 δύο με πρώιμης έναρξης σποραδική αταξία αρνητική για τη μεταλλαγή της Friedreich (γονείς δεύτερα εξαδέλφια) και ένας με όψιμης έναρξης σποραδική αταξία αρνητική για τη μεταλλαγή της Friedreich (γονείς τρίτα εξαδέλφια). Ωστόσο, καταγωγή γονέων από το ίδιο ή κοντινά χωριά, δεδομένο ενδεικτικό πιθανής μακρινής συγγένειας, παρατηρήθηκε στο 40% των ασθενών με αταξία Friedreich, στο 40% των λοιπών υπολειπόμενων αταξιών και στο 25% των σποραδικών αταξιών αρνητικών για τη μεταλλαγή της Friedreich. Οι επικρατείς αταξίες αποτελούσαν το 14,1% των ασθενών δεικτών με υποψία κληρονομικής αταξίας. Στον πίνακα 6 συνοψίζονται τα δημογραφικά και τα κλινικά χαρακτηριστικά των αταξιών με σαφή επικρατή κληρονομικότητα που παραπέμφθηκαν στη Μονάδα Νευρογενετικής στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο. Συνολικά, εντοπίστηκαν τρεις ασθενείς δείκτες με SCA1, ένας με SCA2, τρεις με SCA7 και ένας με SCA17. Δεν διαπιστώθηκαν περιπτώσεις SCA3, SCA6, SCA8, SCA12 και DRPLA. Μοριακή διάγνωση τέθηκε στο 29,6% των ασθενών. Από τις αδιάγνωστες αταξίες, το 57,9% ήταν τύπου ΙΙΙ και το 36,8% τύπου Ι. Σημειώνεται ότι μεταξύ των ασθενών που έλαβαν μοριακή διάγνωση στο Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής της Κύπρου υπήρχε ένα περιστατικό με SCA1 και ένα με SCA6. Αυτά λήφθηκαν υπ όψη στον υπολογισμό του ελάχιστου επιπολασμού των SCA στον ελληνικό πληθυσμό, αλλά δεν περιλαμβάνονται στον πίνακα 6. Επί πλέον, μεταξύ των σποραδικών ασθενών με πρώιμη έναρξη που παραπέμφθηκαν στο Αιγινήτειο, διαπιστώθηκε μία περίπτωση SCA7 (εικ. 2), η οποία επίσης δεν περιλαμβάνεται στον πίνακα 6. Στον πίνακα 7 παρατίθενται αναλυτικά τα γενετικά και τα κλινικά χαρακτηριστικά των ασθενών που παραπέμφθηκαν στο Αιγινήτειο και έλαβαν μοριακή διάγνωση μιας από τις SCA. Στον πίνακα 7 περιλαμβάνεται και το σποραδικό περιστατικό με SCA7. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο σύνολό τους οι ασθενείς εμφάνιζαν ατροφία στελέχους και παρεγκεφαλίδας στη μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου και παρεγκεφαλιδική συνδρομή κλινικά. Οι περισσότεροι είχαν και σημεία πυραμιδικής προσβολής. Η ασθενής με SCA2 είχε μειωμένα τενόντια αντανακλαστικά και βραδείες σακκάδες, μολονότι οι εν λόγω σακκάδες δεν είναι απόλυτα ειδικό εύρημα. Οι ασθενείς με SCA7 είχαν πάντα αμφιβληστροειδοπάθεια, ενώ σε δύο περιπτώσεις εμφάνισαν πολύ πρώιμη έναρξη (σε συνδυασμό με μεγάλες επεκτάσεις των επαναλήψεων CAG). Τέλος, η ασθενής με SCA17 είχε επί πλέον εξωπυραμιδική σημειολογία (χορεία-δυστονίαδυσκαμψία), νοητική έκπτωση και επιληπτικές κρίσεις. Πίνακας 6. Κλινικά και γενετικά χαρακτηριστικά Ελλήνων ασθενών δεικτών με επικρατή αταξία που παραπέμφθηκαν στη Μονάδα Νευρογενετικής του Αιγινήτειου Νοσοκομείου σε διάστημα 19 ετών. Παράμετρος Επικρατείς αταξίες n 27 Φύλο (άνδρες/γυναίκες) 8/19 Ηλικία (έτη) Ηλικία έναρξης (έτη) 41,5±14,9 (7,0 68,0) 30,1±14,3 (5,0 60,0) Πρώιμη/όψιμη έναρξη 9/18 SCA θετικοί (%) SCA1 θετικοί (%) SCA2 θετικοί (%) SCA7 θετικοί (%) SCA17 θετικοί (%) SCA 1, 2, 3, 6, 7, 8, 12, 17 και DRPLA αρνητικοί (%) ADCA τύπου Ι ADCA τύπου ΙΙΙ Άλλοι* 8 (29,6) 3 (11,1) 1 (3,7) 3 (11,1) 1 (3,7) 19 (70,3) Τα δεδομένα παρουσιάζονται ως μέσος όρος±σταθερή απόκλιση (εύρος τιμών) Όψιμη έναρξη ορίζεται ως έναρξη μετά την ηλικία των 25 ετών 4 περιπτώσεις δεν ελέγχθηκαν για SCA8 και SCA12 *Ασθενής με παρεγκεφαλιδική αταξία, νευροπάθεια, κοιλοποδία, κώφωση και μελαγχρωστική αμφιβληστροειδοπάθεια SCA: Spinocerebellar ataxia (νωτιαιοπαρεγκεφαλιδική αταξία), DRPLA: Dentatorubropallidoluysian atrophy (οδοντωτοερυθροωχρολουισιανή ατροφία), ADCA: Autosomal dominant cerebellar ataxia (αυτοσωμική επικρατής παρεγκεφαλιδική αταξία) ΣΥΖΗΤΗΣΗ Η παρούσα μελέτη παρέχει, για πρώτη φορά, αναλυτικά στοιχεία για το κλινικό και το μοριακό φάσμα των κληρονομικών αταξιών στην ελληνική επικράτεια. Υπολογίζεται ο ελάχιστος επιπολασμός της αταξίας Friedreich και των επικρατών αταξιών (SCA) στον ελληνικό πληθυσμό και παρέχονται λεπτομερείς κλινικές πληροφορίες για το φαινότυπο της αταξίας Friedreich, καθώς και το φαινότυπο των επί μέρους υποτύπων SCA που ανευρίσκονται σε Έλληνες ασθενείς. Μοριακή διάγνωση αταξίας Friedreich έλαβε το 34% του συνόλου των ασθενών δεικτών με υποψία κληρονομικής αταξίας, καθιστώντας την αταξία Friedreich τη συχνότερη κληρονομική αταξία στον ελληνικό πληθυσμό. Αξίζει να σημειωθεί ότι το 85% των ασθενών με αταξία Friedreich ήταν σποραδικοί και μόνο μια μειονότητα είχε οικογενειακό ιστορικό ενδεικτικό υπολειπόμενου νοσήματος. Αυτό παρατηρείται σε πληθυσμούς όπου ο αριθμός των τέκνων ανά οικογένεια είναι μικρός και δεν αποτελεί έκπληξη για την περίπτωση της Ελλάδας, όπου ο μέσος αριθμός τέκνων ανά οικογένεια έχει υποχωρήσει στο 1,14. 12,17 Το συγκεκριμένο εύρημα έχει σημασία για τον Έλληνα κλινικό ιατρό, ο οποίος θα πρέπει να διατηρεί έντονη την υποψία κληρονομικού νοσήματος σε περιπτώσεις σποραδικών αταξιών που έχουν πρώιμη ηλικία έναρξης.

8 440 Γ. ΚΟΥΤΣΗΣ και συν Πίνακας 7. Κλινικά χαρακτηριστικά Ελλήνων ασθενών δεικτών με μοριακά επιβεβαιωμένη διάγνωση SCA που παραπέμφθηκαν στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο. Τύπος SCA SCA1 SCA2 SCA7 SCA17 Ασθενής-δείκτης Κληρονομικότητα ΑΕ ΑΕ ΑΕ ΑΕ ΑΕ ΑΕ ΑΕ Σ ΑΕ Αριθμός επαναλήψεων Ηλικία (έτη) Φύλο Άρρεν Θήλυ Άρρεν Θήλυ Θήλυ Θήλυ Θήλυ Θήλυ Θήλυ Ηλικία έναρξης (έτη) Διάρκεια νόσου (έτη) Παρεγκεφαλιδική αταξία Οφθαλμοκινητικότητα Νυσταγμός Διάσπαση παρακολούθησης Δυσμετρικές σακκάδες Βραδείες σακκάδες Οφθαλμοπληγία + + Οπτική ατροφία Αμφιβληστροειδοπάθεια Δυσαρθρία Εξωπυραμιδικά σημεία Παρκινσονισμός + Δυστονία + Χορεία + Τρόμος Μυόκλονος Πυραμιδικά σημεία Σημείο Babinski Αυξημένα τενόντια Υποτονία + Μυατροφία Περιφερική νευροπάθεια Μειωμένα τενόντια + Αισθητικές διαταραχές + Νοητική έκπτωση + + Ψυχιατρικά συμπτώματα Επιληπτικές κρίσεις + Επιτακτική ούρηση + + Ατροφία στελέχους και παρεγκεφαλίδας στην MRI AΕ: Αυτοσωμική επικρατής, Σ: Σποραδική, SCA: Spinocerebellar ataxia Ο ελάχιστος επιπολασμός της αταξίας Friedreich στον ελληνικό πληθυσμό υπολογίστηκε σε περίπου 0,9/ , αριθμός που κινείται εντός, αλλά πλησίον των κατώτερων ορίων, του φάσματος άλλων ευρωπαϊκών πληθυσμών Ωστόσο, είναι αισθητά υψηλότερος από τους αντίστοιχους στη Φινλανδία ή στη Νορβηγία. 21,22 Δεδομένης της διαφορετικής μεθοδολογίας που ακολουθήθηκε σε επί μέρους μελέτες, δεν είναι εύκολη η άμεση σύγκριση των αποτελεσμάτων. Άμεσα στοιχεία, ανεξάρτητα της παρούσας μελέτης, δεν υπάρχουν για τον ελληνικό πληθυσμό. Υπάρχει

9 ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΤΑΞΙΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ 441 ένα έμμεσο δεδομένο από μια πρόσφατη διδακτορική διατριβή, όπου υπολογίστηκε η συχνότητα των φορέων στο γενικό πληθυσμό της Θεσσαλίας. 23 Από αυτό το δεδομένο μπορούν να υπολογιστούν πλαίσια αξιοπιστίας για τον αναμενόμενο επιπολασμό της νόσου στη Θεσσαλία και αυτά είναι 0,14 11,7/ Το εύρημα της παρούσας μελέτης βρίσκεται εντός των ορίων αυτών. Ιδιαίτερη σημασία από την παρούσα μελέτη έχει η ανάδειξη περιοχών με ιδιαίτερα υψηλό επιπολασμό (clusters). Συνολικά, τα νησιά του Αιγαίου είχαν σημαντικά υψηλότερη συχνότητα αταξίας Friedreich από την υπόλοιπη επικράτεια. Ειδικά σε δύο νησιά, την Ικαρία και τη Μήλο, υπολογίστηκαν επιπολασμοί σχεδόν 50 φορές υψηλότεροι από το γενικό πληθυσμό. Ο εντοπισμός στην Ικαρία μιας οικογένειας με αταξία Friedreich και ψευδο-επικρατή κληρονομικότητα αναδεικνύει τις ιδιαιτερότητες των εν λόγω περιοχών. 14 Η γενετική απομόνωση ορισμένων νησιωτικών πληθυσμών αλλά και το φαινόμενο της προγονικής επίδρασης (founder effect) είναι οι πιθανότερες αιτίες εμφάνισης αυτών των περιοχών υψηλού επιπολασμού. Στους συγκεκριμένους πληθυσμούς θα είχε ιδιαίτερη σημασία από πλευράς πρόληψης να δινόταν, στο πλαίσιο του δημόσιου συστήματος υγείας, η δυνατότητα επί τόπου διερεύνησης για την ανεύρεση της συχνότητας των φορέων. Αυτό θα επέτρεπε τη διενέργεια προγεννητικού ελέγχου και κατ επέκταση την αποφυγή νέων περιστατικών με τη βαρύτατη αυτή νόσο. Αυτό έχει ήδη επιτευχθεί σε περιοχές της Κύπρου με υψηλό επιπολασμό της νόσου. 24 Ο ελάχιστος επιπολασμός των επικρατών αταξιών στον ελληνικό πληθυσμό υπολογίστηκε σε περίπου 0,7/ Ο σχετικός αριθμός είναι ελαφρώς χαμηλότερος συγκριτικά με άλλους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. 2,7 Συνολικά, πάντως, οι επικρατείς αταξίες, αν ληφθούν υπ όψη όλοι οι προσβεβλημένοι σε κάθε οικογένεια, φαίνεται να έχουν μια συχνότητα που δεν απέχει πολύ από αυτή της αταξίας Friedreich. Το συγκεκριμένο εύρημα είναι σύμφωνο με κάποιες ευρωπαϊκές επιδημιολογικές μελέτες, 25 αλλά όχι με άλλες, οι οποίες έχουν αναδείξει αρκετά υψηλότερες 22 ή και χαμηλότερες 26 συχνότητες. Η εγκυρότητα της παρούσας μελέτης στηρίζεται στην προϋπόθεση ότι η Μονάδα Νευρογενετικής στο Αιγινήτειο λειτούργησε ουσιαστικά ως κέντρο αναφοράς της αταξίας Friedreich, αλλά και των επικρατών κληρονομικών αταξιών, για όλη την επικράτεια και ότι το χρονικό διάστημα συλλογής του υλικού ήταν επαρκές για μια ικανοποιητική δειγματοληψία. Το γεγονός ότι ο αριθμός νέων διαγνώσεων με αταξία Friedreich έχει σταθεροποιηθεί τα τελευταία χρόνια σε ένα plateau των 2 3 περιστατικών ανά έτος ενισχύει την άποψη ότι το χρονικό διάστημα συλλογής υλικού (19 έτη) ήταν επαρκές. 27 Επίσης, η προσπάθεια να συμπεριληφθούν και τα λίγα περιστατικά που έλαβαν μοριακή διάγνωση από την Κύπρο, χωρίς παράλληλα να έχουν διαγνωστεί μοριακά και στο Αιγινήτειο, ενισχύει την πληρότητα της δειγματοληψίας. Παρ όλα αυτά, είμαστε σε θέση να υπολογίσουμε μόνο τον ελάχιστο επιπολασμό για την αταξία Friedreich και τις επικρατείς αταξίες, δεδομένης της ανομοιογένειας πρόσβασης σε τριτοβάθμια νοσοκομεία, που εν πολλοίς οφείλεται σε γεωγραφικές ιδιαιτερότητες της πατρίδας μας, αλλά και σε άλλους περιορισμούς στο δημόσιο σύστημα υγείας. Επί πλέον, στην περίπτωση των επικρατών αταξιών, το γεγονός ότι η μοριακή διάγνωση των SCA προσφερόταν μόνο κατά τα τελευταία χρόνια μπορεί να επηρέασε σε κάποιο βαθμό την πληρότητα της συλλογής περιστατικών. Ωστόσο, η μερική γενετική απομόνωση του ελληνικού πληθυσμού δεν επιτρέπει την εξαγωγή έγκυρων συμπερασμάτων από τα δεδομένα άλλων ευρωπαϊκών πληθυσμών και γι αυτό είναι σημαντικό να υπάρχουν αυθεντικά τοπικά στοιχεία, παρά τους οποιουσδήποτε μεθοδολογικούς περιορισμούς. 28,29 Σχετικά με το φαινοτυπικό φάσμα της αταξίας Friedreich, τα δεδομένα της παρούσας μελέτης δεν διαφέρουν σημαντικά από άλλους πληθυσμούς. Τα τυπικά κλινικά χαρακτηριστικά παρατηρήθηκαν με την αναμενόμενη συχνότητα. 30,31 Άτυπες μορφές της νόσου με όψιμη έναρξη και διατήρηση των τενόντιων αντανακλάσεων διαπιστώθηκαν στο 10% περίπου των ασθενών, ποσοστό αντίστοιχο αυτού που καταγράφεται στη διεθνή βιβλιογραφία. 32 Επί πλέον, είναι ευρέως διαπιστωμένο ότι οι ασθενείς με όψιμη έναρξη έχουν μικρότερο αριθμό επαναλήψεων GAA σε αμφότερα τα αλληλόμορφα, στοιχείο που διαπιστώθηκε και στην παρούσα μελέτη. 13 Σε ασθενείς με αταξία Friedreich, η συχνότητα των σύνθετων ετεροζυγωτών (compound heterozygotes, επέκταση GAA στο ένα αλληλόμορφο και σημειακή μεταλλαγή στο άλλο) υπολογίστηκε στο 1,5%. Αυτός ο αριθμός είναι πλησίον του 2% που αναφέρεται στη διεθνή βιβλιογραφία. 3 Συνήθως οι εν λόγω ασθενείς έχουν τυπική κλινική εικόνα, μολονότι έχουν συσχετιστεί και κάποιοι άτυποι φαινότυποι με συγκεκριμένες σημειακές μεταλλαγές. Η μεταλλαγή Asn146Lys που διαπιστώθηκε σε έναν ασθενή μας έχει προηγουμένως περιγραφεί σε μία περίπτωση από τη Γερμανία. 33 Οι συγγραφείς αναφέρουν ότι ο ασθενής είχε τυπικό κλινικό φαινότυπο, αλλά σχετικά βραδεία εξέλιξη. Είμαστε σύμφωνοι ως προς τον τυπικό φαινότυπο που σχετίζεται με τη συγκεκριμένη σημειακή μεταλλαγή, αλλά δεν έχουμε επαρκή δεδομένα για το σχολιασμό του ρυθμού εξέλιξης της νόσου. Μετά την αφαίρεση των ασθενών δεικτών με μοριακά

10 442 Γ. ΚΟΥΤΣΗΣ και συν επιβεβαιωμένη αταξία Friedreich, παραμένουν 57 ασθενείς με ισχυρή υποψία κάποιας υπολειπόμενης κληρονομικής αταξίας (υπολειπόμενες αταξίες και σποραδικές αταξίες με πρώιμη έναρξη, πίν. 5). Ο βαθμός στον οποίο είχαν αποκλειστεί εγγενείς διαταραχές του μεταβολισμού στα περιστατικά αυτά ήταν ποικίλος από περίπτωση σε περίπτωση. Κατ επέκταση, περιοριστήκαμε σε μια σχετικά αδρή ταξινόμηση των εν λόγω αταξιών με βάση τον κλινικό φαινότυπο, που επιτρέπει κάποια σύγκριση με άλλους πληθυσμούς. Η παρουσία ενός σημαντικού ποσοστού περιπτώσεων Friedreich-like με ή χωρίς ατροφία της παρεγκεφαλίδας (33%) έχει διαπιστωθεί και σε άλλες μελέτες. 34,35 Ενδιαφέρον επίσης είναι το υψηλό ποσοστό σπαστικών αταξιών (25%), στο οποίο μπορεί να περιλαμβάνονται ασθενείς με ARSACS ή και σπαστική παραπληγία τύπου 7 (SPG7). 36 Δεν είναι γνωστό κατά πόσο έχουν δημοσιευτεί μέχρι σήμερα περιστατικά με μια από τις παραπάνω διαγνώσεις στον ελληνικό πληθυσμό. Ποσοστό 17% των ασθενών με υποψία υπολειπόμενου νοσήματος είχαν αταξία, επιληψία και διαταραχές όρασης ή ακοής και ενδέχεται η περίπτωσή τους να υποκρύπτει κάποια από τις μιτοχονδριακές αταξίες. Θα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η δυνατότητα μελλοντικής αλληλούχισης μεταξύ άλλων του γονιδίου POLG1 στους ασθενείς αυτούς. 37 Στο υλικό μας, μόνο το 7% των περιστατικών είχε εικόνα AT-like, ποσοστό μικρότερο από αυτό της διεθνούς βιβλιογραφίας. 22,35 Ωστόσο, ενδέχεται η δειγματοληψία να ήταν ανεπαρκής, δεδομένου ότι η κλινική διάγνωση της ΑΤ μπορεί σε αρκετές περιπτώσεις να τεθεί από τους παιδιάτρους χωρίς περαιτέρω γενετική διερεύνηση. Σχετικά με το θέμα της ενδογαμίας, το οποίο είναι επίκαιρο στις περιπτώσεις υπολειπόμενων νοσημάτων, η απουσία γάμων πρώτων εξαδέλφων στις οικογένειες με υποψία κληρονομικής αταξίας δεν αποτελεί έκπληξη, δεδομένης της απαγόρευσης από την ελληνική νομοθεσία γάμων μεταξύ συγγενών τέταρτου ή πλησιέστερου βαθμού, αλλά και την αρνητική στάση της Ορθόδοξης Εκκλησίας στο εν λόγω θέμα. 28 Ωστόσο, το σημαντικό ποσοστό (40%) γάμων μεταξύ ατόμων από το ίδιο ή κοντινά χωριά αυξάνει τη συχνότητα σπάνιων υπολειπόμενων νοσημάτων στην ομάδα ασθενών που μελετήθηκε. Μολονότι δεν υπάρχουν στοιχεία για το ποσοστό ενδογαμίας στο γενικό πληθυσμό για άμεση σύγκριση, ο μέσος συντελεστής ενδογαμίας στις ελληνικές οικογένειες θεωρείται ιδιαίτερα χαμηλός. 28 Τα δεδομένα από τη μοριακή ανάλυση των επικρατών αταξιών αναδεικνύουν την ύπαρξη των υποτύπων SCA1, SCA2, SCA6, SCA7 και SCA17 στον ελληνικό πληθυσμό. Συνολικά, το 30% των οικογενειών έλαβε συγκεκριμένη μοριακή διάγνωση. Το ποσοστό αυτό είναι ελαφρώς χαμηλότερο από τα δεδομένα της διεθνούς βιβλιογραφίας, όπου >50% των επικρατών αταξιών ανήκουν σε μια από τις πιο κοινές SCA. 9 Ενδιαφέρουσα παρατήρηση είναι η απουσία της SCA3 (νόσος Machado-Joseph) σε Έλληνες αταξικούς ασθενείς, μολονότι είναι η συχνότερη SCA σε πολλούς ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Με το εύρημα αυτό ομοιάζουμε στον ιταλικό πληθυσμό. 38 Εκτός αυτού, φαίνεται ότι οι SCA1 και SCA7 είναι οι συχνότερες SCA στον ελλαδικό χώρο, γεγονός που έχει κάποια σημασία για τον κλινικό ιατρό, δεδομένης και της απαραίτητης οφθαλμολογικής διερεύνησης επί υποψίας SCA7. Ως προς την SCA7, αξίζει να σημειωθεί ότι μπορεί να εμφανιστεί και σε νεαρές ηλικίες, όπως συνέβη σε δύο περιπτώσεις της παρούσας μελέτης (πίν. 7), κατ εξαίρεση του γενικού κανόνα ότι οι επικρατείς αταξίες έχουν συνήθως όψιμη έναρξη. Αυτό οφείλεται κυρίως στο έντονο φαινόμενο επίσπευσης (anticipation) που παρουσιάζει η συγκεκριμένη δυναμική μεταλλαγή. 39 Το σποραδικό περιστατικό που περιλαμβάνεται στον πίνακα 7 έχει ήδη δημοσιευτεί ως ενδιαφέρουσα αναφορά περίπτωσης. 40 Εκτός από τις πιο κοινές επικρατείς αταξίες, η SCA17 είναι μια ιδιαίτερα σπάνια SCA που δεν έχει ποτέ περιγραφεί στον ελληνικό πληθυσμό. Αναφορά με λεπτομερή περιγραφή της συγκεκριμένης οικογένειας ανευρίσκεται επί του παρόντος υπό κρίση [Koutsis et al. From mild ataxia to Huntington disease phenocopy: Τhe multiple faces of SCA 17]. Αξιοσημείωτη είναι η παρουσία εξωπυραμιδικής σημειολογίας, ιδιαίτερα χορείας, και νοητικής έκπτωσης στους ασθενείς αυτούς, οι οποίοι έχουν συχνά κλινική εικόνα Huntington disease-like. 41 Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι έχει αναφερθεί και η παρουσία επεκτάσεων SCA8 στον ελληνικό πληθυσμό, αλλά αυτό παρατηρήθηκε σε σειρά ασθενών με εικόνα Huntington disease-like και όχι αταξιών. 42 Σχετικά με τον κλινικό φαινότυπο των ασθενών δεικτών με SCA1, SCA2, SCA7 και SCA17 που παρουσιάζεται στον πίνακα 7, δεν παρατηρούνται σημαντικές διαφορές από τα δεδομένα της διεθνούς βιβλιογραφίας. 2,7,9 Τέλος, ως προς τον τύπο των επικρατών αταξιών που δεν πιστοποιήθηκαν μοριακά, στην πλειονότητά τους ήταν ADCA τύπου ΙΙΙ. Αυτά τα δεδομένα είναι σε συμφωνία με κάποιες μελέτες, 43,44 αλλά όχι άλλες, όπου οι συχνότερες αδιάγνωστες επικρατείς αταξίες ήταν τύπου Ι. 45,46 Οι εν λόγω διαφορές πρέπει να οφείλονται στις υποκείμενες, επί του παρόντος αδιάγνωστες, γονιδιακές αιτίες. Με βάση τα συνολικά ευρήματα της παρούσας μελέτης μπορεί να προταθεί ένας διαγνωστικός αλγόριθμος για τη διερεύνηση ασθενών με υποψία κληρονομικής αταξίας στον ελληνικό πληθυσμό. Ο αλγόριθμος αυτός παρουσιάζεται στην εικόνα 3. Στην περίπτωση ασθενών με σαφή επικρατή κληρονομικότητα προτείνεται αρχικά η διενέργεια γενετικού ελέγχου για SCA1, SCA2, SCA3, SCA6 και SCA7. Σε περιπτώσεις με ευρήματα αμφιβληστροειδοπάθειας σκόπιμο

11 ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΤΑΞΙΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ 443 να έχει μετρηθεί η βιταμίνη Ε ορού. Σε αμφιβολία για τον υπολειπόμενο χαρακτήρα της κληρονομικότητας, καλό είναι να ακολουθεί ο γενετικός έλεγχος για τις κοινές SCA. Σε σποραδικούς ασθενείς προτείνεται αρχικά η διενέργεια γενετικού ελέγχου για αταξία Friedreich και επί αρνητικού αποτελέσματος να ελέγχονται οι κοινές SCA. Οδηγίες για τη γενετική διερεύνηση των κληρονομικών αταξιών σε ευρωπαϊκούς πληθυσμούς έχει πρόσφατα εκδώσει και το European Federation of Neurological Societies. 47 Εικόνα 3. Διαγνωστικός αλγόριθμος ασθενών με υποψία κληρονομικής αταξίας. Στις σποραδικές και τις υπολειπόμενες αταξίες πρέπει να προηγείται του γενετικού ελέγχου μέτρηση βιταμίνης Ε στον ορό και γενικά να αποκλείονται τα μεταβολικά νοσήματα. *Μετά από συνεννόηση με το εργαστήριο σε περιπτώσεις τύπου Ι επικρατών αταξιών ή περιπτώσεων Huntington disease-like Μετά από συνεννόηση με τη Μονάδα Νευρογενετικής σε περιπτώσεις Huntington disease-like Σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν κάποιες αμφιβολίες για τον επικρατή χαρακτήρα της αταξίας ή όταν ο ασθενής προέρχεται από περιοχές υψηλού επιπολασμού (clusters) Σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν κάποιες αμφιβολίες για τον υπολειπόμενο χαρακτήρα της αταξίας FRDA: Friedreich s ataxia, SCA: Spinocerebellar ataxia θα ήταν να ελέγχεται πρώτα η SCA7. Αν το πρώτο στάδιο αποβεί αρνητικό, τότε μετά από συνεννόηση με τη Μονάδα Νευρογενετικής θα μπορούσε κάποιος να προχωρήσει σε έλεγχο για SCA17 ή DRPLA, ανάλογα με την κλινική εικόνα. Σε ασθενείς από περιοχές με πολύ υψηλό επιπολασμό, καλό είναι να εφαρμόζεται γενετικός έλεγχος και για αταξία Friedreich. Σε υπολειπόμενες αταξίες προτείνεται η διενέργεια ελέγχου για αταξία Friedreich. Σκόπιμο είναι να έχουν αποκλειστεί προηγουμένως μεταβολικά νοσήματα και ειδικά Συμπερασματικά, η παρούσα μελέτη παρέχει μια πρώτη εικόνα του φάσματος των κληρονομικών αταξιών στον ελληνικό πληθυσμό. Με βάση τα δεδομένα που συλλέχθηκαν, υπολογίστηκε ο ελάχιστος επιπολασμός της αταξίας Friedreich και των επικρατών αταξιών (SCA) σε Έλληνες ασθενείς, και περιγράφηκε λεπτομερώς το φαινοτυπικό και το γονοτυπικό φάσμα των συγκεκριμένων αταξιών στον τόπο μας. Ανευρέθηκαν περιοχές με ιδιαίτερα υψηλό επιπολασμό αταξίας Friedreich (clusters), στις οποίες θα μπορούσε να εφαρμοστεί στο μέλλον έλεγχος του γενικού πληθυσμού για φορία του παθολογικού γονιδίου και να προσφερθεί κατά περίπτωση προγεννητικός έλεγχος. Τέλος, προτάθηκε ένας διαγνωστικός αλγόριθμος για τη γενετική προσέγγιση των κληρονομικών αταξιών στον ελληνικό πληθυσμό. Εκτός από τις δυναμικές μεταλλαγές που προκαλούν την αταξία Friedreich και τις πιο κοινές SCA, οι Έλληνες ασθενείς με υποψία κληρονομικής αταξίας δεν έχουν ελεγχθεί για άλλες σπανιότερες δυναμικές ή σημειακές μεταλλαγές σε άλλα γονίδια. Τα τελευταία χρόνια, με την ανάπτυξη των νέων τεχνικών ανάγνωσης αλληλουχίας DNA (next generation sequencing), καθίσταται όλο και πιο εφικτή η περαιτέρω διερεύνηση τέτοιων περιστατικών. Ωστόσο, για να γίνει κάτι τέτοιο πραγματικότητα στην Ελλάδα είναι αναγκαίο να κατευθυνθούν έγκαιρα τα απαιτούμενα ερευνητικά κονδύλια στις λίγες εκείνες ελληνικές επιστημονικές ομάδες που ενδιαφέρονται για σπάνια γενετικά νοσήματα. ABSTRACT A study of hereditary ataxias in the Greek population G. KOUTSIS, 1 A. KLADI, 1 G. KARADIMA, 1 H. HOULDEN, 2 N.W. WOOD, 2 C. CHRISTODOULOU, 3 M. PANAS 1 1 Neurogenetics Unit, First Department of Neurology, Eginition Hospital, National and Kapodistrian University of Athens, Medical School, Athens, Greece, 2 Department of Molecular Neuroscience, University College, Institute of Neurology, London, United Kingdom, 3 Department of Neurogenetics, The Cyprus Institute of Neurology and Genetics, Nicosia, Cyprus Archives of Hellenic Medicine 2014, 31(4): OBJECTIVE To study hereditary ataxias in the Greek population, focusing on the prevalence, geographical distribution and phenotypic and genotypic spectrum of Friedreich s ataxia and dominant ataxias, also known as spinocerebellar ataxias (SCA). METHOD The study included 192 consecutive index patients with suspected hereditary ataxia referred

12 444 Γ. ΚΟΥΤΣΗΣ και συν to the Neurogenetics Unit of the Eginition Hospital, Athens over a period of 19 years. For prevalence estimates all non-index patients still alive from the Athens cohort were included, along with a small group of patients with ataxia referred to the Cyprus Institute of Neurology and Genetics for molecular diagnosis. RESULTS The minimum prevalence of Friedreich s ataxia was estimated at 0.9/100,000. A higher prevalence was noted in the Aegean islands, with clusters of very high prevalence in the islands of Ikaria and Melos. The minimum prevalence for SCA was 0.7/100,000. The genotypic and phenotypic spectrum of Friedreich s ataxia was not significantly different from that documented in other European populations; one patient was found to be a compound heterozygote for a known point mutation in FXN (Asn146Lys). Undiagnosed hereditary ataxias included a majority of Friedreich-like and spastic ataxias. Regarding the different SCA genetic subtypes, SCA1, SCA2, SCA6, SCA7 and SCA17 were identified, SCA1 and SCA7 being the most common dominant ataxias in this cohort, while no patient had SCA3, the most common SCA in many European populations. In total, a molecular diagnosis was reached in 30% of dominant ataxias. Undiagnosed SCA patients included a majority with type III dominant ataxias (pure ataxias). CONCLUSIONS Friedreich s ataxia is the commonest hereditary ataxia in the Greek population, with prevalence somewhat below the European average, and dominant SCAs are the second in frequency. Patients with SCA1, SCA2, SCA6, SCA7 and SCA17 comprise the spectrum of Greek patients with ataxia with a specific molecular diagnosis, but SCA3 (Machado-Joseph disease) appears to be very rare in the Greek population. Based on the above findings, a diagnostic algorithm is proposed for the molecular approach to hereditary ataxias in Greece. Key words: Friedreich s ataxia, Greece, Hereditary ataxias, Population study, Spinocerebellar ataxias Βιβλιογραφία 1. KOUTSIS G, WOOD NW. Hereditary and acquired cerebellar ataxias. In: Burn DJ (ed) Oxford textbook of movement disorders. Oxford University Press, Oxford, 2013: FINSTERER J. Ataxias with autosomal, X-chromosomal or maternal inheritance. Can J Neurol Sci 2009, 36: PANDOLFO M. Friedreich ataxia: The clinical picture. J Neurol 2009, 256(Suppl 1): CAMPUZANO V, MONTERMINI L, MOLTÒ MD, PIANESE L, COSSÉE M, CAVALCANTI F ET AL. Friedreich s ataxia: Autosomal recessive disease caused by an intronic GAA triplet repeat expansion. Science 1996, 271: RAGNO M, DE MICHELE G, CAVALCANTI F, PIANESE L, MONTICELLI A, CURATOLA L ET AL. Broadened Friedreich s ataxia phenotype after gene cloning. Minimal GAA expansion causes late-onset spastic ataxia. Neurology 1997, 49: ANHEIM M, TRANCHANT C, KOENIG M. The autosomal recessive cerebellar ataxias. N Engl J Med 2012, 366: DURR A. Autosomal dominant cerebellar ataxias: Polyglutamine expansions and beyond. Lancet Neurol 2010, 9: HARDING AE. Classification of the hereditary ataxias and paraplegias. Lancet 1983, i: SCHÖLS L, BAUER P, SCHMIDT T, SCHULTE T, RIESS O. Autosomal dominant cerebellar ataxias: Clinical features, genetics, and pathogenesis. Lancet Neurol 2004, 3: KOUTSIS G, PEMBLE S, SWEENEY MG, PAUDEL R, WOOD NW, PANAS M ET AL. Analysis of spinocerebellar ataxias due to expanded triplet repeats in Greek patients with cerebellar ataxia. J Neurol Sci 2012, 318: KOUTSIS G, KLADI A, KARADIMA G, HOULDEN H, WOOD NW, CHRIS- TODOULOU K ET AL. Friedreich s ataxia and other hereditary ataxias in Greece: An 18-year perspective. J Neurol Sci 2013, pii:s X(13) GENERAL SECRETARIAT OF NATIONAL STATISTICAL SERVICE OF GREECE. Available at: ESYE/PAGE-themes (accessed ) 13. FILLA A, DE MICHELE G, CAVALCANTI F, PIANESE L, MONTICELLI A, CAMPANELLA G ET AL. The relationship between trinucleotide (GAA) repeat length and clinical features in Friedreich ataxia. Am J Hum Genet 1996, 59: PANAS M, KALFAKIS N, VASSILOPOULOS D. Pseudodominant Friedreich s ataxia with phenotypic heterogeneity. Acta Neurol Scand 2007, 115: DAIOU C, CHRISTODOULOU K, XIROMERISIOU G, PANAS M, DAR- DIOTIS E, KLADI A ET AL. Absence of aprataxin gene mutations in a Greek cohort with sporadic early onset ataxia and normal GAA triplets in frataxin gene. Neurol Sci 2010, 31: HARDING AE. Friedreich s ataxia: A clinical and genetic study of 90 families with an analysis of early diagnostic criteria and intrafamilial clustering of clinical features. Brain 1981, 104: SKRE H. Friedreich s ataxia in Western Norway. Clin Genet 1975, 7: SILVA MC, COUTINHO P, PINHEIRO CD, NEVES JM, SERRANO P. Hereditary ataxias and spastic paraplegias: Methodological aspects of a prevalence study in Portugal. J Clin Epidemiol 1997, 50: LÓPEZ-ARLANDIS JM, VÍLCHEZ JJ, PALAU F, SEVILLA T. Friedreich s ataxia: An epidemiological study in Valencia, Spain, based on consanguinity analysis. Neuroepidemiology 1995, 14: ZORTEA M, ARMANI M, PASTORELLO E, NUNEZ GF, LOMBARDI S, TONELLO S ET AL. Prevalence of inherited ataxias in the province of Padua, Italy. Neuroepidemiology 2004, 23:

13 ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΤΑΞΙΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ JUVONEN V, KULMALA S, IGNATIUS J, PENTTINEN M, SAVONTAUS M. Dissecting the epidemiology of a trinucleotide repeat disease example of FRDA in Finland. Hum Genet 2002, 110: ERICHSEN AK, KOHT J, STRAY-PEDERSEN A, ABDELNOOR M, TAL- LAKSEN CM. Prevalence of hereditary ataxia and spastic paraplegia in southeast Norway: A population-based study. Brain 2009, 132: DAIOU C. Genetic screening of Friedreich s ataxia in Thessaly. PhD Thesis 2011, University of Thessaly, Larissa, Greece. Available at: 24. ZAMBA-PAPANICOLAOU E, KOUTSOU P, DAIOU C, GAGLIA E, GEORGHI- OU A, CHRISTODOULOU K. High frequency of Friedreich s ataxia carriers in the Paphos district of Cyprus. Acta Myol 2009, 28: BRIGNOLIO F, LEONE M, TRIBOLO A, ROSSO MG, MEINERI P, SCHIFFER D. Prevalence of hereditary ataxias and paraplegias in the province of Torino, Italy. Ital J Neurol Sci 1986, 7: POLO JM, CALLEJA J, COMBARROS O, BERCIANO J. Hereditary ataxias and paraplegias in Cantabria, Spain. An epidemiological and clinical study. Brain 1991, 114: PANAS M, KARADIMA G, VASSOS E, KALFAKIS N, KLADI A, CHRISTO- DOULOU K ET AL. Huntington s disease in Greece: The experience of 14 years. Clin Genet 2010, 80: VASSILOPOULOS D, SCARPALEZOS S. Caractères génétiques de la population hellénique. Arch Union Méd Balkanique 1980, 18: MOK KY, KOUTSIS G, SCHOTTLAENDER LV, POLKE J, PANAS M, HOUL- DEN H. High frequency of the expanded C9ORF72 hexanucleotide repeat in familial and sporadic Greek ALS patients. Neurobiol Aging 2012, 33:1851.e SCHÖLS L, AMOIRIDIS G, PRZUNTEK H, FRANK G, EPPLEN JT, EPPLEN C. Friedreich s ataxia. Revision of the phenotype according to molecular genetics. Brain 1997, 120: DÜRR A, COSSEE M, AGID Y, CAMPUZANO V, MIGNARD C, PENET C ET AL. Clinical and genetic abnormalities in patients with Friedreich s ataxia. N Engl J Med 1996, 335: BHIDAYASIRI R, PERLMAN SL, PULST SM, GESCHWIND DH. Lateonset Friedreich ataxia: phenotypic analysis, magnetic resonance imaging findings, and review of the literature. Arch Neurol 2005, 62: ZÜHLKE CH, DALSKI A, HABECK M, STRAUBE K, HENDRICH K, HOE- LTZENBEIN M ET AL. Extension of the mutation spectrum in Friedreich s ataxia: Detection of an exon deletion and novel missense mutations. Eur J Hum Genet 2004, 12: RASMUSSEN A, GÓMEZ M, ALONSO E, BIDICHANDANI SI. Clinical heterogeneity of recessive ataxia in the Mexican population. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2006, 77: ANHEIM M, FLEURY M, MONGA B, LAUGEL V, CHAIGNE D, RODIER G ET AL. Epidemiological, clinical, paraclinical and molecular study of a cohort of 102 patients affected with autosomal recessive progressive cerebellar ataxia from Alsace, Eastern France: Implications for clinical management. Neurogenetics 2010, 11: DE BOT ST, WILLEMSEN MA, VERMEER S, KREMER HP, VAN DE WAR- RENBURG BP. Reviewing the genetic causes of spastic-ataxias. Neurology 2012, 79: FINSTERER J. Mitochondrial ataxias. Can J Neurol Sci 2009, 36: BRUSCO A, GELLERA C, CAGNOLI C, SALUTO A, CASTUCCI A, MICHIELOTTO C ET AL. Molecular genetics of hereditary spinocerebellar ataxia: Mutation analysis of spinocerebellar ataxia genes and CAG/CTG repeat expansion detection in 225 Italian families. Arch Neurol 2004, 61: MICHALIK A, MARTIN JJ, VAN BROECKHOVEN C. Spinocerebellar ataxia type 7 associated with pigmentary retinal dystrophy. Eur J Hum Genet 2004, 12: TSIVGOULIS G, VASSILOPOULOU S, RALLIS K, MARKOMICHELAKIS N, SPENGOS K. Spinocerebellar ataxia type 7 presenting as Stargardt s disease. J Neurol 2008, 255: WILD EJ, TABRIZI SJ. Huntington s disease phenocopy syndromes. Curr Opin Neurol 2007, 20: KOUTSIS G, KARADIMA G, PANDRAUD A, SWEENEY MG, PAUDEL R, HOULDEN H ET AL. Genetic screening of Greek patients with Huntington s disease phenocopies identifies an SCA8 expansion. J Neurol 2012, 259: TANG B, LIU C, SHEN L, DAI H, PAN Q, JING L ET AL. Frequency of SCA1, SCA2, SCA3/MJD, SCA6, SCA7, and DRPLA CAG trinucleotide repeat expansion in patients with hereditary spinocerebellar ataxia from Chinese kindreds. Arch Neurol 2000, 57: SHIMIZU Y, YOSHIDA K, OKANO T, OHARA S, HASHIMOTO T, FUKU- SHIMA Y ET AL. Regional features of autosomal-dominant cerebellar ataxia in Nagano: Clinical and molecular genetic analysis of 86 families. J Hum Genet 2004, 49: SINHA KK, WORTH PF, JHA DK, SINHA S, STINTON VJ, DAVIS MB ET AL. Autosomal dominant cerebellar ataxia: SCA2 is the most frequent mutation in eastern India. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2004, 75: WATANABE H, TANAKA F, MATSUMOTO M, DOYU M, ANDO T, MIT- SUMA T ET AL. Frequency analysis of autosomal dominant cerebellar ataxias in Japanese patients and clinical characterization of spinocerebellar ataxia type 6. Clin Genet 1998, 53: GASSER T, FINSTERER J, BAETS J, VAN BROECKHOVEN C, DI DONA- TO S, FONTAINE B ET AL. EFNS guidelines on the molecular diagnosis of ataxias and spastic paraplegias. Eur J Neurol 2010, 17: Corresponding author: G. Koutsis, Neurogenetics Unit, First Department of Neurology, Eginition Hospital, National and Kapodistrian University of Athens, 74 Vassilisis Sofias Ave., GR Athens, Greece

Προσεγγίζοντας τις κληρονομικές αταξίες

Προσεγγίζοντας τις κληρονομικές αταξίες 20 REVIEW ARTICLE ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Προσεγγίζοντας τις κληρονομικές αταξίες Κούτσης Γεώργιος, Πάνας Μάριος Μονάδα Νευρογενετικής, Α Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Αιγινήτειο Νοσοκομείο Περίληψη Οι

Διαβάστε περισσότερα

Νόσος Parkinson-Νέοι ορίζοντες Ξηροµερήσιου Γεωργία Νευρολόγος-Μέλος ερευνητικής οµάδας Νευρογενετικής Αίτια της νόσου Parkinson Περιβαλλοντικοί παράγοντες Γενετικοί παράγοντες Γενετική βλάβη (παθογόνα

Διαβάστε περισσότερα

Η χορεία του Huntington Γενετική και επιδημιολογική μελέτη στον ελληνικό πληθυσμό

Η χορεία του Huntington Γενετική και επιδημιολογική μελέτη στον ελληνικό πληθυσμό ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ORIGINAL PAPER ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2011, 28(6):785-793 Η χορεία του Huntington Γενετική και επιδημιολογική μελέτη στον ελληνικό πληθυσμό Copyright Athens Medical Society www.mednet.gr/archives

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Ο καρκίνος είναι μια ιδιαίτερα ετερογενής νόσος, που προκύπτει από συσσώρευση μεταλλάξεων του DNA. Η αιτιολογία του καρκίνου είναι πολυπαραγοντική,

Διαβάστε περισσότερα

To «πρόσωπο του γιγαντιαίου πάντα» και το. «πρόσωπο του μικροσκοπικού πάντα» στη νόσο του Wilson

To «πρόσωπο του γιγαντιαίου πάντα» και το. «πρόσωπο του μικροσκοπικού πάντα» στη νόσο του Wilson To «πρόσωπο του γιγαντιαίου πάντα» και το «πρόσωπο του μικροσκοπικού πάντα» στη νόσο του Wilson Ζήκου Αναστασία, Μούκα Βασιλική, Μούκα Γεωργία, Κώστα Παρασκευή, Ξύδης Βασίλειος, Αργυροπούλου Ι. Μαρία.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας»

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Εργαστήριο Κυτταρογενετικής ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» «β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Ζαχάκη Σοφία - Ουρανία Βιολόγος, MSc, PhD β μεσογειακή αναιμία Η θαλασσαιμία ή νόσος

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας Μοριακή Βάση Γενετικών Ασθενειών Σύνδρομο Lesch-Nyhan Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Εισαγωγή Σπάνια (συνδεδεμένη με

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ Κεφάλαιο 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΘΕΜΑ 1 ο Γράψτε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις και δίπλα το γράμμα

Διαβάστε περισσότερα

Βασίλειος Τάνος M.D Γυναικολόγος Ογκολόγος

Βασίλειος Τάνος M.D Γυναικολόγος Ογκολόγος Οικογενής καρκίνος του μαστού σε Κύπριες ασθενείς Μοντέλο προοπτικού μαζικού ελέγχου για την πρόληψη του καρκίνου του μαστού σε ειδικές πληθυσμιακές ομάδες Βασίλειος Τάνος M.D Γυναικολόγος Ογκολόγος Συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/03/12 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

Πολλαπλή σκλήρυνση κατά πλάκας στην Ελλάδα Ανάλυση των ιδίων πληρωμών

Πολλαπλή σκλήρυνση κατά πλάκας στην Ελλάδα Ανάλυση των ιδίων πληρωμών Copyright Athens Medical Society www.mednet.gr/archives ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN 11-05-3992 ORIGINAL PAPER Πολλαπλή σκλήρυνση κατά πλάκας στην Ελλάδα Ανάλυση των ιδίων πληρωμών ΣΚΟΠΟΣ Η πολλαπλή

Διαβάστε περισσότερα

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Μάιος 2007 Τ. Παναγιωτόπουλος Τομέας υγείας του παιδιού Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας «Όλα τα προγράμματα screening προκαλούν βλάβη, ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Η διαδικασία επικοινωνίας με τους ενδιαφερόμενους με σκοπό την ενημέρωσή τους: α) σε θέματα διάγνωσης, πρόγνωσης και αντιμετώπισης της νόσου β) στον

Η διαδικασία επικοινωνίας με τους ενδιαφερόμενους με σκοπό την ενημέρωσή τους: α) σε θέματα διάγνωσης, πρόγνωσης και αντιμετώπισης της νόσου β) στον Η διαδικασία επικοινωνίας με τους ενδιαφερόμενους με σκοπό την ενημέρωσή τους: α) σε θέματα διάγνωσης, πρόγνωσης και αντιμετώπισης της νόσου β) στον τρόπο κληρονομικής μεταβίβασης της νόσου και της πιθανότητας

Διαβάστε περισσότερα

Παιδί βαρήκοο ή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού;

Παιδί βαρήκοο ή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού; ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ / ORIGINAL ARTICLE Παιδί βαρήκοο ή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού; Hard of hearing child or suffering from autism spectrum disorder? Χειμώνα Θ 1 Βλατάκη Μ 2 Πρώιμος Ε 1 Παπουτσάκη

Διαβάστε περισσότερα

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 Καθηγητής Γεώργιος N. Νταλέκος Δ/ντής Παθολογικής Κλινικής και Ερευνητικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Κληρονοµικά νοσήµατα και καταστάσεις που οφείλονται σε γονιδιακές µεταλλάξεις

Κληρονοµικά νοσήµατα και καταστάσεις που οφείλονται σε γονιδιακές µεταλλάξεις Κληρονοµικά νοσήµατα και καταστάσεις που οφείλονται σε γονιδιακές µεταλλάξεις ΤΡΟΠΟΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΩΝ ΝΟΣΩΝ ΑΥΤΟΣΩΜΙΚΗ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣ ΑΥΤΟΣΩΜΙΚΗ ΥΠΟΛΕΙΠΟΜΕΝΗ ΦΥΛΟΣΥΝ ΕΤΗ ΥΠΟΛΕΙΠΟΜΕΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ - ΜΟΡΦΕΣ ΤΗΣ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗΣ ΠΑΡΑΛΥΣΗΣ. Ηµιπληγία, ιπληγία, Τετραπληγία, Αθετωσική Ε.Π. (έξω πυραµιδική) και Αταξική Ε.Π. 1.

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ - ΜΟΡΦΕΣ ΤΗΣ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗΣ ΠΑΡΑΛΥΣΗΣ. Ηµιπληγία, ιπληγία, Τετραπληγία, Αθετωσική Ε.Π. (έξω πυραµιδική) και Αταξική Ε.Π. 1. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ - ΜΟΡΦΕΣ ΤΗΣ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗΣ ΠΑΡΑΛΥΣΗΣ Μια γενικώς αποδεκτή ταξινόµηση είναι σήµερα του HAGBERG που στηρίζεται στην κλινική εικόνα και την τοπογραφική κατανοµή των κινητικών αναπηριών όπου διακρίνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΕΛΕΓΧΟΣ ΓΟΝΙΔΙΑΚΩΝ ΣΥΧΝΟΤΗΤΩΝ ACAA2 ΣΤΟ ΕΞΩΝΙΟ 10 ΣΤΑ ΠΡΟΒΑΤΑ ΧΙΟΥ Μύρια Χατζηκώστα Λεμεσός, 2013

Διαβάστε περισσότερα

Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης.

Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης. Α.Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης. Σπουδαστές: Κάτανα Ελευθερία

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία.

Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία. CLINICAL TRIALS ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ 25 Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία. Τσάνταλη, Ε. 1,2,3, Οικονομίδης,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Eβδομάδα 49/2015 (30 Νοεμβρίου 06 Δεκεμβρίου 2015)

Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Eβδομάδα 49/2015 (30 Νοεμβρίου 06 Δεκεμβρίου 2015) Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Eβδομάδα 49/215 (3 Νοεμβρίου 6 ) Η επιτήρηση της γρίπης για την περίοδο 215-216 σε Ευρωπαϊκό επίπεδο και στην Ελλάδα ξεκίνησε την εβδομάδα 4/215

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή 3Δ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ DICOM ΚΑΙ ΕΣΤΙΩΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗΣ ΣΕ ΕΙΚΟΝΕΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑΣ Νικολάου Φοίβια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΙΛΙΓΓΟΥ ΣΤΗΝ ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΑ

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΙΛΙΓΓΟΥ ΣΤΗΝ ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ Νευρολογική Κλινική Γενικού Νοσοκομείου «Πολυκλινική», Αθήνα. Εισαγωγή Ο ίλιγγος, ένα συνηθέστατο αίτιο προσέλευσης ασθενών στο ιατρείο της εφημερίας, συχνά υποκρύπτει επείγουσες καταστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ CLIMATOLOGY

ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ CLIMATOLOGY 10 ο COMECAP 2010, Πρακτικά Συνεδρίου, Πάτρα 10 th COMECAP 2010, Proceedings, Patras, Greece ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ CLIMATOLOGY ΥΧΡΟΥΡΟΝΗΚΖ ΓΗΑΚΤΜΑΝΖ ΣΧΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΧΝ ΔΚΚΔΝΧΔΧΝ ΣΖΝ ΔΛΛΑΓΑ ΓΗΑ ΣΖΝ ΥΡΟΝΗΚΖ ΠΔΡΗΟΓΟ 1998-2007

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «Ιατρική Ερευνητική Μεθοδολογία» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «Ιατρική Ερευνητική Μεθοδολογία» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «Ιατρική Ερευνητική Μεθοδολογία» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Νόσος Pompe: Νεότερα κλινικά, γενετικά, διαγνωστικά και θεραπευτικά

Διαβάστε περισσότερα

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Περιγραφική και ημιπειραματική έρευνα Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιεράρχηση των αποδείξεων στην ιατρική έρευνα Σποραδικές παρατηρήσεις Σειρά παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Εγκρίθηκαν κατά τη συνεδρίαση της PRAC στις 6-9 Ιανουαρίου 2015

Εγκρίθηκαν κατά τη συνεδρίαση της PRAC στις 6-9 Ιανουαρίου 2015 22 Ιανουαρίου 2015 EMA/PRAC/63325/2015 Επιτροπή Φαρμακοεπαγρύπνησης-Αξιολόγησης Κινδύνου Συστάσεις της Επιτροπής Φαρμακοεπαγρύπνησης- Αξιολόγησης Κινδύνου (PRAC) σχετικά με ενδείξεις που αιτιολογούν επικαιροποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2 Νόσος του Πάρκινσον Τρόπος αντιμετώπισης νόσου Πάρκινσον. Η νόσος του Πάρκινσον (Parkinson) είναι νευροεκφυλιστική ασθένεια της μέλαινας ουσίας με συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Περιεχόμενα Εισαγωγή Γνώση και κατανόηση του αυτισμού Διαγνωστικά εργαλεία για την ανίχνευση του αυτισμού Βασικές αρχές αποτελεσματικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΝΔΕΛΙΚΑ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥΜΕΝΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ

ΜΕΝΔΕΛΙΚΑ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥΜΕΝΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΜΕΝΔΕΛΙΚΑ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥΜΕΝΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Νοσήματα κληρονομούμενα με μενδελικό τρόπο : ~4000 Από αυτά, τα ~3300 οφείλονται σε μεταλλάξεις σε ~2000 γονίδια 50% αυτοσωματικά επικρατή ~35% αυτοσωματικά υπολειπόμενα

Διαβάστε περισσότερα

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Φυλοσύνδετη στο Χ Ή την τοπική σας κλινική γενετικής διάγνωσης: κληρονοµικότητα Εργαστήριο Ιατρικής Γενετικής Πανεπιστήµιο Αθηνών Νοσοκοµείο Παίδων " Αγία Σοφία" Αθήνα Τηλ: +210 7795553 http://iatriki-genetiki.med.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΣΤΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΣΤΟΛΟΓΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Κληρονοµείται ο καρκίνος του µαστού; Γενετική προδιάθεση για καρκίνο του µαστού Στην Ελλάδα 1 στις 12 γυναίκες έχει πιθανότητα να αναπτύξει καρκίνο του µαστού στη διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΔΕΙΓΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΕΚΑΤΟΝΤΑΔΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΟΥ ΔΙΑΘΕΤΟΥΜΕ ΚΑΙ ΠΟΥ ΑΝΟΙΓΟΥΝ ΤΟ ΔΡΟΜΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΜΑΣ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΓΕΝΕΤΙΚΗ 1) Γονιδιακές μεταλλάξεις, χρωμοσωμικές

Διαβάστε περισσότερα

Τα γονίδια που βρίσκονται στην ίδια γενετική θέση χων ομόλογων χρωμοσωμάτων

Τα γονίδια που βρίσκονται στην ίδια γενετική θέση χων ομόλογων χρωμοσωμάτων ΚεφόΑηιο 5 ΜενδεΠική κπηρονουικότηϊα 1. Συμπληρώστε με τις κατάλληλες λέξεις τα κενά στο κείμενο: Τα γονίδια που βρίσκονται στην ίδια γενετική θέση των ομόλογων χρωμοσωμάτων και ελέγχουν την ίδια ιδιότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ο µέγιστος αριθµός διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ. Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ. Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2015 ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός της εργασίας αυτής είναι η παρουσίαση των χαρακτηριστικών της

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτική και ποσοτική ανάλυση ιατρικών δεδομένων

Ποιοτική και ποσοτική ανάλυση ιατρικών δεδομένων Ποιοτική και ποσοτική ανάλυση ιατρικών δεδομένων Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ 1 ο βήμα : καταγραφή δεδομένων Το πιο πρακτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟ Α ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ 1. Γαστροοισοφαγική παλινδρόµηση (ΓΟΠ) Η συχνότητα της ΓΟΠ σε παιδιά µε ΕΠ αναφέρεται από 26% - 75%, ενώ σε φυσιολογικά παιδιά και βρέφη εκτιµάται περίπου στο 7-8% (Cadman και συν. 1978,

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή της εμβρυικής Μαγνητικής Τομογραφίας. εγκεφάλου στην πρώιμη διάγνωση της Οζώδους Σκλήρυνσης

Η συμβολή της εμβρυικής Μαγνητικής Τομογραφίας. εγκεφάλου στην πρώιμη διάγνωση της Οζώδους Σκλήρυνσης Η συμβολή της εμβρυικής Μαγνητικής Τομογραφίας εγκεφάλου στην πρώιμη διάγνωση της Οζώδους Σκλήρυνσης Ζήκου Αναστασία, Aνδριανοπούλου Άρτεμης, Ξύδης Βασίλειος, Μαρία Ι. Αργυροπούλου. Εργαστήριο Κλινικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΒΗΤΗ ΚΥΗΣΗΣ Χρυστάλλα, Γεωργίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Βλάχος Σ. Ιωάννης Λέκτορας 407/80, Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Εργαστήριο Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Ερεύνης «Ν.Σ. Σ Χρηστέας» Στάδια Αξιοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗΣ 24 Οκτ. 2011 ΛΟΙΜΩΞΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗΣ 24 Οκτ. 2011 ΛΟΙΜΩΞΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ.) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗΣ 24 Οκτ. 2011 ΛΟΙΜΩΞΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ) ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 17/02/2013 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδα ικανοποίησης ασθενών-χρηστών στα κρατικά Κέντρα Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας στην Κύπρο

Επίπεδα ικανοποίησης ασθενών-χρηστών στα κρατικά Κέντρα Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας στην Κύπρο Copyright Athens Medical Society www.mednet.gr/archives ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN 11-05-3992 ORIGINAL PAPER Επίπεδα ικανοποίησης ασθενών-χρηστών στα κρατικά Κέντρα Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Σε τι αναφέρεται η αναλογία 9:3:3:1 του διυβριδισμού και υπό ποιες προϋποθέσεις ισχύει;

Σε τι αναφέρεται η αναλογία 9:3:3:1 του διυβριδισμού και υπό ποιες προϋποθέσεις ισχύει; Σημειώστε τον αριθμό των χρωματίδων που υπάρχουν σε ένα κύτταρο του ανθρώπου 1)που μόλις έχει προκύψει από μίτωση 2)στη μετάφαση της μείωσης ΙΙ και 3)στην πρόφαση της μίτωσης. Σε τι αναφέρεται η αναλογία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΚΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗΡΙΑΙΑ ΠΡΟΣΠΕΛΑΣΗ ΣΕ ΣΤΕΦΑΝΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΑΓΓΕΙΟΠΛΑΣΤΙΚΕΣ. ΜΙΑ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ

ΚΕΡΚΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗΡΙΑΙΑ ΠΡΟΣΠΕΛΑΣΗ ΣΕ ΣΤΕΦΑΝΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΑΓΓΕΙΟΠΛΑΣΤΙΚΕΣ. ΜΙΑ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΚΕΡΚΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗΡΙΑΙΑ ΠΡΟΣΠΕΛΑΣΗ ΣΕ ΣΤΕΦΑΝΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΑΓΓΕΙΟΠΛΑΣΤΙΚΕΣ. ΜΙΑ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ Μαυρόγιαννη Γεωργία 1, Καραντζούλα Ευαγγελία 2, Τουλιά Γεωργία 3, Κυριακόπουλος Βασίλης 4, Καδδά Όλγα 5 EΡΕΥΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διλήμματα underwriting: σχεδιάζοντας λύσεις

Διλήμματα underwriting: σχεδιάζοντας λύσεις Διλήμματα underwriting: σχεδιάζοντας λύσεις Γιάννης Βασαλάκης Chief Uwr Ζωής & Υγείας Interamerican Τάσος Γαρυφαλλάκης Uwr Ζωής & Υγείας Αξίωμα Συνήθη ερωτήματα- προβληματισμοί Είναι παθολογικό το αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

Φαινομενολογία και γενετική ταξινόμηση της πρωτοπαθούς δυστονίας - Νεώτερα δεδομένα

Φαινομενολογία και γενετική ταξινόμηση της πρωτοπαθούς δυστονίας - Νεώτερα δεδομένα 22 REVIEW ARTICLE ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Φαινομενολογία και γενετική ταξινόμηση της πρωτοπαθούς δυστονίας - Νεώτερα δεδομένα Γκίζα Ευαγγελία1, Κατσαρού Ζωή2, Μποσταντζοπούλου Σεβαστή1 1. Γ Νευρολογική Κλινική ΑΠΘ,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 Κ. Μέλλου, Θ. Σιδερόγλου, Μ. Ποταμίτη-Κόμη, Θ. Γεωργακοπούλου, Χ. Χατζηχριστοδούλου Γραφείο Τροφιμογενών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΝΗΣΟ ΜΗΛΟ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ

ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΝΗΣΟ ΜΗΛΟ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΝΗΣΟ ΜΗΛΟ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ ΣΥΝΟΨΗ Η παρούσα μελέτη αποτελεί συνέχεια της αρχικής φάσης της μελέτης νοσηρότητας και θνησιμότητας στη νήσο Μήλο που πραγματοποιήθηκε το

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΣΚΟΚΗΛΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΩΤΑΡΧΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ

ΔΙΣΚΟΚΗΛΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΩΤΑΡΧΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΔΙΣΚΟΚΗΛΗ ΜΕ ΤΗΝ 1 ΝΕΥΡΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ - Γ. Ν. Θ. "Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ", 2 Α' ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ - Γ. Ν. ΚΑΒΑΛΑΣ, 3ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΝΕΥΡΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΔΠΘ, Π. Γ. Ν. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Προληπτικός έλεγχος για έγκαιρη ανίχνευση όγκων οπτικού νεύρου σε παιδιά με νευροϊνωμάτωση τύπου-1 (Νf1)

Προληπτικός έλεγχος για έγκαιρη ανίχνευση όγκων οπτικού νεύρου σε παιδιά με νευροϊνωμάτωση τύπου-1 (Νf1) Προληπτικός έλεγχος για έγκαιρη ανίχνευση όγκων οπτικού νεύρου σε παιδιά με νευροϊνωμάτωση τύπου-1 (Νf1) Νικολάου Μ. 1, Ζαμπογιάννης Α. 1, Τουρκαντώνη Ν. 1, Νικας Ι. 2, Χασιώτου Μ. 2, Σφακιανός Γ. 3, Προδρόμου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΟΜΔΑ ΤΣΖΜΑΣΩΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΖ ΔΝΔΡΓΔΗΑ

ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΟΜΔΑ ΤΣΖΜΑΣΩΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΖ ΔΝΔΡΓΔΗΑ ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΟΜΔΑ ΤΣΖΜΑΣΩΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΖ ΔΝΔΡΓΔΗΑ Γηπισκαηηθή Δξγαζία ηνπ Φνηηεηή ηνπ ηκήκαηνο Ζιεθηξνιόγσλ Μεραληθώλ θαη Σερλνινγίαο Ζιεθηξνληθώλ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΟΜΒΩΤΙΚΗ ΘΡΟΜΒΟΠΕΝΙΚΗ ΠΟΡΦΥΡΑ ΜΕ ΑΤΥΠΗ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑ

ΘΡΟΜΒΩΤΙΚΗ ΘΡΟΜΒΟΠΕΝΙΚΗ ΠΟΡΦΥΡΑ ΜΕ ΑΤΥΠΗ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΠΟΡΦΥΡΑ ΜΕ ΑΤΥΠΗ 1 Παθολογική Κλινική Νοσοκομείου Ξάνθης, 2 Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών Νοσοκομείου Ξάνθης, 3Αιματολογική Κλινική Νοσοκομείου Αλεξανδρούπολης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. ΦΥΣΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ έτους 2012

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. ΦΥΣΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ έτους 2012 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 1.8.2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ έτους 2012 Από την Ελληνική Στατιστική Αρχή ανακοινώνονται τα στατιστικά στοιχεία που αποτυπώνουν την

Διαβάστε περισσότερα

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ Πηπρηαθή εξγαζία ΣΟ ΑΓΥΟ ΠΟΤ ΒΙΧΝΟΤΝ ΓΟΝΔΙ ΣΗΝ ΦΡΟΝΣΙΓΑ ΑΤΣΙΣΙΚΟΤ ΠΑΙΓΙΟΤ 2-18 ΔΣΧΝ Φξεηδεξίθε Νενθιένπο Λεκεζόο, 2014 ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Τµήµα Επιδηµιολογικής Επιτήρησης και Παρέµβασης

Τµήµα Επιδηµιολογικής Επιτήρησης και Παρέµβασης Τµήµα Επιδηµιολογικής Επιτήρησης και Παρέµβασης ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΛΕΪΣΜΑΝΙΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (ΣΥΣΤΗΜΑ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ) Κύρια σημεία Η δηλούμενη επίπτωση της λεϊσμανίασης στην Ελλάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης»

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» Εκπόνηση : Χατζή Κατερίνα ΑΜ:11625 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Το franchising ( δικαιόχρηση ) ως µέθοδος ανάπτυξης των επιχειρήσεων λιανικού εµπορίου

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (Attention Deficit Hyperactivity Disorder,ADHD) στην Εφηβεία Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Μαρία Κυριαζή

Διαβάστε περισσότερα

Επομένως είναι πολύ σημαντικό για εμάς να αποκτήσουμε όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις πάνω σε αυτή τη νόσο.

Επομένως είναι πολύ σημαντικό για εμάς να αποκτήσουμε όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις πάνω σε αυτή τη νόσο. Έντυπο πληροφόρησης και συγκατάθεσης ασθενών για συμμετοχή στη μελέτη μητρώου της Αυτοσωματικής Υπολειπόμενης Πολυκυστικής Νόσου Νεφρών (Autosomal Recessive Polycystic Kidney Disease, ARPKD) Mελέτη ARegPKD

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. Η απάντηση περιλαμβάνεται στις σελ. 90 91 σχολικού βιβλίου από το παράδειγμα της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας πολλές ομοιότητες με την αρχική.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α ΚΑΘΟΔΗΓΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΝΟΣΟΥ ALZHEIMER ΓΙΑ ΝΑ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΘΟΥΝ ΤΑ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΟΣΟ ALZHEIMER Μετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

γονείς; neo screen Προγεννητικός Έλεγχος Σκέφτεστε να γίνετε Τα παιδιά αξίζουν μία ζωή γεμάτη υγεία, ελεύθερη από γενετικές ασθένειες Μοριακός

γονείς; neo screen Προγεννητικός Έλεγχος Σκέφτεστε να γίνετε Τα παιδιά αξίζουν μία ζωή γεμάτη υγεία, ελεύθερη από γενετικές ασθένειες Μοριακός Σκέφτεστε γονείς; να γίνετε Τα παιδιά αξίζουν μία ζωή γεμάτη υγεία, ελεύθερη από γενετικές ασθένειες Μοριακός Προγεννητικός Έλεγχος neo screen ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΡΟΓΕΝΝΗΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΝΕΟΓΝΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ Κυστική Ίνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Ονοματεπώνυμο : Φάραχ Βαλεντίνα Αρ. Φοιτητικής Ταυτότητας : 2008899422 ΚΥΠΡΟΣ- ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.49-54 ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Εβδομάδα 2/2013 (7-13 Ιανουαρίου 2013)

Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Εβδομάδα 2/2013 (7-13 Ιανουαρίου 2013) Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Εβδομάδα 2/2013 (7-13 Ιανουαρίου 2013) Η επιτήρηση της γρίπης για την περίοδο 2012-2013 σε Ευρωπαϊκό επίπεδο και στην Ελλάδα ξεκίνησε την εβδομάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΣKΛΗΡΥΝΣΗ ΚΑΤΑ ΠΛΑΚΑΣ

ΣKΛΗΡΥΝΣΗ ΚΑΤΑ ΠΛΑΚΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΣKΛΗΡΥΝΣΗ ΚΑΤΑ ΠΛΑΚΑΣ Ενότητα 2 Διάγνωση & Διαφορική διάγνωση της ΣΚΠ Λευκοδυστροφίες Ευφροσύνη Σ. Κουτσουράκη (Επικ. Καθηγήτρια) ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Συγκοπτικά επεισόδια καρδιαγγειακής αιτιολογίας: διαγνωστική προσπέλαση

Συγκοπτικά επεισόδια καρδιαγγειακής αιτιολογίας: διαγνωστική προσπέλαση There are no translations available. Γιώργος Κολιός Καρδιολόγος Οι ασθενείς με συγκοπή αποτελούν το 2% των επισκέψεων στα τμήματα έκτακτων περιστατικών. Η ετήσια επίπτωση συγκοπτικών επεισοδίων στα ηλικιωμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

Ανίχνευση ασθενειών στα νεογέννητα βρέφη

Ανίχνευση ασθενειών στα νεογέννητα βρέφη Ανίχνευση ασθενειών στα νεογέννητα βρέφη Ενημέρωση των γονέων για την έγκαιρη διάγνωση των εγγενών διαταραχών στα βρέφη Αγαπητοί γονείς, το παιδί σας πρόκειται σύντομα να γεννηθεί ή μόλις έχει γεννηθεί.

Διαβάστε περισσότερα

ιαγνώσεις που ιαφεύγουν στο ΤΕΠ: Συχνότητα και Σηµασία Π. Αγγουριδάκης 1 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Επείγουσας Ιατρικής Αθήνα εκέµβριος 2007

ιαγνώσεις που ιαφεύγουν στο ΤΕΠ: Συχνότητα και Σηµασία Π. Αγγουριδάκης 1 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Επείγουσας Ιατρικής Αθήνα εκέµβριος 2007 ιαγνώσεις που ιαφεύγουν στο ΤΕΠ: Συχνότητα και Σηµασία Π. Αγγουριδάκης 1 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Επείγουσας Ιατρικής Αθήνα εκέµβριος 2007 Μια αληθινή ιστορία... Ελληνοτουρκικός πόλεµος 1920.. Στρατιωτικό

Διαβάστε περισσότερα

Αθλητική ταξινόμηση. Κατηγορία 1. Κατηγορία ΙΙ (κάτω άκρα) Κατηγορία ΙΙ (άνω άκρα) Β έτος

Αθλητική ταξινόμηση. Κατηγορία 1. Κατηγορία ΙΙ (κάτω άκρα) Κατηγορία ΙΙ (άνω άκρα) Β έτος ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος Αθλητική ταξινόμηση Κατηγορία 1 Κατηγορία ΙΙ (κάτω άκρα) Κατηγορία ΙΙ (άνω άκρα) 1 .. Κατηγορία ΙΙΙ Κατηγορία IV.. Κατηγορία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΜΕΓΕΘΕΣ ΛΑΧΝΩΤΟ ΑΔΕΝΩΜΑ ΔΩΔΕΚΑΔΑΚΤΥΛΟΥ

ΕΥΜΕΓΕΘΕΣ ΛΑΧΝΩΤΟ ΑΔΕΝΩΜΑ ΔΩΔΕΚΑΔΑΚΤΥΛΟΥ ΕΥΜΕΓΕΘΕΣ ΛΑΧΝΩΤΟ ΑΔΕΝΩΜΑ ΔΩΔΕΚΑΔΑΚΤΥΛΟΥ Ευσταθίου Μ., Μήκα Α., Ντούνης Χ., Σαρδέλη Ι., Γρηγοράκη Δ., Τσακαλάκη Α., Σκούντζος Γ., Κέντον Θ., Καββαδίας Σ. ΤΜΗΜΑ ΑΞΟΝΙΚΗΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία της Δημόσιας Υγείας Α. Βανταράκης Εργαστήριο Υγιεινής, Ιατρική Σχολή,

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Θ Ε Μ Α Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Στην τεχνολογία

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της Σχολικής Αποτυχίας (Μη Ολοκλήρωσης Σπουδών)

Μελέτη της Σχολικής Αποτυχίας (Μη Ολοκλήρωσης Σπουδών) Μελέτη της Σχολικής Αποτυχίας (Μη Ολοκλήρωσης Σπουδών) Στην ενότητα αυτή επικεντρώνουμε το ενδιαφέρον μας στη μελέτη μιας συγκεκριμένης μορφής αποτυχίας των μαθητών του Λυκείου το σχολικό έτος 2000-2001.

Διαβάστε περισσότερα

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Η νέα εποχή στον Προγεννητικό Έλεγχο: Μοριακός Καρυότυπος - array CGH - Συγκριτικός γενωμικός υβριδισμός με μικροσυστοιχίες

Διαβάστε περισσότερα

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis imperfecta Μενδελικό Νόσημα Συχνότητα στον πληθυσμό: 1:20.000 80-95% αυτοσωμικό επικρατές 10-15% αυτοσωμικό

Διαβάστε περισσότερα