Μεθοδολογική μελέτη για τη διερεύνηση του ρόλου των διττανθρακικών ιόντων στη ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μεθοδολογική μελέτη για τη διερεύνηση του ρόλου των διττανθρακικών ιόντων στη ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου"

Transcript

1 Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Οδοντιατρική Σχολή Εργαστήριο Προληπτικής Οδοντιατρικής Περιοδοντολογίας και Βιολογίας Εμφυτευμάτων ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Μεθοδολογική μελέτη για τη διερεύνηση του ρόλου των διττανθρακικών ιόντων στη ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου Βάραγκας Γεώργιος Θεσσαλονίκη,

2 Επιβλέπων Σ. Κάλφας Αναπληρωτής Καθηγητής 2

3 Περιεχόμενα Σελίδα Περίληψη... 5 Εισαγωγή... 7 Σκοπός Υλικά και Μέθοδοι Αποτελέσματα Συζήτηση Ευχαριστίες Βιβλιογραφία

4 4

5 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στο ανθρώπινο σάλιο υπάρχουν τρία διαφορετικά ρυθμιστικά συστήματα. Το σύστημα των διττανθρακικών ιόντων, των φωσφορικών ιόντων και των πρωτεϊνών. Το σύστημα των διττανθρακικών ιόντων θεωρείται το κυριότερο και λειτουργεί ως ρυθμιστικό σύστημα φάσης. Συγκεκριμένα, πραγματοποιεί τη μεταφορά από τη φάση διάλυσης των HCO - 3 στο σάλιο, στην αέρια φάση με τη μορφή CO 2, σύμφωνα με την αντίδραση HCO H + H 2 CO 3 H 2 Ο + CO 2, στην οποία εμπλέκεται το ένζυμο αφυδατάση του ανθρακικού οξέος. Η παρούσα μελέτη έχει ως στόχο να αναπτύξει μια μεθοδολογία που να επιτρέπει την συγκριτική ανάλυση των δειγμάτων σάλιου διέγερσης με ή χωρίς απώλεια του εν διαλύσει CO 2, που προέρχεται από τα διττανθρακικά ιόντα του σάλιου, ώστε να εκτιμηθεί πιο αποτελεσματικά η σημασία του συστήματος των διττανθρακικών ιόντων στη ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου διέγερσης και κατ επέκταση στην τερηδονική νόσο. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκαν δείγματα σάλιου διέγερσης από 20 υγιείς φοιτητές, χρόνων, της Οδοντιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ και κατασκευάστηκαν μια συσκευή αερισμού των δειγμάτων και μια διάταξη που να επιτρέπει την μέτρηση του ph χωρίς απώλεια CO 2. Τα δείγματα συλλέχτηκαν, αποθηκεύτηκαν και προσδιοριστήκαν κάτω από συνθήκες που να μην επιτρέπουν την απώλεια CO 2. Από κάθε δείγμα παρασκευάστηκαν τέσσερα επιμέρους δείγματα: 1) αραιωμένο σάλιο (ΑΣ): 2) οξυνισμένο σάλιο (ΟΣ), 3) αραιωμένο αερισμένο σάλιο (ΑΑΣ) και 4) οξυνισμένο αερισμένο σάλιο (ΟΑΣ). Οι τιμές του ph συγκριθήκαν μεταξύ τους, ώστε να διαπιστωθεί εάν η προτεινόμενη μεθοδολογία επιτρέπει την διεξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων για το ρόλο των διττανθρακικών στη ρύθμιση. Τα αποτελέσματα έδειξαν στατιστικά σημαντικές (p<0,05, paired t-test) διαφορές ανάμεσα στα αερισμένα και μη αερισμένα δείγματα, ανεξαρτήτως της οξύνισης. Παρατηρήθηκε υψηλή γραμμική συσχέτιση (r=0,81) ανάμεσα στις τιμές του ph πριν και μετά τον αερισμό των μη οξυνισμένων δειγμάτων. Επίσης, βρέθηκε πολύ υψηλή γραμμική συσχέτιση (r=0,98) ανάμεσα στις τιμές του ph πριν και μετά τον αερισμό των οξυνισμένων δειγμάτων, σε ένα εύρος τιμών ph 2,5 7,5 για τα δείγματα μετά τον αερισμό και 2,5 6,5 για τα δείγματα πριν τον αερισμό. Δεν διαπιστώθηκε σχέση αλληλοεξάρ- 5

6 τησης ανάμεσα στις τιμές του ph των αραιωμένων δειγμάτων μετά τη διαδικασία του αερισμού και στις διαφορές του ph των αραιωμένων δειγμάτων πριν και μετά την απώλεια CO 2. Επιπλέον, παρατηρήθηκε συσχέτιση ανάμεσα στις τιμές του ph των οξυνισμένων δειγμάτων σάλιου διέγερσης μετά τη διαδικασία του αερισμού και στις διαφορές του ph των οξυνισμένων δειγμάτων πριν και μετά την απώλεια CO 2. Σε επίπεδο κλινικής σημασίας, φαίνεται ότι η μέτρηση του ph των οξυνισμένων δειγμάτων χωρίς απώλεια CO 2(g) (χωρίς αερισμό) δεν διαφοροποιεί την εκτίμηση της ρυθμιστικής ικανότητας του σάλιου. Αντιθέτως, ο αερισμός επιτρέπει καλύτερη διάκριση των δειγμάτων με υψηλή περιεκτικότητα σε διττανθρακικά. Τέλος, ιδιαίτερο ενδιαφέρον στις αντιδράσεις ρύθμισης του ph στο σάλιο διέγερσης. εμφανίζει ο ρόλος της αφυδατάσης του ανθρακικού οξέος. 6

7 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στον άνθρωπο, το ολικό σάλιο είναι το υγρό της στοματικής κοιλότητας, στη παραγωγή και διαμόρφωση του οποίου συμμετέχουν, κατά κύριο λόγο, τα ζεύγη των τριών μεγάλων σιελογόνων αδένων, δηλαδή οι παρωτίδες, οι υπογνάθιοι και οι υπογλώσσιοι αδένες, και κατά δεύτερο ρόλο, οι μικροί σιελογόνοι αδένες του στόματος και το υγρό της ουλοδοντικής σχισμής (Helmehorst & Oppenheim, 2007). Από τους μεγάλους σιελογόνους αδένες, οι παρωτίδες είναι οι μεγαλύτερες με βάρος gr η κάθε μια. Ο πόρος της παρωτίδας (πόρος του Steensen) έχει μήκος 5 cm και εκβάλει στο προστόμιο απέναντι από τον δεύτερο άνω γομφίο. Ο υπογνάθιος αδένας είναι μικρότερος από την παρωτίδα και περιβάλλεται από μια οργανωμένη κάψα. Ο κύριος εκφορητικός του πόρος (πόρος του Warton) εκβάλει στο υπογλώσσιο φύμα εκατέρωθεν του χαλινού της γλώσσας. Ο υπογλώσσιος α- δένας αποτελείται από πολλούς μικρότερους αδένες, ο κοινός εκφορητικός πόρος των οποίων (πόρος του Barthol) εκβάλει κοντά στον πόρο του Warton. Οι μικροί σιελογόνοι αδένες απαντώνται σε όλες τις περιοχές του στοματικού βλεννογόνου, εκτός των ελευθέρων ούλων και του προσθίου τμήματος της σκληρής υπερώας. Ανάλογα με τη θέση τους ονομάζονται χειλικοί, παρειακοί, γλωσσικοί, υπερώιοι ή γλωσσοφαρυγγικοί. Οι σιελογόνοι αδένες ανάλογα με τη φύση του εκκρίματός τους ταξινομούνται σε ορογόνους, βλεννογόνους ή μεικτούς. Οι ορογόνοι αδένες, όπως η παρωτίδα, εκκρίνουν ένα λεπτόρρευστο, υδαρές έκκριμα πλούσιο σε ένζυμα, ενώ αντίθετα οι βλεννογόνοι, όπως οι μικροί σιελογόνοι αδένες, εκκρίνουν παχύρευστο και βλεννώδες έκκριμα. Στους μεικτούς σιελογόνους αδένες, όπως είναι ο υπογλώσσιος και ο υπογνάθιος, η σύσταση του εκκρίματος ποικίλει σύμφωνα με την αναλογία των ορογόνων και βλεννογόνων κυττάρων στο σώμα του αδένα. Οι υπογλώσσιοι αδένες είναι κυρίως βλεννογόνοι, ενώ οι υπογνάθιοι κυρίως ορογόνοι. Ακόμη, οι σιελογόνοι αδένες, ανάλογα με το σύστημα των εκφορητικών τους πόρων, ταξινομούνται σε απλούς ή σύνθετους. Όλοι οι μεγάλοι σιελογόνοι αδένες είναι σύνθετοι με ένα καλά αναπτυγμένο, διακλαδιζόμενο σύστημα εκφορητικών 7

8 πόρων, ενώ οι μικροί σιελογόνοι αδένες είναι απλοί με έναν μόνο εκφορητικό πόρο. Οι σιελογόνοι αδένες νευρώνονται τόσο από το συμπαθητικό, όσο και από το παρασυμπαθητικό σύστημα. Διαφορετικά ερεθίσματα προκαλούν και διαφορετική ενεργοποίηση των συμπαθητικών και παρασυμπαθητικών νευρικών ινών. Η συμπαθητική διέγερση προκαλεί ορώδη έκκριση, ενώ η παρασυμπαθητική βλεννώδη (Ferguson, 1975). Ποσότητα και ταχύτητα ροής του σάλιου Η ποσότητα και η ταχύτητα ροής του ανθρώπινου σάλιου επηρεάζεται από μια πληθώρα γενικών παραγόντων, οι σημαντικότεροι από τους οποίους είναι ο βαθμός ενυδάτωσης του σώματος, η θέση του σώματος, η έκθεση στο φως, οι κιρκάδιοι και οι ετήσιοι ρυθμοί, το μέγεθος των αδένων, διάφορα διεγερτικά ερεθίσματα και η λήψη φαρμακευτικών ουσιών (Dawes, 2004). Οι συσχετίσεις των παραπάνω παραγόντων με την εκκρινόμενη ποσότητα του σάλιου φαίνονται στον πίνακα 1. Ο ρόλος του φύλου και της ηλικίας στην παραγωγή και στην ταχύτητα ροής του σάλιου δεν είναι πλήρως διευκρινισμένος (Heintze και συν., 1983). Πίνακας 1: Συσχετίσεις ανάμεσα στην ποσότητα του παραγόμενου σάλιου και σε γενικούς παράγοντες που την επηρεάζουν Παράγοντας Αύξηση ποσότητας σάλιου Μείωση ποσότητας σάλιου Βαθμός ενυδάτωσης - αφυδάτωση Θέση σώματος καθιστή ύπτια Έκθεση στο φως φως σκοτάδι Κιρκάδιοι ρυθμοί απόγευμα νύχτα Ετήσιοι ρυθμοί χειμώνας καλοκαίρι Μέγεθος αδένων μεγάλοι μικροί Φάρμακα πιλοκαρπίνη ψυχοφάρμακα 8

9 Κατά τον ύπνο η παραγωγή του σάλιου περιορίζεται στο ελάχιστο. Συγκεκριμένα η παρωτίδα παράγει 0,2 ml/h και ο υπογνάθιος 1 ml/h. Κατά την αφύπνιση και την απόκτηση επαφής με το περιβάλλον, ξεκινάει πάλι η παραγωγή και έκκριση του σάλιου, ενώ η ποσότητά του εξαρτάται από την ύπαρξη ή όχι διέγερσης (Nederfors και συν., 1997). Σε απουσία διέγερσης, το σάλιο ονομάζεται σάλιο ηρεμίας και η ταχύτητα ροής του κυμαίνεται κατά μέσο όρο από 0,3-0,4 ml/min με ευρεία όμως απόκλιση (Schneyer και συν., 1956). Ταχύτητα ροής σάλιου ηρεμίας κάτω από 0,1 ml/min θεωρείται ένδειξη υποσιαλίας. Οι κυριότεροι παράγοντες που οδηγούν σε μειωμένη παραγωγή σάλιου είναι η λήψη φαρμάκων (αντιισταμινικά, αντιχολινεργικά, ψυχοφάρμακα κ.ά.), το σύνδρομο Sjögren και η ακτινοβόληση στη περιοχή κεφαλής και τραχήλου (Turner & Ship, 2007). Παρουσία ερεθισμάτων, το εκκρινόμενο σάλιο ονομάζεται σάλιο διέγερσης. Τα ερεθίσματα που προκαλούν διέγερση της παραγωγής σάλιου μπορεί να είναι μηχανικά, γευστικά, φαρμακευτικά και ψυχολογικά, ενώ ρόλο στην παραγωγή του σάλιου διέγερσης διαδραματίζουν επίσης η διάρκεια και η φύση του γευστικού ερεθίσματος, η διατροφή και ο γενετικός πολυμορφισμός (Dawes, 1970). Ανάλογα με το είδος του ερεθίσματος, οι διάφορες μελέτες αναφέρουν ταχύτητα ροής κατά μέσο όρο 2 ml/min, με αποδεκτές φυσιολογικές διακυμάνσεις από 1-3 ml/min (Dawes, 2004). Με τη μάσηση τεμαχίου παραφίνης (μηχανικός ερεθισμός), η ταχύτητα ροής του σάλιου διέγερσης κορυφώνεται στα 6 ml/min το πρώτο λεπτό μάσησης. Στη συνέχεια, ελαττώνεται βαθμιαία σε μία σταθερή τιμή στο επίπεδο του 1 ml/min, στο οποίο και διατηρείται για περίπου δυο ώρες (Dawes, 2004). Όταν τα πειραματοπρόσωπα καταναλώνουν διάφορες τροφές (γευστικός ερεθισμός), ο μέσος όρος της ταχύτητας ροής του σάλιου διέγερσης κυμαίνεται μεταξύ 3,15 και 4,94 ml/min. Αντίθετα, η έγχυση 5% κιτρικού οξέος στη στοματική κοιλότητα προκαλεί απότομη αύξηση της ταχύτητας στα 7,07 ml/min. Συμπερασματικά αναφέρεται ότι τα γευστικά ερεθίσματα αποτελούν πιο ισχυρό διεγερτικό της ταχύτητας ροής του σάλιου από τη διαδικασία της μάσησης και μόνο (Watanabe & Dawes, 1988). 9

10 Εικόνα 1. Διακύμανση της ταχύτητας ροής του σάλιου σε συνάρτηση με το χρόνο διέγερσης της ροής (Από Dawes, 2004). Ως ψυχολογικά ερεθίσματα που επηρεάζουν την ταχύτητα ροής του σάλιου διέγερσης αναφέρονται η πείνα, η θέα και η οσμή της τροφής και το ψυχολογικό άγχος. Για τον τρόπο όμως που αυτά επιδρούν στο ταχύτητα ροής του σάλιου διέγερσης δεν υπάρχουν εμπεριστατωμένες έρευνες (Dawes, 1981). Οι προηγούμενες μελέτες έδειξαν αντικρουόμενα αποτελέσματα σχετικά με την επίδραση των διαιτητικών παραγόντων στην ταχύτητα ροής του σάλιου διέγερσης. Οι De Muniz και συν. (1983) έδειξαν ότι μια δίαιτα με σκληρή υφή και υψηλή ενέργεια προκάλεσε αύξηση της ταχύτητας ροής του σάλιου από την παρωτίδα σε παιδιά 6-12 χρόνων, από ότι δίαιτα μαλακή και χαμηλής ενέργειας (De Muniz και συν., 1983). Άλλη έρευνα σχετικά με τη γαλακτοχορτοφαγία, δεν έδειξε διαφορές στην ταχύτητα ροής μεταξύ γαλακτοχορτοφαγίας και συνηθισμένης διατροφής, όμως παρατηρηθήκαν διαφορές, αν και μη στατιστικά σημαντικές, όταν η γαλακτοχορτοφαγία συνεχίστηκε για χρονικό διάστημα άνω των 30 ημερών (Lincosalo και συν., 1985). Μελέτες σχετικά με την υφή των τροφών έδειξαν ότι σκληρές και στε- 10

11 ρεές τροφές προκαλούν αύξηση της ταχύτητας ροής του σάλιου διέγερσης σε αντίθεση με υγρή δίαιτα (Johansson και συν., 1984). Ο συνολικός όγκος του σάλιου που εκκρίνεται ημερήσια ανέρχεται περίπου στα 600 ml. Το 60% του σάλιου ηρεμίας παράγει ο υπογνάθιος, το 25% η παρωτίδα, το 7-8% ο υπογλώσσιος και το 7-8% οι μικροί αδένες του βλεννογόνου (Εικ. 2). Στο σάλιο διέγερσης, η συνεισφορά της παρωτίδας αυξάνεται κατά τουλάχιστον 10% (Schneyer & Levin, 1955, Shannon, 1962, Dawes, 1973). Εικόνα 2. Ποσοστιαία απεικόνιση του σάλιου ηρεμίας που παράγεται από τους διάφορους αδένες (από Dawes, 1973). Πίνακας 2. Ταχύτητες ροής σάλιου που χαρακτηρίζουν διάφορες καταστάσεις Ταχύτητα ροής (ml/min) Σάλιο Υποσιαλία Χαμηλή Φυσιολογική Υπερσιαλία Ηρεμίας <0,1 0,1 0,25 0,25 0,35 >0,35 Διέγερσης <0,7 0, >3 11

12 Συστατικά του σάλιου Το σάλιο αποτελείται κατά 99% από νερό και κατά 1% από οργανικά συστατικά και ηλεκτρολύτες. Στις οργανικές ουσίες του σάλιου περιλαμβάνονται πρωτεΐνες, υδατάνθρακες και διάφορες ουσίες μικρού μοριακού βάρους (Helmehorst & Oppenheim, 2007). Οι πρωτεΐνες διακρίνονται σε αυτές που προέρχονται: α) από το αίμα και αποτελούν το 1% του συνολικού ποσού, όπως η λευκωματίνη, η τρανσφερρίνη, οι λιποπρωτεΐνες και οι ανοσοσφαιρίνες IgG, β) από τους σιελογόνους αδένες, όπως η βλεννοπρωτεΐνες, τα ένζυμα (αμυλάση, λυσοζύμη, καρβονική αφυδατάση, υπεροξειδάση) και οι ανοσοσφαιρίνες IgA γ) τις γλυκοπρωτεΐνες του συστήματος ABO (Helmehorst & Oppenheim, 2007). Μέχρι σήμερα, έχουν ταυτοποιηθεί περί τις 310 διαφορετικές πρωτεΐνες στο ολικό σάλιο (Hu και συν., 2005) και περί τις 130 στον επίκτητο σιαλικό υμένα της αδαμαντίνης (Siqueira και συν., 2007). Πάνω από το 95% των πρωτεϊνών του σάλιου ανήκουν στις οικογένειες των σιαλικών πρωτεϊνών, οι οποίες περιλαμβάνουν όξινες και βασικές πρωτεΐνες πλούσιες σε προλίνη (PRP), αμυλάση, γλυκοπρωτεΐνες υψηλού και χαμηλού μοριακού βάρους (βλεννίνες MUC5B και MUC7), συγκολλητίνες, κυστατίνες, ιστιδίνη και σταθερίνη (Πίν. 3). Μετά την πρωτεϊνοσύνθεση στους σιελογόνους αδένες και πριν την είσοδο τους στη στοματική κοιλότητα, πολλές από αυτές υφίστανται μετα-μεταφραστικές τροποποιήσεις, που περιλαμβάνουν γλυκοσυλίωση, ακετυλίωση, φωσφωρυλίωση, απαμίδωση και πρωτεόλυση, διαδικασίες που καθορίζονται από τον γενετικό πολυμορφισμό (Helmehorst & Oppenheim, 2007). Oι υδατάνθρακες απαντώνται στο σάλιο σε δύο μορφές: α) τους συνδεμένους με τις πρωτεΐνες, όπως η εξάμινη, οι εξόζες και το σιαλικό οξύ, οπότε σχηματίζουν τις γλυκοπρωτεΐνες β) τους ελεύθερους υδατάνθρακες που κυρίως προέρχονται από την τροφή (Helmehorst & Oppenheim, 2007). Οι κυριότερες ουσίες μικρού μοριακού βάρους είναι η ουρία, το ουρικό οξύ, η κρεατινίνη και διάφορα αμινοξέα (Mcpherson & Dawes, 1991). Οι κυριότεροι ηλεκτρολύτες του σάλιου είναι το νάτριο, το κάλιο, το ασβέστιο, το μαγνήσιο, το χλώριο, τα διττανθρακικά, τα φωσφορικά, τα θειοκυανιούχα και το φθόριο. Οι συγκε- 12

13 ντρώσεις τους εμφανίζουν μεγάλες διακυμάνσεις (Εικ. 3), γεγονός που οφείλεται σε παράγοντες όπως η ωσμωτική πίεση, η ταχύτητα ροής, η διάρκεια του ερεθίσματος, οι βιολογικοί ρυθμοί, η φύση του ερεθίσματος και η επίδραση των ορμονών (Dawes, 2004). Πίνακας 3. Προέλευση και ποσοστό (%) των κύριων σιαλικών πρωτεϊνών (Amerongen και συν., 2000). Σιαλικές πρωτεΐνες Προέλευση (%) Βλεννίνη MUC5B Όλοι οι βλεννογόνοι αδένες 5-20 Βλεννίνη MUC7 Όλοι οι βλεννογόνοι αδένες 5-20 Ανοσοσφαιρίνες Β λεμφοκύτταρα αδένων 5-15 Προλινούχες (PRP) Παρωτίδα 1-10 Κυστατίνες Υπογνάθιοι, υπογλώσσιοι 10 Ιστατίνες Παρωτίδα, υπογνάθιοι 5 EP-GP Υπογνάθιοι, υπογλώσσιοι 1-2 Συγκολλητίνη Μεγάλοι σιαλογόνοι αδένες 1-2 Λυσοζύμη Μεγάλοι σιαλογόνοι αδένες 1-2 Λακτοφερρίνη Μεγάλοι σιαλογόνοι αδένες 1-2 Λακτοϋπεροξυδάση Παρωτίδα, υπογνάθιοι <1 Καθελισιδίνη Ουδετερόφιλα αδένων <1 Ντεφενσίνες Επιθηλιακά κύτταρα <1 και ουδετερόφιλα αδένων Από τα ανόργανα συστατικά του σάλιου, τη μεγαλύτερη σημασία για τη διατήρηση της υγείας των σκληρών οδοντικών ιστών, έχουν το ασβέστιο, τα φωσφορικά και τα διττανθρακικά ιόντα και το φθόριο. Το ολικό σάλιο είναι υπερκορεσμένο στα παραπάνω ιόντα σε σχέση με τον υδροξυαπατίτη λόγω της υψηλής συγκέντρωσης σε φωσφορικά ιόντα και ασβέστιο, με αποτέλεσμα η αδαμαντίνη να μην διαλύεται στο στοματικό περιβάλλον, εκτός και αν υπάρξει πτώση του ph (Dawes, 13

14 2003). Τα διττανθρακικά αποτελούν το κύριο ρυθμιστικό σύστημα, κυρίως στο σάλιο διέγερσης, το επίπεδο των οποίων βρίσκεται σε έμμεση συνάρτηση με την ταχύτητα ροής του σάλιου (Dawes & Wood, 1973). Τέλος, η παρουσία των ιόντων φθορίου βοηθά το σάλιο να διατηρηθεί υπερκορεσμένο σε σχέση με τον υδροξυαπατίτη (Pan & Darvell, 2007). Εικόνα 3. Διακύμανση της συγκέντρωσης ορισμένων ανόργανων ιόντων του σάλιου σε σχέση με την ταχύτητα ροής του (Από Dawes, 2004). Έκκριση του σάλιου Η έκκριση του σάλιου είναι μια διαδικασία δυο φάσεων. Στην πρώτη φάση το σάλιο εκκρίνεται στο αυλό των αδενικών κυττάρων ως υγρό σχεδόν ισότονο με το πλάσμα του αίματος και στη δεύτερη φάση οι εκφορητικοί πόροι των αδένων τροποποιούν το έκκριμα αφαιρώντας νάτριο και χλώριο και προσθέτοντας κάλιο και διττανθρακικά. Ένας απλός τρόπος για να κατανοηθεί η έκκριση του σάλιου από τα αδενικά κύτταρα των σιελογόνων αδένων είναι το ακόλουθο σχηματικό μοντέλο (Εικ. 4) όπως προτάθηκε από τους Turner & Sugiya (2002). 14

15 Το αδενικό κύτταρο περιέχει τους παρακάτω τέσσερις μεταφορείς ιόντων: i) αντλία Na + -Κ + -ATPάση ii) μεταφορέα Na + -K + -2Cl - iii) δίαυλο Κ + ενεργοποιούμενο από Ca 2+ iv) δίαυλο Cl - ενεργοποιούμενο από Ca 2+. Τα τρία πρώτα συστήματα βρίσκονται προς τη βασική μεμβράνη των αδενικών κυττάρων, ενώ το τέταρτο προς τον αυλό του εκφορητικού πόρου του αδένα (Εικ. 4). Εικόνα 4. Σχηματική παράσταση του εκκριτικού μηχανισμού των σιελογόνων κυττάρων (Από Turner & Sugiya, 2002). Η έκκριση του σάλιου προκύπτει από την συνδυασμένη δράση των τεσσάρων παραπάνω μεταφορικών συστημάτων. Συγκεκριμένα, η αντλία Na + -Κ + -ATPάση διατηρεί χαμηλό το επίπεδο του ενδοκυττάριου Na + και υψηλό το επίπεδο του ενδοκυττάριου Κ + σε σχέση με το μεσοκυττάριο περιβάλλον, ανταλλάσοντας 3Na + με 2Κ + με τη σύγχρονη κατανάλωση ενδοκυττάριου ΑΤP. Ταυτόχρονα, ο συμμεταφορέας Na + -K + -2Cl - μεταφέρει ενεργητικά Na +, K +, και 2Cl - στο εσωτερικό του κυττάρου. Εξαιτίας της εξω/ενδοκυττάριας διαφοράς στη συγκέντρωση του Na + που δια- 15

16 τηρείται από την αντλία Na + -Κ + -ATPάση, το Cl - μεταφέρεται μέσω του Na + -K + -2Cl - στο εσωτερικό του κυττάρου, ενάντια στην ηλεκτροχημική διαβάθμιση. Σε κατάσταση ηρεμίας η ενδοκυττάρια συγκέντρωση του Ca 2+ είναι χαμηλή, οπότε και οι δίαυλοι Κ + και Cl - είναι κλειστοί. Όταν όμως πραγματοποιηθεί διέγερση, τα επίπεδα του ενδοκυττάριου Ca 2+ αυξάνουν. Αυτή η αύξηση ενεργοποιεί τους δίαυλους K + και Cl - και πραγματοποιείται έξοδος ιόντων Cl - με συνέπεια την άνοδο του αρνητικού ηλεκτρικού φορτίου στον αυλό του αδένα. Στη συνέχεια, πραγματοποιείται διαρροή των ιόντων Na + διάμεσου των συνδέσεων των αδενικών κυττάρων από το μεσοκυττάριο υγρό στον αυλό του εκφορητικού πόρου, για να επιτευχτεί ηλεκτροχημική ισορροπία. Η δημιουργούμενη διαφορά στην ωσμωτική πίεση μεταξύ αυλού και μεσοκυττάριου περιβάλλοντος, λόγω άθροισης ιόντων Na + και Cl - στον αυλό το εκφορητικού πόρου, προκαλεί την έξοδο νερού στον αυλό και ουσιαστικά την έκκριση του σάλιου. Όσο διαρκεί το ερέθισμα δημιουργείται μια συνεχής ροή Cl - και συνεπώς Na + και νερού προς τον αυλό του εκφορητικού πόρου. Μόλις το ερέθισμα παύσει, μειώνονται τα ενδοκυττάρια επίπεδα του Ca 2+ και το αδενικό κύτταρο επανέρχεται στην προηγούμενη κατάσταση ηρεμίας. Υπάρχουν δυο παραλλαγές του μοντέλου που σχετίζονται με τη δράση των διττανθρακικών ιόντων (Εικ. 5). Στη πρώτη, ο συμμεταφορέας Na + -K + -2Cl - αντικαθίσταται από έναν αντιμεταφορέα Η + /Na + κι έναν αντιμεταφορέα Cl - /HCO - 3. Στο μοντέλο αυτό η ενδοκυττάρια μείωση του Cl -, που οφείλεται στην εξωκυττάρωση του KCl, οδηγεί σε αυξημένη ενδοκυττάρια είσοδο του Cl - μέσω του αντιμεταφορέα Cl - /HCO - 3. Tο HCO - 3 που μεταφέρθηκε εξωτερικά, αντικαθίσταται με τη διάχυση του CO 2 στο εσωτερικό του κυττάρου και τη μετατροπή του σε HCO - 3 και Η + με τη βοήθεια της ενδοκυττάριας καρβονικής αφυδατάσης. Το πλεόνασμα των Η + μεταφέρεται στο μεσοκυττάριο υγρό μέσω του αντιμεταφορέα Η + /Na +, εκμεταλλευόμενο τη διαφορά στην ένδο- και εξω- κυττάρια συγκέντρωση του Na + που δημιουργεί η α- ντλία Na + -Κ + -ATPάση. Το τελικό αποτέλεσμα είναι η μεταφορά NaCl στο εσωτερικό του κυττάρου εις βάρος του CO 2, το οποίο απλά ανακυκλώνεται μέσω της βασικής μεμβράνης. 16

17 Εικόνα 5. Σχηματικές παραστάσεις των παραλλαγών του εκκριτικού μηχανισμού των σιελογόνων κυττάρων που σχετίζονται με τα διττανθρακικά ιόντα (Από Turner & Sugiya, 2002). 17

18 Στη δεύτερη παραλλαγή πραγματοποιείται έκκριση HCO - 3 αντί Cl -. Στην περίπτωση αυτή, παρατηρείται είσοδος CO 2 μέσω της βασικής μεμβράνης, το οποίο μετατρέπεται σε HCO - 3 και Η + με τη βοήθεια της ενδοκυττάριας αφυδατάσης του καρβονικού οξέος. Το HCO - 3 εκκρίνεται στη συνεχεία στον αυλό του εκφορητικού πόρου μέσω ενός διαύλου ανιόντων και τα Η + εξωκυτταρώνονται στο μεσοκυττάριο υγρό με τη βοήθεια του αντιμεταφορέα Η + /Na +. Αυτοί οι μηχανισμοί έκκρισης του σάλιου προκαλούν ποικίλες προσαρμογές στη διαφορά υδροστατικής και ωσμωτικής πίεσης που επικρατεί μεταξύ του αυλού του εκφορητικού πόρου και του μεσοκυττάριου υγρού των αδενικών κυττάρων και συνεπώς στην διακίνηση υγρού και ηλεκτρολυτών στον αυλό του εκφορητικού πόρου. Η σύσταση του εκκρίματος εξαρτάται συνεπώς από τη διαφορά στην υδροστατική και ωσμωτική πίεση, τη μεσοκυττάρια διακίνηση υγρού και ηλεκτρολυτών, και την ταχύτητα μεταφοράς των κύριων ηλεκτρολυτών διαμέσου των κυτταρικών μεμβρανών. Έκκριση των πρωτεϊνών του σάλιου Το μεγαλύτερο μέρος των πρωτεϊνών του σάλιου εκκρίνεται από τα αδενικά κύτταρα των σιελογόνων αδένων (Turner and Sugiya, 2002). Η διαδικασία της έκκρισης ξεκινά από το τραχύ ενδοπλασματικό δίκτυο, όπου συντελείται η πρωτεΐνοσύνθεση, και συνεχίζει στο σύστημα Golgi και τα εκκριτικά κοκκία. Τα εκκριτικά κοκκία, στη συνέχεια, μεταναστεύουν κοντά σε συγκεκριμένες περιοχές της κυτταρικής μεμβράνης που βρίσκεται προς τον αυλό του εκφορητικού πόρου των αδένων. Η επικείμενη εξωκυττάρωση των πρωτεϊνών είναι μια διαδικασία κατά την οποία πραγματοποιείται συγχώνευση των μεμβρανών των εκκριτικών κοκκίων με την κυτταρική μεμβράνη και απελευθέρωση του περιεχομένου τους στον αυλό του εκφορητικού πόρου (Von Zastow and Castle, 1987). Η διαδικασία της εξωκυττάρωσης σε πολλά κύτταρα είναι αυτόματη και συνεχής, ενώ σε άλλα πραγματοποιείται μετά από κατάλληλο νευρικό ερέθισμα. Στα τρία ζεύγη των κύριων σιελογόνων αδένων, η εξωκυττάρωση των πρωτεϊνών ελέγχεται από το αυτόνομο νευρικό σύστημα. Ο συμπαθητικός ερεθισμός προάγει την απελευθέρωση πρωτεϊνών από τα αδενικά κύτταρα της παρωτίδας και του υπο- 18

19 γνάθιου αδένα, ενώ ο παρασυμπαθητικός ερεθισμός προκαλεί την έκκρισης πρωτεϊνών από μερικά κύτταρα της παρωτίδας και από τα κύτταρα των υπογλώσσιων αδένων (Quissell and Tabak, 1989). Πιο ειδικά, η έκκριση των πρωτεϊνών του σάλιου, όπως και του σάλιου συνολικά, προκαλείται όταν οι κατάλληλοι νευροδιαβιβαστές του αυτόνομου νευρικού συστήματος συνδέονται σε συγκεκριμένους υποδοχείς της βασικής μεμβράνης των αδενικών κυττάρων. Ενεργοποιούνται στη συνέχεια οι ενδοκυττάριοι διαβιβαστές, οι όποιοι είναι υπεύθυνοι για την τελική έκκριση των πρωτεϊνών. Οι κυριότεροι ενδοκυττάριοι διαβιβαστές είναι το camp και τα Ca+, οι οποίοι ενεργοποιούνται από τους β-αδρενεργικούς υποδοχείς της βασικής μεμβράνης μέσω της νορ-αδρεναλίνης. Η διαδικασία εξωκυττάρωσης φαίνεται στο παρακάτω απλοποιημένο σχήμα. Εικόνα 6: Σχηματική απεικόνιση της διαδικασίας συνεχούς και προκλητής εξωκυττάρωσης (Essential Cell Biology 2/e Garland Science) 19

20 Βιολογικές ιδιότητες του σάλιου Το σάλιο αποτελεί ένα σημαντικό διάλυμα που προσφέρει, κάτω από φυσιολογικές συνθήκες, διαρκή και αποτελεσματική προστασία των σκληρών και μαλακών ιστών της στοματικής κοιλότητας, ενώ παράλληλα εξασφαλίζει ομαλή είσοδο και επεξεργασία των τροφών στο πεπτικό σύστημα (Amerongen et al., 2002). Οι κύριες λειτουργίες του σάλιου σε σχέση με τα συστατικά του παρουσιάζονται στην εικόνα 7. Σε γενικές γραμμές, το σάλιο εξασφαλίζει σε σχέση με τις τροφές i) τη δημιουργία του βλωμού, ii) την αίσθηση της γεύσης και iii) τα αρχικά σταδία της πέψης. Σε σχέση με τους μικροοργανισμούς προσφέρει σημαντική αντι-βακτηριδιακή, αντιμυκητιασική και αντι-ιϊκή προστασία διατηρώντας ένα σταθερό οικοσύστημα στη στοματική κοιλότητα, ελέγχοντας την αποίκιση των μικροοργανισμών στη στοματική κοιλότητα. Εικόνα 7. Σχεδιαστική απεικόνιση των λειτουργιών του σάλιου και των συστατικών του που εμπλέκονται στις λειτουργίες αυτές (από Amerongen και συν., 2002). 20

21 Σε σχέση με τους οδοντικούς ιστούς, το σάλιο: i) προσφέρει προστασία από τη φθορά μέσω της δημιουργίας του επίκτητου υμένα, ii) εμποδίζει την απασβεστίωση της αδαμαντίνης, iii) προάγει την επανακρυστάλλωση των οδοντικών ιστών και iv) προσφέρει αποτελεσματική ρύθμιση του ph μέσω των ρυθμιστικών του συστημάτων και κυρίως των διττανθρακικών. Ρυθμιστικά συστήματα του σάλιου Τα κύρια ρυθμιστικά συστήματα του σάλιου είναι το σύστημα των διττανθρακικών ιόντων, το σύστημα των φωσφορικών ιόντων και το σύστημα των πρωτεϊνών. Με τη βοήθεια αυτών των συστημάτων διατηρείται το ph στη στοματική κοιλότητα σταθερό και σχετικά ουδέτερο (Helm και συν., 1982). Σε κατάσταση ηρεμίας, η συγκέντρωση των διττανθρακικών είναι χαμηλή και η ρύθμιση του ph εξασφαλίζεται μέσω των πρωτεϊνών πλούσιων σε ιστιδίνη και σε μικρότερο βαθμό μέσω των φωσφορικών ιόντων (Vratsanos και συν., 1985). Οι πρωτεΐνες προσφέρουν ρύθμιση του ph χάρη στην ικανότητά τους να αποκαρβοξυλιώνονται και να σχηματίζουν μονο- και πολυ- αμίνες με κατανάλωση Η +. Περαιτέρω καταβολισμός τους σε αμμωνία, εξασφαλίζει επιπλέον εξουδετέρωση ιόντων Η + σύμφωνα με τη σχέση: οξύ + βάση άλας + νερό Ο μηχανισμός δράσης των φωσφορικών ιόντων σχετίζεται με την ικανότητα -2 των ιόντων HPO 4 να δεσμεύουν Η + και να δημιουργούν H 2 PO - 4, συμφώνα με τις αντιδράσεις (1) και (2) (1) PO Η + HPO 4-2 και (2) HPO Η + H 2 PO 4 - Η τιμή pk των αντιδράσεων αυτών κυμαίνεται μεταξύ 6,8 και 7,2, γεγονός που σημαίνει ότι τα φωσφορικά ιόντα προσφέρουν την αποτελεσματικότερη ρύθμιση σε αυτή την περιοχή του ph (Ericsson, 1959). Κατά την είσοδο τροφής, η ρύθμιση του ph εξασφαλίζεται κυρίως με τη βοήθεια των διττανθρακικών ιόντων και της ικανότητας τους να μετατρέπονται σε CO 2 21

22 μέσω της αφυδατάσης του ανθρακικού 1. HCO H + H 2 CO 3 H 2 Ο + CO 2 Η αντίδραση αυτή έχει pk 6,1 και σε αυτή την τιμή ph τα διττανθρακικά προσφέρουν την αποτελεσματικότερη ρύθμιση (Bardow et al., 2000). Διττανθρακικά ιόντα Τα διττανθρακικά ιόντα θεωρούνται το κύριο ρυθμιστικό σύστημα του σάλιου (Tenovuo, 1997). Η συγκέντρωσή τους ποικίλει από 5 mmol/l στο σάλιο ηρεμίας (μέση ταχύτητα ροής 0.3 ml/min) έως 24 mmol/l στο σάλιο διέγερσης (μέση ταχύτητα ροής 2 ml/min). Με τον ερεθισμό του αυτόνομου νευρικού συστήματος οι εκκριτικοί μηχανισμοί των σιελογόνων αδένων σχηματίζουν το πρώιμο σάλιο, το οποίο είναι σχεδόν ισοτονικό σε σχέση με το πλάσμα του αίματος. Το αρχικό αυτό σάλιο στη συνεχεία τροποποιείται με την εκλεκτική απορρόφηση Na + και Cl - (χωρίς τη συνοδή μεταφορά νερού) και τη μερική έκκριση Κ + και HCO - 3. Λόγω της περιορισμένης διαπερατότητας των αδενικών πόρων στο νερό, το τελικό σάλιο είναι υποτονικό σε σχέση με το πλάσμα και η συγκέντρωση των διττανθρακικών εξαρτάται από τη ταχύτητα μεταφοράς του διαμέσου του επιθηλίου των πόρων (Εικ. 8) και της μεταβολικής δραστηριότητας των μεταφορικών συστημάτων. (Bardow et al., 2000). Εικόνα 8. Συγκέντρωση των διττανθρακικών ιόντων του ολικού σάλιου σε σχέση με την ταχύτητα ροής του σάλιου διέγερσης. 1 Ο ορθός αγγλικός όρος είναι carbonate anhydrase, συνηθέστερα όμως αναφέρεται ως carbonic anhydrase. Στην παρούσα εργασία συντομογραφείται ως CA. 22

23 Αντίθετα με τη συγκέντρωση, η μερική πίεση του CO 2 δεν εξαρτάται από την ταχύτητα ροής του σάλιου (Εικ. 9), γιατί το CO 2 του σάλιου βρίσκεται σε ισορροπία με το CO 2 του αδενικού ιστού (Bardow et al., 2000). Εικόνα 9. Μερική πίεση του CO 2 στο ολικό σάλιο σε σχέση με την ταχύτητα ροής του σάλιου διέγερσης. Ο τρόπος με τον οποίο τα διττανθρακικά ρυθμίζουν το ph είναι περίπλοκος. Αρχικά στο σάλιο εκκρίνεται CO 2, με τη μορφή του HCO - 3, η μερική πίεση του ο- ποίου είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή του CO 2 της ατμόσφαιρας. Στη συνέχεια, τα HCO - 3 δεσμεύουν H + για να σχηματίσουν H 2 CO 3 που μετατρέπεται σε CO 2 με τη βοήθεια της αφυδατάσης του καρβονικού οξέος, σύμφωνα με την παρακάτω α- πλοποιημένη εξίσωση: HCO H + H 2 CO 3 H 2 Ο + CO 2 Η pk των παραπάνω αντιδράσεων στους 36 ο C κυμαίνεται στο ανθρώπινο σάλιο από 6,07 σε 6,15, τιμές πολύ κοντά στην τιμή της pk=6,1 στο ανθρώπινο πλάσμα. Σε αυτή τη διακύμανση του ph, το σύστημα των διττανθρακικών έχει τη μεγαλύτερη ικανότητα για ρύθμιση (Εικ. 10). 23

24 Εικόνα 10. Τυπική καμπύλη ρυθμιστικής ικανότητας για τα διττανθρακικά ιόντα σε σχέση με το ph του σάλιου στους 36 ο C. Η κορυφή της καμπύλης αντιπροσωπεύει την pka του καρβονικού οξέος. Τα HCO - 3 έχουν την ικανότητα να λειτουργούν ως ρυθμιστικό σύστημα φάσης, δηλαδή η ικανότητά τους για ρύθμιση του ph πραγματοποιείται με τη μεταφορά από τη φάση διάλυσης των HCO - 3 στο σάλιο, στην αέρια φάση με τη μορφή CO 2. Οι αντιδράσεις που πραγματοποιούνται είναι οι ακόλουθες: 1) Ισορροπία ανθρακικού οξέος CO H + HCO 3 - και HCO H + H 2 CO 3 2) Δημιουργία ανθρακικού οξέος με τη βοήθεια της αφυδατάσης του ανθρακικού οξέος (ανθρακική αφυδατάση, EC ). H 2 CO 3 CO 2 + H 2 Ο 3) Απομάκρυνση αερίου: CO 2(aq) CO 2(g) Η ποσότητα του CO 2 που χάνεται από το σάλιο εξαρτάται από το ph και από την μερική πίεση του CO 2 στο στοματικό περιβάλλον (Εικ. 11 και 12). Η εν διαλύσει ποσότητα του CO 2 στο σάλιο διέγερσης αντιστοιχεί σε μερική πίεση του CO 2 (P CO2 ) έως και 41 mm Hg. Η P CO2 στον ατμοσφαιρικό αέρα είναι 0,3 mm Hg. Συνεπώς, όταν το σάλιο εκτίθεται στον ατμοσφαιρικό αέρα, η διαφορά στις μερικές πιέσεις ωθεί την παραπάνω αλυσίδα αντιδράσεων προς την απώλεια διττανθρακικών και πρωτονίων, με τη μορφή του CO 2 και H 2 Ο, και το ph του σάλιου γίνεται αλκαλικότερο. Η απώλεια των διττανθρακικών με τη μορφή του CO 2 είναι μεγαλύτερη όταν το σάλιο αναμειγνύεται με τον αέρα ή όταν συλλέγεται και φυλάσσεται σε ένα ανοιχτό σύστημα. 24

25 Εικόνα 11. Γραφική παράσταση των κλασματικών συγκεντρώσεων των διττανθρακικών ιόντων σε σχέση με το ph. Εικόνα 12. Συγκέντρωση διττανθρακικών ιόντων σε σχέση με το ph σε δυο διαφορετικές συνθήκες μερικής πίεσης CO 2. Η αφυδατάση του ανθρακικού (CA) συμμετέχει στην ομοιόσταση του ph στους διάφορους ιστούς και υγρά του ανθρώπινου οργανισμού, καταλύοντας την αντίδραση διάσπασης του ανθρακικού σε CO 2 και Η 2 Ο. Έχουν απομονωθεί 14 διαφορετικά ισοένζυμα της CA στα θηλαστικά. Δυο ισοένζυμα, CA ΙΙ και CA VI, επηρεάζουν τη φυσιολογία του σάλιου. Η CA ΙΙ είναι ενδοκυττάριο ένζυμο υψηλής δραστηριότητας που εκφράζεται στα αδενικά κύτταρα των ορογόνων αδένων και συμμετέ- 25

26 χει στην έκκριση του HCO - 3 στο σάλιο. Η CA VI είναι το μοναδικό ισοένζυμο που εκκρίνεται ως συστατικό του σάλιου. Υψηλές συγκεντρώσεις CA VI σχετίζονται με υψηλή ταχύτητα ροής σάλιου διέγερσης, ενώ χαμηλές συγκεντρώσεις σχετίζονται με αυξημένο επιπολασμό της νόσου τερηδόνας και όξινων πεπτικών διαταραχών. Αντίθετα με τις πρώιμες προβλέψεις, η CA VI δεν φαίνεται να εμπλέκεται άμεσα στη ρύθμιση του ph του σάλιου και καμία συσχέτιση δεν βρέθηκε ανάμεσα στα ε- πίπεδα CA VI και Streptococcus mutans ή γαλακτοβακίλλων. Αντίθετα, η CA VI φαίνεται να δεσμεύεται στον επίκτητο υμένα της αδαμαντίνης και να ασκεί την ενζυματική της δράση στην επιφάνεια των δοντιών. Εκεί, η CA VI καταλύει τη δημιουργία CO 2 από τα εκκρινόμενα διττανθρακικά ιόντα του σάλιου και τα παραγόμενα Η + από τη μικροβιακή μεταβολική δραστηριότητα (Lemander-Lumikari et al., 2000). Ρόλος του σάλιου στην τερηδονική δραστηριότητα Οι σύγχρονες απόψεις σχετικά με την τερηδονική νόσο εστιάζονται στο μεταβολισμό των υδατανθράκων από τα τερηδονογόνα μικρόβια και στην παραγωγή συγκεκριμένων οργανικών οξέων. Οι μικροοργανισμοί της μικροβιακής πλάκας παράγουν οργανικά οξέα ως υποπροϊόντα του μεταβολισμού των υδατανθράκων, τα κυριότερα από τα οποία είναι το γαλακτικό, το μυρμηκικό και το οξικό (Geddes 1975,1981). Τα οξέα αυτά συμβάλουν στην πτώση του ph στη μικροβιακή πλάκα και στην επικείμενη απασβεστίωση των σκληρών οδοντικών ιστών (Nyvad & Fejerskov, 1996), δημιουργώντας ένα όξινο περιβάλλον που ευνοεί την επιπλέον ανάπτυξη των οξεάντοχων μικροβίων και την περαιτέρω εξέλιξη της νόσου τερηδόνας (Bradshaw και συν., 1989). Από την άλλη μεριά, το σάλιο προσφέρει τους κύριους μηχανισμούς ενάντια στη δράση των μικροβίων της οδοντικής πλάκας και επηρεάζει την ισορροπία ανάμεσα στην απασβεστίωση και ενασβεστίωση των οδοντικών ιστών. Η εμφάνιση τελικά των συμπτωμάτων της νόσου είναι ένα σύνθετο φαινόμενο που εξαρτάται από ενδογενείς παράγοντες, όπως το σάλιο, η μορφολογία των οδοντικών επιφανειών και η γενική υγεία, και από εξωγενείς παράγοντες, όπως η διατροφή, η μικροβιακή χλωρίδα, η στοματική υγιεινή και η παρουσία φθορίου (Nyvad & Fejerskov, 1996). 26

27 Ίσως, οι πιο σημαντικές προστατευτικές ιδιότητες του σάλιου είναι η κάθαρση και η ρύθμιση του ph, οι οποίες μαζί αναφέρονται ως ικανότητα στοματικής κάθαρσης (oral clearance capacity) (Lagerlöf & Oliveby, 1994). Σε γενικές γραμμές, όσο υψηλότερη είναι η ταχύτητα ροής του σάλιου, τόσο υψηλότερη είναι η κάθαρση που προσφέρει (Miura και συν., 1991) και τόσο υψηλότερη η ρυθμιστική ικανότητα (Birkhead & Heintze, 1989). Μείωση της ταχύτητας ροής του σάλιου οδηγεί σε μειωμένη ρυθμιστική ικανότητα με αποτέλεσμα την μεγαλύτερη εμφάνιση τερηδονικών βλαβών (Danniels και συν., 1975, van der Reijden και συν., 1996). Επίσης, οι τερηδονικές βλάβες είναι από τις πιο συνηθισμένες συνέπειες στα άτομα με υποσιαλία (Brown και συν., 1978). Επίσης, άτομα με προβληματική ροή σάλιου και ρυθμιστική ικανότητα εμφανίζουν υψηλούς δείκτες DMFT/S (Pappas και συν., 1993) ή υψηλή ευαισθησία στην τερηδονική νόσο (Heintze και συν., 1983). Όμως, δεν υ- πάρχει γραμμική συσχέτιση ανάμεσα στην ταχύτητα ροής και τη ρυθμιστική ικανότητα από τη μια και τη τερηδονική δραστηριότητα ή τους δείκτες DMFT/S από την άλλη (Russel και συν., 1990). Μια έρευνα (Russel και συν., 1991) έχει δείξει ασθενή συσχέτιση, ενώ η απάντηση στο ερώτημα του «πόσο» σάλιο είναι τελικά αρκετό για να προστατευτούν οι σκληροί οδοντικοί ιστοί ακόμα εκκρεμεί. Χαμηλές ταχύτητες ροής του σάλιου σε συνδυασμό με χαμηλή ή μέτρια ρυθμιστική ικανότητα αποτελούν ένδειξη φτωχής αντίστασης του ξενιστή στις όξινες επιθέσεις των τερηδονογόνων μικροβίων. Μια αντιστρόφως ανάλογη σχέση έχει αναφερθεί ανάμεσα στην ρυθμιστική ικανότητα και την τερηδονική εμπειρία (Ericsson, 1959), όπως και ανάμεσα στην ρυθμιστική ικανότητα και την ευαισθησία στην τερηδονική νόσο (Heintze και συν., 1983). Παρόμοια αρνητική συσχέτιση εμφανίζεται ανάμεσα στη ρυθμιστική ικανότητα και στις τερηδονικές αλλοιώσεις αδαμαντίνης και ρίζας σε ηλικιωμένους (Lundgen και συν., 1998). Όλες βέβαια οι παραπάνω έρευνες μελετούν την ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου χωρίς να ξεχωρίζουν τα επιμέρους ρυθμιστικά συστήματά του, με αποτέλεσμα να μην αξιολογείται επαρκώς ο ρόλος των διττανθρακικών ιόντων στην εμφάνιση και εξέλιξη της τερηδονικής νόσου. 27

28 Μέθοδοι συλλογής σάλιου ηρεμίας Υπάρχουν διάφοροι μέθοδοι συλλογής του σάλιου ηρεμίας. Σε όλες τις μεθόδους, ο προτεινόμενος ως κατάλληλος χρόνος συλλογής είναι τα 5 min και το άτομο προτείνεται να κάθεται άνετα με όρθια πλάτη και τα μάτια ανοιχτά. Στη συνέχεια, χρησιμοποιείται μια από τις ακόλουθες διαδικασίες: Α) Μέθοδος στραγγίσματος. Το άτομο σκύβει το κεφάλι εμπρός και μετά από μια αρχική κατάποση, αφήνει το σάλιο να ρέει, μέσω του κάτω χείλους, σε έναν ογκομετρικό ή προζυγισμένο δοκιμαστικό σωλήνα. Β) Μέθοδος φτυσίματος. Όμοια με την παραπάνω τεχνική, μόνο που το άτομο φτύνει κάθε 60 sec σε ογκομετρικό σωλήνα το σάλιο που μαζεύτηκε στη στοματική κοιλότητα. Γ) Μέθοδος αναρρόφησης. Το σάλιο ηρεμίας αναρροφάται από το έδαφος του στόματος με τη βοήθεια ειδικής σιελαντλίας και συλλέγεται σε ογκομετρικό σωλήνα. Δ) Μέθοδος προσρόφησης. Το σάλιο ηρεμίας συλλέγεται σε ειδικά προζυγισμένα απορροφητικά τεμάχια υλικού που τοποθετούνται στο έδαφος του στόματος. Οι δύο τελευταίες μέθοδοι επιφέρουν, σε κάποιο βαθμό, διέγερση της ροής του σάλιου, επειδή εισάγεται ένα ξένο σώμα στη στοματική κοιλότητα και δεν εμφανίζουν αξιόπιστα αποτελέσματα, ενώ συγκριτικά, η μέθοδος του φτυσίματος χαρακτηρίζεται από την μεγαλύτερη επαναληψημότητα των αποτελεσμάτων (Larmas, 1992). Μέθοδοι συλλογής σάλιου διέγερσης Η συλλογή του σάλιου διέγερσης προσφέρει στοιχεία για τις εκκριτικές δυνατότητες των σιελογόνων αδένων. Οι μέθοδοι που υπάρχουν είναι η φαρμακευτική, η χημική και η μηχανική. Η φαρμακευτική διέγερση σπάνια χρησιμοποιείται, γιατί δεν υπάρχει όμοια φαρμακολογική αντίδραση στους διάφορους ανθρώπους. Αντίθετα, συνηθισμένες είναι η χημική και η μηχανική διέγερση (Dawes, 2004). Χημική διέγερση. Ένα ασθενές οξύ προκαλεί γρήγορη διέγερση των σιελογόνων αδένων, αλλά επειδή διαλύεται εύκολα και επηρεάζει το ph πρέπει να ανανεώνεται συνεχώς. Πρακτικά τοποθετείται μια μικρή ποσότητα οξέος στη γλώσσα του ατόμου σε τακτά χρονικά διαστήματα τα οποία κυμαίνονταν από 15 έως 60 28

29 sec. Με τον τρόπο αυτό βεβαία η ταχύτητα ροής δεν είναι συνεχής. Επιπλέον, το οξύ μπορεί να παρεμβαίνει σε ορισμένες αναλυτικές διαδικασίες που σχετίζονται με τη ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου, όπως επίσης και να προκαλέσει συσσωμάτωση των πρωτεϊνών. Μηχανική διέγερση. Το κύριο πλεονέκτημα της διαδικασίας αυτής είναι ότι το ερέθισμα είναι αδρανές, όποτε δεν επηρεάζει τη σύσταση ή τις ιδιότητες του σάλιου. Στην πράξη, το άτομο μασά μια συγκεκριμένη ποσότητα παραφίνης (1-5g) με συγκεκριμένο ρυθμό (70 μασητικές κινήσεις/min). Δεν υπάρχει βεβαία τρόπος να βαθμονομηθεί η δύναμη των μασητικών κινήσεων μεταξύ των ανθρώπων και φυσικά δεν είναι αποτελεσματική σε νωδούς ασθενείς και ασθενείς που φέρουν ολικές οδοντοστοιχίες. Στις παραπάνω μεθόδους, 2 λεπτά συλλογής είναι συνήθως αρκετά για να προσφέρουν ικανοποιητική ποσότητα δείγματος. Επίσης είναι καλό η διαδικασία συλλογής να ξεκινά ένα λεπτό μετά την μάσηση του τεμαχίου παραφίνης, επειδή μερικά άτομα δεν αντιδρούν άμεσα στο μηχανικό ερέθισμα. Το σάλιο διέγερσης που παράχθηκε σε αυτό το λεπτό καταπίνεται ή δεν υπολογίζεται στη μέτρηση. Οι διάφορες τεχνικές εμφανίζουν μειονεκτήματα και υπάρχει μεγάλη ανάγκη να βαθμονομηθούν όλα τα στάδια της συλλογής, για να μπορούν να προκύπτουν α- σφαλή αποτελέσματα. Μερικές προτάσεις για τη βαθμονόμηση της διαδικασίας συλλογής του σάλιου είναι οι ακόλουθες: Το άτομο δεν πρέπει να έχει φάει, πιει ή καπνίσει κατά την τελευταία 1 ώρα πριν τη διαδικασία συλλογής. Απαιτείται μια περίοδος 1 λεπτού διέγερσης πριν ξεκινήσει η συλλογή του σάλιου, ώστε τα άτομα να έχουν κοινή απόκριση στο ερέθισμα. Το άτομο πρέπει να είναι ήρεμο και να κάθεται σε μια συνηθισμένη καρέκλα και όχι στην οδοντιατρική μονάδα. Τα δείγματα σάλιου που περιέχουν ορατή ποσότητα αίματος πρέπει να απορρίπτονται. Πρέπει να συνεκτιμάται εάν το άτομο πάσχει από χρόνιες ή οξείες ασθένειες, όπως και εάν λαμβάνει φάρμακα που επηρεάζουν την έκκριση του σάλιου. 29

30 Μέθοδοι προσδιορισμού της ρυθμιστικής ικανότητας του σάλιου Η κύρια μέθοδος προσδιορισμού της ρυθμιστικής ικανότητας του σάλιου σε συγκεκριμένα όρια του ph είναι η τιτλοποίηση των δειγμάτων σάλιου με οξύ ή άλκαλι. Η πιο συνηθισμένη και απλή μέθοδος τιτλοποίησης είναι η τιτλοποίηση με τη βοήθεια χρωματικών δεικτών (Πίν. 3). Κατά την μέθοδο αυτή, υπολογίζεται η ποσότητα του οξέος (ή του αλκάλεως) που απαιτείται για να παρατηρηθεί χρωματική αλλαγή ενός δείγματος σάλιου που περιέχει χρωματικό δείκτη του ph. Η μέθοδος αυτή δεν είναι ακριβής, αφού βασίζεται σε υποκειμενική παρατήρηση αλλαγής ενός χρώματος και δίνει μόνο ενδείξεις για την περιοχή ρύθμισης ενός δείγματος σάλιου. Πίνακας 3. Μέθοδοι τιτλοποίησης με τη βοήθεια διαφόρων δεικτών για τον προσδιορισμό της ρυθμιστικής ικανότητας του σάλιου. Δείκτης Αντιδραστήρια Όριο ph Ερευνητές Πορτοκαλί του μεθυλίου 0,1N HCl Rose, ,02Ν HCl 4 Warton, ,01Ν HCl Krasnov 1932 Βρωμοκρεζόλη 0,05Ν HCl 4,4 Messerlei ,01Ν HCl + Κόκκινο 0,01Ν NaOH του μεθυλίου και φαινολοφθαλεϊνη 0,001Ν HCl + 0,001Ν NaOH 4-8 Sullivan & Storvick 1950 Turner, Scribner, Bell, 1954 Κυανό της βρωμοφαινόλης 0,01 Ν γαλακτικό οξύ 3 Muracciole, 1955 Πιο ακριβή αποτελέσματα παρέχει η μέθοδος της ηλεκτρομετρίας κατά την ο- ποία προσδιορίζεται, με τη βοήθεια εκλεκτικού ηλεκτροδίου ιόντων, η τιμή του ph που προκύπτει μετά από την προσθήκη οξέος σε ένα διάλυμα σάλιου. Οι περισσό- 30

31 τεροι ερευνητές χρησιμοποιούν για το σκοπό αυτό διάλυμα HCl ή γαλακτικού οξέος 0,1 Ν σε διάφορες συγκεντρώσεις και εξετάζουν τη διακύμανση του ph μεταξύ 4,5 και 6,5 (Hanke, 1937, Sellman, 1938, Dreizen et al, 1946, Dewar, 1950). Όμως, παρατηρείται δυσκολία στον καθορισμό του κατώτατου ορίου ρύθμισης του ph, λόγω της βραδείας απώλειας CO 2, που προέρχεται από τα διττανθρακικά ιόντα. Το γεγονός αυτό αυξάνει την πιθανότητα λήψης λανθασμένης μέτρησης με τις παραπάνω μεθόδους. Ο Ericsson (1959), εργαζόμενος με διάφορες μεθόδους ηλεκτρομετρικής τιτλοποίησης, παρατήρησε ότι υπήρξε σταθεροποίηση των τιμών του ph στα υπό μελέτη διαλύματα σάλιου, μετά τον αερισμό τους για λεπτά με αντλία αέρα. Έτσι, επιτεύχθηκε η μέγιστη απομάκρυνση του εν διαλύσει CO 2 και η σταθεροποίηση της ισορροπίας του συστήματος των διαττανθρακικών ιόντων, σύμφωνα με τις χημικές αντιδράσεις που αναφέρονται παραπάνω. Βασιζόμενος σε αυτή την παρατήρηση, εισήγαγε μια μεθοδολογία τιτλοποίησης που την ονόμασε Κλινική Δοκιμασία Ι. Κατά τη μεθοδολογία αυτή, αναμείχθηκαν ίσοι όγκοι διαλύματος σάλιου και διαλύματος HCl 0,01 N και το νέο διάλυμα υποβλήθηκε σε αερισμό με αντλία για 20 λεπτά, ώστε να απομακρυνθεί το εν διαλύσει CO 2 και να σταθεροποιηθεί το κατώτερο όριο του ph. Ο υπολογισμός του ph του τελικού διαλύματος έγινε με τη βοήθεια ηλεκτροδίου. Η μεθοδολογία αυτή έδωσε πιο ακριβή αποτελέσματα, αλλά δεν μπόρεσε να περιγράψει τη συμπεριφορά διαλυμάτων σάλιου με υψηλή ρυθμιστική ικανότητα, αφού δεν διαχώριζε τα δείγματα με υψηλή περιεκτικότητα διττανθρακικών ιόντων. Έτσι, η Κλινική Δοκιμασία Ι μπορεί να χρησιμοποιηθεί για μετρήσεις του σάλιου ηρεμίας, όπου το ποσό των διττανθρακικών είναι αμελητέο, αλλά όχι για μετρήσεις του σάλιου διέγερσης, όπου κυριαρχούν κυρίως τα διττανθρακικά. Για να υπερκαλύψει αυτή την αδυναμία ο Ericsson, τριπλασίασε την αναλογία διαλύματος οξέως ως προς το διάλυμα σάλιου, ώστε να επιτύχει χαμηλότερες τιμές ph. Ονόμασε τη νέα μεθοδολογία Κλινική δοκιμασία ΙΙ. Σύμφωνα με αυτή, μετά από μάσηση τεμαχίου παραφίνης για 5 min, συγκέντρωσε δείγματα σάλιου διέγερσης σε δοκιμαστικό σωλήνα πωματισμένο με κερί, ώστε να αποφύγει την απώλεια CO 2. Στη συνέχεια ανάμειξε 1 ml δείγματος σάλιου με 3 ml διαλύματος 0,005 N 31

32 HCl, αέρισε για 20 min το κάθε δείγμα και προχώρησε σε προσδιορισμό της τιμής του ph με τη βοήθεια ηλεκτροδίου. Η συσχέτιση της τεχνικής αυτής, γνώστης και ως μέθοδος Ericsson (μέθοδος οξύνισης), με την μικροτιτλοποίηση βρέθηκε σχεδόν γραμμική (r=0,96) και έδωσε τη δυνατότητα διαφοροποίησης δειγμάτων σάλιου διέγερσης τόσο με υψηλή όσο και με χαμηλή ρυθμιστική ικανότητα. Οι επόμενοι ερευνητές βασίστηκαν στη μέθοδο αυτή του Ericsson για να προσδιορίσουν τη ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου ηρεμίας και διέγερσης τροποποιώντας τις αναλογίες των αντιδραστηρίων (Heintze, 1983, Larsen et al., 1998, Bardow et al., 1999). Όμως, σε όλες τις προηγούμενες έρευνες τόσο η διαδικασία συλλογής, όσο και ο αερισμός των δειγμάτων έχουν ως αποτέλεσμα την απώλεια CO 2 που επηρεάζει την ισορροπία του συστήματος των διττανθρακικών ιόντων. Συνεπώς, η συγκεκριμένη μεθοδολογία δεν επιτρέπει την αξιολόγηση της συνεισφοράς των διττανθρακικών στη ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου. Οι υπάρχουσες μέθοδοι σε επίπεδο κλινικής ρουτίνας για τον προσδιορισμό της ρυθμιστικής ικανότητας του σάλιου διέγερσης (μέθοδος οξύνισης ad modum Ericsson) δεν επιτρέπουν επιμέρους μελέτη του ρόλου των διττανθρακικών στη ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου και κατ επέκταση αδυνατούν να αξιολογήσουν τη σημασία αυτού του ρυθμιστικού συστήματος στην προστασία των οδοντικών ιστών από τη νόσο τερηδόνα. 32

33 ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ Η παρούσα μελέτη έχει ως στόχο να αναπτύξει μια μεθοδολογία που να επιτρέπει την συγκριτική ανάλυση των δειγμάτων σάλιου διέγερσης με ή χωρίς απώλεια του εν διαλύσει CO 2 που προέρχεται από τα διττανθρακικά ιόντα του σάλιου, ώστε να εκτιμηθεί πιο αποτελεσματικά η σημασία του συστήματος των διττανθρακικών ιόντων στη ρυθμιστική ικανότητα του σάλιου διέγερσης. ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ Δειγματοληψία σάλιου διέγερσης Δείγματα σάλιου διέγερσης ελήφθησαν από 20 φοιτητές, χρόνων, της Οδοντιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. Για κάθε εθελοντή συμπληρώθηκε ιατρικό ιστορικό από τον ερευνητή και δόθηκαν οδηγίες για αποχή από κάπνισμα, βούρτσισμα δοντιών και λήψη τροφής για 2 ώρες πριν τη συλλογή του σάλιου. Τα δείγματα λήφθηκαν μεταξύ 9 και 10 π.μ. Όλοι οι εθελοντές πριν τη συλλογή εκπαιδεύτηκαν στην παρακάτω διαδικασία. Αφού κάθισαν στην οδοντιατρική καρέκλα σε κάθετη θέση, ηρέμησαν για 5 min και τους δόθηκε τεμάχιο παραφίνης, την οποία και μάσησαν με ήπιες μασητικές κινήσεις με κλειστό στόμα. Η συλλογή του δείγματος ξεκίνησε 1 min μετά τη μάσηση του τεμαχίου της παραφίνης και αφού απορρίφθηκε το σάλιο που παράχθηκε στο πρώτο λεπτό. Για να αποφευχθεί η απώλεια διττανθρακικών από το σάλιο, το δείγμα συλλέχθηκε σε πλαστικό ογκομετρικό σωλήνα κάτω από στρώμα παραφινέλαιου πάχους 1,5 cm με τη βοήθεια πλαστικού σωλήνα μικρής διαμέτρου (καλαμάκι). Το άνω μέρος του σωλήνα ήταν τοποθετημένο μέσα στη στοματική κοιλότητα και τα χείλη βρισκόταν σε στενή εφαρμογή γύρω από αυτόν. Ο εθελοντής συνέχισε τη μάσηση της παραφίνης με κλειστό το στόμα και άφηνε το παραγόμενο σάλιο διέγερσης να ρέει ήπια στον πυθμένα του δοκιμαστικού σωλήνα, κάτω από το στρώμα του παραφινέλαιου, μέσω του σωλήνα. Η συλλογή του σάλιου τερματίσθηκε όταν ο όγκος του δείγματος έφθασε τα 5 ml. Ο χρόνος που απαιτήθηκε για τη συλ- 33

34 λογή του δείγματος καταγράφηκε και χρησιμοποιήθηκε για τον προσδιορισμό της ταχύτητα ροής του σάλιου διέγερσης. Προετοιμασία των δειγμάτων για ανάλυση Από κάθε δείγμα σάλιου παρασκευάσθηκαν τα ακόλουθα επιμέρους δείγματα προς ανάλυση: 1) Αραιωμένο σάλιο (ΑΣ): Το δείγμα πρόεκυψε από την ανάμειξη 3 ml αποσταγμένου νερού με 1 ml σάλιου μέσα σε πλαστική σύριγγα μιας χρήσης των 5 cc, αποφεύγοντας επαφή με αέρα προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί η απώλεια του CO 2. Έγινε πρώτα η αναρρόφηση 3 ml αποσταγμένου νερού και κατόπιν 1 ml σάλιου. Η βελόνη πωματίστηκε και πραγματοποιήθηκε ανάμειξη με 10 παλίνδρομες κινήσεις. Τα αραιωμένα δείγματα σάλιου χρησιμοποιήθηκαν ως αρνητικοί μάρτυρες. 2) Οξυνισμένο σάλιο (ΟΣ): Το δείγμα πρόεκυψε μετά την ανάμειξη 1 ml δείγματος σάλιου με 3 ml διαλύματος HCl 0,005 Ν σε πλαστική σύριγγα μιας χρήσης των 5cc. Η διαδικασία ανάμειξης περιγράφεται παραπάνω. 3) Αραιωμένο αερισμένο σάλιο (ΑΑΣ): Το δείγμα παρασκευάσθηκε από το ΑΣ μετά την αφαίρεση ποσότητας 0,5 ml που χρησιμοποιήθηκε για τη μέτρηση του ph του ΑΣ. Το υπόλοιπο δείγμα, περίπου 3,5 ml, μεταφέρθηκε σε νέο δοκιμαστικό σωλήνα με ελεύθερο άνοιγμα, στον πυθμένα του οποίου τοποθετήθηκε η άκρη της βελόνης αερισμού. Προστέθηκε μια σταγόνα οκτανόλης για να αποφευχθεί η δημιουργία αφρού κατά τον 20-λεπτο αερισμό που ακολούθησε. 4) Οξυνισμένο αερισμένο σάλιο (ΟΑΣ): Το δείγμα παρασκευάσθηκε από το ΟΣ μετά την αφαίρεση ποσότητας 0,5 ml που χρησιμοποιήθηκε για τη μέτρηση του ph του ΟΣ. Το υπόλοιπο δείγμα, περίπου 3,5 ml, μεταφέρθηκε σε νέο δοκιμαστικό σωλήνα με ελεύθερο άνοιγμα, στον πυθμένα του οποίου τοποθετήθηκε η άκρη της βελόνης αερισμού. Προστέθηκε μια σταγόνα οκτανόλης για να αποφευχθεί η δημιουργία αφρού κατά τον 20-λεπτο αερισμό που ακολούθησε. Ο αερισμός των ΑΑΣ και ΟΑΣ έγινε με ειδική διάταξη (Εικ. 13), η οποία αποτελείται από ανάστροφη αντλία αέρα με παλλόμενο τύμπανο (αντλία ενυδρείου) συνδεδεμένη με 5 μεταλλικές βελόνες μήκους 10cm και διατομής 25G μέσω σωλήνων σιλικόνης. Η διάταξη αυτή επέτρεπε τον ταυτόχρονο αερισμό 5 δειγμάτων. 34

35 Εικόνα 13: Διάταξη αερισμού των δειγμάτων σάλιου. (Α: αντλία ενυδρείου, Β: διανομέας, Γ: βελόνα αερισμού, Δ: δείγματα υπό αερισμό) Μέτρηση του ph Η μέτρηση του ph των παρασκευασμένων δειγμάτων έγινε με εκλεκτικό ηλεκτρόδιο ιόντων Η + Orion και ψηφιακό μετρητή σε θερμοκρασία 28 ο C. Για να αποφευχθεί η απώλεια διττανθρακικών με τη μορφή CO 2 κατά τη διάρκεια των μετρήσεων χρησιμοποιήθηκε ειδική κατασκευή από συμπαγή και διάφανο πλαστική ύαλο (plexy glass) (Εικ. 14). Η βαθμονόμηση του ηλεκτροδίου στην περιοχή του ph 7,0 και 4,0 λάμβανε χώρα πριν από κάθε πείραμα σε καθημερινή βάση. Τα υπό ανάλυση δείγματα μεταφέρθηκαν, με τη βοήθεια της πλαστικής σύριγγας, από την οπή εισόδου στον θάλαμο μέτρησης μέχρι πλήρωσης αυτού και του αυλού εξόδου. Οι οπές εισόδου και εξόδου πωματίστηκαν αμέσως με πώματα σιλικόνης και καταγράφηκε η τιμή του ph που έδειξε ο μετρητής μετά από 5-λεπτη αναμονή, απαραίτητη για τη σταθεροποίηση της ένδειξης. 35

36 Εικόνα 14: Διάταξη μέτρησης του ph. Η διάταξη αποτελείται από ph-μετρο, ηλεκτρόδιο του ph και το θάλαμο μέτρησης. Στο θάλαμο μέτρησης, εισήχθη το ενεργό άκρο του ηλεκτρόδιου μέσω ενός κεντρικού φρεατίου και η είσοδος του φρεατίου σφραγίστηκε αεροστεγώς με κερί. Εκατέρωθεν του κεντρικού φρεατίου και σε απόσταση 4 cm από αυτό, ανοίχθηκαν δυο κυλινδρικά κανάλια, διαμέτρου 5 mm, και με γωνία 45 ο προς το οριζόντιο επίπεδο, για την εισαγωγή του δείγματος στο θάλαμο μέτρησης (που περικλείει το ενεργό άκρο του ηλεκτρόδιου) και την έκπλυσή του από αυτόν. Μεταξύ των μετρήσεων, ξεπλενόταν ο θάλαμος μέτρησης και οι αυλοί τρεις φορές με απιονισμένο νερό. Για τη διαδικασία του ξεπλύματος χρησιμοποιήθηκε υδροβολέας με λεπτό ακροφύσιο και αντλία αναρρόφησης ώστε να είναι εφικτή η απομάκρυνση του νερού από όλο το θάλαμο. Στο τέλος κάθε πειράματος, καθαρίζονταν το ηλεκτρόδιο και ο θάλαμος με διαδοχικές πλύσεις αραιών διαλυμάτων ΗCl και NaOH. Το ηλεκτρόδιο φυλάσσονταν σε διάλυμα αποθήκευσης που εγχέονταν στο θάλαμο και περιείχε 0,5% KCl και 0,575% οξικό οξύ σε απιονισμένο νερό. 36

37 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Ο μέσος όρος της ταχύτητας ροής του σάλιου διέγερσης στα 23 άτομα που αποτέλεσαν την ομάδα μελέτης ήταν 1,87 ml/min. Η μέγιστη τιμή ήταν 3,2 και η ελάχιστη ήταν 1,42. Οι μέσοι όροι, οι τυπικές αποκλίσεις, οι μέγιστες και οι ελάχιστες τιμές ph για τις 4 κατηγορίες δειγμάτων φαίνονται στον πίνακα 4. Οι διαφορές ανάμεσα στα αερισμένα και μη αερισμένα δείγματα, ανεξαρτήτως της οξύνισης ή- ταν στατιστικά σημαντικές (p<0,05, paired t-test). Πίνακας 4. Συγκεντρωτικά αποτελέσματα ph για τις 4 κατηγορίες δειγμάτων. Δείγμα* ΑΣ ΟΣ ΑΑΣ ΟΑΣ Μέσος όρος ph 7,17 4,08 7,87 4,57 Τυπική απόκλιση ± 0,12 ± 0,87 ± 0,13 ± 1,32 ph min 7,01 7,69 2,84 2,84 ph max 7,43 8,16 6,1 7,59 * ΑΣ: αραιωμένο σάλιο, ΟΣ: οξυνισμένο σάλιο, ΑΑΣ: αερισμένο και αραιωμένο σάλιο, ΟΑΣ: οξυνισμένο και αερισμένο σάλιο Οι συσχετίσεις των τιμών του ph για τα αραιωμένα δείγματα σάλιου διέγερσης πριν και μετά τη διαδικασία του 20-λεπτου αερισμού φαίνονται στο διάγραμμα 1. Υψηλή συσχέτιση (r=0,81) βρέθηκε ανάμεσα στις τιμές του ph πριν και μετά τον αερισμό των μη οξυνισμένων δειγμάτων. Τα δείγματα σάλιου με χαμηλό ph πριν τον αερισμό παρουσίαζαν μικρή άνοδο του ph μετά τον αερισμό και αντιθέτως, τα δείγματα με υψηλό ph πριν τον αερισμό απέκτησαν υψηλό ph μετά τον αερισμό. 37

38 Διάγραμμα 1: Συσχέτιση των τιμών του ph των αραιωμένων δειγμάτων σάλιου διέγερσης πριν (χωρίς απώλεια CO 2 ) και μετά (με απώλεια CO 2 ) τη διαδικασία του 20-λεπτου αερισμού. Οι συσχετίσεις των τιμών του ph για τα οξυνισμένα δείγματα σάλιου διέγερσης πριν και μετά τη διαδικασία του 20-λεπτου αερισμού φαίνονται στο διάγραμμα 2. Πολύ υψηλή συσχέτιση (r=0,98) βρέθηκε ανάμεσα στις τιμές του ph πριν και μετά τον αερισμό των οξυνισμένων δειγμάτων, σε ένα εύρος τιμών ph 2,5 έως 7,5 για τα δείγματα μετά τον αερισμό και 2,5 έως 6,5 για τα δείγματα πριν τον αερισμό. Διάγραμμα 2: Συσχέτιση των τιμών του ph των οξυνισμένων δειγμάτων σάλιου διέγερσης πριν (χωρίς απώλεια CO 2 ) και μετά (με απώλεια CO 2 ) τη διαδικασία του 20-λεπτου αερισμού. 38

Με την κλίμακα ph μετράμε το πόσο όξινο ή βασικό είναι ένα διάλυμα.

Με την κλίμακα ph μετράμε το πόσο όξινο ή βασικό είναι ένα διάλυμα. Ουδέτερα Οξέα Με την κλίμακα ph μετράμε το πόσο όξινο ή βασικό είναι ένα διάλυμα. Βάσεις Για να δείτε περίπου πως μετριέται η ποσότητα οξέος ή βάσης στα διαλύματα, σε σχέση με το ph, δείτε αυτό τον πινάκα!!!

Διαβάστε περισσότερα

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος.

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος. ΠΕΠΤΙΚΟ 1. Α. Να γράψετε τα είδη των δοντιών Α, Β, Γ, Δ και τα μέρη του δοντιού Ε Μ. Β. Πόσα δόντια έχει ένα παιδί 3 χρόνων; Γ. Ποιοι αδένες αφήνουν το έκκριμά τους στη στοματική κοιλότητα και ποιο το

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Στόμαχος Δομή βλεννογόνου στομάχου - Γαστρικοί αδένες Βλέννα, υδαρές υγρό ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα βλέννα ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Κύτταρα G = γαστρίνη Διάσπαρτα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΔΟΤΗΣΗ ΟΞΕΩΝ ΚΑΙ ΒΑΣΕΩΝ

ΤΙΤΛΟΔΟΤΗΣΗ ΟΞΕΩΝ ΚΑΙ ΒΑΣΕΩΝ ΤΙΤΛΟΔΟΤΗΣΗ ΟΞΕΩΝ ΚΑΙ ΒΑΣΕΩΝ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η εξοικείωση με τις τεχνικές τιτλοδότησης και η κατανόηση των ογκομετρικών μεθόδων ανάλυσης. Θεωρητικό Μέρος Πάρα πολύ συχνά προκύπτει η ανάγκη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Θερινό εξάμηνο 2011 Ο ρόλος του νερού στο φυτό Βασικότερο συστατικό των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο;

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο; Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση Μεταβολισμός του γλυκογόνου Το γλυκογόνο είναι ο αφθονότερος υδατάνθρακας των ζώων Το γλυκογόνο αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ (3-7% κατά βάρος) και στους μύες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ Αγόρι 6 ετών μεταφέρεται στον οικογενειακό ιατρό από τους γονείς του λόγω εμφάνισης δυσκολίας στην κίνηση των άκρων (άνω και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΝΟΥΚΛΕΪΚΩΝ ΟΞΕΩΝ (DNA ΚΑΙ RNA AΠΟ ΦΥΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Πεχαμετρία Προσδιορισμός των σταθερών διάστασης μονοπρωτικών και πολυπρωτικών οξέων από μετρήσεις ph

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Πεχαμετρία Προσδιορισμός των σταθερών διάστασης μονοπρωτικών και πολυπρωτικών οξέων από μετρήσεις ph ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Πεχαμετρία Προσδιορισμός των σταθερών διάστασης μονοπρωτικών και πολυπρωτικών οξέων από μετρήσεις ph Ιωάννης Πούλιος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

FeCl 3(aq) + 6NH 4 SCN (aq) (NH 4 ) 3 [Fe(SCN) 6 ] (aq) +3NH 4 Cl (aq) (1) ή FeCl 4

FeCl 3(aq) + 6NH 4 SCN (aq) (NH 4 ) 3 [Fe(SCN) 6 ] (aq) +3NH 4 Cl (aq) (1) ή FeCl 4 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΧΗΜΕΙΑ» για τους ΦΟΙΤΗΤΕΣ του ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Οι διδάσκοντες Αικατερίνη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΜΑΘΗΜΑ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΗΣ ΟΞΕΟΒΑΣΙΚΗΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ ΜΩΥΣΗΣ ΕΛΙΣΑΦ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΟΞΕΟΒΑΣΙΚΗΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ Η + =40nanomol/L ΜΕΤΑΒΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

Στην συγκεκριμένη εργαστηριακή δραστηριότητα θα μετρήσουμε 4 παραμέτρους για την ποιότητα του νερού που προέρχεται από το δίκτυο του σχολείου μας,

Στην συγκεκριμένη εργαστηριακή δραστηριότητα θα μετρήσουμε 4 παραμέτρους για την ποιότητα του νερού που προέρχεται από το δίκτυο του σχολείου μας, Σχολείο: Ημερομηνία Δειγματοληψίας.. Φύλλο Εργασίας Έλεγχος της Ποιότητας του Πόσιμου Νερού του Σχολείου μας Γενικές πληροφορίες Τα φυσικά νερά περιέχουν διάφορες ουσίες οι οποίες είναι διαλυμένες και

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΙΕΙΝΗ. Επιμέλεια: Φρίντα Εγγλεζάκη (Χημικός)

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΙΕΙΝΗ. Επιμέλεια: Φρίντα Εγγλεζάκη (Χημικός) ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΙΕΙΝΗ Επιμέλεια: Φρίντα Εγγλεζάκη (Χημικός) Η φροντίδα της καθαριότητας και υγείας των δοντιών και γενικά της στοματικής κοιλότητας επιβάλλεται για να αποφεύγονται δυσάρεστα συμπτώματα όπως......πόνος,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες. ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες και 30 λεπτά Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης.

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. (α) Να ονομάσετε τα

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Πεπτικό Σύστημα Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Το γαστρεντερικό σύστημα (ΓΕΣ) αποτελείται από τα κοίλα όργανα που εκτείνονται από το στόμα έως τον πρωκτό και τους επικουρικούς αδένες που ευθύνονται για την

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας:

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: 12 Κεφάλαιο 1ο 1.2 ΟΞΕΑ ΚΑΤΑ ARRHENIUS Που οφείλεται ο όξινος χαρακτήρας; Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: Τα γράμματα είναι τα σύμβολα των χημικών

Διαβάστε περισσότερα

Ρύθμιση του ενδοκυττάριου ph. Σπ. Μιχαήλ

Ρύθμιση του ενδοκυττάριου ph. Σπ. Μιχαήλ Ρύθμιση του ενδοκυττάριου ph Σπ. Μιχαήλ Επίδραση του ενδοκυττάριου ph στις κυτταρικές λειτουργίες Κυτταρικός μεταβολισμός Μυϊκή συστολή Κυτταροσκελετός Διακυτταρική σύνδεση Διαμεμβρανική αγωγιμότητα Ενδοκυττάρια

Διαβάστε περισσότερα

7 ο Λύκειο ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2009-2010 ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΠΑΥΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ

7 ο Λύκειο ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2009-2010 ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΠΑΥΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Τεχνολογία Α λυκείου 7 ο Λύκειο ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2009-2010 ΤΑΞΗ Α ΤΜΗΜΑ 3 Ο ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΠΑΥΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΟΣΟ ΟΙ ΝΕΟΙ ΕΙΝΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι;

4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι; 4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι; Σκοπός Σκοπός αυτού του πειράματος είναι να προσδιορίσετε την ποσότητα (γραμμομοριακή συγκέντρωση) του οξικού οξέος που υπάρχει σε ένα λευκό ξίδι μέσω ογκομέτρησης με

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Πεπτικό σύστημα Β. Στεργίου - Μιχαηλίδου Επίκουρη Καθηγήτρια Φυσιολογίας Της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Φυσιολογία του στομάχου Η φυσιολογία του στομάχου εξετάζει τα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ 2015 2 ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ Λέξεις-κλειδιά Κυτταρική ή πλασματική μεμβράνη... Βασικές ιδιότητες της πλασματικής μεμβράνης... Βασικές λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΣΕ ΚΡΑΣΙ (ΛΕΥΚΟ)

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΣΕ ΚΡΑΣΙ (ΛΕΥΚΟ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΥΠΕΥΘΥΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - «ΠΑΝΕΚΦE» email:panekfe@yahoo.gr www.ekfe.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑ ΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2010 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση ph Ρυθμιστικά διαλύματα

Μέτρηση ph Ρυθμιστικά διαλύματα Μέτρηση ph Ρυθμιστικά διαλύματα Η έννοια του ph: Η 2 Ο + Η 2 Ο Η 3 Ο + + ΟΗ ή Η 2 Ο Η + + ΟΗ K + [H ][OH ] = [H O] 2 K + [H2O]=[H ][OH ] Κ[Η 2 Ο] = Κ w = γινόμενο ιόντων νερού ή σταθερά διάστασης νερού

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο 1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α.

Διαβάστε περισσότερα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Οξέα Είναι οι χημικές ενώσεις οι οποίες όταν διαλυθούν στο νερό, ελευθερώνουν κατιόντα υδρογόνου (Η + ) Ιδιότητες Οξέων 1. Έχουν όξινη γεύση. 2. Επιδρούν με τον ίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009 Ημερομηνία εξέτασης: Παρασκευή 29 Μαΐου 2009 Ώρα εξέτασης: 07:30

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΥ ΓΕΝΙΚΥ ΛΥΚΕΙΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 24 ΜΑΪΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΜΕΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΛΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΣ ΤΕΧΝΛΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΛ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ

ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ε. ΚΟΥΤΣΟΝΙΚΟΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ(ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΩΝ) ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Α.Π.Θ ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΛΟΓΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 05 /06 /15 ΔΙΑΡΚΕΙΑ : Χημεία Βιολογία 2 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Χημική Τεχνολογία Εργαστηριακό Μέρος Ενότητα 4: Ογκομετρική Ανάλυση Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε. Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΘΕΜΑ 1o 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α. µόνο στο καθαρό νερό β. σε οποιοδήποτε υδατικό διάλυµα γ. µόνο σε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Μέρος Β Δρ. Ανδρέας Φλουρής Ερευνητής Περιβαλλοντικής Φυσιολογίας Κέντρο Έρευνας, Τεχνολογίας και Ανάπτυξης Θεσσαλίας ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΑΕΡΙΩΝ ΣΤΙΣ ΚΥΨΕΛΙΔΕΣ 2 ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα. Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας Οισοφάγος Στόμαχος Λεπτό έντερο Παχύ έντερο Ήπαρ Πάγκρεας

Πεπτικό σύστημα. Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας Οισοφάγος Στόμαχος Λεπτό έντερο Παχύ έντερο Ήπαρ Πάγκρεας ΠΕΠΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Πεπτικό σύστημα Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας Οισοφάγος Στόμαχος Λεπτό έντερο Παχύ έντερο Ήπαρ Πάγκρεας Πεπτικοί αδένες Μικροί πεπτικοί αδένες που βρίσκονται διάσπαρτοι σε όλο το τοίχωμα

Διαβάστε περισσότερα

Χημική Τεχνολογία. Ενότητα 4: Ογκομετρική Ανάλυση. Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε.

Χημική Τεχνολογία. Ενότητα 4: Ογκομετρική Ανάλυση. Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Χημική Τεχνολογία Ενότητα 4: Ογκομετρική Ανάλυση Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε. Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ:ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:3.6.2014 ΤΑΞΗ: Γ ΧΡΟΝΟΣ:1.30 ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ:10 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:. ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΒΑΘΜΟΣ:...

Διαβάστε περισσότερα

Καθηγητής : ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ ΠΛΑΪΝΑΚΗΣ. Χημεία. Εργαστηριακή άσκηση ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΣ

Καθηγητής : ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ ΠΛΑΪΝΑΚΗΣ. Χημεία. Εργαστηριακή άσκηση ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΣ ΑΕΝ / ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΥ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Καθηγητής : ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ ΠΛΑΪΝΑΚΗΣ Χημεία Εργαστηριακή άσκηση ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΣ 2 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΟΥ 1 ΤΙΤΛΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Προσδιορισμός περιεκτικότητας άγνωστου

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κ.Φ.Ε ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ

Ε.Κ.Φ.Ε ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ 2015 2016 Ε.Κ.Φ.Ε ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Αρχή του Le Chatelier Όταν μεταβάλλουμε ένα από τους συντελεστές ισορροπίας (συγκέντρωση, πίεση, θερμοκρασία) η θέση της ισορροπίας μετατοπίζεται προς εκείνη

Διαβάστε περισσότερα

1. Παρατήρηση βρασμού του νερού μέσω των αισθητήρων.

1. Παρατήρηση βρασμού του νερού μέσω των αισθητήρων. Εισηγητές, οι συνεργάτες του ΕΚΦΕ : Γαβρίλης Ηλίας, Χημικός Βράκα Ελένη, Φυσικός Α. ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΕΠΙΔΕΙΞΗΣ 1. Παρατήρηση βρασμού του νερού μέσω των αισθητήρων. 2. Σύσταση του ατμοσφαιρικού αέρα Σκοπός Να

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΘΕΜΑ A ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Α. Ίσως έχεις παρατηρήσει ότι το λεμόνι, το ξίδι, τα πορτοκάλια έχουν χαρακτηριστική γεύση. Ποια πιστεύεις ότι είναι αυτή;

Α. Ίσως έχεις παρατηρήσει ότι το λεμόνι, το ξίδι, τα πορτοκάλια έχουν χαρακτηριστική γεύση. Ποια πιστεύεις ότι είναι αυτή; ΟΞΕΑ ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ PH ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ «Ο ΘΑΥΜΑΣΤΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ» 1 Ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΟΞΙΝΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ- ΒΑΣΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ 1.1 ΣΤΟΧΟΙ 1. Να διαπιστώσουν οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΠΩΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΟΙ ΟΥΣΙΕΣ ΣΤΑ ΥΓΡΑ Μεταφορά τροφών και αποβολή μη χρήσιμων ουσιών: Διάχυση (π.χ. το CO 2 που παράγεται κατά τον μεταβολισμό των κυττάρων, διαχέεται από τα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Γραμμομοριακή συγκέντρωση διαλυμάτων

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Γραμμομοριακή συγκέντρωση διαλυμάτων ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Γραμμομοριακή συγκέντρωση διαλυμάτων Συγκέντρωση διαλύματος: ποσότητα διαλυμένης ουσίας σε καθορισμένη ποσότητα διαλύματος Αραιό διάλυμα: μικρή συγκέντρωση διαλυμένης ουσίας Πυκνό

Διαβάστε περισσότερα

UROCOURSE 2014. ELENI GAGARI DMD, DMSc. ΕΠΙΚ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ, Α ΠΑΝΕΠ. ΚΛΙΝΙΚΙΗ ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΕΚΠΑ

UROCOURSE 2014. ELENI GAGARI DMD, DMSc. ΕΠΙΚ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ, Α ΠΑΝΕΠ. ΚΛΙΝΙΚΙΗ ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΕΚΠΑ UROCOURSE 2014 ELENI GAGARI DMD, DMSc. ΕΠΙΚ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ, Α ΠΑΝΕΠ. ΚΛΙΝΙΚΙΗ ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΕΚΠΑ ΔΗΛΩΣΗ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ: ΚΑΝΕΝΑ ΣΥΜΦΕΡΟΝ Σίελος (Σάλιο) και Στοματική Κοιλότητα Σάλιο: Σύνθεση Αρχικά ισότονο και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ Κυριακή Σταματέλου Ειδικός Νεφρολόγος, MBA Τι είναι η νεφρολιθίαση; Η νεφρολιθίαση λέγεται κοινά «πέτρες στα νεφρά» και είναι γνωστή στην ανθρωπότητα από τα αρχαία χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

3.15 Μέτρηση ph Ρυθμιστικά Διαλύματα

3.15 Μέτρηση ph Ρυθμιστικά Διαλύματα 3.15 Μέτρηση ph Ρυθμιστικά Διαλύματα 1. Οι περιοχές ph αλλαγής χρώματος των δύο δεικτών είναι: Πορτοκαλί του μεθυλίου: 3,1 4,5 (σε ph < 3,1 χρωματίζει το διάλυμα κόκκινο και σε ph > 4,5 χρωματίζει το διάλυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ A ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ηµιτελείς προτάσεις Α1 και Α2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρικό νευρικό σύστημα. Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα

Κεντρικό νευρικό σύστημα. Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα Κεντρικό νευρικό σύστημα. Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα περιφερικό τμήμα. Το κεντρικό τμήμα του νευρικού συστήματος ονομάζεται κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ) και αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους.

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. Διαλύτης: η ουσία που βρίσκεται σε μεγαλύτερη αναλογία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4 Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες:

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4 Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

3.5 Ρυθμιστικά διαλύματα

3.5 Ρυθμιστικά διαλύματα 3.5 Ρυθμιστικά διαλύματα Ρυθμιστικά διαλύματα ονομάζονται τα διαλύματα των οποίων το ph παραμείνει πρακτικά σταθερό, όταν προστεθεί μικρή αλλά υπολογίσιμη ποσότητα ισχυρών οξέων ή βάσεων ή αραιωθούν μέσα

Διαβάστε περισσότερα

1. Να αν τιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι με τις προτάσεις της στήλης ΙΙ:

1. Να αν τιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι με τις προτάσεις της στήλης ΙΙ: Ερωτήσεις Προβλήματα Δραστηριότητες 1. Να αν τιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι με τις προτάσεις της στήλης ΙΙ: Ι Βιταμίνες Υδατάνθρακες Πρωτεΐνες Λίπη Βοηθούν κυρίως στη δόμηση νέων κυττάρων. Προσφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Αυτoϊοντισμός του νερού ph

Αυτoϊοντισμός του νερού ph Αυτoϊοντισμός του νερού ph Το καθαρό νερό είναι ηλεκτρολύτης; Το καθαρό νερό είναι ομοιοπολική ένωση και θα περιμέναμε να είναι μην εμφανίζει ηλεκτρική αγωγιμότητα. Μετρήσεις μεγάλης ακρίβειας όμως έδειξαν

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις & Απαντήσεις

Ερωτήσεις & Απαντήσεις Ερωτήσεις & Απαντήσεις Μεσοδόντιo Ζελέ (Gel) με Φθόριο της TePe www.placcontrol.gr/interdentalgel Ερωτήσεις & Απαντήσεις Μεσοδόντιo Ζελέ (Gel) με Φθόριο της TePe 1. Τι είναι το Μεσοδόντιο Ζελέ (Gel) της

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Γ Γυμνασίου: Απαντήσεις των ασκήσεων και ερωτήσεων του σχολικού βιβλίου

Χημεία Γ Γυμνασίου: Απαντήσεις των ασκήσεων και ερωτήσεων του σχολικού βιβλίου Χημεία Γ Γυμνασίου: Απαντήσεις των ασκήσεων και ερωτήσεων του σχολικού βιβλίου Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd ΕΝΟΤΗΤΑ 1 Οξέα - Βάσεις Άλατα Σελίδα 15 1. Τι ονομάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Μ.Ε ΠΡΟΟΔΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜ/ΝΙΑ: 08-11-2015 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 3 ώρες

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Μ.Ε ΠΡΟΟΔΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜ/ΝΙΑ: 08-11-2015 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 3 ώρες ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Μ.Ε ΠΡΟΟΔΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜ/ΝΙΑ: 08--05 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 3 ώρες ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α. Α.5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα

Διαβάστε περισσότερα

1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης

1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης Σκοπός 1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης Σκοπός αυτής της εργαστηριακής άσκησης είναι να μάθετε να δίνετε έμφαση στη σημασία της παρατήρησης κατά την εκτέλεση ενός πειράματος. Παρατήρηση, γενικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισµός βιταµίνης C σε χυµούς φρούτων και λαχανικών και µελέτη διάφορων παραγόντων που επιδρούν στη ποσότητα της

Προσδιορισµός βιταµίνης C σε χυµούς φρούτων και λαχανικών και µελέτη διάφορων παραγόντων που επιδρούν στη ποσότητα της ΕΚΦΕ Εύβοιας Προσδιορισµός βιταµίνης C σε χυµούς φρούτων και λαχανικών και µελέτη διάφορων παραγόντων που επιδρούν στη ποσότητα της Απαραίτητα όργανα Προχοϊδα Σιφώνι Κωνική φιάλη Απαραίτητα υλικά 10 ml

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης»

Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης» Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης» Β. Στεργίου - Μιχαηλίδου Επίκουρη Καθηγήτρια Φυσιολογίας Της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Διευθυντής ο Καθηγητής Γ.Ανωγειανάκις

Διαβάστε περισσότερα

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί Σκελετικό σύστημα Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία Τύποι: 1. Υδροστατικοί σκελετοί 2. Σκληροί σκελετοί Ενδοσκελετός Εξωσκελετός Σκελετικό σύστημα υδροστατικοί

Διαβάστε περισσότερα

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 7. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3: Οξέα, Βάσεις, Ιοντική ισορροπία Θέµατα Σωστού / Λάθους Πανελληνίων, ΟΕΦΕ, ΠΜ Χ

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 7. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3: Οξέα, Βάσεις, Ιοντική ισορροπία Θέµατα Σωστού / Λάθους Πανελληνίων, ΟΕΦΕ, ΠΜ Χ Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 7 Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3: Οξέα, Βάσεις, Ιοντική ισορροπία Θέµατα Σωστού / Λάθους Πανελληνίων, ΟΕΦΕ, ΠΜ Χ ιάλυµα NaHSO 4 0,1 M έχει ph > 7 στους 25 ο C. Πανελλήνιες

Διαβάστε περισσότερα

Εύρεση mol και συγκέντρωση από αριθμητικά δεδομένα Επανάληψη προηγούμενων τάξεων.

Εύρεση mol και συγκέντρωση από αριθμητικά δεδομένα Επανάληψη προηγούμενων τάξεων. Εύρεση mol και συγκέντρωση από αριθμητικά δεδομένα Επανάληψη προηγούμενων τάξεων. A. Εύρεση συγκέντρωσης c. A. Δίνονται τα mol της διαλυμένης ουσίας και ο όγκος του διαλύματος: n C, C σε Μ, V σε λίτρα.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4. Να συμπληρώσετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις:

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4. Να συμπληρώσετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων Ι

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων Ι ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων Ι ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ Δίνονται: Κ a CH 3 COOH = 10 5, Κ b NH 3 = 10 5 Μονάδες 3 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις Λύσεις σε Θέματα από την Τράπεζα Θεμάτων. Μάθημα: Χημεία Α Λυκείου

Απαντήσεις Λύσεις σε Θέματα από την Τράπεζα Θεμάτων. Μάθημα: Χημεία Α Λυκείου Απαντήσεις Λύσεις σε Θέματα από την Τράπεζα Θεμάτων Μάθημα: Χημεία Α Λυκείου Στο παρών παρουσιάζουμε απαντήσεις σε επιλεγμένα Θέματα της Τράπεζας θεμάτων. Το αρχείο αυτό τις επόμενες ημέρες σταδιακά θα

Διαβάστε περισσότερα

Διαρκής απαίτηση της εκπαιδευτικής κοινότητας είναι η ύπαρξη πολλών βιβλίων

Διαρκής απαίτηση της εκπαιδευτικής κοινότητας είναι η ύπαρξη πολλών βιβλίων Διαρκής απαίτηση της εκπαιδευτικής κοινότητας είναι η ύπαρξη πολλών βιβλίων για κάθε μάθημα, τα οποία θα βασίζονται στο ίδιο Αναλυτικό Πρόγραμμα και θα παρουσιάζουν τα ίδια θέματα από μια άλλη ίσως σκοπιά.

Διαβάστε περισσότερα

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η Σεκόγια (Sequoia) «Redwood» είναι το ψηλότερο δέντρο στο κόσμο και βρίσκεται στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ 130 μέτρα ύψος

Διαβάστε περισσότερα

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο ΥΓΡΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ Το ύδωρ αποτελεί το 60% του βάρους σώματος α) από την ηλικία (νεογνά 75%) β) περιεκτικότητα σε λίπος (ο λιπώδης ιστός έχει μικρή περιεκτικότητα σε ύδωρ) γ) το φύλο ( το ύδωρ είναι λιγότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ CHEMICAL ANALYSIS

ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ CHEMICAL ANALYSIS ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ CHEMICAL ANALYSIS C.S.I. BRUSSELS SUPERVISORS: LUC LEYNS ROBERT FINSY MARIJKE HENDRICKX C.S.I. BRUSSELS SPECIAL ASSISTANTS: TIM SIERENS ANJA VAN GEERT AMAIA MARCILLA DIANE SORGELOOS Αποστολή

Διαβάστε περισσότερα

Version 7.2, 10/2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

Version 7.2, 10/2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Version 7.2, 10/2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Lactated Ringer s Injection/Fresenius, (3,1+0,3+6+0,2)g, ενέσιμο διάλυμα για έγχυση

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΛΥΚΕΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΔΑΣΟΥΠΟΛΗ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 25/5/2015 ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2.5 ώρες ΥΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων ΑΣΚΗΣΗ 4η Οξύτητα (Acidity) Θεωρητικό υπόβαθρο Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων Εκφράζει την ποσοτική ικανότητα του νερού στην εξουδετέρωση ισχυρής βάσεως µέχρι επιθυµητής τιµής ph Οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων

Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων Προτεινόμενη θεραπεία: Μετά από προσεκτική κλινική και ακτινογραφική εξέταση του στόματος και εκτίμηση της κατάστασης μου, ο

Διαβάστε περισσότερα

Ο αλκοολικός τίτλος % vol είναι % v/v. Η αλκοόλη, % vol, μετράται στους 20 o C. Γίνεται διόρθωση της αλκοόλης όταν η θερμοκρασία είναι διαφορετική

Ο αλκοολικός τίτλος % vol είναι % v/v. Η αλκοόλη, % vol, μετράται στους 20 o C. Γίνεται διόρθωση της αλκοόλης όταν η θερμοκρασία είναι διαφορετική ΟΙΝΟΣ ΑΛΚΟΟΛΗ Με απόσταξη 200 ml οίνου συλλέγονται 133-150 ml αποστάγματος. Για την εξουδετέρωση της οξύτητας του οίνου, για να μη ληφθούν στο απόσταγμα πτητικά οξέα (οξικό, ανθρακικό και θειώδες), στα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ Η νευρομυϊκή σύναψη αποτελεί ιδιαίτερη μορφή σύναψης μεταξύ του κινητικού νευρώνα και της σκελετικής μυϊκής ίνας Είναι ορατή με το οπτικό μικροσκόπιο Στην

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Περιγραφή της περίπτωσης Άνδρας 43 ετών εισάγεται σε κλινική λόγω επιγαστραλγίας. Μετά από έλεγχο ετέθη η διάγνωση του πεπτικού

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Β. ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Στις αντιδράσεις αυτές οι αριθμοί οξείδωσης όλων των στοιχείων που μετέχουν στην αντίδραση παραμένουν σταθεροί. Τέτοιες αντιδράσεις είναι οι: 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΥΓΡΗΣ ΕΚΧΥΛΙΣΗΣ Ελένη Παντελή, Υποψήφια Διδάκτορας Γεωργία Παππά, Δρ. Χημικός Μηχανικός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ. Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία

ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ. Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία Η πρώτη επίσκεψη στον οδοντίατρο, συνήθως αποτελεί μια δυσάρεστη δοκιμασία για το παιδί. Και αυτό γιατί, ακόμη και

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Για τις προτάσεις Α1 και Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή επιλογή. Α1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Χημεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα