ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ"

Transcript

1 ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ HEPS (Healthy Eating and Physical Activity in Schools) Ελληνική Γλώσσα

2 Τίτλος Κατευθυντήριες οδηγίες για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης στα σχολεία Ελληνική γλώσσα Τίτλος Πρωτοτύπου HEPS Guidelines Συγγραφείς Aniek Boonen, M.Sc. Nanne de Vries, Ph.D. Silvia de Ruiter, M.Sc. Sue Bowker, M.Sc. Goof Buijs, M.Sc. Επιµέλεια-Μετάφραση Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Ηλέκτρα Μπάδα, Αδαµαντία Ξεκαλάκη, Παναγιώτα Μαυρίκα. Η µετάφραση δεν έχει µεταφραστεί πίσω στην Αγγλική γλώσσα έτσι ώστε να εξασφαλίσει ακρίβεια. Συνεπώς, το NIGZ και οι εταίροι του HEPS δε φέρουν ευθύνη για τυχόν ανακρίβειες. Ευχαριστίες E. Bada (Institute of Child Health, Greece), K. Dadaczynski (Leuphana University Lüneburg, Germany), Z. Dafesh ( Netherlands Institute for Health Promotion, the Netherlands), Wolfgang Dür (Ludwig Boltzmann Institute Health Promotion Research, Austria), E. Flashberger (Ludwig Boltzmann Institute Health Promotion Research, Austria), S. Nic Gabhinn (National University of Ireland, Galway, Ireland), Lisa Gugglberger (Ludwig Boltzmann Institute Health Promotion Research, Austria), A. Jociute (State Environmental Health Centre, Ministry of Health, Lithuania), C. Kelly ( National University of Ireland, Galway, Ireland), A.Lee (NHS Health Scotland), P.Paulus (Leuphana University Lüneburg, Germany), D. Piette (Universite Libre de Bruxelles, Belgium), V. Simovska (Danish School of Education, Aarhus University, Copenhagen, Denmark), K. Sokou (Institute of Child Health, Greece), N.G. Viig (University of Bergen, Norway), B. Woynarowska (Warsaw Uneversity, Poland). Ηµεροµηνία πρωτότυπης έκδοσης Απρίλιος 2009 NIGZ- code: OJ ISBN: ιεύθυνση: Customer service NIGZ, P.O. Box 500, 3440 AM Woerden, The Netherlands Ο οδηγός είναι διαθέσιµος στην ιστοσελίδα του HEPS: Χρηµατοδότηση Η έκδοση του πρωτοτύπου χρηµατοδοτείται από το πρόγραµµα HEPS, το οποίο υποστηρίζεται οικονοµικά από την Ευρωπαϊκή Ένωση στα πλαίσια του Προγράµµατος ηµόσιας Υγείας. NIGZ, εν επιτρέπεται η αναπαραγωγή της παρούσας έκδοσης (τµήµατος ή όλου), χωρίς ειδική άδεια. Αιτήσεις σχετικές µε την αναπαραγωγή εικόνων ή κειµένου, θα πρέπει να απευθύνονται στην εξής διεύθυνση:uitgeverij NIGZ-P.O. Box AM Woerden- The

3 ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ HEPS (Healthy Eating and Physical Activity in Schools) Aniek Boonen, M.Sc. 1) Nanne de Vries, Ph.D. 2) Silvia de Ruiter, M.Sc. 3) Sue Bowker, M.Sc. 4) Goof Buijs, M.Sc. 3) 1) 2) 3) 4) Department of Health Promotion, School for Public Health and Primary Care (CAPHRI), Maastricht University Department of Health Promotion, School for Nutrition, Toxicology and Metabolism (NUTRIM), Maastricht University Netherlands Institute for Health Promotion NIGZ Welsh Assembly Government 3

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1: Παιδική παχυσαρκία και σχολεία προαγωγής της υγείας... 7 υγείας 1.1 Παχυσαρκία και υπέρβαρα παιδιά Σχολεία προαγωγής της υγείας... 9 Κεφάλαιο 2: Η κατάσταση στην Ευρώπη σχετικά µε την προαγωγή της φυσικής άσκησης και της υγιεινής διατροφής στα σχολεία Η κατάσταση στην Ευρώπη σήµερα Παραδείγµατα καλής πρακτικής Ουαλία Ολλανδία Βέλγιο Σκοτία Κεφάλαιο 3: HEPS οδηγίες για διαµόρφωση πολιτικής και κανονισµών (policy) Πώς χρησιµοποιούµε τις οδηγίες; Οδηγίες Αρχές προαγωγής της υγείας Αγωγή υγείας Φυσική Άσκηση Κανονισµοί για τα Τρόφιµα Υγεία και ασφαλές περιβάλλον Συµµετοχή γονέων και κοινότητας Ψυχολογικοί και κοινωνικο-συναισθηµατική καθοδήγηση και συµβουλευτική Παροχή φροντίδας Προαγωγή υγείας στο χώρο εργασίας Περισσότερες πληροφορίες Βιβλιογραφία

5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλοι νοιαζόµαστε για τα παιδιά µας. Είναι το µέλλον της Ευρώπης. Σήµερα, ένα στα τέσσερα περίπου παιδιά είναι υπέρβαρα. Για να βοηθήσουµε στην αντιµετώπιση αυτού του θέµατος, διαµορφώσαµε το πρόγραµµα HEPS «Υγιεινή ιατροφή και Σωµατική Άσκηση στα Σχολεία» (Healthy Eating and Physical Activity in Schools) το οποίο στηρίζει Ευρωπαϊκές χώρες να προωθήσουν την υγιεινή διατροφή και τη φυσική άσκηση στα σχολεία µε ένα θετικό και βιώσιµο τρόπο. Το HEPS χρησιµοποιεί την µεθοδολογία και την προσέγγιση της προαγωγής της υγείας στα σχολεία µε ένα αποτελεσµατικό τρόπο για τη διαµόρφωση πολιτικής υγείας στα σχολεία. 1 Το HEPS είναι ένα πρόγραµµα του δίκτυου SHE- Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη 2 (Schools for Ηealth in Europe). Ανά τα κράτη-µέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης παίρνονται πολλές πρωτοβουλίες για να µειωθούν οι αριθµοί των παιδιών που είναι υπέρβαρα µε πρακτική κατεύθυνση προς τη διαµόρφωση δραστηριοτήτων, προγραµµάτων και εκπαιδευτικών µεθόδων. Παρ όλα αυτά κανένα από τα κράτη-µέλη της Ευρωπαϊκής ένωσης δεν έχει ένα αποτελεσµατικό εθνικό σχέδιο διαχείρισης των σχολείων σε εφαρµογή. Το HEPS στοχεύει να γεφυρώσει αυτό το κενό µε το να αποτελεί ένα πρόγραµµα ανάπτυξης σχεδίου διαχείρισης και αποφάσεων σε εθνικό και τοπικό επίπεδο ανά την Ευρώπη. Το HEPS θα βοηθήσει να εφαρµοστούν αυτά τα προγράµµατα µε ένα βιώσιµο τρόπο σε σχολικό επίπεδο. 1. Κατευθυντήριες οδηγίες HEPS: αποτελείται από ένα σύνολο κατευθυντήριων αρχών για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης στα σχολεία που απευθύνεται σε φορείς οι οποίοι δραστηριοποιούνται σε εθνικό επίπεδο στην Ευρώπη. 2. Οδηγός συνηγορίας HEPS: ένα εργαλείο που βοηθά αυτούς που δραστηριοποιούνται υπέρ της διαµόρφωσης και εφαρµογής εθνικής σχολικής πολιτικής µε στόχο την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης. 3. Κατάλογος για ποιοτική εκτίµηση HEPS: ένα σύνολο ποιοτικών κριτηρίων για σχολικά προγράµµατα για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης. 4. Εργαλείο για σχολεία HEPS: ένα εγχειρίδιο το οποίο θα βοηθήσει τα σχολεία στα κράτη-µέλη να εισάγουν και να εφαρµόσουν ένα σχολικό πρόγραµµα για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης. 5. Εργαλείο για την εκπαίδευση εκπαιδευτικών HEPS: πρόκειται για ένα πρόγραµµα το οποίο µπορεί να χρησιµοποιηθεί στην εκπαίδευση εκπαιδευτικών για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης στα σχολεία. 6. Εργαλείο αξιολόγησης HEPS: χρησιµοποιείται για την αξιολόγηση της αποτελεσµατικής εφαρµογής του πακέτου HEPS σε κάθε ένα από τα κράτη-µέλη. Πακέτο Σχολικών Εργαλείων HEPS 1 Το πρόγραµµα HEPS περιλαµβάνει το Πακέτο των Σχολικών Εργαλείων HEPS. Το πακέτο HEPS στηρίζει τα κράτη-µέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να διαµορφώσουν εθνική πολιτική για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης στα σχολεία, η οποία βασίζεται στην προσέγγιση των «Σχολείων Προαγωγής Υγείας». Το πακέτο αποτελείται από τα παρακάτω 6 εργαλεία: Πολιτική µε την ευρεία έννοια της διαµόρφωσης κανονισµών και της λήψης αποφάσεων, είτε σε εθνικό, τοπικό ή σχολικό επίπεδο. 2 Τo δίκτυο ΣΥΕ, «Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη» (SHE), είναι η µετονοµασία του Ευρωπαϊκού ικτύου Σχολείων Προαγωγής της υγείας (ENHPS) και αποτελεί τη συνέχειά του. ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ HEPS Οι «Κατευθυντήριες Οδηγίες» είναι ένα στοιχείο του πακέτου HEPS. Ως «κατευθυντήρια οδηγία» ορίζεται «ένα λεπτοµερές σχέδιο ή ερµηνεία µε στόχο τη διαµόρφωση αρχών ή τον καθορισµό τρόπου δράσης». Οι κατευθυντήριες οδηγίες που περιγράφονται στο Κεφάλαιο 3 µπορούν να υποστηρίξουν τα κράτη-µέλη της Ε.Ε. στην εφαρµογή της προσέγγισης των σχολείων προαγωγής της υγείας, να αυξήσουν τα επίπεδα φυσικής άσκησης και υγιεινής διατροφής των παιδιών και των νέων σε ένα σχολικό περιβάλλον. Κάθε κράτος-µέλος δοµεί πάνω στην εµπειρία που έχει αποκοµίσει από τις προ-υπάρχουσες κατευθυντήριες οδηγίες της ίδιας της χώρας ή άλλων χωρών. Τα κράτη-µέλη µπορούν επίσης να 5

6 χρησιµοποιήσουν τις κατευθυντήριες οδηγίες που περιγράφονται σε αυτό το εγχειρίδιο στη χώρα τους, στην Ευρώπη ή εκτός Ευρώπης. Η συνεργασία µε άλλα κράτη-µέλη µπορεί να προάγει και να ενισχύσει τη χρηστικότητα των κατευθυντήριων οδηγιών που είναι χρήσιµες για την προαγωγή της υγείας των παιδιών. Εκτός από τις κατευθυντήριες οδηγίες υπάρχουν άλλα πέντε εργαλεία στο πακέτο HEPS τα οποία υποστηρίζουν την εφαρµογή της προαγωγής της υγείας στα σχολεία σε διάφορα επίπεδα. Το πακέτο περιλαµβάνει τον οδηγό συνηγορίας για την υιοθέτηση πολιτικών προάσπισης της υγείας σε υψηλό επίπεδο, τον οδηγό εκπαίδευσης εκπαιδευτικών, τον κατάλογο ποιοτικών οδηγιών και ένα εργαλείο για την πρακτική εφαρµογή στα σχολεία. Οι Κατευθυντήριες Οδηγίες του HEPS και o Οδηγός Συνηγορίας του HEPS, έχουν σχεδιαστεί για να αλληλοσυµπληρώνονται. Ο οδηγός συνηγορίας HEPS υποστηρίζει τα κράτη- µέλη στη διαµόρφωση επιχειρηµατολογίας και δράσης, ώστε να προαχθεί η υγιεινή διατροφή και η φυσική άσκηση στα σχολεία, µε βάση την προσέγγιση των «σχολείων προαγωγής της υγείας». Οι Κατευθυντήριες Οδηγίες HEPS δίνουν σαφείς και πρακτικές προτάσεις και κατευθύνσεις για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης στα σχολεία. ΣΕ ΤΙ ΥΠΕΡΕΧΟΥΝ ΟΙ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ HEPS; Ο στόχος της δηµιουργίας των κατευθυντήριων οδηγιών για τους συντονιστές SHE και για όσους παίρνουν πολιτικές αποφάσεις είναι η υποστήριξή τους στη διαµόρφωση πολιτικής προαγωγής της υγείας στα σχολεία στο θέµα της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης. Τέτοιου είδους πολιτικές κατευθύνσεις έχουν στόχο τη δηµιουργία ενός ικανού πλαισίου δράσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η προαγωγή της υγείας στα σχολεία µπορεί να δώσει τη δυνατότητα στα παιδιά και τους νέους ανθρώπους να κάνουν υγιεινές επιλογές. ΣΕ ΠΟΙΟΥΣ ΑΠΕΥΘΥΝΟΝΤΑΙ ΟΙ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ HEPS; Οι Κατευθυντήριες Οδηγίες HEPS προορίζονται για τους συντονιστές του δικτύου SHE-Schools for Health in Europe (Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη) και για όσους λαµβάνουν αποφάσεις εθνικής πολιτικής σε κράτη-µέλη της Ε.Ε. Οι συντονιστές SHE, οι οποίοι είναι τα κύρια µέλη του δικτύου SHE, ενθαρρύνονται να παρέχουν πληροφορίες, να αναλαµβάνουν έρευνα, να συνηγορούν για την προαγωγή της υγείας στα σχολεία, όπως επίσης και να ανταλλάσουν εµπειρίες καλής πρακτικής και δεξιότητες. Οι εθνικοί, περιφερειακοί και τοπικοί φορείς, συντονιστές και άλλοι άµεσα συσχετιζόµενοι επαγγελµατίες-κλειδιά ενθαρρύνονται να συνεργάζονται µε τους συντονιστές SHE για την εφαρµογή των κατευθυντήριων οδηγιών στην πράξη. 6

7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Αυτό το κεφάλαιο δίνει πληροφορίες σχετικές µε τα παιδιά και τους νέους ανθρώπους στην Ευρώπη που είναι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι. Κατ αρχήν, δίνονται γενικές πληροφορίες σε σχεση µε τους καθοριστικούς παράγοντες και τις συνέπειες του προβλήµατος. Έπειτα, περιγράφεται η έννοια των Σχολείων Προαγωγής της Υγείας και ακολουθεί µια συζήτηση για το πως αυτή η προσέγγιση µπορεί να φανεί χρήσιµη στην προαγωγή της υγείας των παιδιών σχολικής ηλικίας. γλυκόζης, η υπερινσουλιναιµία, ο διαβήτης τύπου 2, η υπέρταση και το άσθµα συγκρινόµενοι µε νέους ανθρώπους που δεν είναι παχύσαρκοι (9) ΥΠΕΡΒΑΡΑ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΑ ΠΑΙ ΙΑ Η υπερβαρία ή παχυσαρκία είναι ένα ολοένα αυξανόµενο πρόβληµα δηµόσιας υγείας. Η επίπτωση της παχυσαρκίας ή της υπερβαρίας αυξάνεται παγκόσµια στην τρέχουσα γενιά παιδιών και ενηλίκων (1,2,3). Στις µέρες µας, ένα στα τέσσερα παιδιά στην Ευρώπη (4) είναι υπέρβαρα µε την υψηλότερη επίπτωση παιδικής παχυσαρκίας να παρατηρείται στις Μεσογειακές χώρες και την χαµηλότερη επίπτωση στις Σκανδιναβικές χώρες (5). Σκοπός αυτής της έκθεσης είναι να αποτρέψει τα παιδιά και τους νέους από το να γίνουν υπέρβαροι ή παχύσαρκοι. Αυτό µπορεί να επιτευχθεί µε τη βελτίωση των υγιεινών συνηθειών διατροφής και του βαθµού φυσικής άσκησης. Η υπερβαρία ή η παχυσαρκία είναι το αποτέλεσµα µιας ασυµµετρίας µεταξύ της πρόσληψης και της κατανάλωσης ενέργειας (1), αλλά δεν υπάρχει ένας συγκεκριµένος παράγοντας που να λειτουργεί ως παγκόσµιο αίτιο για την πρόσληψη βάρους (6). Ποικίλοι παράγοντες που εµφανίζονται να έχουν αιτιολογική συσχέτιση µε την υπερβαρία ή παχυσαρκία, είναι η έλλειψη φυσικής άσκησης, η αυξηµένη πρόσληψη τροφής µε υψηλό ενεργειακό φορτίο, η χαµηλή πρόσληψη τροφής πλούσιας σε φυτικές ίνες, η χαµηλή πρόσληψη φρούτων και λαχανικών, ένα περιβάλλον που καλλιεργεί την εξέλιξη της παχυσαρκίας και µια αλληλεπίδραση µεταξύ γενετικών παραγόντων και φυσικού περιβάλλοντος. Η υπερβαρία έχει αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία των ανθρώπων. Τα υπέρβαρα παιδιά είναι περισσότερο πιθανό να εξελιχθούν σε υπέρβαρους ενήλικες µε ένα µεγαλύτερο ρίσκο καρδιαγγειακών παθήσεων, διαβήτη ή άλλων παθήσεων (8). Επιπρόσθετα, οι παχύσαρκοι νέοι άνθρωποι έχουν µεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν προβλήµατα υγείας όπως είναι η φτωχή ανοχή Σχ. 1. Πίνακας υπέρβαρων παιδιών ηλικίας 7-11 σε 22 Ευρωπαϊκές χώρες (Πηγή: International Obesity Taske Force (IOTF), IOTF if a taskforce of IASO) Σχ. 2. Πίνακας υπέρβαρων αγοριών ηλικίας 11, 13 και 15 ετών (Π.Ο.Υ. 2008, WHO/HBSC forum 2007 final report: Social cohesion for mental wellbeing among adolescents) 7

8 Σχ. 3. Πίνακας υπέρβαρων κοριτσιών ηλικίας 11, 13 και 15 ετών (Π.Ο.Υ. 2008, WHO/HBSC forum 2007 final report: Social cohesion for mental wellbeing among adolescents) Άλλες συνέπειες της παχυσαρκίας στα παιδιά και τους νέους, είναι η χαµηλή αυτοπεποίθηση, µειωµένη ψυχολογική ευεξία, αυξηµένα ψυχοσωµατικά συµπτώµατα και χαµηλή ποιότητα ζωής. Για παράδειγµα, ψυχολογικές διαταραχές όπως η κατάθλιψη, συµβαίνουν µε αυξηµένη συχνότητα σε παχύσαρκα παιδιά (5). Επίσης, τα παχύσαρκα και τα υπέρβαρα παιδιά σχολικής ηλικίας έχουν περισσότερες πιθανότητες να γίνουν θύµατα εκφοβισµού σε σχέση µε άλλα παιδιά και νέους φυσιολογικού βάρους (10). Υπάρχουν εκτεταµένα αποδεικτικά στοιχεία ότι τα παχύσαρκα παιδιά στιγµατίζονται από τους συνοµήλικούς τους, από εκπαιδευτικούς, ακόµα και από τους γονείς τους (11), µε συνέπεια τα παχύσαρκα παιδιά να έχουν ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις αλλά και προβλήµατα υγείας. Τα τέσσερα σχέδια δράσης για µακρόχρονη επιτυχία στη µείωση του βάρους στα παιδιά και τους νέους είναι: 1) η ενασχόληση µε υψηλής ενέργειας φυσική άσκηση, 2) διατροφή χαµηλή σε θερµίδες και λίπη, 3) η κατανάλωση πρωινού, 4) η διατήρηση ενός σταθερού διατροφικού προγράµµατος (12). Αυτά τα σχέδια δράσης παρουσιάζονται στο ιάγραµµα 1. Στο διάγραµµα αυτό δίνονται εξηγήσεις και πρακτικά παραδείγµατα. Στρατηγική Εξήγηση Πώς; Καθηµερινή ενασχόληση µε φυσική άσκηση Κατανάλωση τροφής χαµηλής σε ενέργεια και λιπαρά Κατανάλωση πρωινού ιατήρηση ενός σταθερού διατροφικού προγράµµατος Τα παιδιά και οι νέοι θα πρέπει να είναι σωµατικά ενεργοί για τουλάχιστον µια ώρα την ηµέρα, ενώ έντονη φυσική άσκηση απαιτείται τουλάχιστον 2 φορές την εβδοµάδα Η υγιεινή διατροφή βελτιώνει τόσο τη σωµατική όσο και τη ψυχολογική υγεία Το πρωινό είναι το πιο σηµαντικό γεύµα της ηµέρας. Αποτρέπει τους ανθρώπους από το να «τσιµπάνε» σνακ χαµηλής διατροφικής αξίας. Έχει αποδειχθεί ότι βοηθά τα παιδιά στη µάθηση Η διατήρηση ενός σταθερού διατροφικού προγράµµατος προάγει µια καλύτερη υγεία και προλαµβάνει τη κατανάλωση σνακ υψηλών σε λιπαρά Με π.χ. περπάτηµα, ποδήλατο, ενεργητικό παιχνίδι, δυνατότητα επιλογής φυσικής άσκησης στο σχολείο όπως τα οµαδικά και ατοµικά αθλήµατα ο χορός ή το κολύµπι Με κατανάλωση περισσότερων τροφών πλούσιων σε φυτικές ίνες, όπως φρούτα και λαχανικά, και λιγότερων τροφών µε υψηλή περιεκτικότητα σε λιπαρά, π.χ. κέικ και γαριδάκια Με καθηµερινή κατανάλωση υγιεινού πρωινού, π.χ. φρέσκος φυσικός χυµός, ψωµί ολικής αλέσεως, γιαούρτι µε φρέσκα φρούτα ή δηµητριακά «µούσλι» µε φυτικές ίνες Με την κατανάλωση τριών ισορροπηµένων γευµάτων την ηµέρα ιάγραµµα 1. Παραδείγµατα από στρατηγικές για την προώθηση µιας υγιεινής ισορροπίας της ενέργειας σε παιδιά και νέους 8

9 1.2. ΣΧΟΛΕΙΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Σηµαντική συµβολή στην υγεία και την ευεξία των παιδιών, αποτελεί η δηµιουργία Σχολείων Προαγωγής της Υγείας. Σύµφωνα µε τη ιεθνή Ένωση για την Προαγωγή της Υγείας και της Αγωγής Υγείας, «το Σχολείο Προαγωγής της Υγείας είναι αυτό στο οποίο όλα τα µέλη της σχολικής κοινότητας εργάζονται µαζί για να προσφέρουν στους µαθητές θετικές εµπειρίες και δοµές ενταγµένες στο σχολικό πρόγραµµα, οι οποίες προάγουν και προστατεύουν την υγεία» (13). Ένα Σχολείο Προαγωγής της Υγείας εστιάζει στην πρόληψη των ασθενειών, στην αύξηση της γνώσης των µαθητών σε θέµατα υγείας, στη βελτίωση της δυνατότητας των νέων να παίρνουν υγιείς αποφάσεις και να φροντίζουν τον εαυτό τους και τους άλλους. Αυτά όλα ενισχύουν τη δυνατότητα για κοινωνική δικαιοσύνη και βιώσιµη ανάπτυξη. Ένα Σχολείο Προαγωγής της Υγείας κάνει χρήση όλων των δοµών της ζωής στο σχολείο για όσους ζουν και εκπαιδεύονται εκεί. Επίσης, λαµβάνεται υπ όψη το σχολικό περιβάλλον, ενώ παράλληλα προάγεται η φυσική, κοινωνική, πνευµατική, νοητική, συναισθηµατική ευεξία των µαθητών και του διδακτικού προσωπικού (14). Το δίκτυο Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE network - Schools for Health in Europe) αποτελεί την Ευρωπαϊκή πλατφόρµα για την προαγωγή της υγείας στα σχολεία (15). Το δίκτυο Σχολείων για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE) έχει στόχο να στηρίξει οργανισµούς και επαγγελµατίες προκειµένου να διαµορφώσουν περαιτέρω και να στηρίξουν την προαγωγή της υγείας στα σχολεία σε κάθε χώρα. Το δίκτυο Σχολείων για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE), χρησιµοποιεί µια θετική έννοια της υγείας και της ευεξίας και λαµβάνει υπ όψη την Σύµβαση των Ηνωµένων Εθνών για τα ικαιώµατα του παιδιού. Η προσέγγιση του, για την προαγωγή της υγείας στα σχολεία βασίζεται σε πέντε βασικές αξίες και πέντε πυλώνες. Οι βασικές αξίες και οι πυλώνες του SHE αποτελούν πηγή έµπνευσης και προσφέρουν µια βάση για την εξέλιξη των Σχολείων Προαγωγής της Υγείας. Οι πέντε βασικές αξίες του δίκτυου Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE) είναι οι εξής: 1. Ισότητα. Τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας εξασφαλίζουν να παρέχουν σε όλους ίσες ευκαιρίες πρόσβασης σε όλο το φάσµα δυνατοτήτων που προσφέρονται για εκπαίδευση και υγεία. Με αυτόν τον τρόπο έχουν τη δυνατότητα να µειώσουν τις ανισότητες στην υγεία. 2. Βιωσιµότητα. Τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας αναγνωρίζουν ότι η υγεία, η εκπαίδευση και η εξέλιξη είναι στενά συνδεδεµένα. Τα σχολεία λειτουργούν ως κέντρα ακαδηµαϊκής γνώσης και στηρίζουν τη διαµόρφωση ενεργής και θετικής εικόνας όσον αφορά στους µελλοντικούς ρόλους των µαθητών στην κοινωνία. Τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας εξελίσσονται καλύτερα όταν οι προσπάθειες και τα επιτεύγµατα εφαρµόζονται µε συστηµατικό τρόπο για µια εκτεταµένη σχολική χρονική περίοδο, για τουλάχιστον πέντε µε επτά χρόνια. Τα αποτελέσµατα, τόσο στην υγεία όσο και στην παιδεία γίνονται περισσότερο ορατά σε βάθος χρόνου. 3. Ένταξη. Τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας γιορτάζουν τη διαφορετικότητα και εξασφαλίζουν ώστε όλα τα µέλη της σχολικής κοινότητας να νιώθουν ότι είναι άξια εµπιστοσύνης και σεβασµού. Τα σχολεία είναι κοινότητες µάθησης όπου οι καλές σχέσεις ανάµεσα σε µαθητές, ανάµεσα σε µαθητές και εκπαιδευτικούς καθώς και ανάµεσα σε σχολείο, γονείς και κοινότητα είναι σηµαντικές. 4. Ενδυνάµωση και ικανότητα για ορθή δράση 3. Τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας ενθαρρύνουν τα παιδιά, τους νέους και όλα τα µέλη της σχολικής κοινότητας να συµµετέχουν ενεργά στον προσδιορισµό των στόχων που σχετίζονται µε την υγεία και να αναλαµβάνουν δράσεις σε επίπεδο σχολείου και κοινότητας για να επιτευχθούν οι στόχοι αυτοί. 5. ηµοκρατία. Τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας βασίζονται σε δηµοκρατικές αξίες και εξασκούνται στην εφαρµογή των δικαιωµάτων και της ανάληψης ευθύνης. Οι πέντε πυλώνες του δίκτυου Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE) που υπογραµµίζουν αυτή την προσέγγιση των Σχολείων Προαγωγής της Υγείας είναι οι εξής: 1. Συνολική προσέγγιση του σχολείου για την υγεία. Υπάρχει µια συνάφεια µεταξύ του σχεδιασµού σχολικής πολιτικής που διέπει τον τρόπο λειτουργίας του σχολείου και στις πρακτικές δράσεις που πραγµατοποιούνται και 3 Η ικανότητα για ορθή δράση (action competence) ορίζεται ως η στοιχειοθετηµένη δυνατότητα του ατόµου να δρα και να φέρνει αλλαγές σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο, έχοντας κατά νου ως στόχο τη βελτίωση της υγείας και των συνθηκών για την υγεία (Jensen, 1997). 9

10 αναγνωρίζονται από ολόκληρη τη σχολική κοινότητα. Αυτή η προσέγγιση περιλαµβάνει: Μια προσέγγιση της αγωγής υγείας που να εντάσσεται στο ωρολόγιο πρόγραµµα και η οποία να είναι συµµετοχική και προσανατολισµένη σε συγκεκριµένες δράσεις Την αντίληψη των ίδιων των µαθητών για την υγεία Τη διαµόρφωση σχολικής πολιτικής η οποία διέπει τον τρόπο λειτουργίας του σχολείου Τη διαµόρφωση του φυσικού και κοινωνικού περιβάλλοντος του σχολείου Τη διαµόρφωση δεξιοτήτων ζωής Την αποτελεσµατική διασύνδεση µε το σπίτι και την κοινότητα Την αποτελεσµατική χρήση των υπηρεσιών υγείας. 2. Συµµετοχικότητα. Η αίσθηση του «ανήκειν» γαλουχείται στους µαθητές, στο διδακτικό προσωπικό και στους γονείς µέσα από τη συµµετοχή και την ουσιαστική δέσµευση, η οποία είναι µια προϋπόθεση για την αποτελεσµατικότητα των δράσεων προαγωγής της υγείας στα σχολεία. 3. Ποιότητα του σχολείου. Τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας δηµιουργούν καλύτερες διδακτικές και µαθησιακές διαδικασίες. Οι υγιείς µαθητές µαθαίνουν καλύτερα. Το υγιές διδακτικό και µη διδακτικό προσωπικό, εργάζεται αποτελεσµατικότερα µε υψηλότερο αίσθηµα εργασιακής ικανοποίησης. Το κύριο µέληµα του σχολείου είναι να µεγιστοποιήσει τα σχολικά αποτελέσµατα.η πολιτική της προαγωγής της υγείας στα σχολεία, στηρίζει την επίτευξη των εκπαιδευτικών και κοινωνικών στόχων των σχολείων. 4. ράση βάση ενδείξεων. Το δίκτυο Σχολείων για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE) ενηµερώνεται από τα ισχύοντα ερευνητικά δεδοµένα τα οποία εστιάζονται στις αποτελεσµατικές προσεγγίσεις και πρακτικές στην προαγωγή της υγείας στα σχολεία, τόσο σε θέµατα υγείας (π.χ. νοητική υγεία, υγιεινή διατροφή, πρόληψη χρήσης ουσιών κλπ) όσο και στην ολιστική σχολική προσέγγιση του σχολείου. 5. Σχολεία και οι κοινότητες. Τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας είναι µέρος της ευρύτερης κοινότητας που τα περιβάλλει. Ενστερνίζονται την ενεργή συνεργασία µεταξύ σχολείου και κοινότητας και είναι ενεργοί φορείς στην ενδυνάµωση του κοινωνικού κεφαλαίου και της δυνατότητας κατανόησης των πληροφοριών που έχουν σχέση µε την υγεία. Το δίκτυο Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE) στοχεύει να κάνει τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας αναπόσπαστο κοµµάτι του σχεδιασµού πολιτικής στον τοµέα της 10 εκπαίδευσης και της υγείας στην Ευρώπη. Το δίκτυο Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE) παρέχει εύκολη πρόσβαση σε ενηµέρωση, καλές πρακτικές, επαφές και ανταλλαγή πληροφοριών. Η διεθνής συνεργασία µεταξύ επαγγελµατιών βοηθά στην παροχή ενός πλαισίου που ενισχύει και διατηρεί την καινοτοµία, την εξέλιξη και την εφαρµογή του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας. Κάθε Ευρωπαϊκή χώρα παροτρύνεται να αναπτύξει το Σχολείο Προαγωγής της Υγείας µε έναν τρόπο που να ταιριάζει στις δικές της ανάγκες και πλαίσιο (16). Το Σχολείο Προαγωγής της Υγείας δε στοχεύει µόνο συγκεκριµένα στην προαγωγή της φυσικής άσκησης και της υγιεινής διατροφής στα παιδιά και στους νέους, αλλά στοχεύει στη διαρκή ενδυνάµωση και στήριξη της δυνατότητας του σχολείου ως ένα υγιές πλαίσιο για να ζουν. Να µαθαίνουν και να εργάζονται οι µαθητές και το προσωπικό του σχολείου (17). Αυτή είναι µια σηµαντική προσέγγιση για την αύξηση των επιπέδων υγείας των παιδιών για διάφορους λόγους: Το σχολείο είναι ένα µέρος όπου τα παιδιά περνούν ένα µεγάλο µέρος του χρόνου τους, οπότε υπάρχει άφθονος χρόνος για να προαχθεί η θετική συµπεριφορά ως προς την υγεία τους (13). Φαίνεται ότι οι υγιεινές διατροφικές συνήθειες ακολουθούν το άτοµο και στην ενήλικη ζωή (18) οπότε είναι σηµαντικό να εξασφαλίσουµε ότι αυτό ξεκινά από το σχολείο. Η διατροφή και η φυσική άσκηση έχουν αντίκτυπο στα επίπεδα ενέργειας των παιδιών και των νέων και συνεπώς επηρεάζουν την σχολική-ακαδηµαϊκή επιτυχία. Η βελτίωση της διατροφής και των επιπέδων άσκησης µπορούν εποµένως να εξυπηρετήσουν τον βασικό σκοπό της εκπαίδευσης. Τα υπέρβαρα παιδιά µπορεί να στιγµατιστούν στο σχολείο. Η ένταξη είναι µια κεντρική αρχή στην προσέγγιση των Σχολείων Προαγωγής της Υγείας και αυτό σηµαίνει ότι όλα τα παιδιά θα έπρεπε να νιώθουν ότι εισπράττουν εµπιστοσύνη και σεβασµό. Μέσα από την προσέγγιση του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας ο αριθµός των υπέρβαρων και παχύσαρκων παιδιών µπορεί να µειωθεί και συνεπώς να περιορισθεί ο αριθµός των παιδιών και των νέων που στιγµατίζονται. Με τη µείωση του στίγµατος ενθαρρύνεται η κοινωνική και γνωστική ανάπτυξη του παιδιού. Αυτό σηµαίνει ότι τα παιδιά και οι νέοι θα έχουν µεγαλύτερη αυτοεκτίµηση, θα νιώθουν καλύτερα και θα βελτιώσουν τις µαθησιακές τους ικανότητες. Η προαγωγή της υγείας στα σχολεία µπορεί να έχει ως αποτέλεσµα τη βελτίωση στην

11 κοινωνική ανοχή και ανάπτυξη δεξιοτήτων. Αυτό είναι σηµαντικό για τις µαθησιακές ικανότητες του παιδιού και συνεπώς για τις µελλοντικές του προοπτικές (13). Σήµερα στην Ευρώπη δεν υπάρχει ένα συγκεκριµένο Ευρωπαϊκό µοντέλο για την εφαρµογή του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας στα σχολεία. Υπάρχουν όµως διαφορετικά µοντέλα ώστε να περιγράψει κανείς την προσέγγιση του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας (20). Προκειµένου να δοµηθούν οι κατευθυντήριες οδηγίες του HEPS, οι οποίες κατευθύνουν τα σχολεία στην εφαρµογή δραστηριοτήτων για να βελτιωθούν οι υγιεινές διατροφικές συνήθειες και τα επίπεδα φυσικής άσκησης των παιδιών και των εφήβων, χρησιµοποιήθηκε το Ολλανδικό µοντέλο του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας. Αυτό το µοντέλο χρησιµοποιείται, επειδή ακολουθεί τον ορισµό του IUHPE για τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας, βασίζεται στο Χάρτη της Οττάβα και είναι αποδεδειγµένα αποτελεσµατικό µοντέλο, βασισµένο στο Αµερικάνικο µοντέλο για τον συντονισµό προγραµµάτων για τη σχολική υγεία (26). Συµπερασµατικά, η υιοθέτηση ενός Σχολείου Προαγωγής της Υγείας εξελίσσει τους ανθρώπους στο σχολικό και την τοπική κοινότητα. Επίσης, υποστηρίζει την ενδυνάµωση και τη δράση µε στόχο το φυσικό και ψυχολογικό περιβάλλον του σχολείου (π.χ. µέσω υποστηρικτικών πολιτικών και εφαρµογών). Τα σχολεία µπορούν να προάγουν την υγεία των παιδιών και των νέων, µέσω των προσπαθειών αυτών και λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών ενός Σχολείου Προαγωγής της Υγείας, όπως αυτό προωθείται µέσα από το δίκτυο Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE) (21). Εξαιτίας αυτών των προσπαθειών και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των Σχολείων Προαγωγής της Υγείας, όπως προάγονται από το δίκτυο Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE), το σχολείο έχει τη δυνατότητα να προάγει την υγεία των παιδιών και των νέων. 11

12 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ Η υγιεινή διατροφή και η φυσική άσκηση αποτελούν σηµαντικούς παράγοντες για την προαγωγή της υγείας παιδιών και νέων ανθρώπων. Για να υπάρχει µια καλύτερη εικόνα των πολιτικών και στρατηγικών σχετικών µε την υγιεινή διατροφή και τη φυσική άσκηση, που ήδη εφαρµόζονται στα κράτη- µέλη της Ε.Ε., ζητήθηκε από τους εθνικούς συντονιστές του δικτύου δίκτυο Σχολεία για την Υγεία στην Ευρώπη (SHE), να συµπληρώσουν ένα ειδικό ερωτηµατολόγιο. Το ερωτηµατολόγιο αυτό αφορούσε στην ύπαρξη εθνικής ή περιφερειακής πολιτικής, σχετικής µε τη διατροφή, τη φυσική δραστηριότητα, αλλά και την αντιµετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας. Ζητήθηκαν επίσης ερευνητικά δεδοµένα σχετικά µε τον την εφαρµογή και αποτελεσµατικότητα αυτών των πολιτικών όπως επίσης και για τον τρόπο µε τον οποίο σχεδιάστηκαν αυτές οι πολιτικές. Ακολουθούν τα αποτελέσµατα του ερωτηµατολογίου που απεικονίζουν την τρέχουσα κατάσταση, καθώς και τέσσερα παραδείγµατα καλής πρακτικής. Στα παραδείγµατα αυτά, έχουν αναπτυχθεί και εφαρµοστεί πολιτικές και δραστηριότητες για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και/ ή φυσικής δραστηριότητας στα παιδιά και τους νέους. Οι κατευθυντήριες γραµµές µαζί µε αυτά τα παραδείγµατα, µπορούν να βοηθήσουν άλλες χώρες ώστε να προάγουν την υγιεινή διατροφή και τη φυσική δραστηριότητα βασιζόµενοι στην προσέγγιση του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας. 2.1 Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΣΗΜΕΡΑ Στην Ευρώπη υπάρχει µεγάλη διαφοροποίηση στις πολιτικές και στις δοµές που ακολουθούνται για τα δύο αυτά θέµατα υγείας. Σε κάποιες χώρες όπως στη Γερµανία, στη Γαλλία και στην Ισπανία, αναπτύσσονται πολιτικές σε εθνικό επίπεδο που σταδιακά, περνάνε σε τοπικό επίπεδο. Τα υπουργεία σε αυτές τις χώρες λειτουργούν προστατευτικά ως προς την πρόσβαση φορέων στα σχολεία και ελέγχουν θεσµικά τις δραστηριότητες στα σχολεία 12 (gatekeepers). Αυτή αποτελεί µια ιεραρχική από την κορυφή προς τη βάση (top-down) προσέγγιση. Άλλες χώρες όπως η Ουαλία και η Ολλανδία χρησιµοποιούν µια περισσότερο ευέλικτη από τη βάση προς την κορυφή (bottom-up) προσέγγιση, όπου εθνικές και περιφερειακές πολιτικές συνδυάζονται και στις οποίες, ανεξάρτητες δραστηριότητες υγείας υποστηρίζονται σε τοπικό επίπεδο. Σύµφωνα µε τα αποτελέσµατα του ερωτηµατολογίου, σε καµία ευρωπαϊκή χώρα δεν υπάρχει µια εννιαία εθνική πολιτική σχετικά µε την πρόληψη της παχυσαρκίας στα σχολεία. Βέβαια, οι περισσότερες χώρες έχουν πολιτικές σχετικά µε τη φυσική άσκηση και την υγιεινή διατροφή, που αποτελούν τους δύο προδιαθεσικούς παράγοντες για την παχυσαρκία και οι οποίες στοχεύουν στη µείωση των υπέρβαρων και παχύσαρκων παιδιών. Σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες η πολιτική για την πρόληψη της παχυσαρκίας αναπτύσσεται από το κράτος και εφαρµόζεται σε εθνικό επίπεδο. Σε άλλες χώρες οι πρωτοβουλίες λαµβάνονται σε περιφερειακό ή/και σε επίπεδο σχολείου, ενώ αρκετές χώρες υιοθετούν ένα συνδυασµό στρατηγικών. Όπως αναφέρθηκε, ένας συνδυασµός εθνικών και περιφερειακών πολιτικών υπάρχουν σε χώρες όπως η Γερµανία. Σε ορισµένες περιοχές (π.χ. στο Länder) εφαρµόζονται ειδικά προγράµµατα σε όσα σχολεία της πρωτοβάθµιας εκπαίδευσης επιλέγουν να προάγουν την υγιεινή διατροφή και τη φυσική δραστηριότητα µεταξύ των παιδιών. Τα σχολεία της πρωτοβάθµιας προσφέρουν περισσότερο χρόνο για φυσική άσκηση και τα παιδιά λαµβάνουν µέρος σε µαθήµατα µαγειρικής. Ένα άλλο παράδειγµα είναι αυτό της Ιρλανδίας, όπου πολλά σχολεία παίρνουν τις δικές τους πρωτοβουλίες όσον αφορά στη διατροφή και οι οποίες υποστηρίζονται από εθνικά προγράµµατα. Ωστόσο, στη Νορβηγία και την Πορτογαλία η τοπική πολιτική αποτελεί µια εφαρµογή σε τοπικό επίπεδο της εθνικής πολιτικής χωρίς να αναπτύξει ανεξάρτητες πολιτικές τοπικά. Στις περισσότερες χώρες, οι πολιτικές αναπτύσσονται και χρηµατοδοτούνται από την κυβέρνηση. Στην Αγγλία εφαρµόζεται το

13 πρόγραµµα Food in Schools. Στη Σλοβενία η κυβέρνηση έχει αναπτύξει και εφαρµόσει ένα εθνικό πρόγραµµα για την προαγωγή της φυσικής δραστηριότητας, το National Health Enhancing Physical Activity Programme Στη Γερµανία, το εθνικό πρόγραµµα InForm εστιάζει στην υγιεινή διατροφή όλου του πληθυσµού και χρηµατοδοτείται από το κράτος. Τέλος, στη Μάλτα, υιοθετήθηκε από το 2007 το Σχέδιο για έναν Υγιεινό Τρόπο Ζωής (Healthy Eating Lifestyle Plan), ως εθνική πολιτική για τη διατροφή στα σχολεία. Παρόλα αυτά στη χώρα αυτή δεν υπάρχει εθνική πολιτική που να εστιάζει στην προαγωγή της φυσικής δραστηριότητας στα σχολεία. Μέχρι τώρα δεν υπάρχει αρκετή έρευνα για την αξιολόγηση της εφαρµογής και της αποτελεσµατικότητας εθνικών ή/και περιφερειακών ή /και τοπικών πολιτικών. Ωστόσο στις περισσότερες χώρες- µέλη της Ε.Ε. διεξήχθη η έρευνα µε τίτλο Health Behavior in School- Aged Children (HBSC) και περιελάµβανε την αξιολόγηση πολιτικών σχετικά µε την υγιεινή διατροφή και τη φυσική δραστηριότητα. Στη Νορβηγία, ως θετικό καταγράφεται το αποτέλεσµα της αύξησης του αριθµού των σχολείων που ακολούθούσαν τις εθνικές κατευθυντήριες οδηγίες για υγιεινά σχολικά γεύµατα, αφού πρώτα εφάρµοσαν την πολιτική τη υγιεινής διατροφής. Επίσης, αυξήθηκε ο αριθµός των µαθητών που έτρωγαν φρούτα και ήταν σωµατικά δραστήριοι στη διάρκεια του σχολείου. Στην Ελλάδα, δεν υπάρχουν ερευνητικά δεδοµένα αλλά, ειδικές επιτροπές επιτηρούν τα σχολικά κυλικεία και τις υπηρεσίες τροφοδοσίας των σχολικών κυλικείων, ώστε να ελέγχουν τις συνθήκες κάτω από τις οποίες δουλεύουν και προετοιµάζουν το φαγητό. Εκτός από τις διαφορές στο επίπεδο λήψης πολιτικής ανάµεσα στα κράτη- µέλη (π.χ. εθνικών ή περιφερειακών επιπέδων), διαφέρει επίσης η δοµή των πολιτικών αυτών. Στη Γερµανία κάθε αυτόνοµη περιφέρεια έχει τη δική της εκπαιδευτική πολιτική, που σηµαίνει ότι και η αγωγή υγείας διαφέρει ανάλογα µε την περιφέρεια. Στην Ιρλανδία υπάρχει συνεργασία µεταξύ του τµήµατος Εκπαίδευσης και του τµήµατος Υγείας και Παιδιών. Στην Ισπανία υπάρχουν συµφωνίες συνεργασίας ανάµεσα σε διάφορα υπουργεία και αρκετά προγράµµατα αγωγής υγείας έχουν αναπτυχθεί και εφαρµοστεί, αλλά και οι περιφέρειες έχουν αυτονοµία να αναπτύξουν τις δικές τους τοπικές πολιτικές. Αντίθετα, στην Ουαλία υπάρχει ένα εθνικό δίκτυο προγραµµάτων για την υγεία στα σχολεία, το οποίο συντονίζει η Ουαλική κυβέρνηση. Αυτό χρηµατοδοτείται από το Υπουργείο Υγείας και παράλληλα υπάρχει συνεργασία και συνδέσεις µε το Υπουργείο Παιδείας το οποίο έχει θεσπίσει την πολιτική για τα σχολικά γεύµατα και την τροφοδοσία στα σχολεία. Επίσης υπάρχουν τοπικοί συντονιστές των προγραµµάτων αυτών οι οποίοι προσφέρουν στήριξη στην εφαρµογή της προαγωγής της υγείας στα σχολεία σε τοπικό επίπεδο. Σε ορισµένες χώρες, όπως για παράδειγµα στη Λιθουανία, στην Ισπανία και στην Πολωνία, η αγωγή υγείας αποτελεί ένα υποχρεωτικό θέµα ενταγµένο στο ωρολόγιο σχολικό πρόγραµµα. Ορισµένα από τα θέµατα που συζητούνται µέσα στην τάξη στη διάρκεια των µαθηµάτων αγωγής υγείας είναι η προσωπική υγιεινή και υπευθυνότητα, οι πρώτες βοήθειες, η φυσική άσκηση και η διατροφή, η ψυχολογική υγεία, όπως επίσης και θέµατα που σχετίζονται µε το φυσικό, το κοινωνικό και το πολιτιστικό περιβάλλον. Σύµφωνα µε τα αποτελέσµατα του ερωτηµατολογίου, γίνεται αντιληπτό ότι δεν υφίσταται µια αποτελεσµατική εθνική πολιτική για την υγεία στα σχολεία στην Ευρώπη. Προτείνεται λοιπόν, κάθε χώρα-µέλος της Ε.Ε., να αναπτύξει και να διατηρήσει µια εθνική πολιτική για την προαγωγή της υγείας στα σχολεία, ώστε να προαχθεί η υγεία των παιδιών και των νέων. Το πρόγραµµα HEPS στοχεύει στο να βοηθήσει τις χώρες για το σκοπό αυτό. 2.2 ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΑΛΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ Έως αυτό το σηµείο παρουσιάστηκε η κατάσταση που επικρατεί γενικά στην Ευρώπη. Ορισµένες χώρες ακολουθούν προγράµµατα που µπορούν να αποτελέσουν παραδείγµατα καλής πρακτικής σχετικά µε τις πολιτικές και τις δοµές που ακολουθούν στο θέµα της παιδικής και νεανικής παχυσαρκίας, των ανθυγιεινών συνηθειών διατροφής και της έλλειψης φυσικής δραστηριότητας. Στο επόµενο τµήµα περιγράφονται τέσσερα παραδείγµατα καλής πρακτικής Ουαλία Το πρώτο παράδειγµα καλής πρακτικής αποτελεί αυτό της Ουαλίας. Στην Ουαλία υπάρχει µεγάλο ενδιαφέρον για τη βελτίωση της γενικής υγείας του πληθυσµού και την ανάγκη για δράση προς αυτή την κατεύθυνση. Η δηµιουργία µιας συνολικής προσέγγισης προαγωγής της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης στα σχολεία, θεωρήθηκε σαν ο καλύτερος τρόπος για τη λύση του προβλήµατος. 13

14 Στη χώρα αυτή, από το 1999 λειτουργεί ένα δίκτυο υγιών σχολείων, το Welsh Network of Healthy School Schemes, και στο οποίο συµµετέχουν ενεργά το 90% των σχολείων. Αρχικά δόθηκε σηµασία στο είδος των τροφίµων που διατίθενται στα σχολεία και διανεµήθηκαν οδηγίες για την πώληση φρούτων και την πρόσβαση σε πόσιµο νερό. Το 2006 η κυβέρνηση ξεκίνησε ένα 5ετές πρόγραµµα µε τίτλο Food and Fitness Implementation Plan όπως επίσης και τη δράση Appetite for Life, που αφορά το φαγητό κατά τη διάρκεια της σχολικής ηµέρας. Το σχέδιο αυτό, περιγράφει τις κατευθυντήριες οδηγίες και τις δράσεις που απαιτούνται για τη βελτίωση της ποιότητας του νερού και των τροφίµων που διατίθενται στα σχολεία της χώρας. Προτείνονται δράσεις που µπορούν να βοηθήσουν τα σχολεία, το προσωπικό των κυλικείων, αλλά και την ίδια την κυβέρνηση προκειµένου να βελτιωθεί η υγεία των παιδιών και των νέων. Ένα τέτοιο παράδειγµα είναι το εξής: Τα µικρογεύµατα (σνακς) που παρέχονται στα σχολεία οφείλουν να έχουν ένα ξεκάθαρο διατροφικό όφελος. Θα πρέπει δηλαδή να προσφέρουν απαραίτητα διατροφικά συστατικά και όχι µόνο θερµίδες. Ειδικά στην πρωτοβάθµια εκπαίδευση, θα πρέπει αποκλειστικά να προσφέρεται φρούτο στο διάλειµµα. Επιπλέον, αρκετές από τις 22 περιφέρειες έχουν αναπτύξει τις δικές τους στρατηγικές σχετικά µε την παχυσαρκία στα παιδιά και τους νέους (22). Στην Ουαλία, διατίθενται κατευθυντήριες οδηγίες που βασίζονται στην καλή πρακτική ώστε να βοηθηθούν τα σχολεία να αναπτύξουν δικές τους καλές πρακτικές καλής διατροφής και φυσικής άσκησης. Αυτό γίνεται σε πολλά βήµατα που µπορούν να χρησιµεύσουν ως παραδειγµατικό µοντέλο (23) : 1. ηµιουργία οµάδας εργασίας. Η οµάδα µπορεί να αποτελείται από µαθητές, γονείς, εκπροσώπους του σχολείου, έναν υπεύθυνο τροφοδοσίας κυλικείων, έναν υπεύθυνο χώρων πολιτιστικών,ψυχαγωγικών και αθλητικών δραστηριοτήτων και επαγγελµατίες υγείας. 2. Επίβλεψη της φυσικής άσκησης και των τροφίµων που προσφέρονται στα σχολεία. Αυτό περιλαµβάνει την επίβλεψη του σχολικού περιβάλλοντος, του νερού και των τροφίµων,καθώς και της φυσικής δραστηριότητας. Περιλαµβάνει επίσης την επιθεώρηση του υγιεινού τρόπου ζωής, τους κανονισµούς, το προσωπικό του σχολείου καθώς και το ωρολόγιο πρόγραµµα για θέµατα σχετικά µε το φαγητό και τη φυσική άσκηση. Η διαδικασία αυτή παρέχει τη 14 δυνατότητα µιας κριτικής αξιολόγησης της υπάρχουσας κατάστασης και επιτρέπει στην οµάδα εργασίας να διακρίνει ανάµεσα σε καλές και κακές πρακτικές. 3. Σχεδιασµός σχολικής πολιτικής. Αυτή η πολιτική περιλαµβάνει τους σκοπούς, τους στόχους, τα καθήκοντα και το χρονοδιάγραµµα. 4. Επανεξέταση του σχεδίου σχολικής πολιτικής και τροποποίησή του. 5. ιάδοση και εφαρµογή της πολιτικής 6. Παρακολούθηση / αξιολόγηση / ανασκόπηση / επανεξέταση της πολιτικής Ολλανδία Το δεύτερο παράδειγµα καλής πρακτικής είναι αυτό της Ολλανδίας, όπου χρησιµοποιείται µια ιεραρχική προσέγγιση «βάσης-κορυφής» (bottomup), βασισµένη στη µεθοδολογία της Ολλανδίας για το Σχολείο Προαγωγής της Υγείας. Η παχυσαρκία αποτελεί σηµαντικό θέµα δηµόσιας υγείας στη χώρα αυτή. Το Υπουργείο Υγείας έχει αναγνωρίσει την παχυσαρκία ως θέµα προτεραιότητας για τη δηµόσια υγεία και το έχει συµπεριλάβει στην εθνική πολιτική δηµόσιας υγείας. Παρόλα αυτά, δεν υπάρχει κεντρικός σχεδιασµός που να διέπει τη λειτουργία των σχολείων. Σύµφωνα µε την ολλανδική προσέγγιση για τα Σχολεία Προαγωγής της Υγείας, τα σχολεία µπορούν να ορίσουν τις προτεραιότητές τους και να αναπτύξουν τη δική τους πολιτική σχολικής υγείας. Η προσέγγιση αυτή παρουσιάστηκε το 2005 (24) και προτείνει τον τρόπο µε τον οποίο τα σχολεία µπορούν να υποστηριχθούν σε τοπικό επίπεδο ώστε να γίνουν Σχολεία Προαγωγής της Υγείας. Η προσέγγιση αυτή βασίστηκε σε µια τοπικού επιπέδου προσέγγιση µε τίτλο SchoolBeat, η οποία δηλώνει ότι 1) οι δραστηριότητες της προαγωγής της υγείας θα πρέπει να ενταχθούν στα σχολεία, 2) οι δραστηριότητες όλων των εµπλεκόµενων φορέων πρέπει να συντονίζονται, 3) να χρησιµοποιείται µια ολιστική προσέγγιση του σχολείου και 4) να είναι δυνατό το όφελος τόσο από την πλευρά της εκπαίδευσης όσο και από την πλευρά της προαγωγής της υγείας (25). Η διαδικασία ένταξης και εφαρµογής της προαγωγής της υγείας στα σχολεία, περιγράφεται στα έξι βήµατα του SchoolBeat, ως εξής: 1. Καθορισµός των αναγκών υγείας του σχολείου 2. Καθορισµός των προτεραιοτήτων στην προαγωγή υγείας

15 3. Καθορισµός της στρατηγικής και των δραστηριοτήτων 4. Καταγραφή του σχεδίου υγείας του σχολείου 5. Εφαρµογή του σχεδίου 6. Αξιολόγηση Κεντρικό σηµείο της ολλανδικής προσέγγισης αποτελεί το γεγονός ότι όλος ο πληθυσµός του σχολείου θα πρέπει να συµµετέχει ενεργητικά στο θεσµό του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας και ότι η δουλειά για αυτό µοιράζεται ανάµεσα σε σχετικούς φορείς. Τα σχολεία µπορούν να χρηµατοδοτήσουν προγράµµατα και δραστηριότητες σχεδιασµένα ώστε να ανταποκρίνονται στις συγκεκριµένες ανάγκες τους. Εναλλακτικά, υπάρχουν οργανισµοί προαγωγής υγείας και υπηρεσίες δηµόσιας υγείας που αναπτύσσουν προγράµµατα ή δραστηριότητες για τα σχολεία. Έτσι τα σχολεία µπορούν να αναγνωρίσουν τα πιο σηµαντικά θέµατα για το καθένα, και κατόπιν να επιλέξουν προγράµµατα ή υλικό για την αντιµετώπισή τους. Το αποτέλεσµα αυτής της διαδικασίας είναι ότι υπάρχουν αυτή τη στιγµή αρκετά προγράµµατα που στοχεύουν στη λύση του προβλήµατος της παχυσαρκίας των παιδιών και των νέων, τα οποία εστιάζουν στην υγιεινή διατροφή και τη φυσική άσκηση. Η ολλανδική προσέγγιση όµως στοχεύει όχι µόνο στη βελτίωση της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης των µαθητών, αλλά στη δηµιουργία ενός υγιούς και ασφαλούς περιβάλλοντος για όλα τα µέλη της σχολικής κοινότητας, µαθητές και προσωπικό (25). Το ολλανδικό µοντέλο για το Σχολείο Προαγωγής της Υγείας, το οποίο βασίζεται στο αµερικάνικο µοντέλο συντονισµού προγραµµάτων για τη σχολική υγεία (American Coordinated School Health Program Model) (26), έχει κεντρικό ρόλο στην προσέγγιση του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας. Στην Ολλανδία τόσο η πρωτοβάθµια όσο και η δευτεροβάθµια εκπαίδευση δουλεύουν µε αυτό το µοντέλο (25). Το µοντέλο αυτό περιγράφεται σαν µια µίξη διαφορετικών στρατηγικών και προσεγγίσεων που οδηγούν σε µια ενσωµατωµένη σχολική πολιτική υγείας και το οποίο χρησιµοποιείται όταν ιεραρχούνται προγράµµατα και δραστηριότητες. Το µοντέλο του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας αποτελείται από οχτώ συστατικά στοιχεία και όταν τρία ή περισσότερα χρησιµοποιούνται, αυξάνει την αποτελεσµατικότητα του µοντέλου. Τα οχτώ στοιχεία είναι: αγωγή υγείας, φυσική δραστηριότητα, πολιτική για τα τρόφιµα στα σχολεία, υγιές και ασφαλές σχολικό περιβάλλον, συµµετοχή γονέων και κοινότητας, ψυχολογική και κοινωνικο-συναισθηµατική καθοδήγηση και συµβουλευτική, παροχή φροντίδας και προαγωγή της υγείας στον εργασιακό χώρο. συµµετοχή γονέων και κοινότητας προαγωγή της υγείας στον εργασιακό χώρο αγωγή υγείας Σχεδιάγραµµα 1: Το ολλανδικό µοντέλο για το Σχολείο Προαγωγής της Υγείας, το οποίο βασίζεται στο αµερικάνικο µοντέλο συντονισµού προγραµµάτων για τη σχολική υγεία (27). Σχετικά µε την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής δραστηριότητας, τα σχολεία µπορούν να επιλέξουν περισσότερα από ένα συστατικά στοιχεία για να επιτύχουν το επιθυµητό αποτέλεσµα. Τα σχολεία µπορούν για παράδειγµα να βελτιώσουν την επιλογή φαγητού στα κυλικεία (πολιτική για τα τρόφιµα στα σχολεία) και να αυξήσουν την άσκηση στη διάρκεια του µαθήµατος φυσικής αγωγής (αθλητισµός και άσκηση), όπως και να ενηµερώσουν τους γονείς για τη σηµασία της υγιεινής διατροφής και της φυσικής άσκησης (συµµετοχή γονέων), ώστε να µειωθεί ο αριθµός των υπέρβαρων παιδιών και νέων. Το µοντέλο αυτό χρησιµοποιήθηκε για τη δοµή των κατευθυντήριων οδηγιών του HEPS που περιγράφονται στο κεφάλαιο Βέλγιο υγιές και ασφαλές σχολικό περιβάλλον φυσική δραστηριότητα ψυχολογική και κοινωνικοσυναισθηµατική καθοδήγηση και συµβουλευτική παροχή φροντίδας πολιτική για τα τρόφιµα στα σχολεία Τρίτο παράδειγµα καλής πρακτικής αποτελεί το φλαµανδικό τµήµα του Βελγίου, µε εστίαση στο κοµµάτι της υγιεινής διατροφής στα σχολεία. Σε αυτό το τµήµα του Βελγίου, σχολεία της πρωτοβάθµιας και 800 της δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης, προσφέρουν καθηµερινά µαγειρεµένο φαγητό στους µαθητές τους. Τα παιδιά µπορούν να εκπαιδευτούν στην υγιεινή διατροφή όχι µόνο µέσω της αγωγής υγείας, αλλά και µέσω του φαγητού που τους προσφέρεται καθηµερινά, όπως επίσης µε το παράδειγµα της συµπεριφοράς υγείας των ίδιων των εκπαιδευτικών. Το φθινόπωρο του 2006, ξεκίνησε το σχέδιο Υγιεινή διατροφή στα σχολεία ( Healthy Eating at School ), ως σύνθεση 28 υψηλής ποιότητας 15

16 φλαµανδικών πρωτοβουλιών και προγραµµάτων, µε στόχο την παροχή υγιεινών µενού στα σχολεία (27). ηµιουργήθηκε ένα δίκτυο που περιελάµβανε διευθυντές σχολείων, προσωπικό από το δίκτυο του Κέντρου Υποστήριξης Μαθητών (Student Support Centre), επαγγελµατίες υγείας, µάγειρες σχολείων, και άλλους εµπλεκόµενους. Το δίκτυο αυτό οργάνωσε επισκέψεις σε εταιρείες τροφοδοσίας (catering) και σε σχολεία. Όλοι οι συµµετέχοντες προσπάθησαν να συµπεριλάβουν περισσότερα υγιεινά προϊόντα στη διανοµή (σχολικά γεύµατα και προϊόντα άρτου), και αναπτύχθηκαν προγράµµατα όπως το πρόγραµµα για φρούτα στα σχολεία. Χάρη σε αυτό το σχέδιο, τα σχολεία κάνουν χρήση του The Active Food Triangle ( Ενεργό ιατροφικό Τρίγωνο ), για να εφαρµόσουν µια καθηµερινή ισορροπηµένη διατροφή και επαρκή φυσική άσκηση. Το Τρίγωνο αυτό περιλαµβάνει θρεπτικά και υγιεινά προϊόντα στη διάρκεια της µέρας, όπως νερό, πατάτες, φυτικές ίνες, φρούτα και δηµητριακά, κρέας, ψάρι, αυγά και γαλακτοκοµικά προϊόντα. Η έκθεση Υγιεινή διατροφή στο σχολείο: Οδηγός καλής πρακτικής για ισορροπηµένη διατροφή στο σχολείο, προτείνει ποια προϊόντα είναι κατάλληλα για ένα δεκαήµερο πρόγραµµα σχολικών γευµάτωνπου επαναλαµβάνεται. Επίσης δίνονται συστάσεις και πρακτικές προτάσεις για ισορροπηµένη λήψη υγρών και µικρογευµάτων (σνακς) (27) Σκοτία Τέταρτο παράδειγµα καλής πρακτικής αποτελεί αυτό της Σκοτίας. Η κυβέρνηση της χώρας, επιθυµεί να βελτιώσει τον τρόπο διατροφής παιδιών και νέων γενικότερα, γιατί έχει αποδειχθεί ότι ο τρόπος διατροφής δεν συνάδει µε τις διατροφικές οδηγίες της χώρας. Η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών κρίνεται ανεπαρκής, ενώ υπάρχει υπερκατανάλωση τροφίµων πλούσιων σε λίπη, κορεσµένα λιπαρά, αλάτι και ζάχαρη (28). Το πρόγραµµα eatwell plate που έχει δηµιουργηθεί για την παιδική ηλικία, παρουσιάζει τους τύπους και τις αναλογίες των τροφών που απαιτούνται για µια ισορροπηµένη, υγιεινή δίαιτα. Εξαιτίας της πρωτοβουλίας Hungry for Success, συνέβη µια αλλαγή στα σχολικά γεύµατα. Ο Νόµος Schools Act-( Προαγωγή της υγείας και ιατροφή), βασίστηκε στο πρόγραµµα Hungry for Success και απαιτεί από τους διευθυντές των επιχορηγούµενων σχολείων και τις τοπικές αρχές να εξασφαλήσουν 16 ότι το φαγητό, τα ροφήµατα και το νερό που παρέχονται στα σχολεία να συµµορφώνονται µε τις διατροφικές απαιτήσεις που καθορίζονται από τα αντίστοιχα υπουργεία. Ο νόµος αυτός κάνει την προαγωγή της υγείας, έναν κεντρικό στόχο της σχολικής εκπαίδευσης. Στη Σκοτία δηµιουργήθηκε ένας οδηγός για την εφαρµογή των προϋποθέσεων σε θρεπτικά συστατικά στο φαγητό και στα ροφήµατα στα σχολεία. Οι οδηγίες περιγράφουν µοντέλα σχολικών γευµάτων, όπως επίσης και πρότυπα τροφίµων και ροφηµάτων που σερβίρονται εκτός του δοµηµένου σχολικού γεύµατος (28). Εκτός από τον οδηγό για την υγιεινή διατροφή, δηµιουργήθηκε αντίστοιχος για τη φυσική δραστηριότητα στα παιδιά, τους νέους αλλά και τους ενήλικες (29). Ο Νόµος Towards a Healthier Scotland, είχε ως αποτέλεσµα τη δηµιουργία του οργανισµού Physical Activity Task Force η οποία παρέχει πληροφορίες για τις συνέπειες της έλλειψης φυσικής άσκησης, αλλά και γίνονται συστάσεις για την υποστήριξη της φυσικής δραστηριότητας στα παιδιά και τους ενήλικες. Ο οργανισµός αυτός στοχεύει να δηµιουργήσει έναν υγιέστερο πληθυσµό ενθαρρύνοντάς τον να γίνει περισσότερο σωµατικά δραστήριος. Επιτυχηµένες προσεγγίσεις στη χώρα, είναι αυτές που εφαρµόζονται για µεγάλα χρονικά διαστήµατα, εµπλέκουν διάφορους φορείς και οργανισµούς και στοχεύουν στην πρόληψη της σωµατικής αδράνειας. Στη Σκοτία, πρόκληση αποτελεί η παροχή µιας συνδυασµένης προσπάθειας διαφόρων φορέων και πολιτικών: εκπαίδευση, µέσα µαζικής µεταφοράς, κοινωνική δικαιοσύνη, υγεία, επίλυση των οικονοµικών προβληµάτων και θεµάτων στέγασης. Για το συντονισµό όλων αυτών των πολιτικών, έχει ήδη οριστεί ένας εθνικός συντονιστής για την προαγωγή της φυσικής δραστηριότητας, ο οποίος έχει αναπτύξει δύο δράσεις. Η πρώτη αφορά τα σχολεία της πρωτοβάθµιας εκπαίδευσης ( Active Primary Schools) και η δεύτερη τον καθορισµό υπευθύνων για την ανάπτυξη του αθλητισµού στα σχολεία (School Sport Development Officers). Η οµάδα Physical Activity Task Force, έχει επίσης ορίσει στόχους για το 2022 (29). Τα τέσσερα παραδείγµατα καλής πρακτικής (Ουαλία, Ολλανδία, Βέλγιο και Σκοτία), περιλαµβάνουν ικανό αριθµό πρωτοβουλιών, σχεδίων και προγραµµάτων τα οποία αναπτύχθηκαν για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και /ή της φυσικής άσκησης στα παιδιά και τους νέους. Τα παραδείγµατα καταδεικνύουν την ανάγκη και τη σηµασία για µια περιεκτική εθνική πολιτική για την υγιεινή διατροφή και τη φυσική άσκηση, η οποία να βασίζεται στην προσέγγιση του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας.

17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ HEPS ΓΙΑ ΤΗ ΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΣΧΕ ΙΟΥ ΡΑΣΗΣ Σε αυτό το κεφάλαιο περιγράφονται οι κατευθυντήριες οδηγίες HEPS. Βασισµένες στη µεθοδολογία του Σχολείου Προαγωγής της Υγείας, αυτές οι κατευθυντήριες οδηγίες είναι σχεδιασµένες ώστε να βοηθήσουν τα κράτη-µέλη της Ε.Ε. να σχεδιάσουν πολιτικές για την προαγωγή της υγιεινής διατροφής και της φυσικής δραστηριότητας στα παιδιά και τους νέους. Οι κατευθυντήριες οδηγίες σκοπεύουν να προάγουν µια ενιαία θετική και δοµηµένη προσέγγιση της Προαγωγής της Υγείας στα Σχολεία, συµπεριλαµβανόµένων και της διατροφής και της φυσικής δραστηριότητας ΠΩΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΟΙ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ Οι κατευθυντήριες Οδηγίες είναι ένα εργαλείο που χρησιµοποιείται από τα κράτη-µέλη για την προαγωγή της υγείας των παιδιών και νέων. Στοχεύουν να υποστηρίξουν τα κράτη ώστε να διαµορφώσουν κατάλληλη πρακτική προαγωγής της υγείας αντί να περιγράψουν µε ένα ενιαίο τρόπο τι θα έπρεπε να γίνει. Οι κατευθυντήριες οδηγίες λαµβάνουν υπ όψη ότι δεν είναι µόνο τα σχολεία που έχουν την ευθύνη για την υγεία και την ευεξία των παιδιών. Άλλοι, όπως οι γονείς, το κοινωνικό περιβάλλον και τη ευρύτερη κοινότητα επίσης έχουν ένα σηµαντικό ρόλο να παίξουν. Οπωσδήποτε όµως τα παιδιά και οι νέοι περνούν το ένα τρίτο του χρόνου τους στο σχολείο, εποµένως τα σχολεία µπορούν να έχουν µια σηµαντική συµβολή. Υπάρχουν σηµαντικές διαφορές του τρόπου µε τον οποίο ξεχωριστές χώρες, περιφέρειες και σχολεία ήδη προάγουν την υγιεινή διατροφή και τη φυσική άσκηση. Κάθε χώρα διαθέτει το δικό της ξεχωριστό εκπαιδευτικό σύστηµα που δίνει διαφορετικά επίπεδα αυτονοµίας στα σχολεία για να δουλέψουν µέσα στο ωρολόγιο πρόγραµµα. Εποµένως είναι σηµαντικό να λάβει κανείς υπόψη, όταν εφαρµόζει αυτές τις κατευθυντήριες οδηγίες, τη µοναδικότητα των χωρών και των σχολείων και να τις εφαρµόσει µε ένα κατάλληλο και λογικό τρόπο. Επιπρόσθετα είναι σηµαντικό να ληφθεί υπόψη το πολιτισµικό και θρησκευτικό υπόβαθρο πριν χρησιµοποιηθούν οι κατευθυντήριες οδηγίες του HEPS επειδή µπορεί να έχει επίπτωση στο είδος των τροφών και ροφηµάτων που προσφέρονται στα σχολεία, ή να διαφοροποιήσει τον τρόπο µε τον οποίο γίνεται η φυσική άσκηση. Οφείλει σε κάθε χώρα να υπάρχει εκ των προτέρων ορθή κρίση σχετικά µε ποιες χρησιµοποιηθούν ή όχι ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ HEPS Σε αυτή την ενότητα θα υπογραµµιστούν και θα συζητηθούν οι κατευθυντήριες αρχές (5,23,25,28,29,30,31,32,33). Κατ αρχήν θα υπογραµµιστούν οι βασικές αρχές της προαγωγής της υγείας συµπεριλαµβανόµενων της συµµετοχής του πληθυσµού στόχου, της ενδυνάµωσης και της ικανότητας για δράση. Στη συνέχεια, χρησιµοποιείται το Ολλανδικό µοντέλο Προαγωγής της Υγείας στα Σχολεία ώστε να διαµορφωθεί η δοµή των κατευθυντήριων οδηγιών. Θα περιγραφεί το σύνολο των οχτώ σκελών του µοντέλου και θα δοθούν παραδείγµατα µοντέλων εργασίας προς την κατεύθυνση της πρόληψης της παχυσαρκίας των παιδιών και των νέων ανθρώπων. Στα πλαίσια του µοντέλου αυτού, οι κατευθυντήριες οδηγίες διαχωρίζονται στο εθνικό και περιφερειακό/τοπικό επίπεδο των χωρών. Στη Ολλανδία, τα σχολεία εργάζονται µε αυτό το µοντέλο ώστε συστηµατικά και µε δοµηµένο τρόπο, η υγεία να εµπεριέχεται στις πολιτικές τους Αρχές της προαγωγή της υγείας Αυτό το κεφάλαιο δίνει κατευθυντήριες οδηγίες για πρακτικές προαγωγής της υγείας στα σχολεία. - Τα παιδιά και οι νέοι παροτρύνονται να συµµετέχουν ενεργά στην εκπαίδευση για την υγιεινή διατροφή και τη φυσική άσκηση. Τα παιδιά και οι νέοι είναι καλό να ενθαρρύνονται να συζητούν στην τάξη τις δικές τους απόψεις για την υγιεινή διατροφή και τη φυσική άσκηση. 17

ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ HEPS (Healthy Eating and Physical Activity in Schools) Τίτλος Κατευθυντήριες οδηγίες για την προαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

HEPS Εργαλείo για Σχολεία. Ένας οδηγός για την ανάπτυξη πολιτικής στο σχολείο για την υγιεινή διατροφή και την φυσική άσκηση

HEPS Εργαλείo για Σχολεία. Ένας οδηγός για την ανάπτυξη πολιτικής στο σχολείο για την υγιεινή διατροφή και την φυσική άσκηση HEPS Εργαλείo για Σχολεία Ένας οδηγός για την ανάπτυξη πολιτικής στο σχολείο για την υγιεινή διατροφή και την φυσική άσκηση Τίτλος HEPS Εργαλείo για Σχολεία Ένας οδηγός για την ανάπτυξη πολιτικής στο σχολείο

Διαβάστε περισσότερα

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Χριστιάνα Γ. Παυλίδου D.U., MSc Κλινικός ιατροφολόγος ιαιτολόγος Επιστηµονικός σύµβουλος ΠΑΙ ΕΙΑΤΡΟΦΗ by Epode Παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα Το

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές πληροφορίες για το Πρόγραµµα ιανοµής Γάλακτος στα Σχολεία της ΕΕ

Γενικές πληροφορίες για το Πρόγραµµα ιανοµής Γάλακτος στα Σχολεία της ΕΕ Γενικές πληροφορίες για το Πρόγραµµα ιανοµής Γάλακτος στα Σχολεία της ΕΕ Στις 17 Οκτωβρίου 2008, οι µαθητές του δηµοτικού σχολείου Παναγίας Τριχερούσας στη Λεµεσό θα φιλοξενήσουν την έναρξη της νέας εκστρατείας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ : «ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ» ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ : Κα ΚΥΠΑΡΙΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα του σχολείου και της ελληνικής οικογένειας, παρέχοντας διαρκή συμβουλευτική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2015 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟ «ΓΕΜΑΤΟ ΔΙΑΤΡΟΦΗ» Δημοσθένης Β. Παναγιωτάκος, Καθηγητής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Οι διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning)

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning) http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning), Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα τόσο του σχολείου και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΤΙΖΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ..

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΤΙΖΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ.. ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΤΙΖΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ.. Γνωρίζοντας τις ομάδες τροφίμων μέσω της πυραμίδας... Τα τρόφιμα τα οποία καταναλώνουμε και κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΦΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ/ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ

ΙΑΤΡΟΦΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ/ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΙΑΤΡΟΦΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ/ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Μαρία Μπασκίνη-Αρσένη, MSc, RD Κλινική ιαιτολόγος, Ειδική ιατροφολόγος Εσπερινό Λύκειο Αµπελοκήπων 11 εκεµβρίου 2014 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα σε δείγμα 215 οικογενειών

Έρευνα σε δείγμα 215 οικογενειών Έρευνα σε δείγμα 215 οικογενειών για τις συνήθειες διατροφής και σωματικής δραστηριότητας παιδιών & γονέων/κηδεμόνων Πωλ Φαρατζιάν, M.Sc. Διαιτολόγος - διατροφολόγος Υπεύθυνος στατιστικής ανάλυσης & ερμηνείας

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα σε δείγμα 215 οικογενειών για τις συνήθειες διατροφής και σωματικής δραστηριότητας παιδιών & γονέων/κηδεμόνων

Έρευνα σε δείγμα 215 οικογενειών για τις συνήθειες διατροφής και σωματικής δραστηριότητας παιδιών & γονέων/κηδεμόνων Έρευνα σε δείγμα 215 οικογενειών για τις συνήθειες διατροφής και σωματικής δραστηριότητας παιδιών & γονέων/κηδεμόνων Πωλ Φαρατζιάν, MSc Διαιτολόγος-διατροφολόγος Υπεύθυνος στατιστικής ανάλυσης & ερμηνείας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΩΓΗ ΥΓΕΙΑΣ και ΙΑΤΡΟΦΗ

ΑΓΩΓΗ ΥΓΕΙΑΣ και ΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΩΓΗ ΥΓΕΙΑΣ και ΙΑΤΡΟΦΗ Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Θέµατα που θα αναπτυχθούν: Οι αιτίες που κάνουν ένα πρόγραµµα αγωγής υγείας µε θέµα τη διατροφή αναγκαίο Ποια είναι τα στοιχεία που πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14. Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου. Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο

Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14. Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου. Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14 Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου Η Διατροφή των Εφήβων Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο Περιεχόμενο παρουσίασης Περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ & ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, PROLEPSIS Η ΑΝΑΓΚΗ Η οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Υγιεινή Διατροφή Ισορροπία Ποικιλία Μέτρο Ομάδες τροφίμων Γάλα-γαλακτοκομικά προϊόντα (γιαούρτι) Φρούτα-απλοί υδατάνθρακες Λαχανικά (κυρίως πράσινα φυλλώδη) Ψωμί-αμυλώδη τρόφιμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 1 ο. Οι διατροφικές ανάγκες των παιδιών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. 1.1 Ανακαλύπτοντας τις διατροφικές ανάγκες

ΜΑΘΗΜΑ 1 ο. Οι διατροφικές ανάγκες των παιδιών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. 1.1 Ανακαλύπτοντας τις διατροφικές ανάγκες ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑ ΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤΆ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 1 ο Οι διατροφικές ανάγκες των

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών Menu 16-Ιουνίου έως 4-Ιουλίου 2014 1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών Συσκευασμένο κοκτέιλ Φρούτων σε χυμό. Ροδάκινο, Αχλάδι, Σταφύλι, Ανανάς,Κεράσι, Παπάγια σε χυμό φρούτων.

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Η Παιδική Παχυσαρκία στην Κύπρο. Σάββας Χρ Σάββα MD, PhD Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Υγεία του Παιδιού

Η Παιδική Παχυσαρκία στην Κύπρο. Σάββας Χρ Σάββα MD, PhD Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Υγεία του Παιδιού Η Παιδική Παχυσαρκία στην Κύπρο Σάββας Χρ Σάββα MD, PhD Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Υγεία του Παιδιού Επιδημία Παχυσαρκίας Source: IASOWebsite 2013 Αν δεν πάρουμε σύντομα αποτελεσματικά μέτρα,

Διαβάστε περισσότερα

PORGROW NE S T INSI GH T

PORGROW NE S T INSI GH T PORGROW NE S T INSI GH T Κλινική Προληπτικής Ιατρικής & Ιατροφής Τµήµα Ιατρικής Πανεπιστήµιο Κρήτης Ελλάδα PorGrow Ένα NEST insight Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ιερεύνηση Στρατηγικών για την Πρόληψη και Αντιµετώπιση

Διαβάστε περισσότερα

16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής. 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας

16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής. 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας Η διατροφή σημαντικός παράγοντας υγείας!! ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΛΗΡΟΝΟ ΜΙΚΟΤΗΤΑ ΥΓΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΥΓΕΙΝΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ Ποιά είναι η

Διαβάστε περισσότερα

National tools Country : Greece

National tools Country : Greece National tools Country : Greece Name of tool or initiative Source Short description Link Αγωγή Υγείας. Διατροφή. Διατροφικές Συνήθειες για μαθητές ηλικίας 6-8 ετών. -Εγχειρίδιο Εκπαιδευτικού -Τετράδιο

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Λαχτάρα για φαγητό Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

«Ολοήµερη εκπαίδευση. Η ευρωπαϊκή εµπειρία»

«Ολοήµερη εκπαίδευση. Η ευρωπαϊκή εµπειρία» «Ολοήµερη εκπαίδευση. Η ευρωπαϊκή εµπειρία» H έρευνα του Ο.Ο.Σ.Α. «PISA» (Programme for International Student Assesment, Πρόγραµµα ιεθνούς Αξιολόγησης Μαθητών) αναζωπύρωσε τη συζήτηση για τα προγράµµατα

Διαβάστε περισσότερα

Προάσπιση της Δημόσιας Υγείας

Προάσπιση της Δημόσιας Υγείας Παρουσίαση έκδοσης Yearbook 2014-2015 The Power of Collaboration Τρίτη 7 Ιουλίου Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης Προάσπιση της Δημόσιας Υγείας Αθηνά Λινού, MD, MPH, PhD Καθηγήτρια, Διευθύντρια Εργαστηρίου Υγιεινής,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΔΗΜΙΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΔΗΜΙΑ Η παχυσαρκία αποτελεί μία ασθένεια η οποία τείνει να εκλάβει διαστάσεις επιδημίας ή κοινωνικής μάστιγας τις τελευταίες δεκαετίες. Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Οργανισμό

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Πόσα παιδιά συμμετέχουν στο Πρόγραμμα; Πόσα γεύματα έχουν διανεμηθεί; Ποια είναι η «ιστορία» του Προγράμματος;

Πρόγραμμα ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Πόσα παιδιά συμμετέχουν στο Πρόγραμμα; Πόσα γεύματα έχουν διανεμηθεί; Ποια είναι η «ιστορία» του Προγράμματος; Πρόγραμμα ΔΙΑΤΡΟΦΗ Πόσα παιδιά συμμετέχουν στο Πρόγραμμα; Το Πρόγραμμα ΔΙΑ.ΤΡΟΦΗ απευθύνεται σε μαθητές δημοσίων σχολείων κοινωνικοοικονομικά ευπαθών περιοχών της χώρας, που πλήττονται περισσότερο από

Διαβάστε περισσότερα

ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΕΘΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΟΙ ΟΧΤΩ ΠΥΛΕΣ

ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΕΘΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΟΙ ΟΧΤΩ ΠΥΛΕΣ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΕΘΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΟΙ ΟΧΤΩ ΠΥΛΕΣ http://www.teachernet.gov.uk/sustainableschools/ Μετάφραση από τα αγγλικά: Ειρήνη Λυμπέρη ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΕΙΦΟΡΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ; Η αειφόρος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Το θέμα της εργασίας μας είναι η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ. Ασχοληθήκαμε με τις διατροφικές συνήθειες των αθλητών από την αρχαία Ελλάδα έως και σήμερα. Βρέθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ. Θεσσαλονίκη, 10-12 Μαρτίου 2014 ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ. Θεσσαλονίκη, 10-12 Μαρτίου 2014 ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ Θεσσαλονίκη, 10-12 Μαρτίου 2014 ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ Η Ευρωπαϊκή Διάσκεψη Νέων είναι ένα στοιχείο της διαδικασίας του Διαρθρωμένου Διαλόγου που φέρνει σε επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ & ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Σελίδα1 Η ΑΝΑΓΚΗ Η αντιμετώπιση

Διαβάστε περισσότερα

Προγράµµατα άσκησης και υγείας. Θεοδωράκης Γιάννης Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας

Προγράµµατα άσκησης και υγείας. Θεοδωράκης Γιάννης Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Προγράµµατα άσκησης και υγείας Θεοδωράκης Γιάννης Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Θέµατα που θα αναπτυχθούν Ποια είναι τα θεωρητικά σηµεία που πρέπει να λαµβάνονται υπόψη για θέµατα παρεµβάσεων και συµπεριφορών

Διαβάστε περισσότερα

8 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

8 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ 8 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ Δάσκαλος : Μιαρίτης Στυλιανός ΥΠΕΠΘ ΕΙΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ (ΠΡΑΞΗ 2.4.3.α) ΠΙΛΟΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΣΥΜΠΡΑΤΤΟΥΣΕΣ ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ 3 Ο,7 Ο,8 Ο,12 Ο,15 Ο,16 Ο ΔΗΜ. ΣΧ. ΖΩΓΡΑΦΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Παιδική παχυσαρκία στα ηµοτικά Σχολεία Βροντούς, Αγίου Σπυρίδωνα και ίου - Προτάσεις για αντιµετώπιση της επιδηµίας

Παιδική παχυσαρκία στα ηµοτικά Σχολεία Βροντούς, Αγίου Σπυρίδωνα και ίου - Προτάσεις για αντιµετώπιση της επιδηµίας Παιδική παχυσαρκία στα ηµοτικά Σχολεία Βροντούς, Αγίου Σπυρίδωνα και ίου - Προτάσεις για αντιµετώπιση της επιδηµίας Πρόσφατα υλοποιήθηκε µία σειρά ενηµερωτικών εκδηλώσεων στα ηµοτικά Σχολεία Βροντούς,

Διαβάστε περισσότερα

Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού

Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού Στο τέλος του 1999, ο Ευρωπαϊκός Οργανισµός ξεκίνησε ένα σηµαντικό πρόγραµµα έρευνας στο θέµα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΠΡΟΣΒΑΣΙΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ

ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΠΡΟΣΒΑΣΙΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΠΡΟΣΒΑΣΙΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ Η πρόσβαση στην πληροφορία αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα κάθε μαθητή, με ή χωρίς αναπηρίες και/ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Σε μία κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακής Διατροφής

Μεσογειακής Διατροφής mini Οδηγός Μεσογειακής Διατροφής Γιατί Μεσογειακή Διατροφή; Η μεσογειακή διατροφή αναφέρεται στον τρόπο διατροφής των λαών που ζουν σε περιοχές που αναπτύσσονται γύρω από τη Μεσόγειο. Οι επιστημονικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος ΔΙΑΤΡΟΦH Η διατροφή στην ζωή του ανθρώπου παίζει τον μεγαλύτερο ρόλο. Για

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΣΩΣΤΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ

ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΣΩΣΤΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΣΩΣΤΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ Η ΣΥΝΕΧΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΠΙΒΑΛΛΕΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΕΣ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ Τα παιδιά ρυθμίζουν τη λήψη τροφής έτσι ώστε να ταιριάζει με τις σωματικές ανάγκες σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακό περιβάλλον Διατροφική Συμπεριφορά

Εργασιακό περιβάλλον Διατροφική Συμπεριφορά Εργασιακό περιβάλλον Διατροφική Συμπεριφορά Άννα Παπαγεωργίου PhD, Κλινική Διαιτολόγος-Διατροφολόγος,Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Αθηνών Καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού Πρόεδρος της Κοινωνικής Συνεταιριστικής

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ Τμήμα Νοσηλευτικής ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Το παιδί από τη γέννησή του μέχρι την ηλικία των 19 έως 20 ετών παρουσιάζει μία αύξηση του βάρους αλλά και του ύψους. Αν

Διαβάστε περισσότερα

Υδατάνθρακες: σύνθετο και μπερδεμένο και στους καταναλωτές & επαγγελματίες υγείας

Υδατάνθρακες: σύνθετο και μπερδεμένο και στους καταναλωτές & επαγγελματίες υγείας Υδατάνθρακες: σύνθετο και μπερδεμένο και στους καταναλωτές & επαγγελματίες υγείας Πλούσιες σε Υδατ/χαμηλές Σύνθετοι υδατάνθρακες σε λίπη δίαιτες Απλές ζάχαρες Δίαιτες χαμηλού GI Χαμηλής γλυκαιμικής δόσης

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Νικόλαος Τσιγγίλης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Νικόλαος Τσιγγίλης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Νικόλαος Τσιγγίλης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής γής Τρέξτε τώρα που μπορείτε για να μην. «τρέχετε» όταν δεν μπορείτε Ποια είναι η κατάσταση στη χώρα μας; Αριθμός σταδίων (μέση τιμή)

Διαβάστε περισσότερα

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ»

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ» «ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ : Κωνσταντινίδου Εύα Επιβλέπουσα καθηγήτρια : ηµητριάδου Αλεξάνδρα ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2007 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στις µέρες µας επικρατεί µια παγκόσµια

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο Σακχαρώδης Διαβήτης (ΣΔ) είναι μια μεταβολική διαταραχή και αποτελεί ένα από τα συχνότερα χρόνια νοσήματα και μια από τις σημαντικότερες αιτίες πρόωρης

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κ. Ελένη Κοκκίνου Σχολικό Έτος: 2012-2013

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός για Εργαζόµενους

Οδηγός για Εργαζόµενους EIPIL-PAN Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης Βραβείο Εργαζόµενου Οδηγός για Εργαζόµενους εκέµβριος 2009 Asset Τεχνολογική Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ & ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ & ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ Αθηνά Λινού, MD, PhD, MPH Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Διευθύντρια του Εργαστηρίου Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Πρόεδρος Ινστιτούτου

Διαβάστε περισσότερα

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία»

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» Μερόπη Κοντογιάννη Επίκουρη Καθηγήτρια Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ρ ήμ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Μεσογειακή δίαιτα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΙΟΙΚΗΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΤΕΛΕΧΟΣ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ - ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. αθλητικός µάνατζερ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΙΟΙΚΗΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΤΕΛΕΧΟΣ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ - ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. αθλητικός µάνατζερ ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΤΕΛΕΧΟΣ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ - ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Θα παρουσιαστεί ο ρόλος του αθλητικού µάνατζερ Οι εξειδικευµένες υπηρεσίες που µπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΜΑΝΑΤΖΕΡ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΜΑΝΑΤΖΕΡ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΤΕΛΕΧΟΣ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ - ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Θα παρουσιαστεί ο ρόλος του αθλητικού µάνατζερ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Φυσική αγωγή και προαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ ΔΙΑΤΡΟΦΗ

Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ψυχικού Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Σχολικό έτος: 2013-2014 Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΕΦΗΒΕΙΑ- ΑΝΑΓΚΕΣ v Επιτάχυνση ρυθμού ανάπτυξης v Ωρίμανση και αύξηση ιστών v Αποκτά το 20% του ύψους και το 50% του βάρους του ενήλικα, ενώ οι μύες, ο όγκος του αίματος και γενικά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2013/2181(INI) 26.11.2013

ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2013/2181(INI) 26.11.2013 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Πολιτισμού και Παιδείας 26.11.2013 2013/2181(INI) ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ σχετικά με την ευρωπαϊκή γαστρονομική κληρονομιά: πολιτιστικές και εκπαιδευτικές πτυχές (2013/2181(INI))

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική δραστηριότητα. Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων

Φυσική δραστηριότητα. Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων Φυσική δραστηριότητα Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων Δεδομένα έρευνας Το 24% περίπου των παιδιών δεν συμμετέχει σε καμία οργανωμένη φυσική δραστηριότητα. Μόλις το 4% δεν συμμετέχει σε

Διαβάστε περισσότερα

Πώς θα υλοποιήσω ένα πρόγραµµα Αγωγής Υγείας για τη διατροφή. Νικόλαος Ευσταθίου (Μ.ed.) Υπεύθυνος Αγωγής Υγείας Α /νση Π.Ε.

Πώς θα υλοποιήσω ένα πρόγραµµα Αγωγής Υγείας για τη διατροφή. Νικόλαος Ευσταθίου (Μ.ed.) Υπεύθυνος Αγωγής Υγείας Α /νση Π.Ε. Πώς θα υλοποιήσω ένα πρόγραµµα Αγωγής Υγείας για τη διατροφή Νικόλαος Ευσταθίου (Μ.ed.) Υπεύθυνος Αγωγής Υγείας Α /νση Π.Ε. Αθηνών Βήµατα για ένα σχέδιο εργασίας Α φάση: Επιλογή και διερεύνηση του θέµατος

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Η διατροφή των εφήβων»

Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Η διατροφή των εφήβων» Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Η διατροφή των εφήβων» Υπεύθυνη καθηγήτρια: Παχιαδάκη Άννα Ομάδα μαθητών Β Τάξης Λυκείου: Αλεβυζάκη Ευανθία, Καλαγασίδη Βάλια, Καλοειδάς Αντώνης, Λεμονάκης Μάριος, Πετράκης Αντώνης,

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφή στην καλαθοσφαίριση

Διατροφή στην καλαθοσφαίριση Διατροφή στην καλαθοσφαίριση Υγεία & βελτίωση της αθλητικής απόδοσης Α.Ο. ΠΡΩΤΕΑΣ Αγγελοπούλου Μαντώ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας & Διατροφής Διατροφή η σημαντικότερη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΤΕΤΟΙΟ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΤΕΤΟΙΟ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ = O ΚΛΑ ΟΣ ΤΟΥ MANAGEMENT ΠΟΥ ΑΣΧΟΛΕΙΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΤΕΤΟΙΟ ΤΡΟΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Δημήτρης Κουρέτας, PhD Τμήμα Βιοχημείας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Η παχυσαρκία θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Σχολική χρονιά 2006-2007. Στόχος υπό έμφαση : «Ασφάλεια, υγεία και διατροφή στην εκπαίδευση»

Σχολική χρονιά 2006-2007. Στόχος υπό έμφαση : «Ασφάλεια, υγεία και διατροφή στην εκπαίδευση» Σχολική χρονιά 2006-2007 Στόχος υπό έμφαση : «Ασφάλεια, υγεία και διατροφή στην εκπαίδευση» Η υγεία, η ασφάλεια και η διατροφή είναι έννοιες αλληλοσχετιζόμενες. Η σχέση της διατροφής με την υγεία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Σε προηγούμενα άρθρα μιλήσαμε για τη σχέση σωστής διατροφής και αθλητισμού, διακρίναμε τη σημαντικότητα του ρόλου που διαδραματίζει και επικεντρωθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

epowercard Βοηθά τα παιδιά στο σχολείο να κάνουν υγιεινές επιλογές φαγητού. Τι είναι η epowercard? Η δηµιουργία της e-powercard θα αναπτύξει ένα εργαλείο χρήσης για τα σχολεία, την πολιτεία και τους γονείς

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 10-2011 ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Το Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης είναι ένα σύγχρονο εκπαιδευτήριο προσανατολισμένο στην

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ Η ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ»

ΝΕΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ Η ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ» «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) Πιλοτική Εφαρμογή στους Άξονες Προτεραιότητας 1,2,3 - Οριζόντια Πράξη» «ΤΟ ΝΕΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ Η ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ» Ενημερωτική Συνάντηση Στελεχών Διοίκησης

Διαβάστε περισσότερα

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Εισαγωγή Η αλλαγή του κλίματος αποτελεί στις μέρες μας ένα αδιαμφισβήτητο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Δρ Γεώργιος Ι Κούρτογλου Παθολόγος-Διαβητολόγος Διδάκτωρ Ιατρικής ΑΠΘ Εκρηκτικές διαστάσεις λαμβάνει πλέον ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Η σημασία της υγείας του μαστού

Η σημασία της υγείας του μαστού Η σημασία της υγείας του μαστού y Ο καρκίνος του μαστού είναι ο πιο κοινός γυναικείος καρκίνος παγκοσμίως, με περίπου 1.1 εκατομμύρια νέα περιστατικά και 411,000 θανάτους κάθε χρόνο. y Η σωματική άσκηση,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Αδραμερινά Άλκηστις Ειδικευόμενη Ιατρός Παιδιατρικής Κλινικής ΓΝ Δράμας

Αδραμερινά Άλκηστις Ειδικευόμενη Ιατρός Παιδιατρικής Κλινικής ΓΝ Δράμας Αδραμερινά Άλκηστις Ειδικευόμενη Ιατρός Παιδιατρικής Κλινικής ΓΝ Δράμας Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ) από το 1997 αναγνώρισε την παχυσαρκία ως μείζον πρόβλημα δημόσιας υγείας Παγκόσμιο πρόβλημα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ Leonardo da Vinci Leonardo Project: A EUROPEAN OBSERVATORY ON THE USE OF ICT-SUPPORTED LIFE LONG LEARNING BY SMES, MICRO-ENTERPRISES AND THE SELF-EMPLOYED IN RURAL AREAS ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρο, Ποικιλία, Κίνηση, Ευεξία

Μέτρο, Ποικιλία, Κίνηση, Ευεξία Μέτρο, Ποικιλία, Κίνηση, Ευεξία Με την υποστήριξη Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα για την ισορροπημένη διατροφή και τη σωματική δραστηριότητα 2007 έως σήμερα ΔΙΚΤΥΟ ΥΠΕΥΘΥΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ &ΕΝΕΡΓΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ Η πραγματικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ. 2 ο ΓΕΛ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Β3 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ 2013-2014 ΜΑΘΗΤΕΣ ΕΛΕΝΗ ΤΑΤΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΣΠΑΡΟΠΟΥΛΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΣΜΑΝΙΔΗΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ. 2 ο ΓΕΛ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Β3 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ 2013-2014 ΜΑΘΗΤΕΣ ΕΛΕΝΗ ΤΑΤΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΣΠΑΡΟΠΟΥΛΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΣΜΑΝΙΔΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ 2 ο ΓΕΛ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Β3 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ 2013-2014 ΜΑΘΗΤΕΣ ΕΛΕΝΗ ΤΑΤΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΣΠΑΡΟΠΟΥΛΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΣΜΑΝΙΔΗΣ 1 Η διατροφή κατά την εφηβική ηλικία έχει ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Το τέλος της αθωότητας? Νέες τεχνολογίες στην καθηµερινότητα των παιδιών

Το τέλος της αθωότητας? Νέες τεχνολογίες στην καθηµερινότητα των παιδιών Το τέλος της αθωότητας? Νέες τεχνολογίες στην καθηµερινότητα των παιδιών Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Τµήµα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενηµέρωσης Visiting Research Associate,

Διαβάστε περισσότερα

PROFESSIONALIZATION OF LITERACY AND BASIC EDUCATION BASIC MODULES FOR TEACHER TRAINING TRAIN

PROFESSIONALIZATION OF LITERACY AND BASIC EDUCATION BASIC MODULES FOR TEACHER TRAINING TRAIN Προσόντα για λειτουργούς Εγχειρίδιο Εισαγωγή αλφαβητισµού PROFESSIONALIZATION OF LITERACY AND BASIC EDUCATION BASIC MODULES FOR TEACHER TRAINING TRAIN Contract Number: 229564CP120061-DEGRUNDTVIGG1 Project

Διαβάστε περισσότερα

Φύση και Σχολικοί Κήποι. Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr

Φύση και Σχολικοί Κήποι. Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr Φύση και Σχολικοί Κήποι Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr Ιστορικά στοιχεία Η «μόρφωση» του ανθρώπου άρχισε άτυπα από την επαφή του με

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος Έρευνα Συνδέσμου Διαιτολόγων Κύπρου. Αποτελέσματα από επιδημιολογική έρευνα για το ποσοστό της παχυσαρκίας και υπερβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

Διατομεακή Συνεργασία και Δημόσια Υγεία. Αγορίτσα Μπάκα ΚΕΕΛΠΝΟ

Διατομεακή Συνεργασία και Δημόσια Υγεία. Αγορίτσα Μπάκα ΚΕΕΛΠΝΟ Διατομεακή Συνεργασία και Δημόσια Υγεία Αγορίτσα Μπάκα ΚΕΕΛΠΝΟ Ποιά είναι τα χαρακτηριστικά; Health in All Policies- HiAP Οριζόντια στρατηγική που εξετάζει όλες τις πολιτικές η επίδραση στην υγεία πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση

ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2009-2010 ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Το Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Υγεία και Ποιότητα Ζωής. Εισαγωγή. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση Υγεία και Ποιότητα Ζωής. Εισαγωγή. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση Υγεία και Ποιότητα Ζωής Εισαγωγή Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα μελετηθούν Ορισμοί σχετικοί με την ψυχολογία άσκησης, την ψυχική υγεία, κλπ. Ποια πρέπει να είναι τα χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΚ Πειραιά. Ιούνιος 2015

ΙΕΚ Πειραιά. Ιούνιος 2015 ΙΕΚ Πειραιά Ιούνιος 2015 ιάδοση Αποτελεσµάτων Ευρωπαϊκού Προγράµµατος Κινητικότητας Erasmus+ Τίτλος: Καινοτόµες Τεχνικές Μαγειρικής Μοριακή Γαστρονοµία Ροές: ΙΤΑΛΙΑ ΙΤΑΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ Οµάδα Στόχος: 45 Καταρτιζόµενοι

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάριο στην Πύλο με θέμα: «ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ»

Σεμινάριο στην Πύλο με θέμα: «ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ» Σεμινάριο στην Πύλο με θέμα: «ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ» Την Παρασκευή 5 Δεκεμβρίου πραγματοποιήθηκε στην Πύλο σεμινάριο με θέμα «Αειφόρο Σχολείο-Βιωματικές Δράσεις» το οποίο οργάνωσε η Σχολική

Διαβάστε περισσότερα