ΣΟΛΩΜΟΣ ΚΑΙ ΣΙΛΛΕΡ ΜΙΑ ΕΚΛΕΚΤΙΚΗ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΟΛΩΜΟΣ ΚΑΙ ΣΙΛΛΕΡ ΜΙΑ ΕΚΛΕΚΤΙΚΗ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ"

Transcript

1 1 Α. Π. Θ. Ε Λ Ε Ν Η Α. Κ Ω Ν Σ Τ Α Ν Τ Ι Ν Ο Υ ΣΟΛΩΜΟΣ ΚΑΙ ΣΙΛΛΕΡ ΜΙΑ ΕΚΛΕΚΤΙΚΗ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Θ. ΠΕΝΟΛΙΔΗΣ

2 2 στον Σάκη το χάσιμο κάθε πράγματος, της χαράς, της περιουσίας, των βασιλείων, το χάσιμο όλων δεν είναι τίποτα, αν η Ψυχή μένει όρθια. (ΑΕ 551,12-14 )

3 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.. σ. 4 -Φιλοσοφία και λογοτεχνία.... σ. 4 -Διακειμενικότητα... σ. 6 -Γενικά πλαίσια της ποίησης του Σολωμού σ. 7 -Η διακειμενικότητα του Σολωμού..... σ. 9 -Οι γερμανικές πηγές.. σ. 12 -Φ. Σίλλερ: Λίγα λόγια για τον μεγάλο γερμανό ποιητή, φιλόσοφο και θεατρικό συγγραφέα σ. 15 Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ. Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΣΙΛΛΕΡ. ΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΣΥΓΚΛΙΣΗΣ..... σ. 16 Ο ποιητής κυβερνήτης της φύσης και της ιδέας... σ. 22 Ι. Η ΦΥΣΗ σ. 22 -Η Φεγγαροντυμένη.. σ. 33 -Η επίφαση σ. 40 -Αφελείς και συναισθηματικοί ποιητές.... σ. 44 -Anciens και Modernes. Το μικτό είδος σ. 50 -Η κοσμική διάσταση του ανθρώπου..... σ. 55 ΙΙ. Η ΙΔΕΑ -ΤΟ ΙΔΕΩΔΕΣ- Η ΟΜΟΡΦΙΑ... σ. 59 -Η θέληση.... σ. 71 -Το τραγικό, το πάθος (leiden), η ηθική ελευθερία... σ. 74 -Το Υψηλό.... σ. 82 ΕΠΙΛΟΓΟΣ σ. 93 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ σ. 98

4 4 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Υπάρχουν καμιά φορά στην ιστορία της λογοτεχνίας περιπτώσεις, ομολογουμένως σπάνιες, που οι ιδέες πυρακτούνται, όταν οι μορφές και οι σκηνές δεν αναπαριστούν απλώς, αλλά ενσαρκώνουν ιδέες, όταν φαίνεται να επιτελείται μία ταύτιση φιλοσοφίας και τέχνης. Τότε οι εικόνες γίνονται έννοιες και οι έννοιες εικόνες. Η σχέση μεταξύ λογοτεχνίας και ιδεών μπορεί να νοηθεί κατά ποικίλους τρόπους: συχνά η λογοτεχνία θεωρείται μορφή της φιλοσοφίας και οι δημιουργίες της παρουσιάζονται ως «ιδέες», που αποκτούν συγκεκριμένη μορφή. Αποτελούν όμως αυτές την κορυφή της τέχνης, όπως κριτικοί με φιλοσοφικές διαθέσεις φαίνεται να πιστεύουν; Ο Groce έχει δίκιο όταν υποστηρίζει, σε μια εξέταση του δεύτερου μέρους του Φάουστ, ότι «όταν η ποίηση γίνεται ανώτερη κατ αυτόν τον τρόπο, δηλαδή ανώτερη από τον εαυτό της, χάνει τη σειρά της ποιήσεως και θα έπρεπε να χαρακτηρίζεται ως κατώτερη και ειδικά ως στερουμένη ποιήσεως» 1. Τουλάχιστον θα πρέπει να κάνουμε την παρατήρηση ότι η φιλοσοφική ποίηση αποτελεί απλώς ένα είδος ποιήσεως και η θέση της δεν είναι κατ ανάγκη κεντρική μέσα στη λογοτεχνία. Η ποίηση δεν είναι υποκατάστατο της φιλοσοφίας: έχει τον δικό της λόγο υπάρξεως και τον δικό της σκοπό. Η ποίηση ιδεών όπως και η άλλη ποίηση δεν πρέπει συνεπώς να κρίνεται από την αξία της ύλης αλλά από τον βαθμό της ολοκληρώσεως και της καλλιτεχνικής εντάσεως. 2 Στην ποίηση του Σολωμού ο φιλοσοφικός στοχασμός επιδρά κυριαρχικά στον ποιητικό λόγο ως μορφή, δομή και περιεχόμενο και καθορίζει τη συγκεκριμένη πρακτική ολοκλήρωση ή την αποσπασματική εγκατάλειψη. Η συνύπαρξη αυτή ξεκίνησε από τον Πλάτωνα και τον 1 B. Groce, Goethe, Bari, (Aγγλική μετ. London, 1923.σ.185-6). 2 Τα παραπάνω αποτελούν τις βασικές θέσεις των R.Wellek-A.Warren στο βιβλίο τους Θεωρία της Λογοτεχνίας, κεφ.χ, Λογοτεχνία και Ιδέες, μτφρ. Σταύρου Γεωργίου Δεληγιώργη, εκδ. Δίφρος.

5 5 Αριστοτέλη και όσον αφορά στην ποίηση και στη λογοτεχνία του γερμανικού ρομαντισμού, αυτή δεν είναι δυνατό να νοηθεί χωρίς την παράλληλη γνώση της κλασσικής γερμανικής φιλοσοφίας, ιδιαίτερα του τμήματός της ανάμεσα στον Καντ και στον Χέγκελ. Αυτήν τη σύζευξη της φιλοσοφίας με την τέχνη 3, της Αλήθειας με την Ομορφιά, θα διακηρύξει με τη μεσολάβηση μιας νέας μυθολογίας, ακριβώς ο ρομαντικότερος από τους γερμανούς φιλοσόφους Schelling στο Σύστημα του υπερβατικού ιδιαλισμού (System des transcendentalen Idealismus,1800): «Η φιλοσοφία πετυχαίνει μεν το Ύψιστο, αλλά ως αυτό το σημείο φέρνει κατά κάποιον τρόπο, μόνο ένα κομμάτι του ανθρώπου. Η τέχνη οδηγεί ολόκληρο τον άνθρωπο στη γνώση του Απολύτου και σ αυτό έγκειται η αιώνια διαφορά και το θαύμα της τέχνης» ή κατά τη διατύπωση του Schlegel: «Ολόκληρη η ιστορία της νεότερης ποίησης πρέπει να γίνει επιστήμη, κάθε επιστήμη τέχνη ποίηση και φιλοσοφία πρέπει να είναι ενωμένες». Αυτές τις θέσεις του γερμανικού ρομαντισμού αναπαράγει, αμβλύνοντάς τες ο γερμανομαθής θεωρητικός του ιταλικού ρομαντισμού και μεταφραστής γερμανικής λογοτεχνίας στα ιταλικά G. Scalvini, με το αξίωμα: «Χωρίς φιλοσοφία δεν μπορεί να γίνει υψηλή ποίηση». 3 Βλ. Γ. Βελουδής, Δ. Σολωμός, Ρομαντική ποίηση και ποιητική, Οι γερμανικές πηγές, εκδ. Γνώση, Αθήνα 1989,σ

6 6 ΔΙΑΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ Το περιεχόμενο του αναλυτικού όρου «διακειμενικότητα» (intertextualite), με τον οποίο η Julia Kristeva, ξεκινώντας από ανάλογες αποκαλύψεις του Bakhtine και του F. de Saussure, αντικατέστησε την απλοποιητική σχέση πηγές επιδράσεις, είναι πολύ διαφωτιστικό πάνω στο θέμα μας. Ορίζει ως θεμελιώδες διακριτικό της λειτουργίας του ποιητικού λόγου την «απορρόφηση μιας πολλαπλότητας από κείμενα (και σημασίες) μέσα στο ποιητικό μήνυμα 4. Με την ενσωμάτωση του άλλου κειμένου αναζωογονούνται και ταυτόχρονα καταστρέφονται οι εξωτερικής προέλευσης λεκτικές δομές, με τρόπο που αφενός υποδηλώνει τη διακειμενική σχέση διευκολύνοντας την πρόσληψη, αφετέρου διαμορφώνει τις δομές του νέου κειμένου με τους όρους και τους κανόνες ενός άλλου συστήματος που δημιουργεί άλλες σημασιακές προοπτικές 5. «Το κείμενο» λέει ο Barthes 6, «αναδιανέμει τη γλώσσα. Μια από τις διαστάσεις αυτής της αποσύνθεσηςανασύνθεσης είναι να μεταλλάσσει τα κείμενα, τα σύνολα των κειμένων που προϋπήρξαν ή υπάρχουν γύρω από το δοσμένο κείμενο και τελικά μέσα σ 4 J. Kristeva (1974: ), βλ. Ερ. Καψωμένος, Καλή ναι η μαύρη πέτρα σου, Ερμηνευτικά κλειδιά στον Σολωμο, Εστία, σ.24-25, σημ ο.π. J. Kristeva(1974: ) σημ.26. Αξίζει να σημειώσουμε ότι είκοσι χρόνια πριν διατυπώσει η Kristeva η θεωρία της διακειμενικότητας ο Ζήσιμος Λορεντζάτος είχε διατυπώσει με εκπληκτική σαφήνεια τις ίδιες θέσεις, σημ. 26. Αξίζει να παραθέσουμε το ιστορικό κείμενο: «Μια δοξασία που ανιχνεύει το έργο του Σολωμού, για να συμπεράνει ότι στο Γ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων εφαρμόζεται η αισθητική του τάδε φιλοσόφου ή ότι σε άλλο κείμενο της λεγόμενης κερκυραϊκής περιόδου ξεχωρίζονται ένα-ένα τα δόγματα και οι θεωρίες για το καλόν μιας ορισμένης φιλοσοφίας, δεν εξυπηρετεί ούτε την τέχνη ούτε τη φιλοσοφία, ενώ προδίνει κατάφωρα την κριτική. Το λέω αυτό ενόσω μια τέτοια μέθοδος παρουσιάζεται με την αξίωση να κρίνουμε καλύτερα ή σοβαροφανέστερα τον τεχνίτη Με ελαφρότητα λησμονάμε πώς αυτά τα πράγματα (που κάποτε ήταν ανεξάρτητα) διαμέσου της τέχνης άλλαξαν ποιόν, ποσόν, ενέργεια (υπογραμμίζομε εμείς), πώς ο τεχνίτης έκαψε πίσω του τα γεφύρια και πώς όλα τώρα μετέχουν σε μια τρίτη κατάσταση, το λογοτέχνημα, όπου η φιλοσοφία και το δόγμα του Καντ και η αισθητική του Σίλλερ είναι χαμαιλέοντες, που δεν ξαναβρίσκουν την πρώτη μορφή τους-καθώς άλλωστε και το 21 ή το Μεσολόγγι- και δεν είναι δυνατό από καθαρά λογοτεχνική άποψη να ξεχωριστούν μετά την επεξεργασία τους μέσα στην ανωνυμία της τέχνης. Σε αυτό τα διάφορα έργα μοιάζουν με τις χημικές ενώσεις που δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε στα συστατικά τους, τα οποία παρουσιάζουν φυσικές και χημικές ιδιότητες νέες, δηλαδή διαφορετικές από τις ιδιότητες των συστατικών τους και με αλλαγμένα πάντα το ποσόν της ενέργειας. Ο Καντ διαμέσου του Σολωμού δεν είναι πια ο Καντ» Ζ. Λορεντζάτος, Δοκίμιο Ι: Το εκφράζεσθαι(1947)=(1974:84-85). Ανάλογες εκτιμήσεις υπονοεί και το πάγιο ερευνητικό αίτημα να προσδιοριστεί η ιδιαιτερότητα του Σολωμού απέναντι στις πολλαπλές θεωρητικές πηγές του (βλ. λ.χ. Γ. Δάλλας, 1984:24-26) 6 R.Barthes, Theorie du Texte, Encyclopaedia Universalis, t.xv(1973), βλ. ο.π. σημ.12.

7 7 αυτό: κάθε κείμενο είναι ένα διακείμενο. Άλλα κείμενα είναι παρόντα μέσα σ αυτό, σε διάφορα επίπεδα, κάτω από μορφές λίγο-πολύ αναγνωρίσιμες: τα κείμενα του πολιτισμού που προηγήθηκε και τα κείμενα του περιβάλλοντος πολιτισμού. Κάθε κείμενο είναι ένα ύφασμα καινούριο από παραθέματα αντεστραμμένα. Το διακείμενο είναι ένα πεδίο γενικό από φόρμουλες ανώνυμες, των οποίων η προέλευση είναι σπάνια συνειδητή, από ασύνειδα ή αυτόματα παραθέματα, που καταγράφονται χωρίς εισαγωγικά. Από επιστημολογική άποψη το εννοιολόγημα διακείμενο, είναι αυτό που προσφέρει στη θεωρία του κειμένου τα διαπιστευτήρια της κοινωνικότητας: είναι όλα τα λεκτικά προγενέστερα και σύγχρονα, που περνούν μέσα στο κείμενο, όχι μέσα από το κανάλι μιας καταγωγής συνειδητής, μιας θελημένης μίμησης, αλλά μέσα από μια γραμμή διάθλασης (αναστροφής) - εικόνα που εξασφαλίζει στο κείμενο το καθεστώς όχι μιας αναπαραγωγής, αλλά μιας παραγωγικότητας». ΓΕΝΙΚΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ Στη μελέτη αυτή θα αναδείξουμε την ποίηση - φιλοσοφία του Σολωμού, η οποία καθώς βρίσκεται σε ανοιχτό διάλογο με το ποιητικό, αισθητικό, και φιλοσοφικό έργο του Σίλλερ, κατέχει κεντρικό ρόλο στη λογοτεχνία μας, αναδεικνύοντας την υψηλή ποιητική του θεωρία. Όλα τα ποιήματά του είναι γεμάτα από ζωντανή ουσία, περιχυμένη σε εικόνες λαμπρής πλαστικής φαντασίας, βεβαιώνοντας πως η φιλοσοφική αλήθεια γίνεται αλήθεια ποιητική. Η ποίησή του υψώνεται στη λατρεία του ιδανικού κόσμου, όπου ο ποιητής ζούσε ειρηνικά και σχεδόν αδιάκοπα. Ο πραγματικός κόσμος δεν ήταν για τον Σολωμό, παρά η αφορμή που έβρισκε, όχι μόνο στα ασύγκριτα φυσικά κάλλη, αλλά και σε πολλά ανθρώπινα πλάσματα 7. Η προτεραιότητα της θεωρητικής - 7 Άπαντα Σολωμού ΙΙΙ, κεφ. Τα Ιταλικά ποιήματα, προλ. μτφρ,. Γεωργίου Καλοσγούρου, σ.119 κ.εξ.

8 8 φιλοσοφικής σύλληψης στην ποιητική πράξη 8, διαδηλώνεται από την αρχή ήδη των Στοχασμών του, όπως τους μετέφρασε ο Πολυλάς: Εφάρμοσε στην πνευματική μορφή (Addata alla forma spirituale ), να πραγματοποιήσεις αυτή την Ιδέα (Realizzare questa Idea 7α), το ποίημα δεν έχει συντεθεί παρά για χάρη της Σκέψης (Pensiero). Πρόκειται δηλαδή για την ποιητική εφαρμογή ορισμένων φιλοσοφικών αισθητικών θεωρημάτων, που θα εξετάσουμε αναλυτικά παρακάτω. Η ποίησή του είναι μια κίνηση προς την Ιδέα και την τελειότητα, μια προσπάθεια ενοποίησης της ουσίας και της μορφής, ώστε η μορφή να λάμπει από το φως της ουσίας και η ουσία να φανερώνεται με την καθαρότητα της μορφής. Η ποίηση των Ιδεών δεν αποτελεί ποίηση υψηλών στόχων με το ιδεολογικό της μόνο περιεχόμενο. Καταξιώνεται κι αποκτά το μέγεθός της, όταν ξεπερνά κατακόρυφα τις ιδέες και ως ποίηση - κι αυτό αγωνίστηκε να πραγματοποιήσει ο Σολωμός. Χαρακτηριστικό του η συνεχής προσπάθεια για όσο το δυνατόν τελειότερη έκφραση. Εξ ου και τα αποσπάσματα και οι παραλλαγές, που τον οδήγησαν σε άκρα λιτότητα και συμπύκνωση και έτσι, χωρίς να το διανοηθεί ή να το επιδιώξει, έγινε πρόδρομος αυτού που αργότερα ονόμασαν «καθαρή ποίηση» (poesie pure) 9. Η διερεύνηση των κάθε λογής συμπτώσεων, απηχήσεων και αντιστοιχιών ανάμεσα σε κάποιες πλευρές του συμβόλου ή του ποιητικού του πλαισίου και σε πιθανές βιβλιακές πηγές, έχει βέβαια την αξία της, στο βαθμό που διαφωτίζει τις γενικές πνευματικές προϋποθέσεις από τις οποίες ξεκινά ο ποιητής. Ωστόσο, δεν αρκεί κατά κανόνα για να ερμηνεύσει και τη συγκεκριμένη εικόνα, που η όποια συμβολική της διάσταση εξαρτάται αποκλειστικά από τη λειτουργία της μέσα στον ίδιο τον ποιητικό μύθο Προτεραιότητα λέει ο Βελουδής (Δ. Σολωμού, Στοχασμοί, εκδ.περίπλους, σ.10-11), που υποδηλώνεται από τα ίδια ρήματα, «σκέψεως» σημαντικά. 9 Γ.Αλισανδράτος, Σολωμικά Μελετήματα, εκδ.πορεία, Αθήνα Η άποψη αυτή εκφράζεται από τον ποιητή και φιλόλογο Κώστα Στεργιόπουλο. 10 ο.π. Ε. Καψωμένος, Η ποιητική εικόνα της Φεγγαροντυμένης, η καταγωγή της και η ερμηνεία της από την κριτική, σ.203.

9 9 Η ΔΙΑΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ Tαυτόχρονα μεστούς από Μορφή και μεστούς από πληρότητα, ταυτόχρονα φιλοσοφούντες και πλάττοντες, ταυτόχρονα αβρούς κ ενεργητικούς τους βλέπουμε (τους έλληνες) να ενώνουν τη νεότητα της Φαντασίας με την αντρικότητα του Λόγου σε μιαν υπέροχη ανθρώπινη φύση. Το μότο αυτό από την αισθητική πραγματεία του Σίλλερ (Űber die asthetische Erziehung des Menchen in einer Reihe von Briefen) πρόταξε ο Πολυλάς στα Προλεγόμενά του στην έκδοση των Ευρισκομένων του Σολωμού (Π.Α 39), με το οποίο μέσω της παραδειγματικής προσφυγής στους αρχαίους έλληνες, δίνει το εφαλτήριο του ποιητικού αγώνα του Σολωμού, που τον ανέδειξε σε κορυφαίο ποιητή, όπως και την οπτική γωνία, από την οποία ήταν διατεθειμένος να θεωρήσει το αντικείμενο του, με άλλα λόγια τη θεωρητική βάση της μελέτης του. Εκεί διατυπώνεται για πρώτη φορά το πρόβλημα των ξένων επιδράσεων στη διανοητική - θεωρητική και την καλλιτεχνική - ποιητική διαμόρφωση του Σολωμού. Ομοίως και ο Ζαμπέλιος γράφει: 11 «Ο αναγνώστης δράττει στους Στοχασμούς του ποιητή ψηλαφητώς, και τρόπον τινά επ αυτοφώρω, τον αφηνιασμόν της ποιητικής φιλοσοφίας, άμα δε και την απόδρασιν του δημοτικού αοιδού προς την των υπερφιλοσοφούντων ολιγαρχικήν συμμορίαν». Η ιδιαιτερότητα του προβλήματος έγκειται στην πολλαπλότητα και συνθετικότητα του φαινομένου «Σολωμός» γενικότερα 12 : «Ένας νέος γεννημένος (1798) από πατέρα αριστοκράτη και μητέρα πληβεία σε 11 Σπ. Ζαμπέλιος, Πόθεν η κοινή λέξις «τραγουδώ», Αθήνα 1859, σ.75 (σημ1), φωτομηχανική ανατύπωση στο: Σολωμός, Προλεγόμενα Κριτικά Στάη - Πολυλά - Ζαμπέλιου, επιμ.α.θ.κίτσος- Μυλωνάς, Ελληνικό Λογοτεχνικό και ιστορικό Αρχείο, Αθήνα 1980, σ βλ. Γ. Βελουδής, Δ. Σολωμός, Ρομαντική ποίηση και ποιητική, Οι γερμανικές πηγές, εκδ. Γνώση, Αθήνα 1989, σ.11.

10 10 αναμφισβήτητα ελληνικό περιβάλλον, αλλά κάτω από ξένη κυριαρχία, περνάει σε ηλικία δέκα μόλις ετών (1808) στην πολιτισμική του μητρόπολη, την Ιταλία, για ν αποκτήσει όπως και οι άλλοι νέοι της τάξης του μια αποκλειστικά ιταλική παιδεία. Θα επιστρέψει δέκα χρόνια αργότερα στην πολιτισμική του αποικία, που έχει αλλάξει στο μεταξύ τον ξένο αφέντη (έχει βρεθεί κάτω από αγγλική κατοχή) και θα αγωνιστεί, με την υλική άνεση, που του εξασφάλιζε η κοινωνική του καταγωγή, να μεταβληθεί σ έναν ποιητή με γλώσσα και συνείδηση ελληνική. Η επανάσταση έπειτα που ξέσπασε στην ηπειρωτική Ελλάδα (1821), τον έφερε σε επαφή με τα φιλελεύθερα ιδεώδη της γαλλικής επανάστασης και η βαυαροκρατία του νεόκοπου ελληνικού κράτους και προπαντός το πνευματικό περιβάλλον της κερκυραϊκής καταφυγής του, υπέθαλψαν μέσα του τον σπόρο της ώριμης στροφής του στη γερμανική φιλοσοφία 13. Δηλαδή, δέκα χρόνια μετά την παραμονή του στη Ζάκυνθο (1828), πάνω στην αρχή της πνευματικής και καλλιτεχνικής του ωριμότητας, θα εγκαταλείψει αυτόβουλα τον πατρικό του μικρόκοσμο για να περάσει στην πολιτική και πολιτισμική του πρωτεύουσα, την Κέρκυρα, όπου θ αποδυθεί σ έναν αγώνα πνευματικής και καλλιτεχνικής τελείωσης - αγώνα, από τον οποίο ο ίδιος θα βγει, όπως κι οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» του, ως ένας τραγικά νικημένος νικητής». Οι μεγάλοι όμως δεν γίνονται εύκολα παρά σκεπτόμενοι τους μεγάλους, λέει ο Ε. Στάης, στην κριτική του για τον Λάμπρο 14 του Σολωμού και ο Θωμαζέος παραβάλλοντας τον με τους Γερμανούς, οι οποίοι ανεπιφύλακτα σφράγισαν το έργο του, είπε: «Τούτοι δίνουν και εις τα κοινά νοήματα την όψι βαθύτητος. Εσύ εύρηκες τον τρόπο να καταστήσεις κοινή την βαθύτερην έννοια» 15. Η επαφή του βέβαια με τα γερμανικά λογοτεχνικά πρότυπα ήταν επαφή πολύ περισσότερο ύλης, περιεχομένου και πολύ λιγότερο επαφή καθαρά ποιητική, λεκτική, εκφραστική, πράγμα που ήταν ουσιαστικά προκαθορισμένο από το είδος των μεταφράσεων, των «βαρβαρικών» πιστών, νοηματικών -θα 13 βλ. Γ. Βελουδής, Σολωμός και Schiller, περ. τομές τευχ (1979) σ βλ. Εμμανουήλ Στάης, ο Λάμπρος του Σολωμού, Αθήνησι 1855, σ ο.π. Σολωμός, Προλεγόμενα Κριτικά, σ. 90.

11 11 λέγαμε- μεταφράσεων από τα γερμανικά. Σε συνδυασμό με τη σχετικά ποσοτική ισχνότητα των καθαρά λογοτεχνικών επιδράσεων (λογοτεχνικοί τόποι και τρόποι) στο έργο του Σολωμού, ο Γ. Βελουδής καταλήγει στο συμπέρασμα «ότι η λειτουργία των λογοτεχνικών δανείων του Σολωμού δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να οριστεί ως λειτουργία γενετική - αιτιολογική ως προς τη δική του ποιητική δημιουργία. Μια τέτοια λειτουργία μπορεί ίσως να γίνει δεκτή για τις εξωλογοτεχνικές του πηγές» 16. Δεδομένου λοιπόν ότι το ποιητικό σημαινόμενο, όπως προαναφέραμε, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι προέρχεται από έναν μοναδικό κώδικα, αλλά αποτελεί τόπο διασταύρωσης περισσότερων κωδίκων, που βρίσκονται σε σχέση αμοιβαίας άρνησης, αντίθεσης ή διαλεκτικής, καθώς και από τα δύο προκύπτει η δημιουργία, έφτασε η στιγμή να αναφερθούμε πρώτα επιγραμματικά στο σύνολο των επιδράσεων που δέχτηκε σαν γνήσιος Ευρωπαίος της εποχής του και στη συνέχεια να περάσουμε στην αναλυτική καταγραφή των δανείων του από τον Σίλλερ. Οι ιταλικές πηγές του είναι οι αποφασιστικότερες για τη διαμόρφωση του, μέχρι την κερκυραϊκή του μετοικεσία. Γι αυτές διαθέτουμε μια πλήρη, αναλυτική, συστηματική και πιθανότατα αναλυτική μελέτη. 17 Για τις αγγλικές και γαλλικές επιδράσεις στο έργο του Σολωμού έχουν παρουσιαστεί μερικές εντελώς αποσπασματικές εργασίες, που δεν κατόρθωσαν όμως όχι μόνο να οδηγήσουν σε μια συνθετότερη επεξεργασία του θέματος τους, αλλά ούτε καν να προχωρήσουν σε μια συστηματοποίηση του ήδη γνωστού και προσιτού υλικού τους Γ. Βελουδής, Ρομαντική ποίηση και ποιητική, οι Γερμανικές πηγές, Αθήνα, Γνωση,1989,σ Το θέμα καλύπτει σήμερα ικανοποιητικά η διατριβή του Louis Coutelle, Formation poetique de Solomos ( ),Ερμής, Αθήνα ο.π. Βελουδής σ και σημ. 3.

12 12 ΟΙ ΓΕΡΜΑΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ Το πρόβλημα των γερμανικών πηγών και επιδράσεων στο Σολωμό παρουσιάζει μια εξαιρετική ιδιοτυπία, καθώς ο ποιητής δεν ήξερε γερμανικά. Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία του Πολυλά: 19 «Από αυτή την εποχή, εις την οποίαν απομονώθηκε περισσότερο από την κοινωνία, εκαταγίνετο πάντα θερμότερα εις την τελειοποίηση των πονημάτων του και εις τη μελέτη της φιλοσοφίας, της οποίας ακολουθούσε την πρόοδο εις τα μεγάλα γερμανικά συγγράμματα, και εξόχως εις τα θεωρητικά του Σίλλερ, ο οποίος άνοιξε νέον ορίζοντα της Ποιητικής. Ο Σολωμός τα εμελετούσε εις τες ιταλικές μετάφρασες, οπού του έκαναν πρόθυμα οι φίλοι του, ως αγάπης ανταπόδοσιν των θησαυρών, τους οποίους αυτός άφθονα εχάριζε εις τον νου και εις την καρδίαν όσων ευτύχησαν να τον πλησιάσουν» (Προλεγόμενα Π.Α 30). Σχετικά με το περιεχόμενο της μελέτης του ώριμου Σολωμού ο Πολυλάς αναφέρει μόνο τη γερμανική φιλοσοφία, ενώ οι νεότερες πηγές δείχνουν ότι το ενδιαφέρον του στράφηκε κατά την ίδια εποχή, αν και σε μικρότερη έκταση, και προς την κλασική και ρομαντική γερμανική λογοτεχνία. Η ιδιαίτερη μνεία από τον Πολυλά του θεωρητικού Σίλλερ ανάμεσα στις φιλοσοφικές μελέτες του, αποδίδει πραγματικά τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα του σιλλερικού Σολωμού: Όπως θα διαπιστώσουμε, ο Σίλλερ κατέχει μαζί με το Χέγκελ μια από τις δύο πρώτες θέσεις στο θεωρητικό - φιλοσοφικό και πρακτικό - καλλιτεχνικό κόσμο του ώριμου Σολωμού. Επιρροές δέχτηκε επίσης και από την ποίηση του Γκαίτε, του Wieland και από την καλολογία του 19 ο.π. Βελουδής, σ. 21.

13 13 Fichte, του Lessing, όπως αναφέρει ο Σπ. Ζαμπέλιος 20 αλλά και αρκετών άλλων 21. Μεσολαβητής για τη γνωριμία του με τη γερμανική σκέψη αναφέρεται πότε ο Πολυλάς, πότε ο Λούντζης 22 και πότε ο Ιωάννης Μενάγιας 23. Αξίζει να σημειώσουμε την έγκυρη μαρτυρία (1862) του Ν. Τοmmaseo για το Σολωμό: «Καθώς δεν είν ευχαριστημένος να διαβάζει στες τυπωμένες μετάφρασες, άπιστες ή από άμετρη ελευθερία ή από πιστότητα δουλική, παρακαλεί να μεταφράζουν κατά γράμμα και στοματικώς να του ερμηνεύουν γερμανούς ποιητάδες και φιλοσόφους, που αυτός ύστερα διαφωτίζει με το φως της σοφίας του και σχεδόν τους ξαναφτειάνει, για να τους έχει δικούς του». 24 Συγκεκριμένα η αισθητική διατριβή του Σίλλερ Űber den moralischen Nutzen asthetisher Sitten (Για την ηθική ωφέλεια των αισθητικών ηθών) αποτέλεσε αντικείμενο της συζήτησης του Πολυλά με τον Σολωμό γύρω στα , πάνω στο Νικηφόρο Βρυέννιο του δεύτερου. Αναφέρθηκε ήδη και το μότοπαράθεμα από τη διατριβή του Σίλλερ Για την αισθητική αγωγή του ανθρώπου (1795), το οποίο εκφράζει τόσο τις αισθητικές αρχές του Πολυλά και των Προλεγομένων του, αλλά αποδίδει και τον βασικό χαρακτήρα του ώριμου κυρίως έργου του Σολωμού. Παρομοίως για να αναλύσει και να ερμηνεύσει τη 20 Σ. Ζαμπέλιος, Πόθεν η κοινή λέξις τραγουδώ, όπου και επικρίνει τον Σολωμό ότι με αυτόν τον προσανατολισμό έβλαψε την ποίηση του. Συνοπτικά σημειώνουμε ότι η κρίση του είναι εντελώς άστοχη, καθώς ένα τέτοιο πνεύμα, τόσο γερά θεμελιωμένο στην δική του φιλοσοφική αντίληψη του κόσμου, κάθε επίδραση είτε από την ιταλική και αγγλική ποίηση στην αρχή, είτε από το γερμανικό πνεύμα αργότερα, μόνο ευεργετική μπορούσε να είναι και θα συντελούσε στην ολοκλήρωση της δικής του φιλοσοφίας (Λ. Πολίτης, Γύρω στο Σολωμό, Μελέτες και Άρθρα, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1995, σ ). 21 Schlegel, Klopstock, Burger, Matthisson, Novalis, Uhland, Korner,Kant, Schelling, Baader, Menzel, Fischer. Αναλυτικοί κατάλογοι με τα συγκεκριμένα έργα επιρροής στον. Γ. Βελουδή, ο.π. Ρομαντική ποίηση και Ποιητική, σ Ο Λούντζης παντρεύτηκε την κόρη του αδερφού του ποιητή Δημήτρη. Κατάγονταν από αρχοντική οικογένεια, αδερφός του Ερμάνου Λούντζη( ), του γνωστού ιστορικού της Επτανήσου, νομομαθούς και πολιτικού. Ο Νικόλαος ( ) σπούδασε στην Γερμανία και στη Δανία και στο γυρισμό του έγινε κι αυτός πρόξενος της Δανίας και υστερότερα ( ) Έπαρχος Ζακύνθου. Στα 1843 συγγενεύει με το Σολωμό και στους απογόνους του βρέθηκαν χειρόγραφα με τις εν λόγω μεταφράσεις. 23 Ο Μενάγιας αφού φοίτησε τέσσερα χρόνια στη Λειψία, έγινε διδάκτωρ της φιλοσοφίας το 1883 με μια διατριβή για την καρτεσιανή φιλοσοφία. Βέβαια για τους μνηστήρες μεταφραστές των γερμανικών έργων, που διάβασε ο Σολωμός έχουν γίνει διάφορες υποθέσεις (ο.π Λ.Πολίτης, σ.323). 24 N. Tommaseo, Il secondo esilio, τ.2, Μιλάνο 1862, σ.447. Το κείμενο μετέφρασε ο Καλοσγούρος στο Ν. Θωμαζέου, Διονύσιος Σολωμός, Παρνασσός 16 (1894) 553, το οποίο ανατυπώθηκε στο Πανηγυρικό τεύχος επί τη εκατονταετηρίδα από της γεννήσεως του Σολωμού, Αθήνα 1902, σ.91.

14 14 βασική θέση του ποιητή στους Ελεύθερους Πολιορκημένους (Π.Α 33-34), παραθέτει ένα χωρίο από το αισθητικό δοκίμιο του Σίλλερ, Για το παθητικό (Űber das Pathetische,1793), υποδεικνύοντας για πρώτη φορά μια συγκεκριμένη θεωρητική πηγή του Σολωμού στο σημαντικότερο, αν και προβληματικότερο έργο του 25. Το ότι ο Σολωμός ήξερε επίσης δυο ποιήματα του Σίλλερ, το Der Graf von Habsburg και τo Die Antiken zu Paris, συνάγεται και από το γεγονός ότι για το πρώτο έγραψε ένα μικρό δοκίμιο (Idee sulla balata de Schiller Il Conte di Habsburg, και από το δεύτερο αυτοσχεδίασε μια ελεύθερη μετάφραση (μίμηση θα την έλεγε ο ίδιος) της τελευταίας του στροφής 26. Σίγουρα όπως περιγράφεται αναλυτικά στο βιβλίο του Βελουδή, (Ρομαντική ποίηση και ποιητική - οι Γερμανικές πηγές) ήρθε σε επαφή και με άλλα έργα του μεγάλου φιλοσόφου 27. Τα παραπάνω ήταν μια απόπειρα σύντομης εξοικείωσης με τον όγκο των έργων και τον τρόπο, που αυτά έγιναν γνωστά στον Σολωμό. Ξεκινήσαμε με τα εξωτερικά τεκμήρια, που πιστοποιούν τις επιδράσεις. Η ανίχνευση όμως χρήζει ενδοσκόπησης, προκειμένου να ανασυγκροτήσουμε στην παρούσα εργασία τις φιλοσοφικές ερμηνείες και προεκτάσεις. Αυτές ακριβώς είναι που κάνουν το έργο του ένα πολιτισμικό, ιδεαλιστικό όχημα, που οδηγεί στην ηθικότητα, στην ομορφιά και στην ελευθερία. 25 ο.π. Γ. Βελουδής, σ. 26 και σημ ο.π. Γ. Βελουδής, σ.35 και σημ ο.π. Γ. Βελουδής, κεφ. Τεκμήρια, σ.21 κ.εξ. Σημειώνουμε τα: Wilhelm Tell(1804), Monument Moors des Raubers, Hoffnung, Der Graf von Habsburg, κ.α.

15 15 ΣΙΛΛΕΡ: ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΓΕΡΜΑΝΟ ΠΟΙΗΤΗ, ΦΙΛΟΣΟΦΟ ΚΑΙ ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ Γεννημένος το 1759 (-Βαιμάρη 1805) από οικογένεια στρατιωτικών, προοριζόταν να συνεχίσει την οικογενειακή παράδοση, αλλά γρήγορα τον τράβηξε η λογοτεχνία. Ανακαλύπτει με ενθουσιασμό τον Ρουσώ, τον Όμηρο, τον Βιργίλιο, τον Σαίξπηρ και τους ποιητές του Sturm und Drang (Θύελλα και Ορμή). Επηρεασμένος από αυτό το ποιητικό κίνημα θα γράψει τέσσερα θεατρικά έργα με πολεμικό περιεχόμενο. Καταγγέλει την τυραννία με τους Ληστές (1781) και τη Συνωμοσία του Φιέσκο στην Γένουα (1783), την κοινωνική ανισότητα και τις ταξικές προκαταλήψεις (Ραδιουργία και Έρωτας, 1784), τον διωγμό της ελεύθερης σκέψης με τον Δον Κάρλος (1787). Το στρατευμένο πάθος του έχει ως αποτέλεσμα να απειληθεί με φυλάκιση από τον δούκα της Βυρτεμβέργης και να αυτοεξοριστεί. Σε αντιστάθμισμα όμως η Γαλλική Νομοθετική Συνέλευση, το 1792, του απονέμει τιμητικά την ιδιότητα του Γάλλου πολίτη. Το 1789 διορίζεται καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Ιένας. Εκεί συνδέεται με τον Herder και τον Wieland. Για δέκα περίπου χρόνια θα αφοσιωθεί στη μελέτη της ιστορίας - δημοσιεύοντας μιαν Ιστορία του Τριακονταετούς Πολέμου ( ) - της φιλοσοφίας (Kant) και της αισθητικής, με τα έργα όπως: Περί της τραγωδίας (1792) και Περί της αισθητικής αγωγής του ανθρώπου σε μια σειρά επιστολών ( ). Αλληλογραφεί με τον Goethe και οδηγείται στην πεποίθηση ότι η ατομική προσπάθεια για το ωραίο και το αγαθό, μπορεί να οδηγήσει την ανθρωπότητα στον δρόμο της προόδου πιο αποτελεσματικά απ ό,τι η πολιτική και κοινωνική δράση, που ήταν ανέφικτη στη Γερμανία και απογοητευτική πλέον στη Γαλλία. Εγκαθίσταται στη Βαϊμάρη, όπου συσφίγγει ακόμα περισσότερο τους ήδη φιλικούς του δεσμούς με τον Goethe, υπό την επίδραση του οποίου τον ποιητικό του έργο στρέφεται προς έναν κλασικισμό,

16 16 εμποτισμένο από αριστοκρατικό απομονωτισμό και μια υψηλόφρονα αίσθηση εγκατάλειψης του ανθρώπου στην πικρή του τύχη. Τότε δημοσιεύει ορισμένα από τα λυρικά του αριστουργήματα: Μπαλάντες (1797), Το τραγούδι της Καμπάνας (1800). Παράλληλα όμως, και πάντα επηρεασμένος από τον Goethe, γράφει θεατρικά έργα, στα οποία ο λυρισμός προβάλλει λιγότερο προσωπικός και η τέχνη του έρχεται πιο κοντά στην πραγματικότητα, γίνεται πιο συγκεκριμένη. Στα δράματά του το κοινωνικό και πολιτικό πρόβλημα ανάγεται αποκλειστικά και μόνο στο ηθικό επίπεδο. Εδώ ανήκουν η τριλογία του Βαλενστάιν ( ), η Μαρία Στιούαρτ (1800), η Παρθένος της Ορλεάνης (1801), η νύφη της Μεσσήνης (1803) και ο Γουλιέλμος Τέλλος (1804), γενναιόδωρο λαϊκό δράμα, πυρετώδης εξύμνηση της ελευθερίας του ατόμου και της εθνικής ανεξαρτησίας 28. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ. Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΣΙΛΛΕΡ. ΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΣΥΓΚΛΙΣΗΣ Σε μια συνάντησή του με τον ποιητή Μόντη στο Μιλάνο, ενώ ο Σολωμός ερμήνευε ένα χωρίο του Δάντη, του είπε ο πρώτος ερεθισμένος: «Δεν πρέπει τινάς να συλλογίζεται τόσο, πρέπει να αισθάνεται, να αισθάνεται». Κι ο Σολωμός ευθύς του απάντησε, αντλώντας βέβαια από τη σχετική μνεία του Σίλλερ 29 : «Πρέπει πρώτα με δύναμη να συλλάβει ο νους, κι έπειτα η καρδιά θερμά να αισθανθεί ό,τι ο νους συνέλαβε 30». Αυτός είναι ο ποιητής φιλόσοφος. «Ο στοχασμός του ενεργούσε ενστικτωδώς από φυσική κλίση της ψυχής και του λογισμού. Κατόπιν αυτή γίνεται συνειδητική και αναπαύεται και δυναμώνεται σ ένα σύστημα και από αυτή την καθαρισμένη αλλ όχι και ουσιωδώς αλλαγμένη διάθεση βγαίνουν πλάσματα σωματοποιημένα με δύναμη πλαστική, ακατάφθαστη, αλλά πολύ 28 Τα βασικά αυτά στοιχεία για τη ζωή και το έργο του μεγάλου Γερμανού, προέρχονται από την εισαγωγή του έργου του Καλλίας ή περί του Κάλλους, επίμετρο Γ. Ξηροπαίδης, εκδ. Πόλις. 29 Σίλλερ, Περί της αισθητικής παιδείας του ανθρώπου, μετάφραση, σημειώσεις, επιλεγόμενα Κ.Ανδρουλιδάκης, εκδ. Ιδεόγραμμα, 8 η επιστολή: «ο δρόμος για το νου πρέπει να ανοιχτεί μέσα από την καρδιά». 30 Σολωμός, Προλεγόμενα Κριτικά, Στάη-Πολυλά-Ζαμπέλιου, επιμ. Α.Θ.Κίτσος-Μυλωνάς, εκδ. Γαβριηλίδης, Αθήνα 2004, σ. 50.

17 17 απλότερα από τα πρώτα. Ο ποιητής δε θέλει πλέον να μας παραστήσει το πνεύμα όπως αυτό μας εμφανίζεται στη φύση, δεν παίρνει το κίνημα του από τούτην, ανεβαίνει σ έναν κόσμο ιδεών και έχει τη δύναμην να τον σαρκώσει τόσο δυνατά, ώστε να φαίνεται κόσμος πραγματικώτατος, ενώ είναι ιδανικώτατος σε βαθμό που πολύ σπάνια βρίσκεται σ όλη την παγκόσμια ποίηση» 31. Αντιληπτό αν διαβάσουμε τους στίχους: Ωσάν γλυκόπνοο Και η ψυχούλα του δροσάτο αεράκι εις τον αέρα μέσα σε ανθότοπο, γλήγορα ανέβαινε κειο το παιδάκι προς τον αιθέρα την ύστερη έβγαλε σαν λιανοτρέμουλη αναπνοή. σπίθα μικρή. (Η Ψυχούλα) Ο θάνατος μετουσιώνεται, εξαϋλώνεται η εχθρική του όψη και εξιδανικεύεται η πορεία προς τον ουρανό διαμέσου της ανόδου της απ την φύση. «Σ όλα τα μικρά και μεγάλα ποιήματα της πρώτης εποχής, είναι ιδανικοποιημένη η φύση, στα υστερώτερα είναι παντού η ιδέα φυσικοποιημένη, πλαστικώτατα, είναι κόσμος ασύγκριτα ανώτερος ακατάφθαστος και η αξία του Σολωμού στέκει όλη σαν τεράστια πλαστική δύναμη που κατορθώνει να τον κάνει αλησμόνητο σε μας, μ όλη την ολωσδιόλου ρεαλιστική σημερινή μας διάθεση. Η Φραγκίσκα Φράιζερ, η Ροδόσταμο, ο νέος Άγγλος του Πόρφυρα είναι ιδέες, άλλου κόσμου όντα τελείως υπεραισθητά, και όμως τόσο δυνατά αγαπημένα και λατρεμένα από τον ποιητή ώστε είναι αδύνατο να μην τ αγαπήσουμε μ άλλη τόσο θέρμη κι εμείς όσο κι αν το ρεύμα μας τραβάει σε αντίθετο δρόμο». 31 Άπαντα Σολωμού ο.π. ΙΙΙ, κεφ. Δ. Σολωμού, Τα Ιταλικά ποιήματα, πρόλογος και μετάφραση Γεωργίου Καλοσγούρου σ. 129 κ.εξ. Παρόμοια συμβαίνει και σ όλα τα μικρά ποιήματα της πρώτης εποχής, στην Αυγούλα, στην Τρελή Μάνα, στο Λάμπρο, στον Υμνο.

18 18 Συγκεφαλαιώνοντας αξίζει να αναφερθεί ότι τα ποιήματα του Σολωμού μπορούν να διαιρεθούν σε τρία μέρη. Το πρώτο 32 περιέχει όλα εκείνα, από τα οποία απουσιάζει η ιδέα καθεαυτή και στα οποία ο ποιητής εμπνέεται από τη Φύση και την παρασταίνει εξιδανικευμένη. Το δεύτερο 33 δεν παρουσιάζει σύστημα αντίθετο από την πρώτη. Έχει κι αυτή την έμπνευσή της από τη Φύση, είναι όμως ασύγκριτα σοβαρότερη, επειδή στη Φύση ή στην πραγματική Ιστορία, φανερώνεται η Ιδέα, το πνεύμα που θριαμβεύει, αλλά η αφορμή εξακολουθεί να είναι για τον ποιητή η Φύση. Εδώ ανήκει ο Κρητικός, που με όλο αυτό το εξαίσιο πέταγμά του, μας φέρνει τόσο ψηλά σε κόσμους ιδεατούς, με αφορμή πάλι το κίνημά της από τη Φύση, που εξιδανικεύει ο ποιητής με ακατάφθαστη τόλμη. Έως εδώ η Ιδέα, όσο κι αν είναι δυνατή η συναίσθησή της στη ψυχή του, είναι όλη πάθος. Ενεργούσε στο Σολωμό έως τότε ένα αίσθημα γενναιότατο, δεν ήταν ακόμη φιλόσοφος. Η φιλοσοφική μελέτη του παρέστησε τον άνθρωπο της Ιδέας, τον τέλειο άνθρωπο. Από τότε θέμα του ακατάπαυστο γίνεται ο τέλειος άνθρωπος, η τέλεια γυναίκα, η ιδέα απ όπου παίρνει το κίνημα ο ποιητής και κατεβαίνει στη Φύση, ενώ πριν απ αυτήν ανέβαινε σ εκείνη, η «Μεταφυσική τέλος που γίνεται» κατά τη φράση του, «Φυσική». Αυτή είναι και η Τρίτη φάση του, όπου όμως όλες του οι δυνάμεις, που αποτελούσαν τις δύο πρώτες, δε χάνονται για τον ποιητή, αλλά γίνονται μέσα, που υποτάσσονται στην Ιδέα και αντλώντας δυνάμεις από αυτήν πνευματοποιούνται από μια θέληση, η δύναμη της οποίας δε θα πάψει ποτέ να θεωρείται τεράστια. 32 Η σειρά αυτή περιέχει όλα σχεδόν τα μικρά του τραγούδια, τα ιταλικά σονέτα της πρώτης εποχής, την ωδή στην Αφροδίτη και ακόμα την Αυγούλα και την τρελή Μάνα. 33 Ύμνος, Λάμπρος, Φαρμακωμένη, Μοναχή, Κρητικός. Ο Πολυλάς θεωρεί τον Κρητικό την αρχή του υστερινού ποιητικού σταδίου του Σολωμού. Ο Καλοσγούρος πιστεύει ότι τα Κρητικός, Φαρμακωμένη, Μοναχή, Μπάιρον, αποτελούν τα προμηνύματα της υστερινής θέσης του ποιητή, όπου έμελλε να τον ανεβάσει η σοβαρή μελέτη της φιλοσοφίας της τέχνης και το παράδειγμα του Σίλλερ (Καλοσγούρος ο.π. σ.137).

19 19 Ο άνθρωπος σύγκειται από δύο πλευρές: τη φύση και το πνεύμα ή τις αισθήσεις (αισθητικότητα) και τον Λόγο (ελευθερία) 34. Αυτό όμως ακριβώς, που τον καθιστά άνθρωπο, είναι να μην παραμείνει στατικός σε αυτό που του προσέφερε η φύση, αλλά να κατανοήσει με τη βοήθεια του Λόγου πώς η φύση τον οδήγησε εκεί αφενός και αφετέρου να προχωρήσει παραπέρα, μετατρέποντας το έργο της ανάγκης σε έργο της ελεύθερης επιλογής του, μετατρέποντας έτσι την φυσική αναγκαιότητα σε ηθική. Αυτό καλείται να το καταφέρει σε δύο επίπεδα, τόσο στον ίδιο του τον εαυτό, στον προσωπικό του χαρακτήρα εξευγενίζοντάς τον, δημιουργώντας όπως λέει ο Σίλλερ τον καθαρό ιδεατό άνθρωπο 35, αλλά και στην πολιτεία, τη συνένωση δηλαδή της ποικιλίας των υποκειμένων, που ο ίδιος επιδιώκει να γίνεται με αντικειμενικό και κανονιστικό (kanonishe) τρόπο (3 η, 4 η επιστολή) 36. Η πολιτεία οφείλει να τιμά όχι μόνο τον αντικειμενικό χαρακτήρα και εκείνον του γένους αλλά και τον υποκειμενικό και τον ειδοποιό χαρακτήρα στα άτομα και, ενώ επεκτείνει το αόρατο βασίλειο των ηθών, οφείλει να μην ερημώνει το βασίλειο των φαινομένων. Έτσι δικαιώνεται η προσπάθεια ενός λαού που ωρίμασε, εγκατέλειψε την κυριαρχία της τυφλής αναγκαιότητας και αυθαιρεσίας με διαυγή κατανόηση, ελεύθερη θέληση μετέτρεψε το φυσικό του κράτος σε ηθικό. Ήδη και η δημιουργία του φυσικού κράτους αποτελεί ένα βήμα πάνω από την φυσική αναγκαιότητα, δεδομένου ότι συνάγει πρωτογενώς την οργάνωσή του από δυνάμεις και όχι από νόμους συμβάσεις, γεννήματα της ανάγκης. Σαφώς βέβαια αντιτίθεται και στο ηθικό κράτος άνθρωπο, στον οποίο μόνη η νομιμότητα οφείλει να ισχύει ως νόμος. Με τον τρόπο αυτό αφαιρείται από τον φυσικό άνθρωπο κάτι που πραγματικά κατέχει και αυτό τον 34 Σίλλερ, Περί της Αισθητικής παιδείας του ανθρώπου, σε μια σειρά επιστολών, μετάφραση-σημειώσειςεπιλεγόμενα Κώστας Ανδρουλιδάκης, εκδ. Ιδεόγραμμα,Επιλεγόμενα σ την καταβολή και τον προορισμό του οποίου έχει κάθε άνθρωπος εντός του. Ο Σίλλερ εδώ αναφέρεται και στο έργο του φιλου του Φίχτε, τις Παραδόσεις περί του προορισμού του λογίου (σ.23). 36 Σίλλερ, Περί της Αισθητικής παιδείας του ανθρώπου, σε μια σειρά επιστολών, μετάφραση, σημειώσεις, επιλεγόμενα Κ. Ανδρουλιδάκης, εκδ. Ιδεόγραμμα.

20 20 κάνει π ρ α γ μ α τ ι κ ό, και τον παραπέμπει σε κάτι που θα μπορούσε και όφειλε να κατέχει, καθιστώντας με τον τρόπο αυτό τον ηθικό άνθρωπο π ρ ο β λ η μ α τ ι κ ό. Όλες οι παραπάνω μορφές, που πραγματεύεται ο Σολωμός στην ποίησή του καθιστούν αυτόν ακριβώς τον ιδεατό άνθρωπο, ή την ιδανική μορφή γενικότερα, που εκκινεί μεν από τη φύση αλλά πορεύεται, μέσα από πλήθος προβλημάτων, στην ανώτερη οδό της εξιδανίκευσης. Ομοίως και αυτό που ο Σίλλερ ονομάζει «πολιτεία» πραγματώνεται στον Σολωμό σαν ηθική ελευθερία (Ελεύθεροι Πολιορκημένοι), εθνική ελευθερία του Ύμνου, πνευματική ελευθερία του Διαλόγου και κοινωνική ελευθερία για την οποία, σύμφωνα με τον Βάρναλη, ο Σολωμός ήταν και πάλι οδηγός. Όταν στρέφεται εναντίον της αριστοκρατίας και πάει με το έθνος, αυτή του η πράξη έχει και κοινωνική σημασία. Το ίδιο κοινωνική σημασία έχει και ο πόνος του για τη δυστυχία του καταπροδομένου λαού 37. Δυστυχισμένε μου λαέ, καλέ κ ηγαπημένε, πάντοτ ευκολοπίστευτε και πάντα προδομένε. Το μεγαλύτερο και δυνατότερο από όλα αυτά τα ιδανικά πλάσματα είναι η Αναστημένη Ελλάδα, που όσο κι αν θέλουν να την δέσουν με την πραγματική ιστορία, «μεγαλόψυχη στον πόνο και στη δόξα και τα φύλλα της Λαμπρής και φύλλα τω Βαγιώνε» μένει πάντα στο «πανέρμο της δάσος» ιδανικό, ακατάφθαστο. Αντίκρυσε επίσης την ελευθερία του Ύμνου: Η ελληνική ελευθερία, η Αναστημένη Ελλάδα, η Μεγαλόψυχη Μητέρα των Ελεύθερων Πολιορκημένων, η ιδανικοποιημένη ιστορική Ελλάδα, η τρομερή όψη του σπαθιού της, το μάτι που με βια μετράει τη γη, το μεγάλωμα της σαν τον πύργο της Τριπολιτσάς και όλα τα θαύματα της φαντασίας, που παρασταίνουν την τρομερή δύναμη της και ενώ είναι στενότατα δεμένα με την πραγματική ιστορία ή τη φύση εξιδανικεύονται. Η Μεγαλόψυχη Μητέρα είναι Ιδέα καθαρή, είναι το μέλλον, όχι το μέλλον που μπορεί να υπάρξει, αλλά ο 37 ο.π. Άπαντα Ι, προλεγόμενα Έλλης Αλεξίου, σ.32.

21 21 Θεός, το Απόλυτο, που λατρεύουμε, όχι με την ελπίδα να γίνουμε κι εμείς απόλυτοι και θεοί, αλλά γιατί χωρίς αυτή τη λατρεία είμαστε καταδικασμένοι να ξαναπέσουμε στη ζωική μας κατάσταση. 38 Από τότε ο ποιητής ξανοίγει και πολεμάει να ζήσει το θαυμαστό πρόγραμμα του: «Κλείσε μέσα ς την ψυχή σου την Ελλάδα και θα αισθανθής μέσα σου να λαχταρίζη κάθε είδος μεγαλείου». Όσο ανέβαινε το φως της Ιδέας τόσο σοβαρότερα αισθανόταν την αξιοπρέπεια της τέχνης του. Γι αυτό ο Σολωμός συναριθμείται με λίγους ποιητές, που αναγνωρίζοντας και αξιολογώντας την υψηλή ποιητική τέχνη θέλησαν να την εκπληρώσουν 39. «Το θέλησαν εξόχως ο Δάντης και ο Σίλλερ, αλλά και οι δύο εις το σοβαρό περιεχόμενο κάποτε θυσίασαν το καθαρό κάλλος της υψηλής μορφής. Από παρόμοια υψηλή ιδέα της τέχνης αναχωρούσε, κατά τη γνώμη του Σολωμού, ο ποιητικότατος των ελλήνων φιλοσόφων, όταν εξόριζε από την πολιτεία του τους ποιητάδες, ενόσω η τέχνη τους έτεινε να υποδουλώσει τον άνθρωπον σε πάθη αντί να τον ελευθερώσει 40». Έβλεπε ότι η ψυχή του αληθινού ποιήματος είναι η νίκη του λόγου πάνω στη δύναμη των αισθήσεων. Και αυτό είναι ο θρίαμβος, όταν πηγάζει από την υψηλή συναίσθηση της ηθικής ελευθερίας του ανθρώπου και από την ανάγκη του να βγει νικητής μέσα από τους πλέον γλυκούς πειρασμούς της καρδιάς, από τον πλέον τρομερό αγώνα με την τυφλή οργή των ανελεύθερων εχθρών του φωτός. Η ψυχή λέει ο Σίλλερ, τόσο περισσότερο εκτείνεται εντός της, όσο περισσότερους περιορισμούς βρίσκει έξω της. Διωγμένοι από όλα τα οχυρώματα, όσα δύνανται να δώσουν μια φυσική προστασία του αισθητικού ανθρώπου, προσφεύγουμε στον ακαταμάχητο πύργο της ηθικής μας ελευθερίας και αποχτούμε μια απόλυτη και άπειρη ασφάλεια, ενώ αφήνουμε ένα απλώς σχετικό και προσωρινό υπεράσπισμα μέσα στο πεδίο των φαινομένων. 38 ο.π. Άπαντα ΙΙΙ, Γ. Καλοσγούρου, Τα ιταλικά ποιήματα, σ ο.π. Άπαντα Ι, Ι. Πολυλάς, Μελετήματα, σ ο.π. Άπαντα, «καί περί ἀφροδισίων δή καί θυμοῦ, καί περί πάντων τῶν ἐπιθυμητικῶν τε καί λυπηρῶν καί ἡδέων ἐν τῇ ψυχῇ, ἅ δή φαμέν πάσῃ πράξει ἡμίν ἕπεσθαι, ὄτι τοιαῦτα ἡμᾶς ἡ ποιητική μίμησις ἐργάζεται, τρέφει γάρ ταῦτα ἄρδουσα, δέον αὐχμεῖν καί ἄρχοντα ἡμῖν καθίστησι, δέον ἄρχεσθαι αὐτά, ἵνα βελτίους τε καί εὐδαιμονέστεροι ἀντί χειρόνων καί ἀθλιωτέρων γιγνώμεθα» (Πλατ. Πολιτεία 1 ).

22 22 Πολλά είναι τα επιμέρους στοιχεία, που θα μπορούσε να δανειστεί ο Σολωμός από τον δάσκαλο του, είτε εκφραστικά, είτε στοιχεία ποιητικής ή στυγνής μίμησης, αλλά πάντα ο ίδιος παραινεί τον εαυτό του στην αποτροπή παρόμοιων εκφράσεων, όταν του θύμιζαν ένα αθέλητο δάνειο του. Άρα όταν μιμείται τον Σίλλερ, μιμείται δημιουργικά, ενσυνείδητα, μεταπλάθει το πρότυπο του. Ο Πόρφυρας π.χ. έχει σαφή σχέση εξάρτησης από τον Βουτηχτή (Der Taucher) του Σίλλερ, καθώς άντλησε από το πρότυπο του εννιά ποιητικές εκφράσεις και παρά την αποσπασματικότητα του έργου, δεν διακρίνουμε στον Πόρφυρα καμία νοηματική, ιδεολογική συγγένεια με εκείνο. Στην μπαλάντα του Σίλλερ εκφράζεται η αυτοκαταστροφή του επηρμένου ατόμου, που φτάνει στα όρια της ύβρεως, ενώ στον Πόρφυρα αισθητοποιείται ο αγώνας του καλού και του κακού, που οδηγεί στην αυτογνωσία του νέου, στην ηθική νίκη του καλού, παρά την ήττα του από το σύμβολο του κακού, εκπροσώπου της υλικής βίας. Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗΣ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΔΕΑΣ Ι. Η ΦΥΣΗ Ο πρώτος νεοέλληνας ποιητής, στον οποίο η σχέση ανθρώπου φύσης εμφανίζεται ως πρόβλημα με κοσμοθεωρητικές προεκτάσεις είναι ο Διονύσιος Σολωμός. Το φαινόμενο έχει συνάρτηση τόσο με την κλασικορομαντική παιδεία του ποιητή, όσο και με το ενδιαφέρον του για το λαικό μας πολιτισμό και το δημοτικό τραγούδι, Για τον ποιητή η σχέση ανθρώπου-φύσης είναι αντινομική, θετική και αρνητική συγχρόνως και με τη διπλή αυτή διάσταση συναρτάται το πρόβλημα της ηθικής ελευθερίας. Η θεώρησή του αυτή έχει σχέση βέβαια με τη ρομαντική προοπτική (για την οποία θα μιλήσουμε

23 23 παρακάτω), έμμεση όμως και με δυνατότητα για να εντοπιστούν σε αυτήν και άλλες διαστάσεις. Η βασική θέση της ρομαντικής θεωρίας και ποιητικής 41 αποτελεί η αρνητική σχέση ανθρώπου φύσης σε μια ειδική εκδοχή της, που εντάσσεται στα πλαίσια της προβληματικής γύρω από τη φιλοσοφική και αισθητική έννοια του Υψηλού: ως αντίθεση (σύγκρουση) ανάμεσα στον ηθικό νόμο (Λόγο: Καντ), τις ηθικές δυνάμεις (ηθική συνείδηση: Hegel) ή την ηθική θέληση (ηθική ελευθερία: Σίλλερ) αφενός και στις άλογες δυνάμεις της ασύνειδης φύσης αφετέρου. Σ αυτή την αντιπαράθεση οι δυνάμεις της φύσης νοούνται ως εξωτερικά εμπόδια, που θέτουν σε δοκιμασία την ηθική θέληση, αποκτούν δηλαδή μια αρνητική σημασία. Το Υψηλό αποστασιοποιείται από την ηθική πλευρά του πράγματος, απλά φτάνει στο ανώτατο σημείο γνώσης του υποκειμένου, αγγίζει τα όρια του απείρου και επομένως προκαλεί το σεβασμό μας λόγω της ύψιστης θέλησης και προσπάθειας που απαιτεί ο εντοπισμός του. Η διαφορά του Σολωμού σε σχέση με αυτήν τη θεώρηση του Σίλλερ, έγκειται στο ότι η σημασιοδότηση της φύσης είναι θετική και σ αυτό ακριβώς βασίζεται η σύγκρουση με την ηθική ελευθερία, που έχει πρωταρχική σημασία στο σύστημα του ώριμου Σολωμού. Η αντινομική αυτή σχέση 42 αποτελεί την εμπράγματη απάντηση του ποιητή στο πρόβλημα του Υψηλού, το κατεξοχήν πρόβλημα της ρομαντικής θεωρίας και ποιητικής στην εποχή του και σχετίζεται και με την σύνδεση του έργου του με την τοπική πολιτισμική παράδοση, την κατάκτηση των ιδεών του Ελληνισμού και την ενσωμάτωση όλων αυτών των στοιχείων στο ποιητικό του έργο: «Ο θεμελιώδης ρυθμός ας στυλωθεί εις το κέντρο της Εθνικότητος» (Απ.1,208) «μέσα εις αυτά τα σώματα ας εκφραστεί, εις όλα τα μέρη του έργου, η εθνικότης όσο το δυνατό πλέον εκτεταμένη» (Απ.1,209). Το φαινόμενο αυτό δεν εξηγείται στην αδιάσπαστη 41 Καψωμένος, Καλή ναι η μαύρη πέτρα σου, Ερμηνευτικά κλειδιά στο Σολωμό, Εστία, σ Αντινομική είναι η σχέση, γιατί ενώ ο ρομαντισμός εκλαμβάνει αρνητικά τη σχέση ανθρώπουφύσης, ο Σολωμός αποδίδει στη φύση θετική σημασία, εξαίροντας έτσι περισσότερο την σύγκρουση με την ηθική και εθνική ελευθερία.

24 24 συμμόρφωσή του στο καλλιτεχνικό κίνημα του ρομαντισμού με στροφή στις εθνικές παραδόσεις, αλλά στην αδήριτη ανάγκη του Σολωμού να εμπνεύσει και να εμψυχώσει τις προσπάθειες του ελληνισμού, να επιβιώσει ως ανεξάρτητη οντότητα στις νέες ευρωπαικές ιστορικές συνθήκες και να δημιουργήσει τη δική του πολιτισμική ταυτότητα. Ο Κ.Δ.Γεωργούλης 43 αναφέρει ότι «υπεραισθητή εποπτεία δεν υπάρχει και οι υπεραισθητές μορφές δε μπορούν να θεωρηθούν ως δεδομένα που υπάρχουν ανεξάρτητα, αλλά δημιουργούνται ως επακόλουθα κάποιας διαλεκτικής πορείας από τη συνθετική ενέργεια του ανθρώπινου πνεύματος. Το πνεύμα σύμφωνα με τη Γερμανική ιδιοσυγκρασία 44 δεν ευρίσκει τις ιδέες και τις μορφές, αλλά τις εφευρίσκει, τις δημιουργεί. Ο ποιητής μας όμως πιστεύει ακριβώς το αντίθετο. Η πηγή των μορφών είναι η φύση και η τέχνη παρεμβάλλεται ανάμεσα στη φύση και στον άνθρωπο, χαρίζοντας σ αυτόν όσες μορφές ακτινοβολούν από το θεϊκό χορό που κάνει η γυμνή φύση. Ο ποιητής δε δημιουργεί τις μορφές από το μηδέν, όπως ισχυρίζεται ο ιδεαλισμός, αλλά ανάγεται σ αυτές βοηθούμενος από λατρευτική ενατένιση και μυστική επικοινωνία με τη φύση. Αφετηρία στην κοσμοθεωρία του Σολωμού είναι κάποιο πρωταρχικό και πρώτο, η «άπλαστη» και «ακατανόητη» αρχή. Η φύση είναι η εμπράγματη έκφραση του δημιουργικού μεγαλείου αυτής της αρχής και γι αυτό αξίζει να θεωρηθεί πηγή κάθε καλλονής και τελειότητας». Χαρακτηριστικά τα λόγια του από ένα του ιδιόγραφο που επιβεβαιώνουν τα παραπάνω: «Η τέχνη σιωπηλή λατρεύει τη Φύσι, και τούτη, ως ανταμοιβή της μακρυνής αγάπης, εβάλθηκε γυμνή να χορεύη εμπροστά της. Εκείναι η Μορφαίς αντιχτύπησαν εις τον νου της Τέχνης, και αυτή ταις εχάρισε των ανθρώπων 45». Όπως και αλλού ο Σολωμός, έτσι και σε αυτό του το ρητό, 43 Άπαντα Σολωμού ΙΙ, Κ. Δ. Γεωργούλης «Το πρόβλημα της μορφής στη νεώτερη Αισθητική», σ βλ. Κ. Δ. Γεωργούλης ο.π. σ Σολωμός, Προλεγόμενα κριτικά, Στάη, Πολυλά, Ζαμπέλιου, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2004,σ. 79. Τη γνώμη του Σολωμού τη βάζει ο Πολυλάς σε μια σημείωση, χωρίς να μας ορίζει και ποιας εποχής είναι. Από τον τρόπο όμως που είναι ειπωμένη και από το νόημα της φαίνεται να είναι από τον καιρό, που ο Σολωμός δούλευε επάνω στα μεγάλα έργα του (Κρητικός,Πόρφυρας κ.λ.π.).

25 25 είναι πραγματικός, ακουμπά γερά πάνω στην πλούσια ψυχική του εμπειρία. «Καμμιά ιδέα, μας λέει, δεν ξεπέρασε τον κόσμο και τη Φύση, παρά ο κόσμος κι η Φύση εξακολουθούν ν απλώνονται στο νου του απαράλλαχτα, όπως στου κάθε ανθρώπου. Δε θα ήταν αληθινός ποιητής, αν έχανε ποτέ από τα μάτια του τη Φύση. Επειδή ίσα ίσα είναι πάρα πολύ φυσικός, για κείνο είναι και ιδανικός, για κείνο είναι και ποιητής. Σε όλα τα μικρά και μεγάλα ποιήματα της πρώτης εποχής του είναι ιδανικοποιημένη η Φύση, στα υστερότερα είναι παντού η Ιδέα φυσικοποιημένη» 46. Όλη αυτή η ανάλυση μάς φέρνει στο νου τον Σίλλερ και τις επιστολές του, όπου προσπαθεί να ορίσει την ομορφιά: «Η ψυχή κατά την εποπτεία του ωραίου βρίσκεται σε μια ευτυχισμένη μεσότητα μεταξύ του νόμου και της ανάγκης και ακριβώς επειδή μοιράζεται ανάμεσα στα δύο τούτα είναι απαλλαγμένη από τον καταναγκασμό τόσο του ενός όσο και του άλλου (επισ.15)». Κι ο Σολωμός θαρρείς και ήξερε την τέλεια αναλογία για να μας παρουσιάσει το ιδεωδώς ωραίο, γιατί κατά τον Σίλλερ δεν υπάρχουν συστατικά της ομορφιάς, δεν είναι πάντα η ίδια συνένωση μεταξύ ύλης, μορφής, τυχαιότητας και αναγκαιότητας, παθητικότητας και ελευθερίας, πεπερασμένου και απείρου, που θα δημιουργήσει το ωραίο. Γι αυτό, κατά τον Σίλλερ, δεν 46 Ο Αποστολάκης σημειώνει πως «στον παραπάνω στοχασμό η Φύση η κρυφή μάννα της τέχνης έχει σκεπάσει από παντού τον ουρανό της ψυχής του Σολωμού, ο οποίος στέκεται μπροστά της εκστατικός. Η Τέχνη λατρεύει τη Φύση σιωπηλή». Πόσο κοντά έχει πλησιάσει ο ποιητής! Δε λέει: η Τέχνη αντιγράφει, κοιτάζει, ξαναφτιάνει τη Φύση, ή τρυγάει το απόσταγμα των πραγμάτων. Μια τέτοια σχέση θα ήταν ολότελα εξωτερική και μηχανική. Θα κατέβαζε την Τέχνη ή τη Φύση από το ανάλογο ύψος τους, θα έδειχνε το ένα από τα δύο τα μέρη να είναι πέρα για πέρα άψυχο. Ίσα - ίσα ό,τι θαυμάζεις στο ρητό είναι πως ο Σολωμός οδηγημένος από πραγματική ψυχική εμπειρία, έφτασε να βρει τη λέξη εκείνη, που φανερώνει τη στενότερη σχέση Τέχνης και Φύσης, χωρίς και γι αυτό να ξεπέφτουν ούτε η μια ούτε η άλλη από τη θέση τους. Χωρίς διόλου να ελαττωθεί η απόσταση ανάμεσα τους, βρίσκονται και οι δύο στενότατα ενωμένες. Ο στοχασμός του παρουσιάζει τις προανααφερόμενες στην υψηλότερη ενέργεια τους. Λατρεία δε μπορεί να γίνει χωρίς και τα δύο τα μέρη να δείχνουν αναμεταξύ τους το ανώτερο και το καλύτερο παρουσίασμα τους. Η λατρεία, στο βάθος είναι ένα είδος θαυμασμού. Δε γίνεται με τα μάτια και με τις αισθήσεις, παρά είναι η ζωντανότερη ενέργεια του νου. Δεν είναι μερική διάθεση, που μας την επιβάλλουν τα εξωτερικά πράματα, παρά συνολική. Βγαίνει από το εσωτερικό μας και πιάνει ολάκερο τον άνθρωπο. Η λατρεία δεν είναι παθητική στάση της ψυχής, παρά ενεργητική: ακόμα καλύτερα ο άνθρωπος που ενεργεί μαζί και παθαίνει. Γι αυτό η λατρεία, ο ενθουσιασμός, η έκσταση και γενικά κάθε διάθεση της ψυχής, που βγαίνει από το θαυμασμό, λευτερώνει και αναπαύει τον άνθρωπο. Η λατρεία ορίζεται περισσότερο με τη λέξη σιωπηλή». Γ. Αποστολάκης, Η ποίηση στη ζωή μας σ

26 26 υπάρχει η τέλεια ομορφιά και ανάλογα με το ποσοστό συμμετοχής σ αυτήν της αίσθησης κρίνεται υποκειμενικά ή αντικειμενικά. Κατ αυτή τη θεωρία το αληθινό ποίημα είναι στο βάθος του παράσταση του ύψους της ψυχής, «θρίαμβος του λόγου πάνω στη δύναμη των αισθήσεων, νίκη της ηθικής ελευθερίας, μέσ από τους πλέον γλυκούς πειρασμούς της καρδιάς, από τον πλέον τρομερό αγώνα με την τυφλή οργή των ανελεύθερων εχθρών του φωτός» και το πάθος δεν είναι παρά το μέσο και όχι ο σκοπός της τέχνης. Ίσα ίσα όμως για τούτο, απαραίτητοι όροι για να υπάρχει ποίηση, είναι η ψυχή στην αντίσταση της να προβαίνει φυσικά και αβίαστα, όχι με συνείδηση της αφηρημένης ιδέας, ώστε η ίδια η αντίσταση της ψυχής να είναι και αυτή ιδίωμα φυσικό, όπως και τα άλλα της ένστικτα. Όλα τα ποιήματα του λοιπόν, είναι μεστά από την υψηλή της Ποιητικής θεωρία του Σολωμού, όλα γεμάτα από ζωντανή ουσία, περιχυμένη σε εικόνες λαμπρής πλαστικής φαντασίας και βεβαιώνουν πως η φιλοσοφική αλήθεια γίνεται αλήθεια ποιητική, καθώς βρίσκει αρμοδιότατα και αβίαστα τη φυσική της μορφή. Η ποίηση του σηκώνεται ψηλότερα από την προσωπική λατρεία, στη λατρεία του ιδανικού κόσμου, όπου ο ποιητής ζούσε ειρηνικά και σχεδόν αδιάκοπα. Ο πραγματικός κόσμος δεν ήταν παρά αφορμή για τον Σολωμό, αφορμή που έβρισκε τότε άφθονη, όχι μόνο στα ασύγκριτα φυσικά κάλλη της γης και του ουρανού και της θάλασσας, αλλά και σε πολλά αγγελικά ανθρώπινα πλάσματα, που στόλιζαν τότε περισσότερο, παρά σήμερα, «τ ωραίο νησί καμάρι του Θεού, που ξεμάκρανε την καρδιά του ανθρώπου, χίλια σου σπέρνει αρώματα στης αύρας την πνοή» 47. Η Ιδέα διατρέχει στη φύση διάφορους βαθμούς υπόστασης, πριν γίνει αληθινή ιδέα. Η ζωή είναι ωραία μέσα στη φύση, γιατί είναι η αλήθεια στην πρώτη της μορφή. Η ωραιότητα της φυσικής μορφής παρουσιάζεται διαδοχικά ως κανονικότητα, συμμετρία, συμφωνία προς ένα νόμο και αρμονία. Από αυτές τις ιδιότητες απουσιάζει το πνεύμα. Η αισθητική τους αξία δεν ανήκει στα ίδια 47 Για τα παραθέματα στην παρούσα παράγραφο βλ. Καλοσγούρος ο.π. σ.131.

27 27 τα πράγματα, αλλά στα συναισθήματα, που εγείρουν στον άνθρωπο. Ο κύκλος της οργανικής ζωής είναι πολύ στενός και στηρίζεται στο ένστικτο, το οποίο κυβερνάται από φυσικές ανάγκες. Τούτο δεν είναι αληθινή ζωή. Η φύση εδώ αποτελεί μόνο το κράτος της αναγκαιότητας. Οι ψυχικές ενέργειες μέσα στη Φύση είναι εκτεθειμένες στο τυχαίο. Έτσι η ανάγκη της καλλιτεχνικής ομορφιάς πηγάζει από την ατέλεια του πραγματικού κόσμου. Το πνεύμα είναι αναγκασμένο να ζητήσει ικανοποίηση σε μια χώρα ανώτερη: στην Τέχνη και στην πραγματικότητά της που είναι το ιδανικό 48. Η σημαντική θέση της φύσης στην ποιητική γραφή και σκέψη του Σολωμού φαίνεται επίσης και από τη διαίρεση των ποιημάτων που αναφέρθηκε παραπάνω. Μακριά από την ασθενική αισθαντικότητα, που διακρίνει αρκετούς ποιητές, ο Σολωμός, κατά τον Πολυλά, είχε ομολογήσει την συμπάθειά του στη φύση. Όταν παραδίδονταν σ αυτή, αμέσως τα εξωτερικά φαινόμενα έβρισκαν ανταπόκριση στην εσωτερική του δύναμη. Δίνει πνοή στα εξωτερικά άψυχα φαινόμενα και τα εξομοιώνει με τα μυστικώτερα κινήματα της ψυχής. Γεμάτη θαύματα, σπαρμένη μάγια αναδεικνύει τη φύση να κοινωνεί τα μυστήρια της ανθρώπινης ψυχής. Η μετάβαση από τα βάθη της ψυχής στην επιφάνεια της φύσης και από τούτη πάλι σε εκείνα ήταν ασταμάτητη γι αυτόν, ήταν η ίδια η πνοή του. 49 Βλέποντας ένα απόγευμα τα χρώματα στη θάλασσα, στον ουρανό, στα βουνά, είπε: «Οπού δεν έχουν όνομα κ έχουν περίσσια κάλλη»: αυτό μας θυμίζει την «Ιστορία της θεωρίας περί χρωμάτων» του Γκαίτε, την αναφορά στο φως και σκοτάδι, για την οποία υπάρχει σχετικός σχολιασμός από τον Σίλλερ στην αλληλογραφία του με τον πρώτο 50. Εκεί δίνεται εξέχουσα θέση στο φως, καθώς αυτό είναι η προϋπόθεση της όρασης, χωρίς αυτό δεν θα υπήρχε κανένα χρώμα, κανένα μέγεθος, καμιά μορφή. Αυτό το επεκτείνει ο Σολωμός όχι μόνο στην κυριολεκτική όραση, αλλά και στην μεταφορική, στην όραση της ψυχής. Πόσες φορές δεν επαναφέρει στην ποίηση του τη φράση: 48 βλ Βάρναλης, Σολωμικά Άνθρωποι, Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική, σ ο.π Άπαντα Ι, σ Σίλλερ-Γκαίτε, Αλληλογραφία, Κριτική 2001,σ

28 28 Πάντ ανοιχτά, πάντ άγρυπνα, τα μάτια της ψυχής μου και Το μάτι μου έτρεχε ρονιά κι ομπρός του δεν εθώρα, Κι έχασα αυτό το θεϊκό πρόσωπο για πολλή ώρα, Π άστραψε γέλιο αθάνατο, παιγνίδι της χαρά του, Στο φως της καλοσύνης του, στο φως της ομορφιάς του (ΕΠ, Β 36, 14) Η συμβολική αγαθό = φως / κακό = σκοτάδι και ζωή = φως /θάνατος = σκοτάδι, είναι κυρίαρχη στην ποίηση του. Στο ώριμο έργο του συνδέει συχνά τις ιδανικές μορφές με το φως: Την αναδυομένη στον Λάμπρο, τη λευτεριά στους Ελεύθερους Πολιορκημένους, τη Φεγγαροντυμένη στον Κρητικό και άλλες ανθρώπινες μορφές δικαιωμένες στη ζωή και στον θάνατο: Την Φαρμακωμένη στον Άδη, την Αιμιλία Ροδόσταμο, την αρραβωνιαστικιά του Κρητικού, την κόρη της δεύτερης Νεκρικής Ωδής, τους πολεμιστές στους Ελεύθερους Πολιορκημένους: Στα χέρια και στο μέτωπο έτρεμαν τα λουλούδια της κορασιάς οπ έλαμπε σαν τα άστρο της αυγής (Νεκρική Ωδή ΙΙ, ΑΕ. 310Γ9-12,311Γ3-6) Ο γιος σου κρίνος με δροσιά φεγγαροστολισμένος (Ε.Π, Β,ΑΕ, 422 Α44) Η ταυτότητα λοιπόν ιδανική μορφή = φως είναι μια χαρακτηριστική συμβολική μεταφορά του ώριμου Σολωμού, ο οποίος υιοθετεί έναν κώδικα, όπου το φως εκφράζει εξιδανικευμένες, δικαιωμένες ή αποπνευματωμένες μορφές 51 και οδηγεί ακριβώς από τη φύση στην ιδανική ζωή, από το υλικό στο άπειρο, από το αισθητό στο μεταφυσικό: Μ όλον που τότ ασάλευτος στο νου μ ο νιος εστήθη 51 ο.π Καψωμένος, Καλή ναι η μαύρη πέτρα σου, σ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

ÈÅÌÁÔÁ 2007 ÏÅÖÅ. Α. ΚΕΙΜΕΝΟ ιονύσιο Σολωµό «Ο Κρητικό» Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 2007

ÈÅÌÁÔÁ 2007 ÏÅÖÅ. Α. ΚΕΙΜΕΝΟ ιονύσιο Σολωµό «Ο Κρητικό» Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 2007 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ ιονύσιο Σολωµό «Ο Κρητικό» 3 3 4 σαν πέτρες µε βυθίζουν! 4 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Θέµατα της Επτανησιακής Σχολής που απαντούν στα δοθέντα αποσπάσµατα

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

22 ο ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΟΙΗΤΩΝ WORLD CONGRESS OF POETS ΛΑΡΙΣΑ, 29 ΙΟΥΝΙΟΥ ΕΩΣ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2011 ΟΜΙΛΙΑ ΒΟΥΛΑΣ ΚΩΣΤΟΠΕΤΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ:

22 ο ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΟΙΗΤΩΝ WORLD CONGRESS OF POETS ΛΑΡΙΣΑ, 29 ΙΟΥΝΙΟΥ ΕΩΣ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2011 ΟΜΙΛΙΑ ΒΟΥΛΑΣ ΚΩΣΤΟΠΕΤΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: 22 ο ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΟΙΗΤΩΝ WORLD CONGRESS OF POETS ΛΑΡΙΣΑ, 29 ΙΟΥΝΙΟΥ ΕΩΣ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2011 ΟΜΙΛΙΑ ΒΟΥΛΑΣ ΚΩΣΤΟΠΕΤΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΜΗΝΥΜΑΤΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΑΚΑΛΙΔΗ» 1 Παγκόσμια

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) Μαρία Πολυδούρη ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Το ποίηµα υπερασπίζεται µια ορισµένη ποιητική επιλογή. Ποια είναι αυτή και σε ποιο είδος

Διαβάστε περισσότερα

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254)

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Τι εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188)

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. α) Ποιες σκέψεις διατυπώνει ο Μακρυγιάννης στο εξεταζόµενο

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

Βιτσέντζου Κορνάρου: Ερωτόκριτος β. [Ήρθεν η ώρα κι ο καιρός] (στίχοι 767-818) (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 80-82)

Βιτσέντζου Κορνάρου: Ερωτόκριτος β. [Ήρθεν η ώρα κι ο καιρός] (στίχοι 767-818) (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 80-82) 1. KEIMENO Βιτσέντζου Κορνάρου: Ερωτόκριτος β. [Ήρθεν η ώρα κι ο καιρός] (στίχοι 767-818) (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 80-82) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Σε ποιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Κάθε πολιτισμός αφήνει το στίγμα του στην ιστορία, όμως η αρχαία ελληνική τέχνη ξεπέρασε τα όρια του χρόνου με το πανανθρώπινο μήνυμά της, με τη δύναμη του πνεύματος και του συναισθήματος.

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Ανδρουλιδάκης Καθηγητής

Κώστας Ανδρουλιδάκης Καθηγητής Κώστας Ανδρουλιδάκης Καθηγητής ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γεννήθηκε το 1956 στο Ηράκλειο Κρήτης. Σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (1978: πτυχίο Νομικής, 1982: άδεια άσκησης της δικηγορίας, από την οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 1. Πράγματι, τα προαναφερθέντα αποτελούν κυρίαρχα χαρακτηριστικά της ποίησης του Ελύτη, που πιστοποιούνται σαφέστατα- και στο δοθέν ποίημα. Συγκεκριμένα:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Το μαγικό ραβδάκι Το ίδιο έγινε με όλα τα γεγονότα, τα πρόσωπα και τα πράγματα που άγγισε με το μαγικό

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Β. Ι. Σχολιασμός άσκησης: ΙΙ. Ενδεικτική απάντηση:

Άσκηση Β. Ι. Σχολιασμός άσκησης: ΙΙ. Ενδεικτική απάντηση: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ & Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 21 ΜΑΪΟΥ 2012 ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ & ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Άσκηση

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις Ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα που επιβοηθεί τον επαναπροσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 Τ αστέρι που εικονίζεται σ αυτή την κάρτα είναι ο πλανήτης Αφροδίτη, ο Έσπερος των αρχαίων, που ο λαός τον ονομάζει Αποσπερίτη. Το ίδιο άστρο, όταν προβάλλει την αυγή πριν ανατείλει

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Α. Στο κείµενο αυτό η συγγραφέας πραγµατεύεται την αρχαία ελληνική τέχνη και την προσφορά της στον άνθρωπο. Αρχικά επισηµαίνει την ιδιαιτερότητά

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό

Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α Γυμνασίου Απαντήσεις ερωτήσεων σχολικού βιβλίου σχ. βιβλίο (σελ. 184) Γυμνάσιο: 9.000 μαθήματα με βίντεο-διδασκαλία για όλο το σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννη Ρίτσου: Ρωµιοσύνη (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 245-249)

Γιάννη Ρίτσου: Ρωµιοσύνη (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 245-249) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Γιάννη Ρίτσου: Ρωµιοσύνη (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 245-249) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Ο ποιητής, αξιοποιώντας την ιστορική του µνήµη, κινείται

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Ρίτσος: Ανυπόταχτη Πολιτεία (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 51-53)

Γιάννης Ρίτσος: Ανυπόταχτη Πολιτεία (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 51-53) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Γιάννης Ρίτσος: Ανυπόταχτη Πολιτεία (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 51-53) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµ- µατολογικά στοιχεία:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

«Βασιλιάς των Ξωτικών» ( Erlkonig ) Κατηγορία: Lied Στίχοι: Goethe Μουσική: Schubert

«Βασιλιάς των Ξωτικών» ( Erlkonig ) Κατηγορία: Lied Στίχοι: Goethe Μουσική: Schubert 1 «Βασιλιάς των Ξωτικών» ( Erlkonig ) Κατηγορία: Lied Στίχοι: Goethe Μουσική: Schubert Το τραγούδι αυτό θεωρείται ένα από τα αριστουργήµατα (ίσως και το πιο σπουδαίο) του Γερµανικού lied, και ανήκει στην

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

w w w. p e r i e x o m e n a n e t. g r

w w w. p e r i e x o m e n a n e t. g r w w w. p e r i e x o m e n a n e t. g r Ο Iliaz Bobaj γράφει για την Παναγιώτα Ζαλώνη Ο Νίκος Μπατσικανής, ο Χάρης Μελιτάς, η Παναγιώτα Ζαλώνη και η Αλεξάνδρα ΒαΐτσηΒάκρου. (Απόσπασμα) Η Ελληνίδα Ποιήτρια

Διαβάστε περισσότερα

Ευαγγελία Μισραχή - ΚΙΡΚΗ συνθήκες τις θυσίες. Είναι ένας πόνος τόσο αβάστακτος το να ζεις με άλλη και η καρδιά σου ν' ανήκει αλλού. Κι ο χρόνος αντί να αμβλύνει και να επουλώνει την πληγή, να επιμένει

Διαβάστε περισσότερα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα 3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Σε ποια θεµελιακή θεωρία στηρίζει ο Αριστοτέλης την ηθική του φιλοσοφία; Να την αναπτύξετε σύντοµα. 2. Πώς προσδιορίζει ο

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ»

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» 1.1 Βασικές κατευθύνσεις Η αξιολόγηση ενός μαθήματος είναι αρχικά θέμα προσδιορισμού και κατανόησης της ταυτότητάς του. Θέματα όπως είναι ο τίτλος του

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 16 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 16 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 16 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Η ποιητική έκφραση των ποιητών της Επτανησιακής

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Κεφάλαιο 5 Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Έφτασε μια μισάνοιχτη πόρτα, ένα μικρό κενό στο χώρο και το χρόνο, σαν ένα ασήμαντο λάθος της Ιστορίας για να πέσει η Πόλη. Εκείνο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά,

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, http://www.amis-kazantzaki.gr./ Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, ταξιδιωτικά Τα πιο γνωστά του έργα: Αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Πολλές από τις επιδράσεις που έχουν εντοπιστεί στα ποιήματα του Δ. Σολωμού προέρχονται από τη δημοτική μας ποίηση. Ποιες επιδράσεις του δημοτικού τραγουδιού

Διαβάστε περισσότερα

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Ρομαντισμός Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Τζον Κόνσταμπλ Το κάρο του σανού Ρομαντισμός Τέλη 18 ου αι. μέσα 19 ου αι.

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός;

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Ιωάννης 1[α ]:1 --- Θεός ή «κάποιος θεός»; 1 Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Εδώ θα εξετάσουμε το εδάφιο Ιωάννης 1[α ]:1 το οποίο, σύμφωνα με το κείμενο λέει, «Εν αῤχη

Διαβάστε περισσότερα

α) «άτοµα» β) «απεικάσµατα» γ) «επιθυµητικό». Μονάδες 12

α) «άτοµα» β) «απεικάσµατα» γ) «επιθυµητικό». Μονάδες 12 ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Β ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2004-05-25 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΡΕΙΣ (3) ΟΜΑ Α Α Α.1 Να µεταφέρετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

Ο Αϊ-Βασίλης και...το όνομα του παιδιού σας...

Ο Αϊ-Βασίλης και...το όνομα του παιδιού σας... Διαβάστε αποσπασματικά το παραμύθι: Ο Αϊ-Βασίλης και...το όνομα του παιδιού σας... Το παραμύθι είναι και για αγοράκι αλλά, για της ανάγκες του δείγματος σας παρουσιάζουμε πώς μπορεί να δημιουργηθεί ένα

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:Lazarus Διασκευή:SarahS. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children www.m1914.org

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

διακοσμημένα θέματα Αφιερωμένα με αγάπη και έμπνευση στις Δανειστικές Βιβλιοθήκες, δημιουργία της Λέσχης σε σχολεία της χώρας μας και του εξωτερικού.

διακοσμημένα θέματα Αφιερωμένα με αγάπη και έμπνευση στις Δανειστικές Βιβλιοθήκες, δημιουργία της Λέσχης σε σχολεία της χώρας μας και του εξωτερικού. διακοσμημένα θέματα Εικαστικές δημιουργίες δεμένες με αλήθειες μεγάλων ποιητών και συγγραφέων. Στο πέρασμα του χρόνου κάτι καινούργιο πάντα έχουν να μας πουν. Μια συνομιλία του βιβλίου με την ίδια τη ζωή

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Κλέφτικο τραγούδι: [Της νύχτας οι αρµατολοί] (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 163-164)

Κλέφτικο τραγούδι: [Της νύχτας οι αρµατολοί] (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 163-164) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Κλέφτικο τραγούδι: [Της νύχτας οι αρµατολοί] (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 163-164) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Αφού µελετήσετε τη διήγηση του Κολοκοτρώνη

Διαβάστε περισσότερα

Συμμετοχή στην έκθεση για τις προσωπικότητες της " Μη βίας"

Συμμετοχή στην έκθεση για τις προσωπικότητες της  Μη βίας Συμμετοχή στην έκθεση για τις προσωπικότητες της " Μη βίας" Στις 25-2-2013 οι ομάδα των Έμπιστων Διαμεσολαβητών του σχολείου μας πραγματοποίησε επίσκεψη στην έκθεση για τις προσωπικότητες της " Μη βίας"

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά Δράση 2 Σκοπός: Η αποτελεσματικότερη ενημέρωση των μαθητών σχετικά με όλα τα είδη συμπεριφορικού εθισμού και τις επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή! Οι μαθητές εντοπίζουν και παρακολουθούν εκπαιδευτικά βίντεο,

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A') ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων. *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου

Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων. *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου Ηθική και Λογοτεχνία* Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων Σεπτέμβριος 2013 *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου 1 Λογοτεχνία σημαίνοναισθητικό

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο Η ενδυμασία αποτελείται από κάθε τι με το οποίο ο άνθρωπος καλύπτει και στολίζει το σώμα του. Περιλαμβάνει δηλαδή τα ρούχα και

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 6. «Ποιησωμεν ανθρωπον»

Μαθημα 6. «Ποιησωμεν ανθρωπον» Α Λυκείου - Θρησκευτικά Μαθημα 6. «Ποιησωμεν ανθρωπον» ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Να ερμηνεύουν θεολογικά τη φράση «κατ εικόνα και καθ ομοίωσιν». 2. Να διατυπώνουν το σκοπό δημιουργίας του ανθρώπου. 3. Να

Διαβάστε περισσότερα

Αρχάγγελος Ζακχιήλ. Ανάγκη για Κάθαρση. Προετοιμασία για Εκλογές 17/06/12.

Αρχάγγελος Ζακχιήλ. Ανάγκη για Κάθαρση. Προετοιμασία για Εκλογές 17/06/12. 13/06/12. Αρχάγγελος Ζακχιήλ. Ανάγκη για Κάθαρση. Προετοιμασία για Εκλογές 17/06/12. Υπό την καθοδήγηση και αιγίδα του Άγιου Γερμανού. Εκδόσεις: ΤΟ ΜΩΒ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΓΙΟΣ ΓΕΡΜΑΝΟΣ Copyright 2012 Εκδόσεις Το

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Β ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 28-29 ΜΑΪΟΥ 2015

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Β ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 28-29 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Β ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 28-29 ΜΑΪΟΥ 2015 Ο β κύκλος του διήμερου καλλιτεχνικού, βιωματικού σεμιναρίου «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» πραγματοποιήθηκε στις 28 και 29

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της ξένης λογοτεχνίας στα εγχειρίδια διδασκαλίας της λογοτεχνίας στη ευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Παρασκευή 20/3/2015

Η θέση της ξένης λογοτεχνίας στα εγχειρίδια διδασκαλίας της λογοτεχνίας στη ευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Παρασκευή 20/3/2015 Η θέση της ξένης λογοτεχνίας στα εγχειρίδια διδασκαλίας της λογοτεχνίας στη ευτεροβάθμια Εκπαίδευση Παρασκευή 20/3/2015 ΕΠΠΣ-ΑΠΣ λογοτεχνίας Το Πρόγραμμα Σπουδών στη λογοτεχνία δομείται για όλη την υποχρεωτική

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο Τύπου. Εκδόσεις: ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:

Δελτίο Τύπου. Εκδόσεις: ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΦAΞ: 210.3210.433 Immanuel Kant ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΔΥΝΑΜΗΣ Φιλοσοφία Εισαγωγή, Μετάφραση, Σχόλια: Κώστας Ανδρουλιδάκης ISBN: 978-960-6880-38-4 Τιμή: 28,00 ευρώ Σελίδες: 480 Διαστάσεις: 16x24 Γλώσσα:

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Φ Ρ Ο Ν Τ Ι Σ Τ Η Ρ Ι A ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ 21 & ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ, Π. ΦΑΛΗΡΟ ΤΗΛ-FAX: 210 9851164,, Ε-mail: info@neapaideia.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. A. Κυκλώστε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω προτάσεις (μία μόνο απάντηση είναι σωστή σε κάθε περίπτωση)

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. A. Κυκλώστε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω προτάσεις (μία μόνο απάντηση είναι σωστή σε κάθε περίπτωση) ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ A. Κυκλώστε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω προτάσεις (μία μόνο απάντηση είναι σωστή σε κάθε περίπτωση) 1) Ο Νίκος υπηρετεί στρατιώτης Α. Υποκείμενο Β. Αντικείμενο Γ. Προσδιορισμός Δ.

Διαβάστε περισσότερα

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου.

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου. Εισαγωγή Το Παγκύπριο Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων δημιουργήθηκε το 1960. Πρωταρχικός του στόχος είναι η προσφορά και η στήριξη του παιδιού στην Κυπριακή κοινωνία. Το Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων, μέσα από τις εβδομαδιαίες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Ειρηάννα Δραγώνα Θεατροπαιδαγωγός- Εμψυχώτρια Θεάτρου [ Το κείμενο βασίστηκε στις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ 33Οι επιπτώσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης 33Η ανάπτυξη της εκπαίδευσης 33Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιστορία της τέχνης 3 3 Η Ευρώπη και ο

Διαβάστε περισσότερα

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας Έρικα Τζαγκαράκη Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας στην μικρη Ριτζάκη Σταματία-Σπυριδούλα Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας ISBN: 978-618-81493-0-4 Έρικα Τζαγκαράκη Θεσσαλονίκη 2014 Έρικα Τζαγκαράκη

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

Η καλλιέργεια της κριτικής ανάγνωσης µέσα από το µάθηµα της λογοτεχνίας

Η καλλιέργεια της κριτικής ανάγνωσης µέσα από το µάθηµα της λογοτεχνίας Η καλλιέργεια της κριτικής ανάγνωσης µέσα από το µάθηµα της λογοτεχνίας Η εµπειρία της χρήσης των «Αναγνωστικών Ηµερολογίων» στην Α Γυµνασίου της Βάλιας Λουτριανάκη Η χρήση αναγνωστικών ηµερολογίων (reading

Διαβάστε περισσότερα

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H E P I E X O M E N A Πρόλογος: Κώστας Σολδάτος........................... 9 1. ΘΑΝAΣΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ: Αρχαιογνωσία, αρχαιολατρία και αντιστάσεις στην ψυχανάλυση.. 13 2. ΠΈΤΡΟΣ ΧΑΡΤΟΚΌΛΛΗΣ: Η προέλευση και η

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ (ψυχοκοινωνική προσέγγιση) συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ Στο βιβλίο με τίτλο ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ, η συγγραφέας Γιάννα Φιλάου καταγράφει και αναλύει τις ανθρώπινες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα