Η Σκιαγράφηση της Ιστορίας των Γυναικών στις Επιστήμες. Μαρία Ρεντετζή. ενότητα χαρτογραφεί την πορεία της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη την

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η Σκιαγράφηση της Ιστορίας των Γυναικών στις Επιστήμες. Μαρία Ρεντετζή. ενότητα χαρτογραφεί την πορεία της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη την"

Transcript

1 Η Σκιαγράφηση της Ιστορίας των Γυναικών στις Επιστήμες Μαρία Ρεντετζή Περίληψη Το άρθρο σκιαγραφεί τη θεσμοθέτηση της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη σ ότι αφορά τον αγγλοσαξονικό χώρο και κατόπιν θίγει τη στάση της ιστοριογραφίας απέναντι στην ανάλυση των επιστημών μέσα από την οπτική του φύλου. Στην πρώτη ενότητα χαρτογραφεί την πορεία της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη την τελευταία τριακονταπενταετία, αναδεικνύοντας δύο καταρχήν ιστοριογραφικά μοτίβα: α) τη χρήση της βιογραφίας ως φεμινιστικής στρατηγικής και β) την έμφαση στην εκπαίδευση των γυναικών και τους τρόπους αποκλεισμού από τους χώρους άσκησης των επιστημών αλλά και πρόσβασης σ αυτούς, πράγμα που οδηγεί στην μελέτη του σχηματισμού γυναικείων δικτύων και ερευνητικών σχολών ως τρόπους ενσωμάτωσης των γυναικών στον επιστημονικό χώρο. Η δεύτερη ενότητα αναλύει τις προσεγγίσεις που προτάσσουν το φύλο ως αναλυτική κατηγορία στην ιστορία των επιστημών. Λέξεις κλειδιά γυναίκες στην επιστήμη, φύλο και επιστήμη, ιστορία της επιστήμης, κοινωνιολογία της επιστήμης 1

2 Mapping the History of Women in the Sciences Maria Rentetzi Abstract The article maps the history of women in the sciences, discussing the difference in approaches between women in science and gender and science. It also presents two historiographical patterns in women in science : a) the use of scientific biographies as a feminist strategy and b) the focus on women s education and their exclusion from the sciences. The second one leads us to explore the establishment of women s colleagues, scientific networks, and research schools as ways of women s response to their discrimination. Key words women in science, gender and science, history of science, sociology of science 2

3 Η Σκιαγράφηση της Ιστορίας των Γυναικών στις Επιστήμες Μαρία Ρεντετζή Από την πιστή καταγραφή των γεγονότων στην ενσωμάτωση μιας κοινωνικής, πολιτισμικής, και ανθρωπολογικής προσέγγισης, η ιστορία των επιστημών μετρά σήμερα κοντά έναν αιώνα θεσμικής κατοχύρωσης. Η γεγονοτολογική ιστορία των πρώτων δεκαετιών θεσμοθέτησης της Κοινότητας των Ιστορικών της Επιστήμης στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι εσωτερικές προσεγγίσεις και οι ενασχολήσεις με την ιστορία και μόνο των επιστημονικών ιδεών αναμετρήθηκαν με πιο πρόσφατες θεωρητικές επεξεργασίες του κοινωνικού ρόλου των επιστημόνων στην παραγωγή γνώσης καθώς και της σημασίας της επιστημονικής πρακτικής σε ότι χαρακτηρίστηκε ως κατεξοχήν χώρος κατασκευής της γνώσης, το επιστημονικό εργαστήριο. Η ιστοριογραφική πορεία του κλάδου θα μπορούσε να περιγραφεί συνοπτικά ως μια μετάθεση από την «καταγραφή» στην «κατασκευή», από την παράθεση επιστημονικών γεγονότων και την αποδοχή της νομοτελειακής τους υπόστασης στην διαπίστωση της πλαστικότητας όλων των επιπέδων παραγωγής γνώσης: από την κατασκευή και λειτουργία εργαστηριακών συσκευών στο σχεδιασμό και τη διεξαγωγή πειραμάτων ως τη διατύπωση επιστημονικών θεωριών. Χαρακτηριστικό αυτής της πορείας αποτελεί μια ακόμη μετάθεση από την ενική επιστήμη στις επιστήμες σήμερα μιλάμε για ιστορία των επιστημών μετάθεση που σηματοδοτεί την αλλαγή απόψεων σε σχέση με την φύση της επιστημονικής γνώσης και μεθόδου. Οι ιστορικοί των επιστημών, άλλοτε προερχόμενοι από το χώρο των επιστημών και άλλοτε από αυτό της ιστορίας, κατάφεραν από τις πρώτες προσπάθειες επαγγελματικής κατοχύρωσής τους έως σήμερα, να γεφυρώσουν τις διαφορές που εγγράφονται στις ταξινομικές κατηγορίες στις οποίες ανήκουν και επηρεάζουν την 3

4 κατανομή των σπουδών στα πανεπιστήμια. Προσέγγισαν τις επιστήμες με νέα εννοιολογικά εργαλεία συμπεριλαμβάνοντας στο οπτικό τους πεδίο όχι μόνο επιστημονικές θεωρίες και πειράματα αλλά και την υλική κουλτούρα του εργαστηρίου, όρος που αναφέρεται από τη μια στις πειραματικές συσκευές και τα υλικά του εργαστηρίου και από την άλλη στις σχέσεις εξουσίας που αυτά ενσωματώνουν και επιβάλλουν στο χώρο δουλειάς των επιστημόνων. Ένα από αυτά τα σχετικά καινούργια και πιο σημαντικά εργαλεία ιστορικής ανάλυσης των επιστημών πάντα σ ότι αφορά την αγγλοσαξονική βιβλιογραφία αποτελεί σήμερα και το φύλο. 1 Στο κείμενο που ακολουθεί θα προσπαθήσω καταρχήν να σκιαγραφήσω τη θεσμοθέτηση της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη σ ότι αφορά τον αγγλοσαξονικό χώρο και κατόπιν να θίξω τη στάση της ιστοριογραφίας απέναντι στην ανάλυση των επιστημών μέσα από την οπτική του φύλου. Προκαταρτικά εξηγώ ότι οι δύο αυτές θεωρητικές προσεγγίσεις «γυναίκες στην επιστήμη» και το «φύλο και επιστήμη» δεν συμπίπτουν παρά μόνο σε αναλύσεις όπου η έννοια του φύλου ταυτίζεται με την έννοια της γυναίκας. 2 Η θεσμοθέτηση της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη Το Γενάρη του 1924 τριάντα οκτώ σημαντικοί άνδρες επιστήμονες συναντήθηκαν στην Αμερικανική Ακαδημία Επιστημών με σκοπό την ίδρυση μιας Κοινότητας Ιστορίας της Επιστήμης (History of Science Society, γνωστής και ως HSS). Πίσω από την πρώτη αυτή θεσμική συγκρότηση της ιστορίας των επιστημών στην Βόρειο Αμερική βρίσκονταν ουσιαστικά ο George Sarton, Βέλγος ιστορικός της επιστήμης και ιδρυτής του Isis (1912), του σημαντικότερου έως σήμερα περιοδικού 4

5 του κλάδου. Όπως υποστήριζε στο ιδρυτικό κάλεσμα των μελών ο David Eugen Smith, καθηγητής μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και πρώτος γραμματέας της κοινότητας, «η μελέτη της ιστορίας της επιστήμης φαίνεται να εξασφαλίζει το μοναδικό εφικτό τρόπο γεφυρoποίησης του χάσματος μεταξύ από τη μία των ανδρών της επιστήμης και από την άλλη των ανδρών των γραμμάτων». 3 Χρειάστηκε τουλάχιστον μισός αιώνας από τη ίδρυσή της, έως ότου η κοινότητα αυτή αρχίσει να απευθύνεται όχι μόνο στους άνδρες αλλά και στις γυναίκες της επιστήμης και των γραμμάτων. Μόνο στις αρχές της δεκαετίας του 1970 άρχισε από τη μια να αυξάνετε ο αριθμός των γυναικών ιστορικών που συμμετείχαν στην κοινότητα και από την άλλη να συγκροτείται ένα καινούργιο γνωστικό αντικείμενο, αυτό της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη. Διακρίνω τρεις λόγους για την αλλαγή αυτή. Πρώτον, η αποκατάσταση νέων ισορροπιών στον ακαδημαϊκό χώρο με την αύξηση του αριθμού των γυναικών στις «σκληρές επιστήμες» και δεύτερον, η σταδιακή εξασφάλιση μιας αξιοπρεπούς ακαδημαϊκής καριέρας, συνεισέφερε στην ευαισθητοποίηση των πανεπιστημίων στον ιστορικό ρόλο των γυναικών στην επιστήμη. Τρίτον, αλλαγές στον ίδιο τον κλάδο της ιστορίας της επιστήμης και η εισαγωγή της κοινωνιολογικής οπτικής στις ιστορικές μελέτες, δημιούργησαν τις επιστημολογικές προϋποθέσεις για την ανάλυση της επιστήμης με βάση την κατηγορία του φύλου. Εδώ θα μας απασχολήσουν τόσο οι ιστοριογραφικές προσεγγίσεις στο ζήτημα των γυναικών στην επιστήμη όσο και αυτές που προτάσσουν την έννοια του φύλου στην ιστορία των επιστημών. Διακρίνω καταρχήν δύο ιστοριογραφικά μοτίβα: α) τη χρήση της βιογραφίας ως φεμινιστικής στρατηγικής και β) την έμφαση στην εκπαίδευση των γυναικών και τους τρόπους αποκλεισμού από τους χώρους άσκησης των επιστημών αλλά και πρόσβασης σ αυτούς, πράγμα που οδηγεί στην μελέτη του 5

6 σχηματισμού γυναικείων δικτύων και ερευνητικών σχολών ως τρόπους ενσωμάτωσης των γυναικών στον επιστημονικό χώρο. Σ ότι αφορά τις μελέτες για το φύλο αυτές έθεσαν στο στόχαστρο την επιστημονική γλώσσα και τις έμφυλες μεταφορές που διαπερνούν τον επιστημονικό λόγο και εμποτίζουν τις θεωρίες. Εξέτασαν επίσης τις έμφυλες εικόνες και αναπαραστάσεις που διατρέχουν τα επιστημονικά κείμενα και ανέλυσαν ισχυρές έννοιες όπως η αντικειμενικότητα και επιστημονικές αξίες όπως η αξιοκρατία και η αμεροληψία, δείχνοντας τις ασυνέπειές τους. Τέλος, δεν παρέλειψαν να ασχοληθούν με την κριτική στον σχεδιασμό των πειραμάτων και την διεξαγωγή τους, αναζητώντας τους τρόπους που έμφυλες προκαταλήψεις επιδρούν στο γνωστικό περιεχόμενο των παραγόμενων θεωριών. Οι φεμινιστικές κριτικές της επιστήμης αντιμετώπισαν επιστημονική θεωρία και πρακτική με την ίδια καχυποψία, ανασύροντας στην επιφάνεια τα στοιχεία εκείνα που βαπτισμένα ως επιστημονικά, και άρα αντικειμενικά και αδιαμφισβήτητα, οδηγούσαν στη φυσικοποίηση έμφυλων διαφορών και την εδραίωση σχέσεων εξουσίας ανάμεσα στα φύλα. Η σχέση των παραπάνω προσεγγίσεων, οι οποίες βασίζονται στην έννοια του φύλου, με την ιστοριογραφία των επιστημών είναι σχέση εργαλειακή. Το φύλο αποτελεί ποικιλόμορφο εργαλείο, κατασκευάσιμο και υποκείμενο στο πολιτισμικό και χρονικό πλαίσιο στο οποίο ανήκει. Η λειτουργία του είναι ευρετική και αποδομητική ταυτόχρονα. Ευρετική, διότι παρέχει τη δυνατότητα στην ιστορικό των επιστημών να αναρωτηθεί, για παράδειγμα, πως οι πειραματικές ικανότητες αποκτούν έμφυλο χαρακτήρα ή πως η υλική κουλτούρα του εργαστηρίου μετασχηματίζεται μέσα από τη συμμετοχή περισσότερων γυναικών στο εργαστήριο. Είναι επίσης αποδομητική, καθώς αποσταθεροποιεί μια από τις πιο ισχυρές διχοτομίες, αυτή ανάμεσα στη φύση και την κοινωνία. Βοηθά εξίσου στην αποδόμηση κεντρικών 6

7 εννοιών στην επιστήμη όπως αυτή της αντικειμενικότητας και της επιστημονικής μεθόδου. Η βιογραφία ως φεμινιστική στρατηγική Ας αρχίσουμε από τη σιωπή, την ιστοριογραφική σιωπή γύρω από το ρόλο των γυναικών στις επιστήμες. Έτσι βιώνεται από τις φεμινίστριες της Αμερικανικής ακαδημαϊκής κοινότητας του 1970 το γεγονός ότι ενώ υπάρχουν σημαντικές γυναίκες στο χώρο των επιστημών ο ρόλος τους αποσιωπείται και δεν καταγράφεται. Επομένως δεν «ιστορικοποιείται». Πολύ συχνά δε, τα επιστημονικά τους επιτεύγματα παραποιούνται τόσο από τον κυρίαρχο λόγο των ανδρών ιστορικών της επιστήμης όσο και από τις επιβλητικές αυτοβιογραφίες των ανδρών επιστημόνων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο αμφιλεγόμενος βιογραφικός λόγος ενός Νομπελίστα βιολόγου, του James Watson. Το 1968, έξι χρόνια μετά την απονομή του Νόμπελ για τη συνεισφορά του στην ανακάλυψη της δομής του DNA, o Watson δημοσιεύει το The Double Helix, σπιρτόζικη περιγραφή της διαδικασίας που τον οδήγησε σε μια από τις πιο σημαντικές επιστημονικές ανακαλύψεις του 20 ου αιώνα. Δεν παρέλειψε να σκιαγραφήσει την καρικατούρα της Rosalind Franklin, Rosy, όπως υποτιμητικά την αποκαλεί ο ίδιος στο βιβλίο του, της οποίας τα δεδομένα των κρυσταλλογραφικών εικόνων πρόσφεραν αποφασιστικές πληροφορίες για το μοντέλο του DNA που πρότεινε ο ίδιος με το συνεργάτη του Francis Crick. Τα δεδομένα αυτά ωστόσο, βρέθηκαν στα χέρια του Watson χωρίς την συγκατάθεση της Franklin. Το 1975 η Anne Sayre σπεύδει μέσα από τη βιογραφία της Franklin να διορθώσει την ιστορία και να αποκαταστήσει την εικόνα της επιστήμονα, αποδίδοντάς της ουσιαστικό ρόλο 7

8 στην συγκεκριμένη ανακάλυψη και ενισχύοντας ταυτόχρονα, την εκδοχή της κλοπής της δουλειάς της και του άδικου παραγκωνισμού της. 4 Η βιογραφία της Franklin συγκαταλέγεται σε μια σειρά άλλων παρόμοιων βιογραφιών που εκδίδονται τα επόμενα χρόνια και οι οποίες εκφράστηκαν ως μια προσπάθεια απάντησης στην σιωπή και τις παραποιήσεις της κυρίαρχης ιστορίας της επιστήμης. Οι βιογραφίες της εποχής κινούνται σε τρεις κυρίως άξονες: πρώτον επιχειρούν να επανορθώσουν τις αδικίες εναντίων γυναικών που ενώ δούλεψαν σκληρά σε διάφορους επιστημονικούς τομείς, άνδρες συνάδελφοί τους οικειοποιήθηκαν τη δουλειά τους και σταδιακά οι ίδιες απαλείφθηκαν από την ιστορική μνήμη. Πρόκειται για τις γυναίκες-θύματα της ανδροκρατικής αντίληψης τόσο για την επιστήμη όσο και για την ιστορία της. 5 Μια δεύτερη κατηγορία βιογραφιών καταπιάνεται με ξεχωριστές περιπτώσεις και διάσημες γυναίκες επιστήμονες. Είναι αυτές που προτάσσουν τη γυναίκα-παράδειγμα και χρησιμοποιούνται ως αποδεικτικό στοιχείο της διανοητικής ικανότητας των γυναικών να ασχολούνται με επιτυχία με την επιστημονική έρευνα. Γυναίκες όπως η Marie Curie, η Sofia Kovalevskaia, η Maria Mitchell και η Mary Somerville μονοπωλούν το ενδιαφέρον των ιστορικών της επιστήμης μέσα από την προοπτική ανάδειξης μεγάλων γυναικών δίπλα στη λίστα των μεγάλων ανδρών στην επιστήμη. 6 Αξίζει να αναφέρω εδώ μια από τις πιο γνωστές και περισσότερο μνημονεύσημες βιογραφίες, αυτή της Barbara McClintock, γραμμένη από την Evelyn Fox Keller το Η βιογραφία αυτή αποτελεί τη μοναδική δουλειά της περιόδου που ταυτόχρονα με την έμφαση στην συνεισφορά της νομπελίστριας βιολόγου, θέτει ένα καινοτόμο ζήτημα. Όπως εξηγεί η Keller, το βιβλίο της «είναι μια ιστορία γύρω από τη φύση της επιστημονικής γνώσης, και του πολύπλοκου πλέγματος ατομικών και ομαδικών δυναμικών που καθορίζουν την ανάπτυξή της». Κάποιοι θα 8

9 κριτικάρουν το βιβλίο της Keller ως μια ουσιοκρατική προσέγγιση του ρόλου των γυναικών στην επιστήμη, καθώς φαίνεται να προτάσσει την ύπαρξη ενός γυναικείου τρόπου άσκησης της επιστήμης στηριγμένου στο συναίσθημα, τη διαίσθηση και την ιδιαίτερη φροντίδα για τον οργανισμό στο βιολογικό εργαστήριο. Άλλωστε, ο τίτλος του βιβλίου, «A Feeling for the Organism», είναι ενδεικτικός του επιχειρήματος που προτάσσει η Keller. Παρόλα αυτά, η δουλειά της θα αποτελέσει κρίκο σύνδεσης ανάμεσα στην ιστορία των γυναικών στην επιστήμη και τις φεμινιστικές κριτικές στην επιστημονική πρακτική. 7 Τέλος η τρίτη κατηγορία βιογραφιών συνέβαλε στη διόρθωση της παραδοσιακής ιστορίας των επιστημών μέσα από την ανάκτηση σημαντικού αριθμού ξεχασμένων γυναικών και την καταγραφή της συμμετοχής τους δίπλα στους άνδρες στις μεγάλες επιστημονικές ανακαλύψεις. Πρόκειται για την καταγραφή της συλλογικής εμπειρίας των γυναικών στην ιστορία των επιστημών. Ιδιαίτερη θέση σ αυτού του τύπου την ιστοριογραφία αποκτούν συλλογικές βιογραφίες και βιογραφικά λεξικά τα οποία θέτουν παραδόξως ένα σημαντικό επιστημολογικό ζήτημα. τι σημαίνει επιστήμη, τι θεωρείται επιστημονικό και ποιοι κλάδοι μπορούν να συμπεριληφθούν σ ένα βιογραφικό λεξικό γυναικών επιστημόνων; 8 Καθώς οι γυναίκες αποκλείονταν για πολλούς αιώνες από πανεπιστήμια, ακαδημίες και επιστημονικά εργαστήρια η παραδοσιακή κατάταξη επιστημονικών πεδίων με βάση τους ακαδημαϊκούς κλάδους συνιστά μια ιστορία επιστήμης στην ισχυρή της πλειοψηφία ανδροκρατούμενη. Χαρακτηριστικό αποτελεί το παράδειγμα της βοτανικής. Ενώ κατά τον 19 ο αιώνα υπήρχαν αρκετές γυναίκες που ασχολούνταν με τη βοτανική, ελάχιστες από αυτές αναφέρονται από την παραδοσιακή ιστορία των επιστημών καθώς αυτή εστιάζει στους επαγγελματίες βοτανολόγους. Οι γυναίκες, μολονότι ασκούν την επιστήμη, συχνά το κάνουν χωρίς να κατέχουν διδακτορικό, δεν 9

10 δημοσιεύουν και φυσικά δεν κατέχουν πληρωμένες θέσεις αφού δεν προσλαμβάνονται σε πανεπιστήμια, απαραίτητα στοιχεία της ταυτότητας ενός επαγγελματία βοτανολόγου. Είναι προφανές ότι η ένταξη των γυναικών στην ιστορία των επιστημών μετά το 1970 διεύρυνε και μετασχημάτισε αναγκαστικά την παραδοσιακή άποψη για το τι θεωρείται επιστημονικό, ποια τα κριτήρια καθορισμού επιστημόνων και σε ποιους χώρους ασκείται η επιστήμη. 9 Οι προσεγγίσεις αυτές βοήθησαν να συσσωρευτεί ένας πλούτος βιογραφικών δεδομένων και βασικών ιστορικών γνώσεων πάνω στις οποίες στοιχειοθετήθηκε μια άλλου τύπου ιστορία. Έγινε ορατή η προσπάθεια αποκλεισμού των γυναικών από την επιστημονική πρακτική και αναδείχθηκε η πολιτική και κοινωνική της διάσταση. Η βιογραφία αναδείχθηκε έτσι σε δυναμική φεμινιστική στρατηγική που αποσκοπούσε στο να ανασύρει τις γυναίκες επιστήμονες από την αφάνεια. Συγχρόνως όμως αυτού του είδους οι αναλύσεις έδειξαν και τα όριά τους: οι περισσότερες μελέτες ήταν περιγραφικές και πληροφοριακές. Προέκυψαν πλήθος αναφορών σε ονόματα γυναικών που ασχολήθηκαν με την επιστήμη, γυναικών που πέτυχαν ή απέτυχαν να εισχωρήσουν στον πανεπιστημιακό χώρο, γυναικών που έλλειπαν από τον αντίστοιχο κατάλογο των ανδρών επιστημόνων. Μ αυτόν όμως τον τρόπο η θεματική της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη, περιορίστηκε σε μια «προσθετική» αφήγηση η οποία δεν φάνηκε να αλλάζει τη συνολική οπτική, τις μεθόδους και τους τρόπους προσέγγισης της ίδιας της ιστορίας. Στόχος της ήταν περισσότερο η συμπλήρωσή της. Έτσι η απόπειρα συγκρότησης μιας διαφορετικής ιστορίας της επιστήμης που δεν θα είναι η ιστορία των ανδρών καταλήγει να είναι η ιστορία των γυναικών σ αυτή. Ταυτόχρονα, και αυτό αποτελεί το σημαντικότερο μεθοδολογικό πρόβλημα, η αντιμετώπιση της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη ως ιδιαίτερου πεδίου 10

11 μελέτης κατεξοχήν από τις γυναίκες του κλάδου, επιβεβαίωνε την περιθωριακότητα της γυναικείας εμπειρίας και την αναπαρήγαγε. Εκπαίδευση και εργασία των γυναικών στην επιστήμη Οι βιογραφικές αφηγήσεις της πρώτης περιόδου, αν και ξεκίνησαν ως φεμινιστική στρατηγική για τη δίκαιη συμπλήρωση της ιστορίας των επιστημών με την ιστορία των γυναικών σ αυτές, αποδείχθηκαν γόνιμη ιστοριογραφική στρατηγική καθώς στη δεκαετία του 1980 μπόλιασαν την ιστορία των επιστημών με την κοινωνική ιστορία των γυναικών. Προσέφεραν στην ιστορία των επιστημών τη δυνατότητα να αναλύσει ιστορικά φαινόμενα όπως η πρόσβαση στους επιστημονικούς θεσμούς και η ανάπτυξη επιστημονικών σχολών και δικτύων με όρους κοινωνικούς. Το ενδιαφέρον στρέφονταν τώρα στη συσχέτιση οικογένειας, επιστημονικών επιτευγμάτων και επαγγελματικής ταυτότητας στην καθημερινή ζωή των επιστημόνων καθώς και στην οργάνωση των εργασιακών σχέσεων σε πανεπιστήμια και ακαδημίες. Οι βιογραφίες των γυναικών στην επιστήμη υπογράμμισαν πάνω απ όλα ότι ζητήματα πρόσβασης και αποκλεισμού δεν είναι άμοιρα κοινωνικών ιεραρχιών και έμφυλων στερεοτύπων. Ξεκινώντας από το 17 ο αιώνα, περίοδος συγκρότησης της νεωτερικής επιστήμης, γίνεται φανερό ότι οι γυναίκες αποκλείονται συστηματικά και ενσυνείδητα από τις σημαντικές ευρωπαϊκές ακαδημίες και τα πανεπιστήμια. 10 Ωστόσο, ο αποκλεισμός αυτός δε σήμαινε ότι οι γυναίκες δεν παρήγαγαν επιστημονικό έργο ούτε ότι, παρά τις απαγορεύσεις, δεν είχαν δυνατότητα πρόσβασης σε επιστημονικούς θεσμούς. Παράδειγμα αποτελούν τα παρισινά salons τα οποία αναδεικνύονται ως σημαντικοί και, εναλλακτικοί από αυτούς των ακαδημιών 11

12 επιστημονικοί θεσμοί και ως χώροι άσκησης της επιστήμης από γυναίκες. Ο λόγος της παρουσίας των γυναικών στα παρισινά salons, είτε ως πάτρωνες είτε ως απλές ακροάτριες, σχετίζεται πάντα με την κοινωνική τους θέση και την εξουσία που τους παρείχε αυτή η θέση ενώ ο αποκλεισμός τους στο τέλος του 18 ου αιώνα αποδίδεται στην συνολική παρακμή του συστήματος της αυλής και των salons ως ισχυρούς επιστημονικούς θεσμούς. 11 Στην Αγγλία όπου δεν ίσχυε ο ίδιος θεσμός, ισχυρές γυναίκες όπως η Margaret Cavendish, γνωστή λόγια του 17 ου αιώνα, βρέθηκαν επιστημονικά απομονωμένες παρά την κοινωνική και οικονομική τους ισχύ. 12 Τέτοιου είδους συγκρίσεις υπογραμμίζουν την πολυπλοκότητα της γυναικείας εμπειρίας σε συνάρτηση με το ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Πιο συγκεκριμένα, αναλύσεις των τρόπων πρόσβασης των γυναικών στην επιστημονική γνώση του 17 ου αιώνα κάνουν φανερό τον καθοριστικό ρόλο της οικογένειας και πολύ περισσότερο των ανδρών επιστημόνων που βρίσκονται στο ρόλο του πατέρα, αδερφού ή συζύγου. Η ταξική καταγωγή φαίνεται επίσης να επηρεάζει αποφασιστικά την καριέρα των γυναικών που εμπλέκονται στην επιστημονική δραστηριότητα. Το στίγμα αυτής της προσέγγισης δίνουν δυο συλλογικοί τόμοι από τους οποίους ο πρώτος στρέφεται για πρώτη φορά στο χώρο της οικογένειας και του σπιτιού, αναλύοντας την πολύπλοκη σχέση ανάμεσα στην καριέρα των γυναικών και τις οικογενειακές τους συνθήκες και ο δεύτερος αναφέρεται στους μηχανισμούς μέσω των οποίων αδερφές, κόρες, σύζυγοι και μητέρες επιστημόνων αποκτούν ή διασφαλίζουν μέσω των οικογενειακών τους σχέσεων τη θέση τους στους επιστημονικούς θεσμούς. 13 Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων οι γυναίκες αποτελούν τις ανώνυμες και αφανείς βοηθούς των λόγιων ανδρών του σπιτιού. 12

13 Όπως ισχυρίζεται ο ιστορικός της επιστήμης Steven Shapin, η ανωνυμία, αποτελεί καθοριστικό χαρακτηριστικό των βοηθών και των τεχνικών εργαστηρίων στην επιστήμη του 17 ου αιώνα. Ενώ ο φυσικός φιλόσοφος έχει τη δική του ταυτότητα ο τεχνικός δεν εμφανίζεται παρά ως ένα ανώνυμο δρων υποκείμενο, απολύτως απαραίτητο στην προετοιμασία και τη διεξαγωγή πειραμάτων όχι όμως και στην παραγωγή γνώσης. Και ενώ ο Shapin καταλήγει στη διαπίστωση αυτή μέσα από τη μελέτη της δουλειάς του Robert Boyle και των βοηθών του, για τις γυναίκες επιστήμονες-βοηθούς η ανωνυμία παραμένει κυρίαρχο γεγονός έως και τον 20 ο αιώνα. Ενδεικτική απόδειξη αποτελεί η περίπτωση της αστρονομίας. 14 Η αγγλίδα Caroline Herschel ( ), η γερμανίδα Maria Winkelmann ( ), αλλά και πολλές άλλες επιδέξιες αστρονόμοι του 17 ου και 18 ου αιώνα παρέμειναν στη σκιά των ανδρών ή αδερφών τους. Παρά τις ιδιαιτερότητες του 19 ου και των αρχών του 20 ου αιώνα και το γεγονός ότι οι τρόποι πρόσβασης στην επιστημονική γνώση διευρύνθηκαν, δίνοντας τη δυνατότητα σε περισσότερες γυναίκες ν ασχοληθούν μ αυτή, οι γυναίκες αστρονόμοι διατήρησαν την ανωνυμία τους και έμεινα γνωστές ως «υπολογιστές» (computers) στα μεγάλα αστεροσκοπεία, όπως αυτό του Harvard College Observatory. Αποκλειστικό τους καθήκον δεν αποτελούσε πια η παρατηρησιακή αστρονομία δουλειά δημιουργική και ενδιαφέρουσα που ανέλαβαν αποκλειστικά οι άνδρες επιστήμονες αλλά η μονότονη ταξινόμηση φωτογραφικών πλακών και οι υπολογισμοί, κύρια απασχόληση στον καινούργιο τότε κλάδο της φωτογραφικής αστροφυσικής. 15 Αν το 17 ο και 18 ο αιώνα η πρόσβαση των γυναικών στην επιστημονική γνώση, στα εργαστηριακά όργανα και επιστημονικά βιβλία διασφαλίζεται από τους άνδρες της οικογένειας, από το 19 ο αιώνα και μετά σημαντικό ρόλο θα παίξουν οι άνδρες μέντορες. Το επιχείρημα που δομεί αυτού του είδους η ιστοριογραφική 13

14 προσέγγιση συνοψίζεται ως εξής: οι γυναίκες αποκτούν πιο εύκολα πρόσβαση σ εκείνους τους επιστημονικούς κλάδους και τα εργαστήρια τα οποία ελέγχονται από άνδρες υποστηρικτές του δικαιώματος των γυναικών στην ανώτατη εκπαίδευση. Ένα σύνολο μελετών υπογραμμίζουν τη σημασία του ρόλου των διευθυντών εργαστηρίων, ινστιτούτων, και ερευνητικών σχολών και όσων επιβλέπουν την ερευνητική δουλειά των γυναικών. Η Mary Greese, για παράδειγμα, θα υποστηρίξει ότι η επιτυχία των γυναικών στη βιοχημεία στο τέλος του 19 ου αιώνα οφείλεται στον Gowland Hopkins, διευθυντή του τμήματος του πανεπιστημίου του Cambridge. Ιδίως στην περίοδο του μεσοπολέμου όταν σε όλα τα υπόλοιπα τμήματα του πανεπιστημίου οι γυναίκες επιστήμονες ήταν ελάχιστες, στο τμήμα του Hopkins οι ερευνήτριες και βοηθοί του έφταναν το 50%. Παρόμοιος είναι ο ισχυρισμός για τη συμμετοχή του μεγάλου αριθμού γυναικών στο εργαστήριο γενετικής του William Bateson στις αρχές του 20 ου αιώνα αλλά και για την περίπτωση του εργαστηρίου κρυσταλλογραφίας των Bragg στην Αγγλία του Η έμφαση στο ρόλο των μεντόρων και τους τρόπους πρόσβασης στη γνώση οδήγησε αναγκαστικά σε μια επανεξέταση των συνθηκών εργασίας στον ακαδημαϊκό χώρο. Το δίτομο βιβλίο της Margaret Rossiter, Women Scientists in America (1982), αποτελεί την πιο πρωτοποριακή ιστοριογραφική προσέγγιση της εποχής της, δίνοντας για πρώτη φορά έμφαση στην οικονομική ιστορία, στην ιστορία των κοινωνικών δομών και θεσμών και την οργάνωση των κοινωνικών σχέσεων στον επαγγελματικό χώρο των γυναικών επιστημόνων, είτε επρόκειτο για τον ακαδημαϊκό είτε για το χώρο της βιομηχανίας. Πρόκειται για μια εκτενή και συστηματική μελέτη των μορφών εκπαίδευσης και επαγγελματικής ενασχόλησης των Αμερικανίδων από το τέλος του 19 ου αιώνα έως το

15 Ως τα μέσα του 19 ου αιώνα αποδεκτή προσδοκία των γυναικών παρέμενε η ενασχόλησή τους με την επιστήμη σε ερασιτεχνική βάση χωρίς επαγγελματικές επιδιώξεις. Με την συνεχόμενη επαγγελματικοποίηση της επιστήμης, ωστόσο, και την απαίτηση των γυναικών για ανώτατη εκπαίδευση μετά το 1870 ανοίγουν καινούργιοι ορίζοντες. Μέσα κυρίως από την ίδρυση γυναικείων κολεγίων, με πρώτο το Vassar College στη Νέα Υόρκη (1865), δημιουργήθηκαν σημαντικές προϋποθέσεις για την ανώτατη εκπαίδευση των γυναικών της αμερικανικής ελίτ. Σε αρκετές περιπτώσεις τα κολέγια αυτά λειτούργησαν ως η μοναδική δυνατότητα αναγνωρισμένης επιστημονικής ενασχόλησης των μορφωμένων γυναικών καθώς πολλές από αυτές προσλαμβάνονταν ως διδάσκουσες στα κολέγια μετά την ολοκλήρωση των σπουδών τους. Συμβολικά σηματοδότησαν ένα από τους ηχηρούς τρόπους αντίστασης των γυναικών στους θεσμικά κατοχυρωμένους αποκλεισμούς τους από την επιστημονική πρακτική. Όπως θα υποστηρίξει η Rossiter, μεταξύ 1880 και 1910 οι γυναίκες επιστήμονες αποκτούν επαγγελματική ταυτότητα. Το τίμημα ωστόσο ήταν η απομόνωση τους σε συγκεκριμένους επιστημονικούς κλάδους χωρίς ιδιαίτερο κύρος (territorial segregation) και η ανάθεση καθηκόντων τα οποία μολονότι απαιτούσαν υψηλό βαθμό εξειδίκευσης θεωρούνταν υποβαθμισμένα (hierarchical segregation). 17 Ένα από τα επιτεύγματα της Rossiter είναι το είδος και το εύρος των ιστορικών πηγών που επιστράτευσε στην έρευνά της. Αρχεία πανεπιστημίων, κρατικών εκπαιδευτικών οργανισμών, φορέων υποτροφιών και ερευνητικών προγραμμάτων μελετήθηκαν σε συνδυασμό με στοιχεία από το βιογραφικό λεξικό American Men of Science, καθώς επίσης και αδημοσίευτα και δημοσιευμένα επιστημονικά άρθρα, προσωπικά ημερολόγια γυναικών και δευτερεύουσες πηγές. Μέσα από τη σάρωση στοιχείων για τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια της χώρας και τη χρήση στατιστικών 15

16 δεδομένων, η Rossiter στοιχειοθέτησε για πρώτη φορά αυτό που υποδείκνυαν προηγούμενες μελέτες μεμονωμένων περιπτώσεων: οι γυναίκες απολαμβάνουν μικρή έως καμία αναγνώριση για τα επιστημονικά τους επιτεύγματα ακόμη και όταν πληρούν όλα τα κριτήρια επαγγελματικής ενασχόλησης με την επιστήμη τους, πληρώνονται λιγότερο και έχουν λιγότερες ευκαιρίες επαγγελματικής ανέλιξης από ότι οι άνδρες. Ονοματίζοντας το φαινόμενο «the Matilda effect» η Rossiter καθιέρωνε ουσιαστικά μια νέα ιστοριογραφική προσέγγιση. 18 Η προσέγγισή της έδινε τη δυνατότητα για μια ιστορία της συλλογικής εμπειρίας των γυναικών στο χώρο των επιστημών και άνοιγε ένα γόνιμο διάλογο με την οικονομική ιστορία και την ιστορία της εκπαίδευσης, πράγμα που μαρτυρούν αρκετές μεταγενέστερες ιστορικές μελέτες. 19 Έστρεψε τέλος το ενδιαφέρον στη μελέτη της παρουσίας και των συνθηκών εργασίας των γυναικών σε συγκεκριμένους επιστημονικούς κλάδους, δίνοντας τη δυνατότητα χρήσιμων συγκρίσεων. 20 Η βασική κριτική που ασκείται στις αφηγήσεις τόσο της Rossiter όσο και στην πλειοψηφία των φεμινιστριών ιστορικών που συζητιούνται σ αυτή την ενότητα είναι ότι σκιαγραφούν μια μονοδιάστατη εικόνα για την ιστορία των γυναικών στις επιστήμες. Πρόκειται για εικόνες κυριαρχίας και υποτέλειας που ακολουθούν ένα κάθετο άξονα ανάλυσης. Το στερεότυπο είναι ότι οι γυναίκες βρίσκονται κατά κανόνα σε θέσεις υποδεέστερες ως αφανείς βοηθοί και στη βάση της επαγγελματικής πυραμίδας ενώ οι άνδρες ευνοούνται και καταλαμβάνουν την κορυφή της. Κάποιος κατέχει την εξουσία και κάποια την υφίσταται. Όπως όμως θα δούμε σε σύγχρονες ιστορικές αναλύσεις, η εξουσία δεν αποτελεί αντικείμενο κατοχής. Οι σχέσεις εξουσίας σχηματίζουν ένα πολύπλοκο, συχνά κρυπτογραφημένο παζλ, ένα δίκτυο πρακτικών και τεχνικών χωρίς κέντρο το οποίο διαπερνά επιστημονικές κοινότητες και χώρους εργασίας. Επιπλέον οι πυραμιδικού τύπου αναλύσεις που διατηρούν 16

17 σταθερό στο χρόνο το παραπάνω στερεότυπο προϋποθέτουν την ύπαρξη δυο οικουμενικών κατηγοριών άνδρες-γυναίκες και την μη ιστορικότητά τους. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και μετά η έμφαση στο φύλο που καλλιεργείται στις Ηνωμένες Πολιτείες χάρη στην ανάπτυξη της ριζοσπαστικής φεμινιστικής θεωρίας και η ένταξη της έμφυλης προσέγγισης στο εννοιολογικό πλαίσιο της φιλοσοφίας των επιστημών θα αλλάξει ριζικά την ιστορία των γυναικών στις επιστήμες. Η έννοια του φύλου στην ιστορική ανάλυση των επιστημών Η ενασχόληση με τις ιστορίες ζωής των γυναικών που άσκησαν την επιστήμη τους καθώς και η καταγραφή των δυσκολιών και προβλημάτων τους, γέννησε ένα σύνολο νέων ερωτημάτων που αφορούσαν από τη μια, στη δομή της ίδιας της επιστήμης και από την άλλη, στον ακαδημαϊκό χώρο ως θεσμό άσκησης όχι μόνο της επιστήμης αλλά και ποικίλων μορφών εξουσίας. Στο μετασχηματισμό αυτό συμπράττει και η εισαγωγή της έννοιας του φύλου στην ιστορία των επιστημών. Η νέα αυτή οπτική θέτει το φύλο ως κεντρική έννοια. Κοινός τόπος αποτελεί η παραδοχή ότι το φύλο δεν θεωρείται φυσικό δεδομένο αλλά αντίθετα πρόκειται για μια πολιτισμική κατασκευή που συμπυκνώνει και αναπαράγει αξίες του πολιτισμού και κοινωνικές σχέσεις. Παράλληλα με την περιγραφή του ρόλου των γυναικών, τις αναφορές στην παρουσία ή την απουσία τους από τον πανεπιστημιακό χώρο και το χώρο της επιστήμης, αντικείμενο μελέτης γίνεται τώρα ο ίδιος ο επιστημονικός λόγος, οι συμπαραδηλώσεις του και η δομή των επιστημονικών θεωριών. Οι διαφορετικές οπτικές δεν είναι απαραίτητα ανταγωνιστικές. Πολύ συχνά συμβιώνουν σε ιστορικές μελέτες όπως για παράδειγμα, αυτή της Londa Schiebinger για την θέση των γυναικών στις απαρχές της νεωτερικής επιστήμης. 21 Εστιάζοντας 17

18 στην περίοδο της επιστημονικής επανάστασης, η συγγραφέας εξετάζει όχι μόνο την πραγμάτευση των ισχυρισμών ότι «ο νους (δεν) έχει φύλο» από φυσικούς φιλοσόφους της εποχής αλλά παράλληλα συσχετίζει επιδέξια τις φιλοσοφικές συζητήσεις που κατασκεύασαν την έννοια του φύλου με τους θεσμούς που τις φιλοξένησαν, είτε αυτοί ήταν οι ακαδημίες και τα πανεπιστήμια είτε τα σαλόνια πλούσιων ευεργετών και ευεργετριών. Από τη μια στόχος της Schiebinger υπήρξε η αποκάλυψη της αποσιωπημένης συμβολής των γυναικών στην επιστήμη και από την άλλη η λεπτομερής εξέταση των τρόπων που η νεωτερική επιστήμη χρησιμοποίησε το σώμα και το νου των γυναικών ως αντικείμενα της έρευνάς της. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πως και γιατί οι γυναίκες αποκλείονται από την επιστήμη ανά τους αιώνες αλλά πως οι πολιτικές της συμμετοχής τους εγγράφονται στο περιεχόμενο της επιστημονικής γνώσης. Η μετάθεση του προβληματισμού για τη θέση των γυναικών στην επιστήμη στην ίδια τη δομή και τη λειτουργία της επιστήμης, πριμοδοτείται παράλληλα από τη φεμινιστική επιστημολογία και φιλοσοφία των επιστημών. Μια από τις πιο σημαίνουσες επιστημολογικές απόψεις εκφράζει η φιλόσοφος Sandra Harding στα μέσα της δεκαετίας του Η θεωρία της Harding που θα γίνει γνωστή ως «φεμινιστική επιστημολογική θέση» (feminist epistemological standpoint theory), συνοψίζεται στην άποψη ότι η κοινωνική εμπειρία των γυναικών είναι τέτοια που τους παρέχει τη δυνατότητα μιας συνολικότερης και μη διαστρεβλωμένης γνώσης του κόσμου σε αντίθεση με τη μερική και προκατειλημμένη γνώση των ανδρών. Η διαφορετική αυτή προοπτική των γυναικών μέσα από τη συμμετοχή τους στο φεμινισμό μπορεί να σχηματοποιηθεί σε μια συγκεκριμένη θέση-οπτική επί του κόσμου. Πρόκειται περισσότερο για μια πολιτική και κοινωνική δέσμευση παρά για μια αυστηρά διανοητική άποψη, για ένα τρόπο προσέγγισης της φύσης και της 18

19 κοινωνικής ζωής ηθικά και επιστημονικά προτιμότερης από την σύγχρονη ανδροκεντρική επιστήμη. 22 Τι ποσοστό από τη φύση της επιστήμης είναι συνυφασμένο με την ιδέα της ανδρικότητας, θα αναρωτηθούν οι φεμινίστριες της γενιάς της Harding, και τι θα σήμαινε για την επιστήμη αν αυτό ήταν διαφορετικό; Την ερώτηση αυτή έσπευσαν να απαντήσουν ιστορικοί των επιστημών με σειρές μελετών κυρίως για τις επιστήμες της ζωής και την ιατρική, σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης του βιολογικού ντετερμινισμού. Γόνιμο ιστοριογραφικό πεδίο υπήρξε η κατασκευή της έμφυλης διαφοράς από τον επιστημονικό λόγο κυρίως μετά το 17 ο αιώνα. Ανάμεσα στις πιο γνωστές μελέτες συγκαταλέγεται το έργο της Ludmilla Jordanova που αφορά την ιατρική επιστήμη του 18ου και 19ου αι. στη Γαλλία και Βρετανία. Διαβάζοντας εικόνες επιστημονικών κειμένων, σχέδια, ζωγραφικούς πίνακες και εικόνες σε ιατρικά περιοδικά, η Jordanova αναδεικνύει τους τρόπους κατασκευής της έννοιας του φύλου και ταυτόχρονα ερευνά τους τρόπους που αυτή η κατασκευή επηρεάζει τις παραγόμενες γνώσεις για τη φύση. Μέσα από την εξέταση του ταξινομικού συστήματος των φυτών του Carl Linnaeus, η Schiebinger από τη μεριά της συζητά στο Σώμα της Φύσης τους τρόπους που οι ταξινομήσεις φυτών ενσωματώνουν έμφυλα στερεότυπα. 23 Για το μεγαλύτερο μέρος της σχετικής ιστοριογραφίας η έννοια του φύλου(gender) υπονοεί την κοινωνική του κατασκευή και διαχωρίζεται από το βιολογικό φύλο. Λειτουργεί δε, ως εργαλείο για την αποσαφήνιση των κοινωνικών και πολιτικών εννοιών που αποδίδονται ιστορικά στη θηλυκότητα και ανδρικότητα μέσω των επιστημών και κυρίως της βιολογίας και ιατρικής και που εν τέλει σε κάθε εποχή ανακατασκευάζουν κοινωνικά τις έμφυλες διαφορές. Ωστόσο για πρώτη φορά κάποιες από τις ιστορικές προσεγγίσεις εστιάζουν στις διαπλοκές φύλου και φυλής, 19

20 ενώ η ιστορία των γυναικών στις επιστήμες εμπλέκεται σε διάλογο με τις μετααποικιακές σπουδές στην επιστήμη, την ανθρωπολογία και εθνογραφία. Η έμφαση δεν βρίσκεται πια μόνο στην δυτική επιστήμη και την ιστορία της αλλά αναγνωρίζεται η ύπαρξη άλλων πολιτισμών με εξίσου σημαντική επιστημονική παράδοση στενά ωστόσο συνδεδεμένη με τις αποικιοκρατικές πολιτικές της δύσης. Οι σχετικές μελέτες που εμφανίζονται καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα από αφηγήσεις για τη ζωή των γυναικών σε διαφορετικούς πολιτισμούς και πάντα σε σχέση με την επιστήμη έως την ανάλυση της διαπλοκής επιστημονικού λόγου και φύλου. Η ιστορικός Nancy Leys Stepan εξηγεί για παράδειγμα, πόσο διαδεδομένη ανάμεσα στους επιστήμονες του 19 ου αιώνα που μελετούσαν την ανθρώπινη ποικιλομορφία ήταν η αναλογία μεταξύ φύλου και φυλής. Οι γυναίκες συγκρίνονταν πάντα με τους μαύρους, μια σύγκριση που νομιμοποιούσε τόσο την κατωτερότητα των γυναικών όσο και αυτή των μαύρων. Η βιολόγος Anne Fausto-Sterling θα διατυπώσει τις συνέπειες της δυτικής αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλισμού μέσα από την ιστορία μιας αφρικανής γυναίκας, γνωστής ως Vé nus Hottentotte, η οποία μεταφέρθηκε στην Ευρώπη στις αρχές του 19 ου αιώνα με σκοπό να μελετηθεί όπως κάθε άλλο επιστημονικό αντικείμενο. Αφού πρώτα εκτέθηκε ως αξιοπερίεργη περίπτωση σε διάφορες Αγγλικές και Ολλανδικές επιδείξεις, το 1815 μεταφέρθηκε στο Παρίσι όπου και εξετάστηκε εξονυχιστικά από ζωολόγους και φυσιολόγους. Ο σκοπός της παρατήρησης του σώματός της ήταν η σύγκρισή του από τη μια με τη μαύρη φυλή και από την άλλη με τους πιθήκους. Όταν η κοπέλα πεθαίνει σε ηλικία 26 ετών μερικούς μήνες αργότερα, ο γνωστός ανατόμος Georges Cuvier θα εξετάσει ανατομικά τα γεννητικά της όργανα, τα οποία και εντέλει θα στείλει για έκθεση στο Musé e de l Homme του Παρισιού. Οι μη κολακευτικές περιγραφές του Cuvier, όπως θα υποστηρίξει η Fausto-Sterling, όχι μόνο κατασκευάζουν τη σεξουαλικότητα της 20

21 μαύρης γυναίκας αλλά πολύ περισσότερο αποκαλύπτουν την δυναμική της συσχέτισης φύλου και φυλής στην επιστήμη του 19 ου αιώνα. 24 Προσεγγίσεις τέτοιου είδους μοιράζονται δυο κοινά σημεία: πρώτον, ότι η βιολογία δεν αποτελεί στατικό υπόστρωμα καταγραφής του κοινωνικού αλλά μορφοποιείται και η ίδια από πολιτισμικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Δεύτερον, ότι η αναλογία μεταξύ φύλου και φυλής αποτελεί ένα ισχυρό μεροληπτικό μηχανισμό κατασκευής επιστημονικής γνώσης. Η δημοσίευση το 1989 του βιβλίου της Donna Haraway, Primate Visions, ενσωματώνει την παραπάνω συζήτηση και ταυτόχρονα σηματοδοτεί μια βαθιά ρήξη μ αυτή μέσω της αποδόμησης της διάκρισης ανάμεσα στο βιολογικό και κοινωνικό φύλο. Όπως υποστηρίζει, η κοινωνική κατηγορία του φύλου εξαρτάται από την ιστορικοποίηση των εννοιών του βιολογικού φύλου, της σάρκας, του σώματος, της βιολογίας και της φύσης. Το βιβλίο είναι το αποτέλεσμα μιας σειράς μελετών για την δομή της επιστήμης των πρωτευόντων (primatology) στη διάρκεια του 20 ου αιώνα μέσα από τη χρήση του φύλου, της φυλής και της τάξης ως αναλογίες για την αναπαραγωγή, την οικογένεια και τις σχέσεις κυριαρχίας στις ομάδες των πρωτευόντων. Η μελέτη εστιάζει στους τρόπους που οι επιστήμονες αντιλαμβάνονται τις κοινότητες των πρωτευόντων ως μια απλή μορφή ανθρώπινης κοινωνίας, προβάλλοντας πάνω τους ανθρωπόμορφες έννοιες οικογενειακής οργάνωσης, έμφυλης ιεραρχίας και σεξουαλικής αναπαραγωγής. Ό,τι θεωρείται ως φύση και θηλυκό στο επιστημονικό αυτό πεδίο αποτελεί πολιτισμικά και ιστορικά συγκεκριμένο και προσδιορισμένο. Όπως αποδεικνύει η Haraway, θεωρίες για τις κοινωνίες ανθρώπων και ζώων βασισμένες στο φύλο και την αναπαραγωγή έπαιξαν ισχυρό ρόλο στην νομιμοποίηση της φυσικής αναγκαιότητας των σχέσεων βίας, ιεραρχίας και ανταγωνισμού

22 Το σημερινό τοπίο Την τελευταία δεκαετία η ιστορική έρευνα στο χώρο της επιστήμης, αποσταθεροποιώντας κάθετες διακρίσεις ανάμεσα στην επιστήμη και την τεχνολογία, είτε τη θεωρία και το πείραμα παρήγαγε μια σειρά σημαντικών μελετών που άλλαξαν δραστικά την εικόνα της επιστήμης. Η αμφισβήτηση του αντικειμενισμού της επιστήμης γεννήθηκε, για παράδειγμα, όταν οι κοινωνιολόγοι άρχισαν να παίρνουν σοβαρά υπόψη τους τη σχετικότητα των επιστημονικών αληθειών. Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην επιστήμη και την τεχνολογία έχασε την ευκρίνειά της όταν οι εθνομεθοδολόγοι άνοιξαν το δρόμο προς την ανθρωπολογική μελέτη του επιστημονικού εργαστηρίου τόσο στον ακαδημαϊκό χώρο όσο και στη βιομηχανία. Η πρωτοκαθεδρία της θεωρίας έναντι του πειράματος άρχισε να κλονίζεται μέσα από μελέτες της πολυπλοκότητας της επιστήμης μεγάλης κλίμακας (big science). Τι άραγε προσέφερε η ιστορία των γυναικών σε μια ήδη γόνιμη πορεία πρόκλησης της παραδοσιακής αντίληψης για την επιστήμη και την ιστορία της; Η μεγαλύτερη συνεισφορά της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη, όταν κανείς δεν περιοριστεί σ ένα απλό χρονικό του αποκλεισμού των γυναικών από την επιστημονική παραγωγή, είναι η ριζική αμφισβήτηση της ιδέας ότι η επιστήμη αποτελεί ένα προνομιακό τρόπο παραγωγής αξιόπιστης γνώσης. Μελέτες όπως για παράδειγμα της Haraway, της Fausto-Sterling και της Schiebinger δείχνουν ότι η επιστήμη είναι πολιτική με άλλα μέσα. Είναι δε, πολιτική βαθιά έμφυλη, στηρίζεται σε και αναπαράγει έμφυλα στερεότυπα και ιεραρχίες και κατ επέκταση δεν είναι αντικειμενική, όχι τουλάχιστον με την έννοια της ύπαρξης ενός εξωτερικού, αρχιμήδειου σημείου θεώρησης του κόσμου

23 Η πλούσια βιβλιογραφική παραγωγή του ιστοριογραφικού πεδίου των γυναικών στην επιστήμη βοηθά επίσης στην αναδιατύπωση της έννοιας της κοινωνικής κατασκευής. Με την εισαγωγή του φύλου ως σημαίνουσας κατηγορίας ιστορικής ανάλυσης το ενδιαφέρον στρέφεται από την οργάνωση της επιστήμης ως κοινωνικού θεσμού και πολιτισμικού φαινομένου στην κατανόηση ότι η επιστήμη είναι πολύ συγκεκριμένα έμφυλη κατασκευή που εκτείνεται πολύ μακρύτερα από τους τοίχους του εργαστηρίου. Για παράδειγμα ο βιολόγος στον πάγκο του εργαστηρίου του συνιστά τη χειροπιαστή εμφάνιση ενός συστήματος ευρέως χρηματοδοτούμενου, προστατευόμενου και με αυξανόμενο κύρος το οποίο θεωρείται ότι παράγει αξιόπιστη γνώση ενώ συχνά στην πραγματικότητα νοηματοδοτεί σχέσεις εξουσίας και φυσικοποιεί έμφυλες διαφορές. Αδιαμφισβήτητα, η προβληματική του φύλου ανανέωσε επίσης και εμπλούτισε την ιστορία των επιστημών. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι σημαντικοί ιστορικοί των επιστημών όχι απλώς δεν παραβλέπουν αλλά ουσιαστικά ενσωματώνουν την οπτική του φύλου ως κατηγορία ιστορικής ανάλυσης στις έρευνές τους. 27 Παράλληλα, η επανεκτίμηση εκείνων των ιστορικών πηγών που θεωρούνταν υποτιμημένες και η διεύρυνση της έννοιας του ιστορικού αρχείου και της πηγής αποτελούν βασικούς τρόπους εμπλουτισμού της ιστορίας των επιστημών μέσα από την οπτική του φύλου. Για παράδειγμα οι διαφημίσεις εργαστηριακών οργάνων στα περιθώρια των επιστημονικών περιοδικών του 20 ου αιώνα έχουν πολλά να δηλώσουν για το ποιοι είναι οι ρόλοι ανδρών και γυναικών στο εργαστήριο, ποιος ελέγχει και ποιος εκτελεί, ποιος παράγει γνώση και ποιος την καταγράφει. 28 Η ιστορία των γυναικών στην επιστήμη άντλησε επίσης πολλά από τις εικονογραφήσεις των τυπωμένων επιστημονικών κειμένων, τις φωτογραφίες εργαστηρίων, εξωτερικών χώρων επιστημονικής δουλειάς, διαλέξεων και αιθουσών διδασκαλίας. Την ίδια 23

24 στιγμή κλασσικές ιστορικές πηγές όπως ημερολόγια, αλληλογραφία και εργαστηριακές σημειώσεις φωτίζονται μέσα από μια διαφορετική οπτική η οποία οδηγεί και σε μια διαφορετική ανάγνωση και ιστορία. Για την πρόσφατη ιστορία των επιστημών οι προφορικές ιστορικές πηγές καλύπτουν επίσης εκείνα τα κενά που αφήνουν οι κλασικές πηγές και δίνουν το λόγο σε όσους και όσες οι αφηγήσεις τους αποσιωπούνται για διάφορους λόγους αποκλεισμού. Οι φωτογραφίες, τα κείμενα και οι προφορικές μαρτυρίες, αν και απολύτως απαραίτητες, δεν επαρκούν πάντα για να σκιαγραφήσουν την πολυπλοκότητα των βιωμένων εμπειριών, γυναικών και ανδρών. Η έμφαση της ιστορίας των γυναικών στις προσωπικές εμπειρίες ανέδειξε παραδόξως την αρχιτεκτονική ως μια επιπλέον σημαντική ιστορική πηγή καθώς αυτή εκφράζει, περιέχει και απεικονίζει έμφυλες σχέσεις, σχέσεις εξουσίας. Η ιστορικός που έχει διάθεση να αναρωτηθεί με ποιους τρόπους πολιτικές φύλου καθορίζουν και καθορίζονται από διευθετήσεις και διαχωρισμούς στο βιωμένο, καθημερινό χώρο μπορεί να βρει απαντήσεις στην αρχιτεκτονική του εργαστηρίου και την πολεοδομική του θέση είτε, για παράδειγμα, στη διευθέτηση των καθημερινών χώρων εργασίας στο σπίτι ενός φυσικού φιλοσόφου του 17 ου αιώνα. Αυτό κάνει η Paula Findlen όταν μελετά τη σχέση χώρου, φύλου και παραγωγής γνώσης στο μουσείο του φυσιοδίφη Ulisse Aldrovandi, το οποίο και αποτελεί μέρος του οικογενειακού του παλατιού. Διαβάζοντας τα αρχιτεκτονικά σχέδια του σπιτιού-μουσείου η Findlen περνά από πραγματικά ζητήματα αποκλεισμού των γυναικών από το χώρο του μουσείου στο σύνολο των συμβολικών εντυπώσεων που αποτυπώνονται στις ίδιες τις συλλογές φυσικής ιστορίας που περιλαμβάνονται στο χώρο και οι οποίες οδηγούν στην εδραίωση συγκεκριμένων έμφυλων στερεοτύπων μέσω των οποίων γίνονταν κατανοητή η φυσική φιλοσοφία

25 Μια από τις πιο πρόσφατες μεθοδολογικές στροφές στην ιστορία των επιστημών αποτελεί το ενδιαφέρον για την υλική κουλτούρα του εργαστηρίου ως μια ομπρέλα κάτω από την οποία μπορεί να συζητηθεί η κοινωνική ιστορία των αντικειμένων, ξεπερνώντας την παραδοσιακή έμφαση στην εμπορευματική και λειτουργική τους αξία. Αυτού του είδους η στροφή προϋποθέτει διεπιστημονικές προσεγγίσεις καθώς, ακολουθώντας κανείς για παράδειγμα την ιστορία των τεχνημάτων και των εργαστηριακών οργάνων κινείται αναγκαστικά σε γνωστικά πεδία που δεν αποκαλύπτουν μόνο το λειτουργικό χαρακτήρα των αντικειμένων αλλά και το κοινωνικό τους νόημα. Η οπτική του φύλου αποτελεί μια γόνιμη συνιστώσα αυτών των προσεγγίσεων. Καινούργιες αφηγήσεις μας υπενθυμίζουν ότι πολιτικές φύλου και σώματος εγγράφονται, για παράδειγμα, στην αισθητική του εργαστηρίου. στα αντικείμενα, τα διαγράμματα και τις εικόνες που κοσμούν τα εργαστήρια των φυσικών υψηλών ενεργειών. Ο αναμαλλιασμένος Αϊνστάιν ανεβασμένος στο ποδήλατο του και σε ασταθή ισορροπία, η γνωστή αφίσα που συναντά κανείς στην πλειοψηφία των εργαστηρίων φυσικής, αποτελεί υπενθύμιση του γεγονότος ότι οι μεγαλοφυΐες είναι γένους αρσενικού. 30 Κάποιες άλλες μελέτες υποστηρίζουν ότι έμφυλα στερεότυπα αποτυπώνονται στον τρόπο χρήσης είτε στη δυνατότητα πρόσβασης στα προνομιακά όργανα του εργαστηρίου. Γυναίκες φυσικοί μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο αναλαμβάνουν την καταγραφή και το σκανάρισμα δεδομένων, αφήνοντας τον σχεδιασμό των πειραμάτων και το κύριο μέρος της εκτέλεσής στους άνδρες συναδέρφους. 31 Ωστόσο κάποιες άλλες γυναίκες των αρχών του 20 ου αιώνα όχι μόνο κατασκευάζουν μετρητές σπινθήρων, συναρμολογούν μικροσκόπια και θαλάμους φυσαλίδων αλλά τα χρησιμοποιούν ως όχημα για τη διατήρηση της επαγγελματικής τους ταυτότητας μέσα στη δίνη του πολέμου. 32 Παράλληλα, οι νέες ιστορίες των επιστημών διαβάζουν τα γυναικεία σώματα ως 25

26 τόπους αμφισβήτησης κοινωνικών στερεοτύπων, ως μέσα για την έκφραση της χειραφέτησής τους. Οι αγγλίδες που σπουδάζουν φυσική στο Κέιμπριτζ στα τέλη του 19 ου αιώνα προσαρμόζουν την εμφάνισή τους και τα ρούχα τους ανάλογα με την ορατότητα που θέλουν να προσδώσουν στην ύπαρξή τους όταν κινούνται στο χώρο του πανεπιστημίου. Έτσι το ρούχο μετατρέπεται σε στρατηγική επιβίωσης και αυτοπροβολής. 33 Είναι προφανές ότι στην τελευταία δεκαετία έχει ανοιχτεί ένα κρίσιμο σύνολο εναλλακτικών προσεγγίσεων στην ιστορία των γυναικών στην επιστήμη. Η πολλαπλότητα καινούργιων θεωρητικών οπτικών δεν αποκλείει ούτε υποτιμά, ωστόσο, τη χρήση πιο κλασικών ιστοριογραφικών προσεγγίσεων. Βιογραφίες και συγκριτικές μελέτες σημαντικών γυναικών επιστημόνων δεν φθίνουν. Αντίθετα, εξακολουθούν να αποτελούν σημαίνουσα συνιστώσα της ιστορίας των γυναικών στις επιστήμες καθώς ενσωματώνουν μεθόδους της κοινωνικής ιστορίας και αντανακλούν το ενδιαφέρον για τις νεότερες ιστοριογραφικές προσεγγίσεις. 34 Παραδόξως η βιογραφία παραμένει αναγκαία φεμινιστική στρατηγική καθώς το αίτημα να αποδειχθεί ότι οι γυναίκες έχουν επαρκείς διανοητικές ικανότητες για να ασκούν την επιστήμη φαίνεται να αποτελεί αναγκαιότητα ακόμη και σήμερα. Στις 14 Ιανουαρίου του 2005, προς έκπληξη πολλών, ο πρόεδρος του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ Lawrence Summers στην ομιλία του στο συνέδριο του National Bureau of Economic Research στο Κέιμπριτζ των Ηνωμένων Πολιτειών ισχυρίστηκε ότι αιτία για τα μικρότερα ποσοστά επιτυχίας των γυναικών στις φυσικές επιστήμες και τα μαθηματικά είναι οι έμφυτες έμφυλες διαφορές τους από τους άνδρες. Δεδομένων τέτοιων απόψεων η ιστορία των γυναικών στην επιστήμη διατηρεί σήμερα πολύ ζωντανή την πολιτική της συνιστώσα παράλληλα με τη σημασία που έχει για την 26

27 κατανόηση τόσο της επιστήμης όσο και των μηχανισμών μέσω των οποίων αυτή ασκείται. Επίκουρη Καθηγήτρια, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Αθήνας, Τομέας ΑΚΕΔ, Κοινωνιολόγος της επιστήμης, Πρόσφατες δημοσιεύσεις: 1) Designing (for) a New Scientific Discipline: The Location and Architecture of the Institut für Radiumforschung in Early 20 th Century Vienna British Journal for the History of Science, 2005, 38(3): ) Gender, Politics and Radioactivity Research in Interwar Vienna: The Case of the Institute for Radium Research Isis, 2004, 95: Σ ότι αφορά την κοινότητα των ιστορικών της επιστήμης στην Ελλάδα, η χρήση του φύλου ως αναλυτικής κατηγορίας στις υπάρχουσες ιστορικές μελέτες είναι παντελώς απούσα. Ακόμη κι όταν υπάρχει καλή πρόθεση, το φύλο δεν αντιμετωπίζεται ως αυτόνομη κατηγορία αλλά ως συστατικό άλλων προσεγγίσεων, συμπλήρωση της παραδοσιακής κοινωνικής ιστορίας των επιστημών. Όπως αναφέρει ο ιστορικός της επιστήμης Κώστας Γαβρόγλου στο πρόσφατο βιβλίο του, «δεν σχολιάζω με συστηματικό τρόπο τη φεμινιστική κριτική και τις νέες προσεγγίσεις στην Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας που γίνονται μέσα από την φεμινιστική οπτική. Ελπίζω, όμως, να έχω καταφέρει να ενσωματώσω πολλά στοιχεία αυτής της προβληματικής ή ορθότερα, των προβληματισμών ορισμένων ιστορικών των επιστημών που έχουν ασχοληθεί με αυτά τα θέματα στην ανάλυσή μου για την κοινωνική και πολιτισμική Ιστορία των Επιστημών.» Κώστας Γαβρόγλου, Το Παρελθόν των Επιστημών ως Ιστορία, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2004, σελ Για μια διεξοδική ανάλυση των διαφορών των δυο προσεγγίσεων δες Μαρία Ρεντετζή, «Εισαγωγή στην Ελληνική Έκδοση του Ο Νους δεν Έχει Φύλο;» στο Londa Schiebinger, Ο Νους δεν Έχει Φύλο;, Εκδ. Κάτοπτρο, Αθήνα, George Sarton, Preface to Volume VI, Isis, 1924, σελ. 4-8 στη σελ James Watson, The Double Helix: A Personal Account of the Discovery of the Structure of DNA, Norton, London, Anne Sayre, Rosalind Franklin and DNA, Norton, New York, Εκτός από τη βιογραφία της Franklin θα πρόσθετα εδώ ενδεικτικά το βιβλίο της Ruth Sime, Lise Meitner: A Life in Physics, University of California Press, Berkeley, Κατά τη Sime η Meitner αδικήθηκε από τον συνάδερφός της Otto Hahn, και για λόγους πολιτικούς αλλά και έμφυλων διακρίσεων δεν συμπεριλήφθηκε στην απονομή του Νόμπελ χημείας το Το βραβείο έλαβε μόνο ο Hahn. 6 Ενδεικτικά βλ. Robert Reid, Marie Curie, Collins, New York, Rosalynd Pflaum, Grand Obsession: Madame Curie and Her World, Doubleday, New York, Sally Gregory Kohlestedt, Maria Mitchel and the Advancement of Women in Science in Pnina Abir-Am and Dorinda Qutram (επιμ.), Uneasy Careers and Intimate Lives: Women in Science, , Rutgers University Press, New Brunswick, Elizabeth Chambers Patterson, Mary Somerville, , Bocardo, Oxford, Ann Hibner Koblitz, A Convergence of Lives. Sofia Kovalevskaia: Scientist, Writer, Revolutionary, Boston, Deborah Crawford, Lise Meitner: Atomic Pioneer, Crown, New York, Evelyn Fox Keller, A Feeling for the Organism: The Life and Work of Barbara McClintock, W. H. Freeman Company, New York, Η ίδια η Keller θα αντικρούσει τις κριτικές και θα υποστηρίξει ότι η προσέγγισή της δεν υπήρξε ποτέ ουσιοκρατική. Evelyn Fox Keller, The Gender/Science Question or is Sex to Gender as Nature is to Science? στο Mario Biagioli (επιμ.), The Science Studies Reader, Routledge, New York, 1999, σελ Ενδεικτικά αναφέρω τα εξής: Bailey Marilyn Ogilvie, Women in Science, Antiquity Through the Nineteenth Century: A Bibliographical Dictionary with Annotated Bibliography, Cambridge, MIT Press, MA, Davis Audrey, Bibliography on Women with Special Emphasis on Their Roles in Science and Society, Science History, New York, Rima Apple. (ενημερωμένη επανέκδοση 1993) The History of Women and Science, Health and Technology: A Bibliographic Guide to the Professions and the Disciplines, Univ. of Wisconsin System Women s Studies Librarian, Madison, Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι το πρώτο βιβλίο που μεταφράζεται στα ελληνικά και αναφέρεται στις γυναίκες 27

28 στην επιστήμη είναι το βιογραφικό λεξικό της Margaret Alic, Hypatia s Heritage: A History of Women in Science from Antiquity to the Nineteenth Century, The Women s Press, London, 1986 (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Εκάτη, 1992). Το επόμενο έργο στα πλαίσια της παραδοσιακής πάντα προσέγγισης της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη είναι μια βιογραφία της Marie Curie από την κόρη της Eve Curie η οποία εκδίδεται το 1937 στην Αμερική και τη δεκαετία του 1970 μεταφράζεται στα ελληνικά και εκδίδεται από τις εκδόσεις «Σύγχρονος Κόσμος». Το 2005 οι εκδόσεις «Ωκεανίδα» επανεκδίδουν τη βιογραφία. 9 Nancy Slack, Nineteenth-Century American Women Botanists: Wives, Widows and Work και Ann Shteir, Botany in the Breakfast: Women and Early Nineteenth-Century British Plant Study στο Pnina Abir-Am και Dorinda Outram, Uneasy Careers, ό. π., σελ και σελ Όπως, για παράδειγμα, αναδεικνύουν οι Steven Shapin και Simon Schaffer, η Royal Society του Λονδίνου ήταν κατά το 18 ο αιώνα αποκλειστικά κλαμπ ευγενών κυρίων (gentleman s club). Steven Shapin και Simon Schaffer, Leviathan and the Air-Pump: Hobbes, Boyle and the Experimental Life, Princeton: Princeton University Press, Για μια ιστορία των πανεπιστημίων και ακαδημιών στην Ευρώπη δες επίσης David Goodman και Colin Russell, The Rise of Scientific Europe, , The Open University, Londa Schiebinger, The Mind Has No Sex? Women in the Origins of Modern Science, Beacon Press, Boston, Patricia Phillips, The Scientific Lady: A Social History of Women's Scientific Interests, , Weidenfeld & Nicholson, London, Ann Shteir, Cultivating Women, Cultivating Science: Flora's Daughters and Botany in England, , Johns Hopkins Univ. Press, Baltimore, Sharon McGayne, Noble Women in Science: Their Lives, Struggles and Momentous Discoveries, Birch Lane Press, Secaucus, NJ, Lisa Sarasohn,, Margaret Cavendish and Patronage Endeavour, 1999, 23(3): Pnina Abir-Am και Dorinda Outram, Uneasy Careers, ό. π. Helena Pycior, Nancy Slack και Pnina Abir-Am (επιμ.), Creative Couples in the Sciences, Rutgers University Press, Steven Shapin, The Invisible Technician, American Scientist, 1989, 77: Patricia Fara, Portraying Caroline Herschel, Endeavour, 2002, 26(4): Sir Alan Cook FRS, Joahnn and Elizabeth Hevelius, Αstronomers of Danzig, Endeavour, 2000, 24(1): Londa Schiebinger, Maria Winkelmann at the Berlin Academy: A Turning Point for Women in Science, Isis, 1987, 78(2): Peggy Aldrich Kidwell, Women Astronomers in Britain, , Isis, 1984, 75: Pamela Mack, Strategies and Compromises: Women in Astronomy at Harvard College Observatory, Journal for the History of Astronomy, 1990, 21: John Lankford και Rickey Slavings, Gender and Science: Women in American Astronomy, Physics Today, 1990, σελ Mary Creese, British Women of the Nineteenth and Early Twentieth Centuries Who Contributed to Research in the Chemical Sciences British Journal for the History of Science, 1991, 24: F.H Portugal και J.S. Cohen, A Century of DNA, MIT Press, Cambridge, MA Marsha Richmond, Women in Early History of Genetics: William Bateson and the Newnham College Mendelians, , Isis, 2001, 92: Γενικά για τη σημασία των μεντόρων δες Ann Gibbons, Key Issues: Mentoring, Science, 1992, 255: Margaret Rossiter, Women s Work in Science, , Isis, 1980, 71(3): Margaret Rossiter, Chemical Librarianship: A Kind of Women s Work in America Ambix, 1996, 43(1): Margaret Rossiter, The Matthew Matilda Effect in Science, Social Studies of Science, 1993, 23: Ενδεικτικά βλ. Judith Lorber, Women Physicians, Careers, Status and Power, Tavistock Publications, New York, Lois Barber Arnold, Four Lives in Science: Women s Education in the Nineteenth Century, Schoken Books, New York, Penina Migdal Glazer και Miriam Slater (επιμ.), Unequal Colleagues: The Entrance of Women into the Professions, , Rutgers University Press, New Brunswick, Sally Gregory Kohlstedt, Parlors, Primers, and Public Schooling: Education for Science in Nineteenth Century America Isis, 1990, 81: Ενδεικτικά βλ. Vera Kistiakowsky, Women in Physics: Unnecessary, Injurous and out of Place?, Physics Today. 1980, 33(2): Jane Butler Kahle, Women Biologists: A View and a Vision, Bioscience, 1985, 35(4): David Allen, The Women Members of the Botanical Society of London, British Journal for the History of Science, 1980, 13: Elizabeth Keeney, The Botanizers: Amateur Scientists Scientists in Nineteenth-Century America, Univ. North Carolina Press, Chapel Hill, Jennifer Bennett, Lilies of the Heart: The Historical Relationship Between Women and Plants, Camden East, Ontario, Marelene Rayner-Canham και Geoffrey Rayner- Canham (επιμ.), A Devotion to Their Science: Pioneer Women in Radioactivity, McGill-Queen s University Press, Montreal, Marelene Rayner-Canham και Geoffrey Rayner-Canham (επιμ.), 28

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies)

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) Social Media World 26/6/2014 Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) 1.Τι είναι τα STS; Σπουδές Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS) προσεγγίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Τα ερωτήματα που προκύπτουν από την εισαγωγή της Φυσικής στην Α γυμνασίου είναι :

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ,

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ, ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ (ανά κατεύθυνση) Για τους εισαχθέντες 1987-99 και για τους εισαχθέντες 1999-02 απαιτούνται τουλάχιστον 6 ΥΕΣ, εκ των οποίων, 1 τουλάχιστον από κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Κ. Φραγκάκης, Εκπαιδευτικός ΔΕ Δ. Κολιόπουλος, Καθηγητής ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών Συνοπτική περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ 1 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ Άνθρωποι του Κάτω Κόσµου: ιδεολογίες και πολιτικές διακρίσεων, αποκλεισµού και διώξεων στη σύγχρονη εποχή. Ιστορικό ανθολόγιο και εκπαιδευτικός οδηγός. People of the Underworld: ideologies

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Αντίθεση εικόνας (contrast) Αντίθεση πλάτους Αντίθεση φάσης Αντίθεση εικόνας =100 x (Ι υποβ -Ι δειγμα )/ Ι υποβ Μικροσκοπία φθορισμού (Χρησιμοποιεί φθορίζουσες χρωστικές για το

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΟΜΑΔΑ Λ Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΒΙΟΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Τι είναι η βιοπληροφορική; Αποκαλείται ο επιστημονικός κλάδος ο οποίος προέκυψε από

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας 1. Εισαγωγή 2. Στόχοι Μεταπτυχιακού Προγράμματος 3. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Άριστα (1 st Class)

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Άριστα (1 st Class) 1 ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ Επώνυμο: ΜΑΥΡΙΔΗΣ Όνομα: ΗΡΑΚΛΗΣ Ημερομηνία γέννησης: 7 Σεπτεμβρίου 1963 Οικογενειακή κατάσταση: Έγγαμος - 2 παιδιά Διεύθυνση κατοικίας: Μελπομένης 3, Βάρη, Αττική 166 72

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Φύλο και φυσικές επιστήμες: έμφυλα στερεότυπα και εκπαιδευτικές στρατηγικές υπονόμευσής τους 1. Μαρία Ρεντετζή. mrentetz@vt.edu

Φύλο και φυσικές επιστήμες: έμφυλα στερεότυπα και εκπαιδευτικές στρατηγικές υπονόμευσής τους 1. Μαρία Ρεντετζή. mrentetz@vt.edu Φύλο και φυσικές επιστήμες: έμφυλα στερεότυπα και εκπαιδευτικές στρατηγικές υπονόμευσής τους 1 Μαρία Ρεντετζή mrentetz@vt.edu Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών,

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση και επανασχεδίαση προγραμμάτων σπουδών με στόχο την ενίσχυση των ικανοτήτων των φοιτητών

Αξιολόγηση και επανασχεδίαση προγραμμάτων σπουδών με στόχο την ενίσχυση των ικανοτήτων των φοιτητών ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Αξιολόγηση και επανασχεδίαση προγραμμάτων σπουδών με στόχο την ενίσχυση των ικανοτήτων των φοιτητών Ματσατσίνης Ν., Καθηγητής Κρασαδάκη Ε., Υποψ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα Περίληψη Το παρόν πόνημα είναι ένας οδηγός συγγραφής ερευνητικών εργασιών (project) και απευθύνεται στους μαθητές της Α και Β Λυκείου. Είναι προϊόν βιβλιογραφικής έρευνας και εξηγεί την μορφή και την δομή

Διαβάστε περισσότερα

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν 2 Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν Στους φοιτητές μου που αποτελούν την πηγή και το κίνητρο για: «συνεχή βελτίωση» «συνεχή μάθηση» «συνεχή ανανέωση» και προβληματισμό 3 ανάπτυξη, αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός Διαχείρισης του εκπαιδευτικού υλικού για τη Φυσική Α Λυκείου

Οδηγός Διαχείρισης του εκπαιδευτικού υλικού για τη Φυσική Α Λυκείου Οδηγός Διαχείρισης του εκπαιδευτικού υλικού για τη Φυσική Α Λυκείου Το εκπαιδευτικό υλικό το οποίο αντιστοιχεί στο νέο Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών Φυσικής Α Λυκείου αποτελείται από: 1. Το βιβλίο μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Εισαγωγή στην Αρχειονομία 1 ο Μάθημα Μια πρώτη ματιά... Κοινωνία της Πληροφορίας Η Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται ως η εποχή της πληροφορίας.

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Φιλοσοφία του προγράμματος MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Η Κυπριακή κοινωνία, πολυπολιτισμική εκ παραδόσεως και λόγω ιστορικών και γεωγραφικών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων

Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων Μάριος Βρυωνίδης 5ο Εκπαιδευτικό Συνέδριο ΟΕΛΜΕΚ - ΠΟΕΔ ΟΛΤΕΚ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ «Φύλο και Εκπαίδευση : Μια εξίσωση ισότητας» Σάββατο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ Του Στράτου Ιωακείμ Η Αρχιτεκτονική Χωρίς Σύνορα είναι Μη Κερδοσκοπική Οργάνωση, μέλος του διεθνούς μη κυβερνητικού, μη κερδοσκοπικού οργανισμού ASF international (Architecture Sans Frontieres International).

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΕΚΦΕ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΕΚΦΕ : Ν. ΛΕΣΒΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΦΕ (όνομα - ειδικότητα) : ΑΙΒΑΛΙΩΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΕΚΦΕ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΕΚΦΕ : Ν. ΛΕΣΒΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΦΕ (όνομα - ειδικότητα) : ΑΙΒΑΛΙΩΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΕΚΦΕ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 211-212 ΕΚΦΕ : Ν. ΛΕΣΒΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΦΕ (όνομα - ειδικότητα) : ΑΙΒΑΛΙΩΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ 1.Επικαιροποιημένα στοιχεία του ΕΚΦΕ. Ονοματεπώνυμο Ειδικότητα Είδος

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

INTERNATIONAL MASTERCLASS SERIES 2010 PATRICK ZACHMANN 31 MAY - 4 JUNE 2010 ATHENS

INTERNATIONAL MASTERCLASS SERIES 2010 PATRICK ZACHMANN 31 MAY - 4 JUNE 2010 ATHENS INTERNATIONAL MASTERCLASS SERIES 2010 PATRICK ZACHMANN 31 MAY - 4 JUNE 2010 ATHENS Patrick Zachmann Ο Patrick Zachmann εργάζεται ως freelance φωτογράφος από το 1976 και αποτελεί μέλος του πρακτορείου Magnum

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ 7 ο ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΥ3 ΕΞΑΜΗΝΟΣΠΟΥΔΩΝ Α ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΙΙ ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση: Η συμμετοχή των γυναικών στα κέντρα λήψης πολιτικών αποφάσεων: Η επίδραση του εκλογικού συστήματος.

Εισήγηση: Η συμμετοχή των γυναικών στα κέντρα λήψης πολιτικών αποφάσεων: Η επίδραση του εκλογικού συστήματος. Ομάδα Εργασίας: «Διαμόρφωση νέου πλαισίου για την ενίσχυση της συμμετοχής των γυναικών στα κέντρα λήψης αποφάσεων» Εισήγηση: Η συμμετοχή των γυναικών στα κέντρα λήψης πολιτικών αποφάσεων: Η επίδραση του

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» Σίμος Δανιηλίδης Δήμαρχος Συκεών, Μέλος Δ.Σ. ΚΕΔΚΕ Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχω στη 4 η Γενική Συνέλευση αποδήμων Αιρετών της Αυτοδιοίκησης. Γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (ΥΑ 39460/Γ2/21-3-2013, ΦΕΚ Β 689/26-3-13)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (ΥΑ 39460/Γ2/21-3-2013, ΦΕΚ Β 689/26-3-13) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΤΗΣΙΩΝ 76-10434 ΑΘΗΝΑ - email vbrinia@aueb.gr - ASOE GR, www.aueb.gr ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (ΥΑ 39460/Γ2/21-3-2013, ΦΕΚ Β 689/26-3-13) ΘΕΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Σταδιοδρομία 2014. Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης 30-11-2014. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου

Σταδιοδρομία 2014. Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης 30-11-2014. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου Επάγγελμα: Γενετιστής - Μοριακός Βιολόγος Σταδιοδρομία 2014 Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου 30-11-2014 20 Νοεμβρίου, 2010 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

3. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

3. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ . ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Έτος Ίδρυσης: 9 ΠΑΛΙΕΡΑΚΗ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.). Η κατά φύλο σύνθεση των μελών ΔΕΠ (Συνολικά στοιχεία). Κατανομή

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 Περιεχόμενα Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Στόχος και στάδια διεξαγωγής της εμπειρικής κοινωνικής έρευνας... 27 1.1 Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελµατικές επιλογές: Αποφασίζουν διαφορετικά µαθητές και µαθήτριες

Επαγγελµατικές επιλογές: Αποφασίζουν διαφορετικά µαθητές και µαθήτριες Επαγγελµατικές επιλογές: Αποφασίζουν διαφορετικά µαθητές και µαθήτριες Πηγή: http://www.rc.auth.gr/analekta/articles/4.4.doc Ο παράγοντας φύλο επιδρά στο επάγγελµα που ονειρεύονται αγόρια και κορίτσια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε νέα ακαδημαϊκή χρονιά, ενδέχεται να γίνονται αλλαγές / τροποποιήσεις στα παρακάτω από τη διδάσκουσα.

Κάθε νέα ακαδημαϊκή χρονιά, ενδέχεται να γίνονται αλλαγές / τροποποιήσεις στα παρακάτω από τη διδάσκουσα. Τίτλος μαθήματος: Μεθοδολογία Έρευνας Κωδικός μαθήματος: ΒΠ0800 (3Ω/Υ) Διδάσκουσα: Ελευθερία Τσέλιου Ηλεκτρονική διεύθυνση για επικοινωνία: tseliou@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο σπουδών:

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Ψυχολογία

Οργανωσιακή Ψυχολογία Οργανωσιακή Ψυχολογία Ιωάννης Νικολάου Επίκουρος Καθηγητής Οργανωσιακής Συμπεριφοράς Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα ιοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας www.inikolaou.gr inikol@aueb.gr Ιωάννης Νικολάου

Διαβάστε περισσότερα

Από τη θεωρία στην πράξη: Η Εμπειρία της Ένταξης της Οπτικής του Φύλου στα Αναλυτικά Προγράμματα της Πρωτοβάθμιας

Από τη θεωρία στην πράξη: Η Εμπειρία της Ένταξης της Οπτικής του Φύλου στα Αναλυτικά Προγράμματα της Πρωτοβάθμιας Από τη θεωρία στην πράξη: Η Εμπειρία της Ένταξης της Οπτικής του Φύλου στα Αναλυτικά Προγράμματα της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Κυπριακής Εκπαίδευσης ΜΑΡΙΑ ΓΚΑΣΟΥΚΑ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 ΕΞΥΠΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ/ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΥΦΥΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η «ΔΟΜΗΣΗ» ΤΗΣ ΟΙ 5 ΠΕΙΘΑΡΧΙΕΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ/ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΜΠΟΔΙΑ/ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση

ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ & ΦΥΛΟ Μυστήριο αποτελεί τα τελευταία 20 χρόνια η συνεχής µείωση της συµµετοχής του γυναικείου φύλου στην επιστήµη των

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

«Θεωρία και πράξη: Ο ρόλος της φιλοσοφίας στην κατανόηση και ερμηνεία της αρχιτεκτονικής γλώσσας»

«Θεωρία και πράξη: Ο ρόλος της φιλοσοφίας στην κατανόηση και ερμηνεία της αρχιτεκτονικής γλώσσας» Theory and praxis: The role of philosophy in the understanding of the architectural language Maria Vidali Conference proceedings by: The significance of Philosophy in Architectural Education, 2009, Panayotis

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολόγοι, κοινωνικοί επιστήµονες και κοινωνικοί λειτουργοί

Κοινωνιολόγοι, κοινωνικοί επιστήµονες και κοινωνικοί λειτουργοί Κοινωνιολόγοι, κοινωνικοί επιστήµονες και κοινωνικοί λειτουργοί Εισαγωγή Τα παραδείγµατα γυναικών επιστηµόνων, που ακολουθούν, επιλέχθηκαν µετά από έρευνα στο διαδίκτυο. Ο κατάλογος δεν είναι φυσικά πλήρης,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. Μάθημα: Χρήση Νέων Τεχνολογιών στην Κοινωνική Έρευνα. Παραδείγματα Εφαρμογών [Σεμινάριο]

ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. Μάθημα: Χρήση Νέων Τεχνολογιών στην Κοινωνική Έρευνα. Παραδείγματα Εφαρμογών [Σεμινάριο] ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Μάθημα: Χρήση Νέων Τεχνολογιών στην Κοινωνική Έρευνα. Παραδείγματα Εφαρμογών [Σεμινάριο] Διδάσκων: Ευστράτιος Παπάνης - Αντικείμενο του μαθήματος Ο κύριος σκοπός του μαθήματος είναι η

Διαβάστε περισσότερα

«Κοινωνικές σχέσεις μαθητών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες σε ελληνικές τάξεις»

«Κοινωνικές σχέσεις μαθητών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες σε ελληνικές τάξεις» Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο «Κοινωνικές σχέσεις μαθητών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες σε ελληνικές

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση

Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση Η πρωτοφανής κρίση που πλήττει τα τελευταία χρόνια τη χώρα μας είναι βέβαιο ότι θα καταστήσει σύντομα

Διαβάστε περισσότερα

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ερασιτεχνικής Αστρονομίας Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ανδρέας Παπαλάμπρου Παναγιώτης Αντωνόπουλος Κωνσταντίνος-Νεκτάριος Γουργουλιάτος Νικόλας-Ρικάρδο Καβαλιέρο Αστρονομική

Διαβάστε περισσότερα

sfs Sozialforschungsstelle Dortmund (social research centre), central scientific institution of the Technical University Dortmund

sfs Sozialforschungsstelle Dortmund (social research centre), central scientific institution of the Technical University Dortmund Επιστημονικός Υπεύθυνος: sfs Sozialforschungsstelle Dortmund (social research centre), central scientific institution of the Technical University Dortmund Στα πλαίσια του έργου: Improving Gender Equality

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΑΝΑΦΟΡΩΝ Επιμέλεια: Γιώργος Μαρνελάκης

ΠΕΡΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΑΝΑΦΟΡΩΝ Επιμέλεια: Γιώργος Μαρνελάκης ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Α : ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΧΩΡΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΠΕΡΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΑΝΑΦΟΡΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΟΔΗΓΙΕΣ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΘΕΩΡΙΑ & ΠΡΑΞΗ στην εκπαιδευση Το έγγραφο αυτό παρέχει πληροφορίες και οδηγίες μορφοποίησης που θα σας βοηθήσουν να προετοιμάσετε καλύτερα την εργασία σας.... Αποστολή Εργασιών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπαγγελµατικήεξέλιξητων καθηγητώντηςλογιστικής. Ελένη Τουρνά Γιώργος Γερµανός

Ηεπαγγελµατικήεξέλιξητων καθηγητώντηςλογιστικής. Ελένη Τουρνά Γιώργος Γερµανός Ηεπαγγελµατικήεξέλιξητων καθηγητώντηςλογιστικής Ελένη Τουρνά Γιώργος Γερµανός ΣκοπόςκαιΜεθοδολογία Η εργασία αυτή στοχεύει στην χρήση της βιογραφικής έρευνας για την καλύτερη κατανόηση της επαγγελµατικής

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ. της Μελέτης «Η Νεότερη Ελληνική Ιστορία στον ψηφιακό χώρο»

ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ. της Μελέτης «Η Νεότερη Ελληνική Ιστορία στον ψηφιακό χώρο» ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ της Μελέτης «Η Νεότερη Ελληνική Ιστορία στον ψηφιακό χώρο» Επιστ. Υπεύθυνη: Φωτεινή Γαζή, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΑΝΑΛΥΤΙΚΉ ΣΚΈΨΗ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΌΤΗΤΑ 19-20 ΙΑΝΟΥΑΡΊΟΥ 2011

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΑΝΑΛΥΤΙΚΉ ΣΚΈΨΗ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΌΤΗΤΑ 19-20 ΙΑΝΟΥΑΡΊΟΥ 2011 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΑΝΑΛΥΤΙΚΉ ΣΚΈΨΗ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΌΤΗΤΑ 19-20 ΙΑΝΟΥΑΡΊΟΥ 2011 ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΉ ΣΚΈΨΗ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΌΤΗΤΑ ΑNALYTICAL THOUGHT AND CREATIVITY Η διεπιστημονική προσέγγιση των αντικειμένων

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Σπύρος Παπαδάκης. Σχολή Θετικών Επιστημών & Τεχνολογίας Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Δρ. Σ. Παπαδάκης

Δρ. Σπύρος Παπαδάκης. Σχολή Θετικών Επιστημών & Τεχνολογίας Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Δρ. Σ. Παπαδάκης Τεκμηρίωση η Επιστημονικών Εργασιών,, Διπλωματικών και Διδακτορικών Διατρίβων: Το σύστημα APA Δρ. Σπύρος Παπαδάκης Σχολή Θετικών Επιστημών & Τεχνολογίας Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Σκοπός σκοπός και

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ

Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ Εισαγωγή Σήμερα ως επιστημονικό εργαστήριο ορίζουμε έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο για τη διεξαγωγή έρευνας στις φυσικές επιστήμες, τις επιστήμες της ζωής και την ιατρική (Oxford English Dictionary, 1989).

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive. Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.com Ο Ρόλος του Εκπαιδευτικού Στηρίζει τους μαθητές στην αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΣΑΠΗΣ Επιμέλεια 7 o Διήμερο Διαλόγου για τη Διδασκαλία των Μαθηματικών 15 & 16 Μαρτίου 2008 Ομάδα Έρευνας της Μαθηματικής Εκπαίδευσης ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ i ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. Υποχρεωτικής επιλογής (Κατεύθυνσης)

ΕΙΔΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. Υποχρεωτικής επιλογής (Κατεύθυνσης) ΕΙΔΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Ακαδημαϊκή Μονάδα: Τομέας: Εργαστήριο/Σπουδαστήριο/Κλινική: Τίτλος Μαθήματος / Θέμα Εργασίας: Κωδικός Μαθήματος: Τύπος Μαθήματος: ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Διοίκηση Ανθρώπινων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ σε συνεργασία με τη SARCHA /Αρχιτεκτονικοί Αγωγοί Διεθνή γεγονότα αρχιτεκτονικής έρευνας 2008.

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ σε συνεργασία με τη SARCHA /Αρχιτεκτονικοί Αγωγοί Διεθνή γεγονότα αρχιτεκτονικής έρευνας 2008. ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ σε συνεργασία με τη SARCHA /Αρχιτεκτονικοί Αγωγοί Διεθνή γεγονότα αρχιτεκτονικής έρευνας 2008 Α-κτιστο Έντυπο Υποβολή Πρότασης Τίτλος πρότασης Ο Δημόσιος χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Οι προτεραιότητες του Σχεδίου Τομεακού Προγράμματος ΕΤΑΚ της ΓΓΕΤ από την προοπτική του ακαδημαϊκού ερευνητικού τομέα στην Ανατολική Μακεδονία Θράκη

Οι προτεραιότητες του Σχεδίου Τομεακού Προγράμματος ΕΤΑΚ της ΓΓΕΤ από την προοπτική του ακαδημαϊκού ερευνητικού τομέα στην Ανατολική Μακεδονία Θράκη Οι προτεραιότητες του Σχεδίου Τομεακού Προγράμματος ΕΤΑΚ της ΓΓΕΤ από την προοπτική του ακαδημαϊκού ερευνητικού τομέα στην Ανατολική Μακεδονία Θράκη Γιάννης Τόλιας 29.11.2013 Περιεχόμενα Προσέγγιση...

Διαβάστε περισσότερα

Έφη Πατσατζή, Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος Διεύθυνση Εθνικού Αρχείου Μνημείων ΥΠ.ΠΟ.Τ. Ψηφιακός πολιτισμός και επιμέλεια

Έφη Πατσατζή, Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος Διεύθυνση Εθνικού Αρχείου Μνημείων ΥΠ.ΠΟ.Τ. Ψηφιακός πολιτισμός και επιμέλεια Μουσειολογία και ψηφιακή επιμέλεια: το ευρωπαϊκό δίκτυο προβολής ATHENA-EUROPEANA στο πλαίσιο διεπιστημονικής συνεργασίας για την ανάδειξη του ψηφιακού πολιτισμού. Έφη Πατσατζή, Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ &

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Τι είναι αρχείο; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να χαρακτηρίσουμε μια πληροφορία ως αρχειακή; Τι είναι αρχειονομία; Ποιος είναι ο αρχειονόμος;

Διαβάστε περισσότερα

ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα

ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα Αντώνιος Τζες Αναπληρωτής Καθηγητής Τµήµατος Ηλεκτρολόγων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Εισαγωγικά Το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας οργανώνει για το ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων. Το εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΨΗΦΙΑΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑΣ MOODLE

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΨΗΦΙΑΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑΣ MOODLE ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΨΗΦΙΑΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑΣ MOODLE Ζωή-Ελένη Σταθάκη, Ευαγγελία Παυλάτου Τομέας Χημικών Επιστημών, Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε

Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε 18251/18351/20220 [Η (παρα)πληροφόρηση στο Διαδίκτυο] 18234/18275/20215 [Ο εθισμός στην τηλεόραση]

Διαβάστε περισσότερα

Οι Διάλογοι των Αθηνών

Οι Διάλογοι των Αθηνών Οι Διάλογοι των Αθηνών Η πρόκληση της μετανάστευσης 22 Σεπτεμβρίου 2012 To Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών σε συνεργασία με την Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών

Διαβάστε περισσότερα