Αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων μετά από κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Αικατερίνη Δαρδαγάνη. Επόπτρια: Μαίρη Κοσμίδου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων μετά από κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Αικατερίνη Δαρδαγάνη. Επόπτρια: Μαίρη Κοσμίδου"

Transcript

1 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 1 Τρέχων τίτλος: ΑΥΤΟ-ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΚΡΑΝΙΟΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΚΑΚΩΣΗ Αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων μετά από κρανιοεγκεφαλική κάκωση Αικατερίνη Δαρδαγάνη Επόπτρια: Μαίρη Κοσμίδου Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Γνωστικής Ψυχολογίας και Νευροψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Φιλοσοφική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Θεσσαλονίκη, Μάρτιος 2011

2 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ 3 ΠΕΡΙΛΗΨΗ.4 ΕΙΣΑΓΩΓΗ..5 Συνέπειες ΚΕΚ...10 Νευροπαθολογία.10 Νευροψυχολογικό προφίλ...11 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ...14 Συμμετέχοντες Διαδικασία χορήγησης Προσοχή.. 17 Μνήμη. 17 Εκτελεστική λειτουργία.. 18 Οπτικοχωρική ικανότητα 18 Εργαζόμενη μνήμη. 19 Προνοσηρό επίπεδο 19 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ...19 Δημογραφικά χαρακτηριστικά και επίδοση...19 Δημογραφικά χαρακτηριστικά και συνέντευξη αυτο-ενημερότητας 20 Προνοσηρό επίπεδο και επίδοση 21 Βαθμολόγηση της συνέντευξης αυτο-ενημερότητας.. 21 Επίδοση και επίπεδο αυτο-ενημερότητας ΣΥΖΗΤΗΣΗ 23 Νευροψυχολογική επίδοση. 26 Βιβλιογραφία 31 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 42

3 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 3 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους ανθρώπους που βοήθησαν, στάθηκαν δίπλα μου, υποστήριξαν και συμμετείχαν σε αυτήν την ερευνητική προσπάθεια. Πρώτα, θέλω να ευχαριστήσω το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό της Α' Πανεπιστημιακής Ψυχιατρικής Κλινικής ΑΠΘ, στο Νοσοκομείο Παπαγεωργίου, καθώς και όλους τους συμμετέχοντες. Επίσης, θέλω να ευχαριστήσω την επόπτριά μου, Δρ. Μαίρη Κοσμίδου, της οποίας οι συμβουλές και υποδείξεις υπήρξαν πολύτιμες κατά τη διάρκεια αυτής της έρευνας. Έπειτα, θέλω να απευθύνω θερμές ευχαριστίες στην υποψήφια διδάκτορα Αίθρα Γιαζκουλίδου, η οποία απλόχερα μοιράστηκε μαζί μου τις επιστημονικές της γνώσεις και το χώρο της, και από την πρώτη στιγμή της συνεργασίας μας στάθηκε κοντά μου σε αυτήν την προσπάθεια. Τέλος, θέλω να ευχαριστήσω θερμά την οικογένειά μου, τους γονείς μου, Ευάγγελο και Μαρία Δαρδαγάνη, οι οποίοι υπήρξαν υποστηρικτές και συμπαραστάτες και συνεχίζουν να είναι μέχρι και σήμερα, και, ιδιαίτερα, τον αδερφό μου, Γεώργιο Δαρδαγάνη, χωρίς την υποστήριξη του οποίου, δεν θα ήταν δυνατή η ολοκλήρωση αυτής της έρευνας και των μεταπτυχιακών σπουδών μου.

4 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 4 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το φαινόμενο της αυτο-ενημερότητας των ελλειμμάτων μετά από μία κρανιοεγκεφαλική κάκωση έχει προβληματίσει συχνά τους ερευνητές. Τα ελλείμματα αυτά μπορεί να αφορούν σωματικές, γνωστικές, συμπεριφορικές και συναισθηματικές πτυχές του ατόμου. Η παρούσα εργασία εστιάζεται στα νευροψυχολογικά ελλείμματα και πώς αυτά μπορεί να συνδέονται με την ενημερότητα των γνωστικών ελλειμμάτων, τις επιπτώσεις τους στην καθημερινότητα του ατόμου, αλλά και την ικανότητά του να κάνει σχέδια για το μέλλον του. Συμμετείχαν 42 ενήλικες (31 άνδρες) που είχαν υποστεί στο παρελθόν κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Οι συμμετέχοντες επιλέχθηκαν από τις βάσεις δεδομένων των νοσοκομείων Παπαγεωργίου, Παπανικολάου και ΑΧΕΠΑ, στη Θεσσαλονίκη. Οι συνεντεύξεις και η νευροψυχολογική εκτίμηση έλαβαν χώρα στην Α' Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική του Γενικού Περιφερειακού Νοσοκομείου Παπαγεωργίου, μετά από τηλεφωνική επικοινωνία με τους πιθανούς συμμετέχοντες. Χρησιμοποιήθηκε η συνέντευξη Αυτο-ενημερότητας και οι εξής νευροψυχολογικές δοκιμασίες: Δοκιμασία Σύνθετου Σχεδίου Rey Osterrieth, Σημασιολογική Μάθηση Λέξεων, Δοκιμασία Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης, Δοκιμασία Επιλεκτικής Προσοχής Ruff 2 & 7, Κρίση Προσανατολισμού Γραμμών, Stroop, Μνήμη Ιστορίας, Τest of Μemory Μalingering, Sentence Span, Ανάκληση Οπτικού Προτύπου, Δοκιμασία Λεκτικής Ευχέρειας, Δοκιμασία Λεξιλογίου και Αφηρημένης Σκέψης. Βρέθηκε συσχέτιση του μορφωτικού επιπέδου με την επίδοση, αλλά και με το επίπεδο αυτο-ενημερότητας. Επίσης, φάνηκε ότι η συνολική επίδοση και η προσοχή συσχετίζεται σταθερά με την αυτο-ενημερότητα, ενώ η μνήμη, η εκτελεστική λειτουργία, η εργαζόμενη μνήμη και η οπτικοχωρική λειτουργία συσχετίζονται με επιμέρους στοιχεία της αυτο-ενημερότητας. Τα νευροψυχολογικά ελλείμματα σε διαφορετικούς γνωστικούς τομείς, λοιπόν, συνδέονται με διαφορετικού είδους ελλείμματα στην αυτοενημερότητα. Η μνήμη, η εκτελεστική λειτουργία, η εργαζόμενη μνήμη και η οπτικοχωρική λειτουργία έχουν διαφορετική συσχέτιση με τα τρία επιμέρους κομμάτια της αυτοενημερότητας. Η προσοχή φαίνεται να παίζει κεντρικό ρόλο στο μηχανισμό της αυτοενημερότητας.

5 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 5 Έχουν προταθεί κατά καιρούς διάφορες θεωρίες για το γενικότερο φαινόμενο της νοσοαγνωσίας, στο οποίο εντάσσονται και τα ελλείμματα στην ενημερότητα (Prigatano, 2005). Επίσης, έχουν γίνει πολλές προσπάθειες να γίνει περισσότερο κατανοητός ο όρος "αυτοενημερότητα", εννοιολογικά και λειτουργικά. Η ποικιλία των θεωριών και ορισμών εξηγείται εν μέρει από το γεγονός ότι το φαινόμενο προσεγγίζεται από διαφορετική οπτική γωνία, ανάλογα με τον κλάδο από τον οποίο ο ορισμός προέρχεται, π.χ. νευρολογία, νευροψυχολογία ή ψυχιατρική (Giacino & Cicerone, Sohlberg & Mateer, 2004). Έτσι λοιπόν, σύμφωνα με τον Crosson και τους συνεργάτες του (1989), ενημερότητα είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε τα προβλήματα που προκαλούνται από ελλείμματα στην λειτουργία του εγκεφάλου. Οι Bach και David (2006) αναφέρονται στην αυτο-ενημερότητα ως "μία διαδικασία κατά την οποία το άτομο μπορεί να αξιολογήσει τις συμπεριφορικές αντιδράσεις του (φυσικές, σωματικές, γνωστικές και συναισθηματικές), σε συμφωνία με τις αξιολογήσεις μιας αντικειμενικής μέτρησης, συνήθως από κάποιον πληροφοριοδότη, ο οποίος γνωρίζει το άτομο καλά". Οι Prigatano και Schacter (1986), από την άλλη, περιγράφουν την ενημερότητα ως μία σύνθετη έννοια που περιλαμβάνει την ενσωμάτωση της πληροφορίας και από την εξωτερική πραγματικότητα και από την εσωτερική εμπειρία, ενώ η Sohlberg και οι συνεργάτες της (1998) αναφέρονται σε γνωστικές και συναισθηματικές πλευρές της ενημερότητας. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια, υπάρχουν διάφορα μοντέλα τα οποία προσπαθούν να ερμηνεύσουν το μηχανισμό της αυτο-ενημερότητας. Έτσι, οι Allen και Ruff (1990) προτείνουν ένα μοντέλο με τρία επίπεδα επεξεργασίας, τα οποία θεωρούν ότι επηρεάζουν την ακρίβεια των εκτιμήσεων: την ενημερότητα (awareness), την αποτίμηση (appraisal) και την αποκάλυψη (disclosure). Η ενημερότητα αφορά την ικανότητα του ασθενούς να παρακολουθεί, να κωδικοποιεί και να ανασύρει πληροφορίες που αφορούν τον εαυτό. Για παράδειγμα, ένας ασθενής μπορεί να μην αναγνωρίζει τα ελλείμματά του, απλώς επειδή δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις καθημερινές δυσκολίες του και δε το θυμάται. Στο δεύτερο επίπεδο γίνεται

6 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 6 μία αποτίμηση των δυνατοτήτων. Οι τωρινές ικανότητες συγκρίνονται με αυτές πριν από τη βλάβη και ο ασθενής προσπαθεί να "γεφυρώσει" αυτό το χάσμα με μη ρεαλιστικές προσδοκίες πλήρους ανάρρωσης. Τέλος, το τρίτο επίπεδο αφορά την αποκάλυψη, το να παραδεχτεί, δηλαδή, ο ασθενής ειλικρινά και άμεσα στους άλλους ό,τι έχει αντιληφθεί ότι συμβαίνει με τον ίδιο και τις ικανότητές του. Σε αυτό το επίπεδο θεωρείται ότι υπεισέρχονται πολλοί νευροψυχολογικοί και ψυχολογικοί παράγοντες, η αλληλεπίδραση των οποίων οδηγεί στη δυσκολία έως ανικανότητα να αποκαλύψουν πληροφορίες σχετικά με τη γνωστική τους κατάσταση (Ownsworth, MacFarland, & Young, 2002). Ο Crosson και οι συνεργάτες του (1989) προτείνουν το Μοντέλο της Πυραμίδας για την Ενημερότητα (Pyramid Model of Awareness). Θεωρούν ότι υπάρχουν τρία είδη ενημερότητας: διανοητική (intellectual) ενημερότητα, αναδυόμενη (emergent) ενημερότητα και προσδοκούμενη (anticipatory) ενημερότητα. Η προσδοκούμενη και αναδυόμενη ενημερότητα βασίζονται πάνω στη διανοητική ενημερότητα, ενώ απαιτείται έστω και μερική ύπαρξη αναδυόμενης ενημερότητας, προκειμένου να υπάρξει προβλεπτική ενημερότητα. Η διανοητική ενημερότητα αφορά την ικανότητα του ασθενή να αντιλαμβάνεται, έστω και σε κάποιο βαθμό ότι υπάρχει κάποιο έλλειμμα σε κάποια λειτουργία. Η αναδυόμενη ενημερότητα έχει να κάνει με την ικανότητα του ασθενή να αναγνωρίσει ένα λάθος την ώρα που συμβαίνει. Για να το αναγνωρίσει όμως πρέπει να αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα, γι' αυτό το λόγο η διανοητική ενημερότητα αποτελεί προϋπόθεση της αναδυόμενης. Τέλος, η προσδοκούμενη ενημερότητα προϋποθέτει τα δύο προηγούμενα είδη. Οι ασθενείς με ελλείμματα στην προσδοκούμενη ενημερότητα δεν μπορούν να αντιληφθούν εκ των προτέρων ότι ένα συγκεκριμένο έλλειμμα θα αποτελέσει πρόβλημα στο μέλλον. Έτσι, συχνά δε χρησιμοποιούν αντισταθμιστικές τακτικές, παρόλο που μπορούν να το κάνουν, γιατί θεωρούν ότι δεν τις χρειάζονται. Είναι σπάνιο να παρατηρηθεί έλλειμμα μόνο στο τελευταίο είδος ενημερότητας χωρίς να υπάρχουν ελλείμματα και στα δύο προηγούμενα (τη διανοητική και αναδυόμενη

7 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 7 ενημερότητα). Επομένως, σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, η αυτο-ενημερότητα δεν αποτελεί μία ενιαία λειτουργία. Οι Toglia και Kirk (2000), από την άλλη, θεωρούν ότι διαφορετικά συμπτώματα μηενημερότητας μπορούν να παρατηρηθούν ανάλογα με το σε ποια περιοχή του εγκεφάλου βρίσκεται η βλάβη. Τονίζουν ότι το μοντέλο της Πυραμίδας δεν εξηγεί πώς τα διαφορετικά επίπεδα συνεργάζονται και για ποιους λόγους ελλείμματα σε κάποιο επίπεδο παρατηρούνται σε κάποιες περιπτώσεις και όχι σε άλλες. Επίσης, το παραπάνω μοντέλο δεν αναφέρεται καθόλου στην έννοια της άδηλης ή μη συνειδητής ενημερότητας. Έτσι, προτείνουν ένα νέο μοντέλο, το οποίο βασίζεται και επεκτείνει το μοντέλο της Πυραμίδας, και αντλεί δεδομένα από έρευνες στο χώρο της μεταγνώσης, της αυτεπάρκειας (self-efficacy) και της νευροψυχολογίας. Το προτεινόμενο μοντέλο εξετάζει την ενημερότητα μετά από εγκεφαλική βλάβη, σε ένα πλαίσιο μεταγνώσης. Θεωρεί ότι πρόκειται για μία δυναμική διαδικασία μεταξύ ενημερότητας και των διαφορετικών πλευρών της μεταγνώσης, και όχι μία σειρά ιεραρχικών επιπέδων. Υπάρχει ξεκάθαρη διαφοροποίηση μεταξύ της γνώσης που έχει κάποιος για τον εαυτό του, η οποία προϋπάρχει του τραυματισμού και είναι αποθηκευμένη στη μακρόχρονη μνήμη, και της γνώσης και ενημερότητας που ενεργοποιείται κατά τη διάρκεια ενός έργου. Αυτή η "on-line" ενημερότητα αποτελεί την αναδυόμενη και την προβλεπτική ενημερότητα. Η προϋπάρχουσα γνώση και η ενημερότητα αλληλεπιδρούν η μία με την άλλη μέσα στα πλαίσια εκτέλεσης ενός έργου. Επομένως, υπάρχει συνεχής αλληλεπίδραση μεταξύ αποθηκευμένης γνώσης, πεποιθήσεων, συναισθηματικής κατάστασης και "on-line" ενημερότητας (Toglia & Kirk, 2000). Ο Schacter (1990), από την άλλη, θεωρεί ότι συνειδητή εμπειρία της αντίληψης, της γνώσης και της ανάκλησης προϋποθέτει την ενεργοποίηση του Συνειδητού Συστήματος Ενημερότητας (CAS: Conscious Awareness System). Αυτό το σύστημα αλληλεπιδρά με τις επιμέρους λειτουργίες που έχουν να κάνουν με τη γνώση σε ένα συγκεκριμένο τομέα (π.χ. γλώσσα, μνήμη). Έτσι, η ενεργοποίηση της γνώσης σε έναν τομέα, π.χ. στη γλώσσα, θα έχει

8 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 8 επίδραση στην επίδοση ή τη συμπεριφορά, αλλά δεν είναι επαρκής συνθήκη ώστε το άτομο να είναι και ενήμερο αυτής της επίδοσης ή αλλαγής στη συμπεριφορά. Για να είναι ενήμερο το άτομο για την επίδοσή του στο συγκεκριμένο τομέα, πρέπει να ενεργοποιηθεί το Συνειδητό Σύστημα Ενημερότητας. Αν το σύστημα αυτό αποκοπεί από μία συγκεκριμένη λειτουργία, τότε η γνώση η σχετική με αυτή τη λειτουργία, δεν θα παρακολουθείται πλέον συνειδητά και το άτομο δε θα έχει επίγνωση των δυνατοτήτων του, ανεξάρτητα αν η λειτουργία αυτή είναι ακέραιη ή εξασθενημένη. Το σύστημα αυτό μπορεί να εντοπίζεται σε βρεγματικές και μετωπιαίες περιοχές, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους, αλλά και με μεταιχμιακές περιοχές (McGlynn & Schacter, 1989). Επίσης, μπορεί να εξηγήσει το γεγονός ότι μπορεί να υπάρξουν διαφορετικά είδη ενημερότητας. Για παράδειγμα, για να υπάρξει έλλειμμα στην αυτοενημερότητα στις γνωστικές λειτουργίες, θα πρέπει να υπάρξει βλάβη του μετωπιαίου μέρους του Συστήματος Ενημερότητας ή διαχωρισμός του πρόσθιου μέρους από το οπίσθιο (Ecklund- Johnson & Torres, 2005). Τέλος, ο Stuss (1991) προτείνει το Ιεραρχικό μοντέλο Εγκεφαλικής Λειτουργίας (Hierarchy of Brain Function). Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, η ενημερότητα σύνθετων λειτουργιών εξαρτάται κυρίως από τους μετωπιαίους λοβούς. Το κάθε υποσύστημα (γλώσσα, μνήμη, προσοχή, κτλ.) μπορεί να λειτουργεί από μόνο του και να συνεργάζεται με τα υπόλοιπα υποσυστήματα, αλλά αλληλεπιδρά με φλοιικές και υποφλοιικές περιοχές στους μετωπιαίους λοβούς, οι οποίες είναι υπεύθυνες για εμπρόθετες συνειδητές ενέργειες, που απαιτούν σχεδιασμό δράσης. Έτσι, λοιπόν, οποιαδήποτε νέα συνθήκη, η οποία προϋποθέτει σχεδιασμό και καθοδήγηση, απαιτεί τη λειτουργία αυτού του μετωπιαίου εκτελεστικού συστήματος. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια, η αυτο-ενημερότητα είναι "η υψηλότερη" εγκεφαλική λειτουργία. Επομένως, οποιαδήποτε βλάβη στους μετωπιαίους λοβούς, εκτός από γενικότερα γνωστικά ελλείμματα, μπορεί να οδηγήσει και σε ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα (Ecklund-Johnson & Torres, 2005).

9 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 9 Σύμφωνα με τα δεδομένα των ερευνών βέβαια, οι περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη λειτουργία της αυτό-παρατήρησης ποικίλουν (Kjaer, Nowack, & Lou, Sherer, Hart, Whyte, Nick, & Yablon, 2005). Παρόλα αυτά, ο ρόλος των μετωπιαίων λοβών στην αυτο-ενημερότητα έχει ενισχυθεί και με νευροαπεικονιστικές μελέτες σε υγιή άτομα (Gusnard, Akbudak, Shulman, & Raiche, 2001), αλλά και σε ασθενείς μετά από εγκεφαλική βλάβη (Schmitz, Rowley, Kawahara, & Johnson, 2006). Υπάρχει λοιπόν ένας σημαντικός αριθμός ερευνών, οι οποίες υποδηλώνουν τη σημασία προμετωπιαίων περιοχών στην αυτόεξέταση και την αυτο-ενημερότητα (Gusnard, Akbudak, Shulman, & Raiche, Johnson και συνεργάτες, 2002) και ιδίως του δεξιού μετωπιαίου λοβού (Schmitz, Rowley, Kawahara, & Johnson, Vogeley και συνεργάτες, 2001). Ένα μεγάλο ποσοστό ασθενών που έχουν υποστεί κρανιοεγκεφαλική κάκωση (ΚΕΚ) παρουσιάζουν ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα, δηλαδή δεν έχουν τόση επίγνωση των ελλειμμάτων τους σε σύγκριση με την αναφορά των μελών της οικογένειάς τους, των γιατρών ή θεραπευτών τους (Hart, Whyte, Kim, & Vaccaro, 2005). Ο Sherer και οι συνεργάτες του (1998), αναφέρουν ότι ένα ποσοστό 76-97% των ασθενών με ΚΕΚ παρουσιάζουν κάποιου είδους ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα. Η έλλειψη αυτο-ενημερότητας έχει σοβαρές συνέπειες για τον ασθενή, καθώς μπορεί να επηρεάσει τα κίνητρά του να συμμετάσχει σε προγράμματα αποκατάστασης (Bergquist & Jacket, Prigatano, 1999, 2005) ή μπορεί να κάνει λανθασμένες επαγγελματικές επιλογές (Allen & Ruff, Sherer και συνεργάτες, 1998). Οι παράγοντες που οδηγούν στην ελλιπή αυτο-ενημερότητα δεν είναι ξεκάθαροι, αλλά θεωρείται ότι πρόκειται για ένα συνδυασμό ψυχολογικών και νευροψυχολογικών παραμέτρων, οι οποίοι επηρεάζονται από τη φύση του τραυματισμού και τις ίδιες τις εμπειρίες του ατόμου (Ownsworth, McFarland, & Young, 2002).

10 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 10 Συνέπειες ΚΕΚ Με τον όρο κρανιοεγκεφαλική κάκωση (ΚΕΚ) αναφερόμαστε σε οποιαδήποτε τραυματισμό που μπορεί να επιφέρει βλάβη στον εγκέφαλο (Κοσμίδου, Lezak, 2003). Οι πιο συνηθισμένες αιτίες ΚΕΚ αποτελούν τα τροχαία ατυχήματα, οι πτώσεις, ή τα αθλητικά ατυχήματα. Πάνω από 1,5 εκατομμύρια άνθρωποι το χρόνο παθαίνουν κάποιου είδους ΚΕΚ μόνο στις ΗΠΑ (Bérubé, Davis, 2000). Κρανιοεγκεφαλική κάκωση θεωρείται οποιαδήποτε πρόσκρουση της κεφαλής, η οποία μπορεί να προκαλέσει έστω και στιγμιαία αλλαγή στη συνειδητότητα. Οι περισσότερες ΚΕΚ είναι κλειστές, δηλαδή το κρανίο παραμένει άθικτο ή μπορεί να υπάρχει κάταγμα, αλλά δεν εκτίθεται ο εγκέφαλος. Οι διατιτραίνουσες ή ανοιχτές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις περιλαμβάνουν τους τραυματισμούς όπου κάποιο αντικείμενο (π.χ. σφαίρα) εισβάλει στο κρανίο και διαπερνά και τη σκληρά μήνιγγα (Κοσμίδου, Lezak, 2003). Η κυριότερη διαφορά αυτών των δύο τύπων ΚΕΚ είναι στο γνωστικό προφίλ των ελλειμμάτων. Στις διατιτραίνουσες ΚΕΚ οι βλάβες είναι συνήθως εστιασμένες και περιορισμένες, για αυτό το λόγο τα ελλείμματα στις γνωστικές λειτουργίες είναι σχετικά προβλέψιμα. Στις κλειστές ΚΕΚ, από την άλλη, που είναι και πιο συχνές, η νευροψυχολογική εικόνα των ασθενών είναι πιο σύνθετη και δύσκολα προβλέψιμη (Κοσμίδου, 2008). Νευροπαθολογία Η νευροπαθολογία μιας ΚΕΚ ποικίλλει από άτομο σε άτομο και ανάλογα με τον εντοπισμό και την αιτία της βλάβης. Η παθοφυσιολογία της ΚΕΚ είναι περίπλοκη και το τι συνέπειες θα έχει στο άτομο, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως ο μηχανισμός της κάκωσης, ο τύπος της κάκωσης (ανοιχτή/κλειστή), η βαρύτητα και ο εντοπισμός της (Crawford και συνεργάτες, 2002). Η βαρύτητα της ΚΕΚ καθορίζεται από τα χαρακτηριστικά της στην οξεία φάση και όχι από τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων που μπορεί να παρουσιάσει αργότερα ο ασθενής (Alexander, 1995) και καθορίζεται από έναν αριθμό παραγόντων οι οποίοι

11 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 11 είναι: η βαθμολογία του ατόμου στην Κλίμακα Κώματος Γλασκώβης (Teasdale, & Jennett, 1974), τη διάρκεια του κώματος και τη διάρκεια της μετατραυματικής αμνησίας. Ο συνδυασμός αυτών των πληροφοριών οδηγούν στην κατάταξη της ΚΕΚ σε ήπια, μέτρια ή βαριά. Έχει παρατηρηθεί ότι η πορεία ανάρρωσης ασθενών που υπέστησαν παρόμοια κάκωση στον εγκέφαλο (όσον αφορά την βαρύτητα και τον εντοπισμό), διαφοροποιείται σε τέτοιο βαθμό, ώστε δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από δημογραφικά χαρακτηριστικά και άλλους προγνωστικούς παράγοντες. Είναι πιθανό λοιπόν ότι επιπλέον παράγοντες ακόμη και γονιδιακοί μπορεί να επηρεάζουν τις δευτερογενείς κακώσεις, καθώς και την ανάκαμψη. Mελέτες δείχνουν ότι ο γονότυπος Απολιποπρωτεΐνης E σχετίζεται με την πορεία της ανάκαμψης των ασθενών μετά από ΚΕΚ (Crawford και συνεργάτες, Friedman και συνεργάτες, Lichtman, Seliger, Tycho, & Marder, 2000). Επίσης, έχει βρεθεί, για παράδειγμα, ότι η ορμόνη προγεστερόνη έχει προστατευτικό ρόλο στον εγκέφαλο μετά από ΚΕΚ (Roof, Duvdevani, & Stein, Shear, Galani, Hoffman, & Stein, Wagner, Bayir, Ren, Puccio, Zafonte, & Kochanek, 2004). Υπάρχουν λοιπόν, πολλοί παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν την ανάκαμψη μετά από ΚΕΚ. Ένα από τα πιο συνηθισμένα επακόλουθα μιας ΚΕΚ είναι η διάχυτη αξονική κάκωση (ΔΑΚ). Αυτό συμβαίνει λόγω της αναπήδησης που κάνει ο εγκέφαλος μέσα στο κρανίο από την αδράνεια. Ουσιαστικά, ο εγκέφαλος αναπηδά από το σημείο πρόσκρουσης στο αντίθετο ακριβώς σημείο μέσα στο κρανίο. Με αυτόν τον τρόπο, οι δέσμες ινών που διατρέχουν των εγκέφαλο υπόκεινται διάταση, παραμόρφωση και πολύ συχνά, κόβονται. Έπειτα, επέρχεται θάνατος και στα κυτταρικά τους σώματα, επομένως ολόκληροι νευρώνες πεθαίνουν (Κοσμίδου, 2008). Η ΔΑΚ συμβαίνει περίπου στο 50% των ασθενών που έχουν υποστεί σοβαρή κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Η αξονική βλάβη εντοπίζεται κυρίως στο μεσολόβιο και σε κογχικές περιοχές του εγκεφαλικού στελέχους, καθώς και, σε μικροσκοπικό επίπεδο, στους άξονες, σε ολόκληρο τον εγκέφαλο (Granacher, 2003).

12 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 12 Νευροψυχολογικό προφίλ Ως νευροψυχολογικό σύμπτωμα θεωρούμε την απώλεια κάποιας συμπεριφορικής ή ψυχολογικής ικανότητας ως άμεση συνέπεια κάποιας διαταραχής μιας λειτουργίας ή ενός λειτουργικού υποσυστήματος στον εγκέφαλο. Σημαίνει απώλεια της ικανότητας να αποθηκεύσουμε, να αναπαραστήσουμε, ή να δράσουμε πάνω σε πληροφορίες μέσα στον εγκέφαλο (Prigatano, 1999). Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν την πορεία ανάκαμψης μετά από μία ΚΕΚ, όπως η ηλικία (Hekkelhoven και συνεργάτες, 2003), το μορφωτικό επίπεδο (Sherer, Bergloff, High, & Nick, 1999) και το φύλο (Kirkness, Burr, Mitchell, & Newell, 2004). Η νευροψυχολογική εικόνα μετά από ΚΕΚ είναι σύνθετη και ποικίλλει από ασθενή σε ασθενή (Millis και συνεργάτες 2001). Εξαρτάται από το είδος του τραυματισμού, τη βαρύτητα, τον εντοπισμό της βλάβης, και έναν αριθμό άλλων παραγόντων (Levine και συνεργάτες, Rapoport, McCauley, Levin, Song, & Feinstein, 2002). Παρόλα αυτά, παρατηρείται συχνά ένα πρότυπο γνωστικής δυσλειτουργίας. Πολλές φορές, ακόμη και χρόνια μετά την κάκωση, μια βαριά ΚΕΚ συνεχίζει να έχει σημαντική επίδραση στην συναισθηματική, επαγγελματική και καθημερινή λειτουργικότητα του ατόμου (Hoofien, Gilboa, Vakil, & Donovick, 2001). Τα ελλείμματα στην γνωστική λειτουργία μπορεί να είναι γενικευμένα (σε πολύ βαριές ΚΕΚ), ή να εστιάζονται σε συγκεκριμένες λειτουργίες. Τα ελλείμματα στην προσοχή είναι πολύ συνηθισμένα (Chan, Cicerone, Cossa & Fabiani, Kinsella, 1998), καθώς και μία επιβράδυνση στην ταχύτητα επεξεργασίας (Mathias, Beall, & Bigler, 2004). Οι διαταραχές στη μνήμη συνήθως προκαλούνται από δυσκολίες στην κωδικοποίηση, αλλά και στην ανάκληση των πληροφοριών, είτε πρόκειται για οπτική, είτε για λεκτική μνήμη (Ariza και συνεργάτες, 2006). Η εργαζόμενη μνήμη επίσης, μπορεί να επηρεαστεί, κυρίως όταν τους ζητείται να εκτελέσουν ένα έργο που απαιτεί διπλή επεξεργασία (Leclercq και συνεργάτες, McDowell, Whyte, & D' Esposito,1997). Η οπτικοχωρική και κατασκευαστική αντίληψη

13 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 13 μπορεί να υποστεί κάποια εξασθένηση, αλλά συνήθως δεν αποτελεί μέρος των συνηθισμένων ελλειμμάτων μετά από ΚΕΚ (Lezak, 2003). Τα ελλείμματα στην εκτελεστική λειτουργία είναι τα πιο συνηθισμένα και επίμονα μετά από μία ΚΕΚ (Schretlen & Shapiro, Scheibel και συνεργάτες, 2003). Η σχέση των νευροψυχολογικών παραγόντων με την αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ έχει μελετηθεί από αρκετούς ερευνητές (Allen & Ruff, Hart, Whyte, Kim, & Vaccaro, O'Keefe, Dockree, Moloney, Carton, & Robertson, 2007). Υπάρχει επίσης ένας μεγάλος αριθμός κλιμάκων, ερωτηματολογίων και ημι-δομημένων συνεντεύξεων για την αξιολόγηση της αυτο-ενημερότητας σε ασθενείς που έχουν υποστεί εγκεφαλική βλάβη (Fleming, Strong, & Ashton, Sherer, Bergloff, Boake, High, & Levin, Simmond & Fleming, Allen & Ruff, 1990). Η πιο συνηθισμένη μέθοδος μέτρησης της αυτο-ενημερότητας είναι η ασυμφωνία της υποκειμενικής αξιολόγησης (του ασθενούς) με αντίστοιχες αξιολογήσεις από το περιβάλλον του ασθενούς, είτε την οικογένεια, είτε το ιατρικό προσωπικό και τους φροντιστές (Noe και συνεργάτες, Prigatano, Borgaro, Baker, & Wethe, 2005). Από την άλλη, η σύγκριση των αυτό-αξιολογήσεων του ασθενούς με αντικειμενικές μετρήσεις της επίδοσής του σε δοκιμασίες είναι μια πιο αμερόληπτη μέθοδος, άρα και μια πιο έγκυρη μέτρηση της πραγματικής του λειτουργικότητας (Allen, & Ruff, Bach & David, 2006). Από τα παραπάνω προκύπτει ότι ο ρόλος της αυτο-ενημερότητας είναι πολύ σημαντικός στην προσαρμογή, λειτουργικά και ψυχολογικά, όταν υπάρχουν αρνητικές συνέπειες ενός τραυματισμού (Hoofien, Gilboa, Vakil, & Barak, 2004). Έτσι τα ελλείμματα στην αυτοενημερότητα μπορούν να συνοψιστούν σε τρία επίπεδα: στην έλλειψη ενημερότητας για την ύπαρξη αδυναμιών, στην έλλειψη ενημερότητας για τις λειτουργικές προεκτάσεις των αδυναμιών, και στη έλλειψη ενημερότητας για την ανάγκη προσαρμογής των μελλοντικών στόχων, με βάση αυτές τις αδυναμίες (Flemming, Strong, & Ashton, 1996). Στόχος της παρούσας έρευνας είναι η διερεύνηση της σχέσης μεταξύ των ελλειμμάτων στην αυτο-

14 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 14 ενημερότητα μετά από ΚΕΚ, με τα νευροψυχολογικά ελλείμματα των ασθενών αυτών σε συγκεκριμένες γνωστικές λειτουργίες. Αναμένεται να υπάρχει μία συσχέτιση ανάμεσα στα νευροψυχολογικά ελλείμματα και στο επίπεδο αυτο-ενημερότητας. Αυτό σημαίνει ότι οι ασθενείς που έχουν ελλείμματα σε τομείς όπως η προσοχή και η εκτελεστική λειτουργία θα περιμένουμε να εμφανίζουν και ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Συμμετέχοντες Συμμετείχαν 42 ενήλικες (31 άνδρες) που είχαν υποστεί στο παρελθόν κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Τα δημογραφικά χαρακτηριστικά τους φαίνονται στους Πίνακες 1-3. Η κατανομή του δείγματος φαίνεται στον Πίνακα 4. Οι συμμετέχοντες επιλέχθηκαν από τις βάσεις δεδομένων των νοσοκομείων Παπαγεωργίου, Παπανικολάου και ΑΧΕΠΑ, στη Θεσσαλονίκη. Ως κριτήρια συμμετοχής ορίστηκαν τα εξής: α) Χρόνος από την κάκωση: 6 μήνες τουλάχιστο από τη στιγμή της ΚΕΚ, έως 7 χρόνια. β) Ηλικία: Από 16 ετών και πάνω τη στιγμή της ΚΕΚ, ενώ άνω των 17 ετών και έως 55 ετών, τη στιγμή της εξέτασης. γ) Ιατρικό ιστορικό: Να μην υπάρχει ιατρικό ιστορικό νευρολογικής ή ψυχιατρικής νόσου. δ) Μορφωτικό επίπεδο: Ολοκλήρωση τουλάχιστον 6 ετών φοίτησης σε ελληνικό σχολείο. Διαδικασία Χορήγησης Οι συνεντεύξεις και η νευροψυχολογική εκτίμηση έλαβαν χώρα στην Α' Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική του Γενικού Περιφερειακού Νοσοκομείου Παπαγεωργίου, μετά από τηλεφωνική επικοινωνία με τους πιθανούς συμμετέχοντες. Πριν τη έναρξη της διαδικασίας όλοι οι συμμετέχοντες καλούνταν να υπογράψουν έγγραφο συναίνεσης

15 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 15 συμμετοχής στο ερευνητικό πρωτόκολλο, μετά από ενημέρωση σχετικά με το είδος και τους σκοπούς της έρευνας. Μετά τη λήψη ιστορικού και τη συνέντευξη αυτο-ενημερότητας (Fleming, Strong, & Ashton, 1996), ακολουθούσε η συστοιχία νευροψυχολογικών δοκιμασιών. Με τη λήψη σύντομου ιστορικού, συλλέγονταν οι πληροφορίες σχετικές με τον τραυματισμό, όπως ο χρόνος του τραυματισμού, το είδος, η βαρύτητα, κ.ο.κ. Η κατάταξη της ΚΕΚ σε βαριά, μέτρια ή ήπια έγινε με βάση τη βαθμολογία στη Κλίμακα Κώματος Γλασκώβης, την ύπαρξη κώματος και τις ημέρες νοσηλείας αμέσως μετά τον τραυματισμό. Επιλέχθηκε ως κριτήριο η διάρκεια νοσηλείας, διότι δεν ήταν διαθέσιμες οι πληροφορίες σχετικά με την ύπαρξη ή όχι μετατραυματικής αμνησίας και τη διάρκειά της. Επίσης, η βαθμολογία στην Κλίμακα Γλασκώβης συχνά δεν ήταν καταγεγραμμένη στο φάκελο του ασθενούς. Επομένως, χρειάστηκε να βασιστούμε σε μαρτυρίες του συνοδού και του ίδιου του ασθενή. Οι σχετικές πληροφορίες που συλλέξαμε για τους συμμετέχοντες, λοιπόν, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν ήταν μερικές φορές ελλιπείς ή αναξιόπιστες. Επομένως, υπάρχει μια αμφιβολία σχετικά με την πραγματική βαρύτητα του τραυματισμού, άρα και περιθώριο λάθους στην κατάταξη στα τρία επίπεδα βαρύτητας. Αμέσως μετά ακολουθούσε η συνέντευξη Αυτο-ενημερότητας, η οποία αποτελείται από τρία μέρη. Το πρώτο μέρος της συνέντευξης αφορά την αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων και περιέχει ερωτήσεις και παρακινήσεις σχετικά με οποιαδήποτε αλλαγή στις ικανότητες του ασθενούς, είτε σωματικές, είτε στις γνωστικές λειτουργίες ή στην προσωπικότητα. Το δεύτερο μέρος έχει να κάνει με την ενημερότητα των λειτουργικών προεκτάσεων των ελλειμμάτων στην καθημερινότητα. Έτσι, περιέχει ερωτήσεις για το αν έχει επηρεάσει η ΚΕΚ την καθημερινή ζωή και με ποιόν τρόπο (διαχείριση οικονομικών, αυτόνομη διαβίωση, κτλ). Στο τρίτο μέρος, μελετάται η ικανότητα του ασθενούς να θέτει ρεαλιστικούς στόχους. Πιο συγκεκριμένα, αναλύονται οι στόχοι του ασθενούς και το πόσο έχει προσαρμοστεί στις δυνατότητές του μετά

16 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 16 από την ΚΕΚ. Το κάθε μέρος βαθμολογείται ξεχωριστά (από 0 έως 3 βαθμούς), ενώ στο τέλος η συνέντευξη δίνει και συνολική βαθμολογία (από 0 έως 9 βαθμούς). Όσο μεγαλύτερη η βαθμολογία, τόσο χαμηλότερο το επίπεδο αυτο-ενημερότητας του συμμετέχοντα (Fleming, Strong, & Ashton, 1996). Οι νευροψυχολογικές δοκιμασίες που επιλέχθηκαν για τη μέτρηση των διαφόρων λειτουργιών είναι οι εξής και χορηγήθηκαν με τη συγκεκριμένη σειρά: 1. Δοκιμασία Σύνθετου Σχεδίου Rey Osterrieth (ROCFT: Rey, 1941) 2. Σημασιολογική Μάθηση Λέξεων (Folia & Kosmidis, Delis, Kramer, Kaplan, & Ober, 1987) 3. Δοκιμασία Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης (Βλάχου & Κοσμίδου, Armitage, 1946) 4. Δοκιμασία Επιλεκτικής Προσοχής Ruff 2 & 7 (Ruff & Allen, Messinis και συνεργάτες, 2007) 5. Κρίση Προσανατολισμού Γραμμών (Judgment of Line Orientation, JLO: Benton, Hamshier, Varney, & Spreen, 1981) 6. Stroop (Stroop, Ζαφείρη & Κοσμίδου, 2008) 7. Μνήμη Ιστορίας (Wechsler Memory Scale III: Wechsler, 1997) 8. Τest of Μemory Μalingering (TOMM: Tombaugh, 1997) 9. Sentence Span (Daneman & Carpenter, 1980) 10. Ανάκληση Οπτικού Προτύπου (Della Sala, Gray, Baddeley, & Wilson, 1997) 11. Δοκιμασία Λεκτικής Ευχέρειας (Kosmidis, Vlahou, Panagiotaki, & Kiosseoglou, Κοσμίδου & Βλάχου, 2010) 12. Δοκιμασία Λεξιλογίου και Αφηρημένης Σκέψης Μετά τη συμπλήρωση των πρώτων έξι δοκιμασιών μεσολαβούσε ένα σύντομο διάλειμμα, ώστε να ξεκουραστούν οι συμμετέχοντες, ενώ με κάποιους συμμετέχοντες η ολοκλήρωση της νευροψυχολογικής εκτίμησης έγινε σε δύο συνεδρίες.

17 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 17 Οι παραπάνω δοκιμασίες και οι υποδοκιμασίες τους κατηγοριοποιήθηκαν ανά γνωστική λειτουργία (Προσοχή, Μνήμη, Εκτελεστική λειτουργία, Οπτικοχωρική ικανότητα, Εργαζόμενη Μνήμη) και οι βαθμολογίες των συμμετεχόντων μετατράπηκαν σε κανονικές τιμές (z-scores), ώστε να είναι δυνατή η σύγκριση μεταξύ τους κατά τη στατιστική ανάλυση. Η κατάταξη των μεταβλητών ανά γνωστική λειτουργία φαίνεται στον Πίνακα 5. Προσοχή Η επιλεκτική προσοχή μετρήθηκε με τη δοκιμασία του Ruff 2 & 7 (Messinis και συνεργάτες, 2007), ενώ η οπτικο-κινητική ταχύτητα και οπτική ανίχνευση αξιολογήθηκε με το μέρος Α της δοκιμασίας Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης (Βλάχου & Κοσμίδου, 2002). Τέλος, οι συνθήκες λέξεις και χρώματα της δοκιμασίας Stroop επιλέχθηκαν για να εκτιμηθεί το επίπεδο διατηρούμενης προσοχής των συμμετεχόντων (Ζαφείρη & Κοσμίδου, 2008). Μνήμη Η ικανότητα συγκράτησης και ανάκλησης αξιολογήθηκε με τις συνθήκες άμεσης ανάκλησης και ετεροχρονισμένης ανάκλησης της δοκιμασίας Σημασιολογική Μάθηση Λέξεων (Folia & Kosmidis, 2003), η οποία είναι βασισμένη στη δοκιμασία California Verbal Memory Test (CVLT: Delis, Kramer, Kaplan, & Ober, 1987). Για τη μέτρηση της μνήμης επεισοδίων των συμμετεχόντων επιλέχθηκε η Μνήμη Ιστορίας (Logical Memory) από τη Wechsler Memory Scale III (Wechsler,1997). Τέλος, η μη λεκτική οπτική μνήμη εκτιμήθηκε μέσω των συνθηκών άμεσης και ετεροχρονισμένης ανάκλησης της δοκιμασίας Σύνθετου Σχεδίου του Rey Osterrieth (ROCFT: Rey, 1941).

18 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 18 Εκτελεστική λειτουργία Όπως φαίνεται στον Πίνακα 5, η δοκιμασία Λεκτικής ευχέρειας, το μέρος Β της Δοκιμασίας Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης και οι συνθήκες λέξεις-χρώμα και παρεμβολή από τη δοκιμασία Stroop χρησιμοποιήθηκαν για τη μέτρηση της εκτελεστικής λειτουργίας των συμμετεχόντων. Πιο συγκεκριμένα, η λεκτική ευχέρεια έχει βρεθεί ότι συνδέεται με τη λειτουργία του αριστερού ημισφαιρίου και των κεντρο-μετωπιαίων περιοχών και φαίνεται να πλήγεται ιδιαίτερα μετά ακόμη και από μέτριας βαρύτητας κρανιοεγκεφαλική κάκωση (Raskin, & Rearick, 1996). Το μέρος Β της Δοκιμασίας Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης, από την άλλη, φαίνεται να εξαρτάται από την ικανότητα για αφηρημένη σκέψη και νοητική ευελιξία (Βλάχου & Κοσμίδου, 2002), τα οποία επηρεάζονται αρνητικά μετά από μία ΚΕΚ (Collins, & Long, 1996). Στη δοκιμασία Stroop, παρόλο που καταγράφεται ως δοκιμασία προσοχής, οι συνθήκες λέξεις-χρώμα και παρεμβολή μπορούν να ανιχνεύσουν και πιθανή εξασθένηση στην ικανότητα αναστολής, η οποία θεωρείται κομμάτι της εκτελεστικής λειτουργίας (Robbins, Weinberger, Taylor, & Morris 1996). Γενικά, οι επιδόσεις σε όλες τις παραπάνω δοκιμασίες και υποδοκιμασίες συνδέονται με μετωπιαίες και προμετωπιαίες βλάβες και έχει παρατηρηθεί να επηρεάζονται μετά από μία ΚΕΚ (Lezak, 1983). Οπτικοχωρική ικανότητα Για τη μέτρηση της ικανότητας οπτικοχωρικής επεξεργασίας χρησιμοποιήθηκε η συνθήκη αντιγραφή της δοκιμασίας Σύνθετου Σχεδίου του Rey Osterrieth (ROCFT: Rey, 1941) και η δοκιμασία Κρίσης Προσανατολισμού Γραμμών (Benton, Hamshier, Varney, & Spreen, 1981), η οποία αναφέρεται ότι είναι ευαίσθητη στην ανίχνευση βλαβών στο δεξί ημισφαίριο (Benton, Varney, & Hamsher, 1978).

19 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 19 Εργαζόμενη μνήμη Η εργαζόμενη μνήμη και, πιο συγκεκριμένα, οι λειτουργίες του κεντρικού επεξεργαστή και του φωνολογικού κυκλώματος εξετάστηκαν με τη δοκιμασία Ακουστικής Ανάκλησης (Daneman & Carpenter, 1980), ενώ η ικανότητα βραχύχρονης οπτικής συγκράτησης (οπτικοχωρικό σημειωματάριο) αξιολογήθηκε με τη δοκιμασία Ανάκλησης Οπτικού Προτύπου (Della Sala, Gray, Baddeley, & Wilson, 1997). Προνοσηρό επίπεδο Εκτιμήθηκε το επίπεδο της νοημοσύνης πριν από τον τραυματισμό, με τη δοκιμασία Λεξιλογίου και Αφηρημένης σκέψης. Η δοκιμασία αυτή έχει δύο μέρη, το πρώτο μετρά το λεξιλόγιο και το δεύτερο μέρος την ικανότητα για λογική αφηρημένη σκέψη. Η συνολική βαθμολογία της δοκιμασίας προκύπτει από το άθροισμα της βαθμολογίας των δύο μερών (Α και Β) και συνδέεται με το γνωστικό επίπεδο του ατόμου πριν από την ΚΕΚ. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Δημογραφικά Χαρακτηριστικά και Επίδοση Οι επιδόσεις των ασθενών στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες φαίνονται στον Πίνακα 6. Όλες οι στατιστικές αναλύσεις έγιναν με το πρόγραμμα SPSS 18.0 για Windows. Για τον έλεγχο των μεταβλητών ηλικία και μορφωτικό επίπεδο χρησιμοποιήθηκε γραμμική παλινδρόμηση (μέθοδος Enter), σε επίπεδο σημαντικότητας α =.05. Το μορφωτικό επίπεδο φάνηκε να επιδρά τόσο στη συνολική επίδοση των συμμετεχόντων [F(36) = 13.01, p =.001], όσο και στις επιδόσεις σε δοκιμασίες που μετρούν επιμέρους λειτουργίες. Πιο συγκεκριμένα, φάνηκε να επηρεάζει την επίδοση στις δοκιμασίες προσοχής [F(40) = 5.41, p =.025], μνήμης [F(38) = 7.39, p =.010], εκτελεστικής ικανότητας [F(38) = 10.11, p =.001], οπτικοχωρικής

20 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 20 ικανότητας [F(40) = 5.03, p =.031] και εργαζόμενης μνήμης [F(38) = 14.9, p <.001]. Η ηλικία, από την άλλη, δε φάνηκε να έχει επίδραση σε καμία νευροψυχολογική μεταβλητή. Μια σειρά από T-test σε ανεξάρτητα δείγματα κατέδειξε επίδραση της μεταβλητής φύλο μόνο σε δοκιμασίες μνήμης [t (38)= -2.06, p =.047], με τις γυναίκες (μ.ο.=3.12, τ.α.= 4.08) να έχουν καλύτερες επιδόσεις από τους άνδρες συμμετέχοντες (μ.ο.= -.89, τ.α.= 5.67). Πιο συγκεκριμένα, η επίδοση των γυναικών (μ.ο=.77, τ.α.=.62) ήταν καλύτερη από των ανδρών (μ.ο.=-.26, τ.α.=.98), στη δοκιμασία Μνήμη Ιστορίας, η οποία μετρά μνήμη επεισοδίων [t (38) = -3.12, p =.012]. Επιπλέον, έγινε two-way ANOVA σε ανεξάρτητα δείγματα, για να ελεγχθεί η αλληλεπίδραση μεταξύ μορφωτικού επιπέδου (με τρία επίπεδα: γυμνάσιο, λύκειο και ανώτερη εκπαίδευση) και φύλου. Δε βρέθηκε καμία στατιστικά σημαντική αλληλεπίδραση. Μέσω γραμμικής παλινδρόμησης ελέγχθηκε η επίδραση της διάρκειας του κώματος και του χρόνου από τον τραυματισμό. Δεν βρέθηκε καμία στατιστικά σημαντική επίδραση στις επιδόσεις των συμμετεχόντων. Τέλος, έγινε one-way ANOVA για να ελεγχθεί η επίδραση της βαρύτητας του τραυματισμού και δε βρέθηκε επίσης καμία στατιστικά σημαντική επίδραση. Δημογραφικά Χαρακτηριστικά και Συνέντευξη Αυτο-ενημερότητας Έγινε γραμμική παλινδρόμηση (μέθοδος Enter), σε επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας α =.05, μεταξύ του μορφωτικού επιπέδου, της ηλικίας και του χρόνου από τον τραυματισμού, και των απαντήσεων των συμμετεχόντων στη συνέντευξη αυτο-ενημερότητας. Φάνηκε ότι το μορφωτικό επίπεδο προβλέπει με συστηματικό τρόπο το συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας [F(36) = 6.84, p =.013]. Δηλαδή, όσο αυξάνεται το εκπαιδευτικό επίπεδο, τόσο υψηλότερο είναι το επίπεδο αυτο-ενημερότητας. Πιο αναλυτικά, το μορφωτικό επίπεδο φάνηκε να επιδρά στις απαντήσεις του δεύτερου μέρους της συνέντευξης που αφορά τις λειτουργικές προεκτάσεις των ελλειμμάτων [F(36) = 7.9, p =.008] και στο τρίτο μέρος που αφορά την ικανότητα να θέτει το άτομο ρεαλιστικούς στόχους [F(36) = 6.64, p =.014]. Στο πρώτο μέρος (αυτο-ενημερότητα

21 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 21 ελλειμμάτων) δεν βρέθηκε στατιστικά σημαντική επίδραση του μορφωτικού επιπέδου. Επίσης, ούτε η ηλικία, ούτε ο χρόνος από την κάκωση είχαν επίδραση στην αυτο-ενημερότητα. Προνοσηρό Επίπεδο και Επίδοση Μέσω γραμμικής παλινδρόμησης, βρέθηκε ότι η δοκιμασία λεξιλογίου και αφηρημένης σκέψης, η οποία θεωρείται ότι μετρά το επίπεδο της προνοσηρής νοημοσύνης, προβλέπει με συστηματικό τρόπο και τη συνολική επίδοση των συμμετεχόντων στις δοκιμασίες [F(35) = 29.44, p <.001] και τις επιδόσεις στη μέτρηση συγκεκριμένων λειτουργιών. Πιο συγκεκριμένα, το προνοσηρό επίπεδο φάνηκε να επηρεάζει τις επιδόσεις σε δοκιμασίες προσοχής [F(38) = 5.55, p =.024], μνήμης [F(37) = 25.25, p <.001], εκτελεστικής λειτουργίας [F(37) = 17.01, p <.001], οπτικοχωρικής ικανότητας [F(38) = 9.60, p =.004] και εργαζόμενης μνήμης [F(37) = 18.68, p <.001], όπου όσο υψηλότερα τα επίπεδα προνοσηρής νοημοσύνης, τόσο καλύτερη η επίδοση στις επιμέρους λειτουργίες. Βαθμολόγηση της Συνέντευξης Αυτο-ενημερότητας Η βαθμολόγηση της συνέντευξης αυτο-ενημερότητας έγινε από τρεις ανεξάρτητους βαθμολογητές, με βάση την επίδοση των συμμετεχόντων στις δοκιμασίες. Έτσι, όσοι είχαν χαμηλή επίδοση στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες και δήλωναν, για παράδειγμα, ότι η ΚΕΚ δεν είχε καμία επίπτωση στις ικανότητές τους ή ότι δεν έχουν αλλάξει καθόλου μετά την ΚΕΚ, έπαιρναν υψηλή βαθμολογία (όσο πιο μεγάλη η βαθμολογία, τόσο χαμηλότερο το επίπεδο ενημερότητας) (Πίνακας 7). Οι ασθενείς που οι δηλώσεις τους στη συνέντευξη αυτοενημερότητας ήταν συμβατές με τις επιδόσεις τους στις γνωστικές δοκιμασίες, έπαιρναν χαμηλή βαθμολογία (άρα, καλό επίπεδο ενημερότητας). Η αξιοπιστία εσωτερικής συνάφειας ελέγχθηκε με το συντελεστή α του Cronbach (α =.902), ενώ η αξιοπιστία μεταξύ των διαφορετικών

22 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 22 βαθμολογητών (interrater reliability) μετρήθηκε με τους ενδοταξικούς συντελεστές (intraclass coefficients) (Πίνακας 8). Επίδοση και Επίπεδο Αυτο-ενημερότητας Έγινε ανάλυση μερικής συσχέτισης (partial correlation) μεταξύ των επιδόσεων στις δοκιμασίες και στην αυτο-ενημερότητα, ελέγχοντας την επίδραση του μορφωτικού επιπέδου (Πίνακας 9). Παρατηρήθηκε αρνητική συσχέτιση ανάμεσα στη συνολική επίδοση και στο συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας (r 2 = -.536, p =.001). Αυτό σημαίνει ότι χαμηλή επίδοση στις δοκιμασίες σχετίζεται με χαμηλά επίπεδα ενημερότητας, και το αντίστροφο. Επίσης, η μεγαλύτερη αρνητική συσχέτιση σημειώθηκε ανάμεσα στην προσοχή και στο συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας (r 2 = -.575, p <.001), όπου όσο χαμηλότερη η αυτο-ενημερότητα, τόσο χαμηλότερη η επίδοση στην προσοχή. Τέλος, το συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας σχετίζεται αρνητικά με επιδόσεις σε δοκιμασίες οπτικοχωρικής ικανότητας (r 2 = -.480, p =.004,), μνήμης (r 2 = -.346, p =.042) και εκτελεστικής ικανότητας (r 2 = -.350, p =.034). Αυτό σημαίνει ότι όσο χαμηλότερο είναι το συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας, τόσο χαμηλότερες επιδόσεις παρατηρούνται στις συγκεκριμένες λειτουργίες. Πιο αναλυτικά, όσον αφορά τα τρία επίπεδα αυτο-ενημερότητας: το πρώτο μέρος, την αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων, παρατηρείται να έχει αρνητική συσχέτιση με τη συνολική επίδοση (r 2 = -.485, p =.003), την προσοχή (r 2 = -.513, p =.002,) και την οπτικοχωρική λειτουργία (r 2 = -.444, p =.008). Όσον αφορά το δεύτερο μέρος, την αυτο-ενημερότητα των λειτουργικών προεκτάσεων στην καθημερινότητα, παρατηρήθηκε αρνητική συσχέτιση με τη συνολική επίδοση (r 2 = -.491, p =.003), την προσοχή (r 2 = -.545, p =.001), την εκτελεστική ικανότητα (r 2 = -.360, p =.029) και τη μνήμη (r 2 = -.351, p =.039). Τέλος, το τρίτο μέρος, η ικανότητα να θέτει το άτομο ρεαλιστικούς στόχους, συσχετίστηκε αρνητικά με τη συνολική επίδοση (r 2 = -.479, p =.004), την προσοχή (r 2 = -.506, p =.002), την εργαζόμενη μνήμη (r 2 = -

23 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ , p =.010), αλλά και με την οπτικοχωρική λειτουργία (r 2 = -.534, p =.001). Με βάση τα παραπάνω, φαίνεται πως η συνολική επίδοση και η προσοχή συσχετίζονται σταθερά με την αυτο-ενημερότητα, ενώ η μνήμη, η εκτελεστική λειτουργία, η εργαζόμενη μνήμη και η οπτικοχωρική λειτουργία συσχετίζονται με επιμέρους στοιχεία της αυτο-ενημερότητας. ΣΥΖΗΤΗΣΗ Κύριος στόχος της παρούσας εργασίας ήταν να διερευνηθεί η σχέση που μπορεί να έχουν η συνολική νευροψυχολογική λειτουργία, αλλά και τα ελλείμματα σε συγκεκριμένους γνωστικούς τομείς μετά από μία ΚΕΚ, με το επίπεδο αυτο-ενημερότητας. Ένα άλλο ερώτημα ήταν το κατά πόσο οι χαμηλές επιδόσεις σε δοκιμασίες που μετρούν συγκεκριμένες λειτουργίες (πχ. προσοχή, μνήμη, εκτελεστική ικανότητα) μπορούν να προβλέψουν και, με αυτόν τον τρόπο, να εξηγήσουν τα χαμηλά επίπεδα αυτο-ενημερότητας. Σύμφωνα με τη συνέντευξη Αυτοενημερότητας, η αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ κυμαίνεται σε χαμηλά επίπεδα, είτε πρόκειται για ενημερότητα ελλειμμάτων, είτε για τις προεκτάσεις της ΚΕΚ στην καθημερινότητα, είτε για την ικανότητα να θέτει κανείς νέους στόχους. Η συνολική αυτοενημερότητα συσχετίζεται αρκετά υψηλά (r 2 = -.575, p <.000) με τη συνολική επίδοση στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες. Επίσης, η συνολική επίδοση στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες φαίνεται να συσχετίζεται υψηλά ξεχωριστά και με τον καθένα από τους τρεις τομείς αυτοενημερότητας, έτσι όπως μετρήθηκαν με τη Συνέντευξη Αυτο-ενημερότητας. Τα παραπάνω συνάδουν με την άποψη ότι η αυτο-ενημερότητα αποτελεί μία ανώτερη γνωστικά λειτουργία, η οποία περιλαμβάνει ένα κομμάτι ελέγχου και παρακολούθησης (Schacter, Stuss, 1991). Όταν παρατηρήσουμε πιο προσεκτικά τα αποτελέσματα, μπορούμε να δούμε ότι οι βαθμολογίες των συμμετεχόντων στα επιμέρους τρία μέρη της αυτο-ενημερότητας, έχουν την διαφορετικού είδους συσχέτιση με τις επιδόσεις τους σε ξεχωριστά γνωστικά πεδία. Η προσοχή, από την άλλη, φαίνεται να έχει μία σταθερή υψηλή αρνητική συσχέτιση και με τα τρία μέρη της

24 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 24 συνέντευξης. Η προσοχή είναι μία κατεξοχήν εκτελεστική λειτουργία, η οποία, όπως αναφέρεται και στην εισαγωγή, εντοπίζεται σε προμετωπιαίες περιοχές. Το γεγονός αυτό ίσως να υποδηλώνει ότι υπάρχουν κομμάτια αυτό-παρακολούθησης και αυτό-ελέγχου της συμπεριφοράς και της γνωστικής λειτουργικότητας, τα οποία συμπεριλαμβάνονται σε έναν ενιαίο μετωπιαίο μηχανισμό. Έτσι, μπορεί να σημαίνει ότι είτε χρειάζεται να εστιάσουμε προς ένα εξωτερικό ερέθισμα (σε μία συνθήκη εξέτασης), είτε εσωτερικά (για να παρατηρήσουμε τις εσωτερικές μας γνωστικές διαδικασίες) και να κάνουμε μια κρίση για τις αδυναμίες ή ικανότητές μας, ίσως να απαιτείται η χρήση του ίδιου ή μέρους αυτού του μηχανισμού. Επομένως, το σύστημα αυτο-ενημερότητας ίσως να προϋποθέτει έναν άθικτο μηχανισμό μετωπιαίας λειτουργίας. Όταν αυτός ο μηχανισμός παθαίνει βλάβη, με κάποιον τρόπο (μετά από μία εγκεφαλική βλάβη), τότε μπορεί να παρουσιαστούν ελλείμματα και στο σύστημα αυτοενημερότητας. Οι Norman και Shallice (2000), για παράδειγμα, αναφέρουν το Επιβλέπον Σύστημα Προσοχής (Supervisory Attentional System), το οποίο διαθέτει μηχανισμούς για τον κατάλληλο χειρισμό των καταστάσεων που απαιτούν εστίαση ή διαμοιρασμό της προσοχής. Για τις καταστάσεις που είναι συνηθισμένες, δε χρειάζεται η ενεργοποίηση του συστήματος, ενώ για καταστάσεις νέες, πιο σύνθετες και απαιτητικές, απαιτείται η άρτια λειτουργία του. Η άρτια λειτουργία ενός συστήματος προσοχής, το οποίο επιβλέπει και κατευθύνει τη συμπεριφορά όταν οι συνθήκες το απαιτούν, ίσως σχετίζεται με την αυτο-ενημερότητα. Ο Schacter (1990) και ο Stuss (1991), από την άλλη, αναφέρονται σε ένα ιεραρχικά ανώτερο γνωστικό μηχανισμό επίβλεψης, ο οποίος ενεργοποιείται όταν οι περιστάσεις απαιτούν εμπρόθετες, συνειδητές ενέργειες που χρειάζονται σχεδιασμό δράσης. Η συσχέτιση της οπτικοχωρικής λειτουργίας με τη συνολική βαθμολογία και τη βαθμολογία στο πρώτο και στο τρίτο μέρος της συνέντευξης, μπορεί να ερμηνευτεί με βάση την

25 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 25 υψηλότερη συσχέτιση της επίδοσης στις οπτικοχωρικές δοκιμασίες με την επίδοση στις δοκιμασίες προσοχής (r 2 =.583, p <.000), σε σχέση με τις επιδόσεις στις υπόλοιπες δοκιμασίες. Πιο συγκεκριμένα, το δεύτερο μέρος της συνέντευξης, που έχει να κάνει με τις προεκτάσεις των ελλειμμάτων στην καθημερινή ζωή, δηλαδή ικανότητα για αυτόνομη διαβίωση, διαχείριση οικονομικών, σπουδές, εργασία, κλπ., φάνηκε επιπλέον να συσχετίζεται, εκτός από την προσοχή, με την εκτελεστική λειτουργία, αλλά και τη μνήμη. Σε αυτό το μέρος της συνέντευξης, οι συμμετέχοντες έπρεπε να αντλήσουν πληροφορίες από κομμάτια της καθημερινής τους ζωής και να τα συγκρίνουν με πριν από την ΚΕΚ. Επομένως, θα έπρεπε να βασιστούν αρκετά στη μνημονική τους ικανότητα και στην ικανότητα ανάκλησης. Η μνημονική εξασθένηση όμως, σε συνδυασμό με την ελλειμματική εκτελεστική λειτουργία, μπορεί να τους οδηγήσει και σε λανθασμένα συμπεράσματα σχετικά με το αν έχει αλλάξει κάτι στην καθημερινή τους ζωή μετά από την ΚΕΚ. Έτσι, λοιπόν, τα ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα, σε αυτόν τον τομέα, θα μπορούσαν να εξηγηθούν όταν υπάρχει μνημονική έκπτωση και ελλιπής εκτελεστική λειτουργία. Το τρίτο και τελευταίο κομμάτι της συνέντευξης αφορούσε το κατά πόσο ο ασθενής έχει την ικανότητα να θέτει ρεαλιστικούς στόχους, δηλαδή αν έχει αντιληφθεί την επίδραση της ΚΕΚ στα μελλοντικά του σχέδια και πώς αυτό μπορεί επιφέρει πολλές αλλαγές στους στόχους του. Σε αυτό το κομμάτι της συνέντευξης, οι συμμετέχοντες είχαν τις υψηλότερες βαθμολογίες (δηλαδή χαμηλότερα επίπεδα αυτο-ενημερότητας), γεγονός που μπορεί ίσως να υποδεικνύει και τη επίδραση διαφορετικών παραγόντων συναισθηματικών, κινήτρων - στις απαντήσεις των συμμετεχόντων. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και συμμετέχοντες που είχαν ένα αρκετά καλό επίπεδο αυτο-ενημερότητας των ελλειμμάτων τους και των προεκτάσεών τους στην καθημερινότητα, σε αυτό το σημείο δήλωναν ξεκάθαρα ότι πιστεύουν και ελπίζουν ότι μπορούν να επιστρέψουν στο γνωστικό επίπεδο που βρίσκονταν πριν από την ΚΕΚ. Ίσως αυτό να σχετίζεται με πιθανή ύπαρξη ψυχολογικής άρνησης, της οποίας ο ρόλος είναι δύσκολο να

26 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 26 διασαφηνιστεί και να διαχωριστεί από τη πιθανή νευρολογική βάση των ελλειμμάτων στην αυτο-ενημερότητα (MacBrinn και συνεργάτες, Prigatano, 2005). Σε αυτό το κομμάτι της συνέντευξης, καθώς αναφέρεται σε αλλαγές που ίσως ήταν ψυχολογικά επώδυνες για τους συμμετέχοντες, θεωρείται ότι υπεισέρχονται και ψυχολογικοί, συναισθηματικοί παράγοντες, οι οποίοι μπορεί να επηρέασαν τις απαντήσεις των συμμετεχόντων (Ownsworth, McFarland, & Young, 2002). Νευροψυχολογική Επίδοση Η επίδοση των συμμετεχόντων στις διάφορες δοκιμασίες φάνηκε ότι επηρεάστηκε από το μορφωτικό υπόβαθρο, ενώ η ηλικία ή ο χρόνος από την ΚΕΚ δεν είχε καμία επίδραση. Η ηλικία ήταν ένας παράγοντας, ο οποίος ελέγχθηκε από την αρχή της έρευνας αυτής, καθώς αποκλείστηκαν άτομα άνω των 55 ετών. Σκοπός ήταν να ελεγχθεί η γνωστική έκπτωση που μπορεί να προκύψει λόγω διαταραχών όπως η ήπια γνωστική έκπτωση ή κάποια άλλη νευροεκφυλιστική διαταραχή, όπως άνοια. Ο χρόνος από την ΚΕΚ, από την άλλη, πιθανότατα δε φάνηκε να έχει επίδραση, λόγω του περιορισμών που τέθηκαν εξ αρχής σχετικά με τη χρονική στιγμή της εξέτασης μετά από την ΚΕΚ. Όλοι οι συμμετέχοντες είχαν συμπληρώσει πάνω από έξι μήνες από τότε που έπαθαν την ΚΕΚ. Παρόλο που μπορεί να υπάρξουν αλλαγές στον εγκέφαλο και στις επιδόσεις μέχρι και δύο χρόνια μετά από μία ΚΕΚ, όλοι οι συμμετέχοντες είχαν ξεπεράσει την οξεία φάση και ήταν σε σχετικά σταθερή πορεία. Η προνοσηρή ικανότητα και το μορφωτικό επίπεδο, από την άλλη, φάνηκε να έχει σταθερή επίδραση στην επίδοση των συμμετεχόντων μας στις δοκιμασίες. Έχει παρατηρηθεί ερευνητικά ότι το μορφωτικό επίπεδο επηρεάζει όχι μόνο τη νευροψυχολογική επίδοση, αλλά και την επαγγελματική πορεία μετά από μία ΚΕΚ (Keyser-Marcus και συνεργάτες, Sherer, Bergloff, High, & Nick, 1999). Αυτό μπορεί να ερμηνευτεί με διαφορετικούς τρόπους. Μία ερμηνεία έχει να κάνει με το πιο εκτεταμένο νευρωνικό δίκτυο στον εγκεφαλικό φλοιό των

27 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 27 ατόμων με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο (Jacobs, Schall, & Scheibel, 1993). Έχει παρατηρηθεί, ότι όσο αυξάνεται το μορφωτικό επίπεδο, τόσο οι νευρώνες του εγκεφαλικού φλοιού έχουν περισσότερα δενδριτικά στελέχη. Ο αριθμός αυτών των διακλαδώσεων στον εγκέφαλο μπορεί να συνδέεται με καλύτερη κατανόηση και σύνδεση των εννοιών. Βέβαια, μπορεί να ισχύει το γεγονός ότι αυτό το νευρωνικό δίκτυο προϋπάρχει, ίσως εκ γενετής, και επομένως, αυτά τα άτομα να είναι εκείνα που θα συνεχίσουν και υψηλότερα στην εκπαίδευση. Το σίγουρο είναι ότι ο συνδυασμός έμφυτου νοητικού δυναμικού και η έκθεση σε ένα περιβάλλον πλούσιο σε ερεθίσματα, έχει θετική επίδραση και στον εγκεφαλικό φλοιό (Sohlberg & Mateer, 2004). Ο Benett και οι συνεργάτες του (2003), πάντως, έχουν παρατηρήσει ότι σε ασθενείς με άνοια, η σχέση μεταξύ της ύπαρξης πλακών στον εγκέφαλο και επίπεδο γνωστικής λειτουργίας, διαφέρει ανάλογα με το μορφωτικό επίπεδο. Πιθανότατα, η εκπαίδευση παρέχει κάτι σαν γνωστική ή νευρωνική εφεδρεία που προστατεύει από το γνωστικό εκφυλισμό που προκαλείται λόγω της άνοιας. Τέλος, μία τελείως διαφορετική ερμηνεία μπορεί να είναι ότι τα άτομα με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο να είναι καλύτερα ασκημένα στη μάθηση δεξιοτήτων, να έχουν μεγαλύτερη επίγνωση των επιπτώσεων των ελλειμμάτων τους (όπως φάνηκε εν μέρει και από τα αποτελέσματά μας), να έχουν περισσότερα κίνητρα για αποκατάσταση, ή καλύτερες δυνατότητες πρόσβασης σε κάποιου είδους αποκατάσταση (Sohlberg & Mateer, 2004). Η επίδραση του φύλου έχει μελετηθεί συχνά όσον αφορά την ανάκαμψη μετά από ΚΕΚ (Bazarian, Blyth, Mookerjee, He, & McDermott, Wagner, Bayir, Ren, Puccio, Zafonte, & Kochanek, 2004). Έχει βρεθεί ότι η ορμόνη προγεστερόνη παίζει ένα σημαντικό θεραπευτικό ρόλο στην αντιμετώπιση του οιδήματος αμέσως μετά από εγκεφαλική βλάβη (Roof, Duvdevani, & Stein, Shear, Galani, Hoffman, & Stein, 2002). Το εγκεφαλικό οίδημα είναι ένας σημαντικός παράγοντας δευτερογενούς βλάβης και νευρωνικού θανάτου. Παρόλα αυτά, αμφίβολος είναι ο ρόλος των ορμονών και της ευνοϊκότερης ανάκαμψης των γυναικών μακροχρόνια (Wagner και συνεργάτες, 2004). Τα αποτελέσματά μας ενισχύουν την άποψη αυτή

28 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 28 (βλ. και Mushkudiani και συνεργάτες, 2007), δεδομένου ότι το δείγμα μας αποτελείται από ασθενείς που έχουν ξεπεράσει την οξεία φάση ανάκαμψης και δε βρέθηκαν διαφορές στις επιδόσεις των δύο φύλων. Φάνηκε μόνο να επιδρά μόνο στη μνημονική ικανότητα, και πιο συγκεκριμένα οι γυναίκες του δείγματός μας είχαν καλύτερες επιδόσεις σε μια δοκιμασία, η οποία μετρά μνήμη επεισοδίων, κάτι που υποστηρίζεται από ερευνητικά δεδομένα στο γενικό πληθυσμό (Herlitz, Airaksinen, & Nordstrom, Herlitz, Nilsson, & Backman, 1997). Επομένως, μπορεί να πρόκειται για μια διατηρημένη και μετά την ΚΕΚ προϋπάρχουσα υπεροχή των γυναικών έναντι των ανδρών. Η βαρύτητα του τραυματισμού, παρόλο που θα περιμέναμε να επηρεάζει τη νευροψυχολογική επίδοση (Goldstein, Levin, Goldman, Clark, & Altonen, Rapoport, McCauley, Levin, Song, & Feinstein, 2002), σύμφωνα με τα αποτελέσματα, δε φάνηκε να έχει επίδραση. Όπως ήδη αναφέρθηκε και παραπάνω, στο κομμάτι της μεθοδολογίας, το γεγονός αυτό ίσως να εξηγείται από μεθοδολογικές αδυναμίες. Υπάρχουν αμφιβολίες για το αν είναι σωστή η κατάταξη των συμμετεχόντων μας στα τρία επίπεδα βαρύτητας. Έτσι, ίσως τα αποτελέσματα να μην είναι αρκετά αξιόπιστα, όσον αφορά την επίδραση της βαρύτητας του τραυματισμού στη νευροψυχολογική επίδοση. Μία ακόμη μεθοδολογική παρατήρηση έχει να κάνει με την πιθανή ύπαρξη συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης στο δείγμα μας, τα οποία αναφέρθηκαν από τους συμμετέχοντες κατά την νευροψυχολογική εκτίμηση και δεν αποτέλεσαν μέρος των ενδιαφερόντων αυτού του ερευνητικού σχεδίου. Επειδή η κατάθλιψη και τα αγχώδη συμπτώματα ακολουθούν συχνά μία ΚΕΚ (Jorge, Robinson, Moser, Tateno, Crespo-Facorro, & Arndt, Sohlberg & Mateer, 2004), ακόμη και ελαφριάς μορφής (Busch & Alpern, 1998), όταν θεωρήθηκε αναγκαίο για τον ασθενή ή όταν υπήρξε ανάλογο αίτημα, γινόταν παραπομπή σε ψυχίατρο. Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες ανέφεραν μία καταθλιπτική διάθεση που εστιαζόταν γύρω από την ΚΕΚ και στις συνέπειές της, παρά στη

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης.

Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης. Α.Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης. Σπουδαστές: Κάτανα Ελευθερία

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA Γνωστικές λειτουργίες Γνωστική λειτουργία (cognition) είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα άτομο αντιλαμβάνεται τον κόσμο και δρα μέσα σε αυτόν. Είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015 Η Επίδραση της Επαφής και της Διαδραστικής Συνεργασίας με Νέους με Αναπηρίες στη Στάση των Μαθητών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης: Ένα Πιλοτικό Πρόγραμμα Παρέμβασης Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας WECHLER INTELLIGENCE SCALE FOR CHILDREN III (WISC -III) Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας Υποκλίμακες του WISC Λεκτικές υποκλίμακες Πληροφορίες Λεξιλόγιο Ομοιότητες Κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ.

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Προσοχή - Συγκέντρωση Η συγκέντρωση αναφέρεται στην ικανότητα συνειδητής κατεύθυνσης της προσοχής σε ένα συγκεκριμένο μέρος του πεδίου

Διαβάστε περισσότερα

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας με θέμα: Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Ιωάννινα Νοέμβριος2012 Επόπτης καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Εκπονήτριες: Αρμυριώτη Βασιλική (11071)

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Παλαιγεωργίου Γιώργος Τμήμα Μηχανικών Η/Υ, Τηλεπικοινωνιών και Δικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ιανουάριος 2011 Ψυχομετρία Η κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας Νοημοσύνη Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας S Αμφισβήτηση S Αξιολόγηση της νοημοσύνης (Νασιάκου, (1980): Νοημοσύνη είναι ό,τι μετρούν τα τεστ νοημοσύνης) S Τρόπος αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας.

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Ανάργυρος Β.Καραπέτσας Χειμερινό εξάμηνο: 2013 2014 Εισαγωγή Σε αυτό το άρθρο υποστηρίζεται ότι οι νευροψυχολογικές μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Αναστάσιος Καρακώστας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Περιεχόμενα Οι γνωστικές ασκήσεις στην υπηρεσία ασθενών με άνοια Προτεινόμενη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Σπουδαστές Γιαννουλάκης Αντρέας Α.Μ. 11796 Τσουρουνάκης 'Αγγελος Α.Μ. 12133 Μουτουσίδου Πόπη Α.Μ. 12279 Εισηγητής: Ταφιάδης Χρ.

Σπουδαστές Γιαννουλάκης Αντρέας Α.Μ. 11796 Τσουρουνάκης 'Αγγελος Α.Μ. 12133 Μουτουσίδου Πόπη Α.Μ. 12279 Εισηγητής: Ταφιάδης Χρ. ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Σπουδαστές Γιαννουλάκης Αντρέας Α.Μ. 11796 Τσουρουνάκης 'Αγγελος Α.Μ. 12133 Μουτουσίδου Πόπη Α.Μ. 12279 Εισηγητής: Ταφιάδης Χρ. Διονύσης

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Ψυχολογία 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Ιστορική αναδρομή Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτό το σύνδρομο ήταν ο John Langdon Down, το 1866. Μέχρι τα μέσα του 20 ου αιώνα, η αιτία που

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση στον Άξονα Ι Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης..."

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Ηλεκτρολόγοι Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Μηχανικών 1 2 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση - Χριστάκη,

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Επιστήμη Τμήμα ς 1 2 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση Χριστάκη, καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Ερευνητής:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΟΔΗΓΗΣΗΣ ΣΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΟΔΗΓΗΣΗΣ ΣΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΗΛΙΚΙΑ ΗΜΕΡΙΔΑ Πρωτοβουλίες-Δράσεις Οδικής Ασφάλειας σε περίοδο οικονομικής κρίσης Αθήνα, 6 Ιουνίου 2012 ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΟΔΗΓΗΣΗΣ ΣΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΗΛΙΚΙΑ Σοφία Βαρδάκη, Δρ. Συγκοινωνιολόγος ΕΜΠ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Πολιτική Επιστήμη 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Βλάβη Δεξιού Ημισφαιρίου Σημειώσεις για Φοιτητές. 2015, SpeechVoice-Σωτήρης Πανάγος

Βλάβη Δεξιού Ημισφαιρίου Σημειώσεις για Φοιτητές. 2015, SpeechVoice-Σωτήρης Πανάγος Βλάβη Δεξιού Ημισφαιρίου Σημειώσεις για Φοιτητές 2015, SpeechVoice-Σωτήρης Πανάγος 1 ΒΔΗ (RHD) : Χαρακτηριστικά 1. Δεν έχει ενσυναίσθηση της καταστασης του 2. Δυσκολία ελέγχου αριστερής πλευράς 3. Δυσκολία

Διαβάστε περισσότερα

«Στρατηγικό μάνατζμεντ εν καιρώ κρίσης και ολοκληρωμένη στρατηγική μάρκετινγκ χαμηλού κόστους.»

«Στρατηγικό μάνατζμεντ εν καιρώ κρίσης και ολοκληρωμένη στρατηγική μάρκετινγκ χαμηλού κόστους.» «Στρατηγικό μάνατζμεντ εν καιρώ κρίσης και ολοκληρωμένη στρατηγική μάρκετινγκ χαμηλού κόστους.» Ονοματεπώνυμο: Πιπικάκης Γεώργιος Σειρά: 9 Επιβλέπων Καθηγητής: Κριτσωτάκης Γεώργιος Δεκέμβριος 2012 Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Πρόσφατες εργασίες έχουν αποδείξει ότι στη μνήμη παρεμβαίνουν πολλές περιοχές του εγκεφάλου Παρ όλα αυτά, υπάρχουν διαφορετικοί τύποι μνήμης και ορισμένες

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Τμήμα: Βιολογίας 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Παιδαγωγική Σχολή Τμήμα: Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση Χριστάκη, καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Προγράμματος Ταχύρρυθμης Εκμάθησης της Ελληνικής στη Μέση Εκπαίδευση (Ιούνιος 2010)

Αξιολόγηση του Προγράμματος Ταχύρρυθμης Εκμάθησης της Ελληνικής στη Μέση Εκπαίδευση (Ιούνιος 2010) Αξιολόγηση του Προγράμματος Ταχύρρυθμης Εκμάθησης της Ελληνικής στη Μέση Εκπαίδευση (Ιούνιος 2010) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου της 29 ης Ιουλίου, 2008, τέθηκε σε εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Φαρμακευτική 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση Χριστάκη, καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Ερευνητής: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Η αυθεντική ηγεσία και ο ρόλος της στις αλλαγές. Ονοματεπώνυμο: Μουμτζής Ευάγγελος- Δημήτριος Σειρά: 9 Επιβλέπων Καθηγητής: Ολίβια Κυριακίδου

Η αυθεντική ηγεσία και ο ρόλος της στις αλλαγές. Ονοματεπώνυμο: Μουμτζής Ευάγγελος- Δημήτριος Σειρά: 9 Επιβλέπων Καθηγητής: Ολίβια Κυριακίδου Η αυθεντική ηγεσία και ο ρόλος της στις αλλαγές Ονοματεπώνυμο: Μουμτζής Ευάγγελος- Δημήτριος Σειρά: 9 Επιβλέπων Καθηγητής: Ολίβια Κυριακίδου Δεκέμβριος 2012 Στόχος Έρευνας Στόχος της έρευνας είναι να σκιαγραφηθούν

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

Β. Δισλιάν, Μ. Ανδρέου, Μ. Γεωργιάδου, Θ. Μακρής, Α. Μπαρμπαρίδου, Α. Μπελτσίδης, Γ. Αμαξόπουλος, Α. Τσετινέ

Β. Δισλιάν, Μ. Ανδρέου, Μ. Γεωργιάδου, Θ. Μακρής, Α. Μπαρμπαρίδου, Α. Μπελτσίδης, Γ. Αμαξόπουλος, Α. Τσετινέ Β. Δισλιάν, Μ. Ανδρέου, Μ. Γεωργιάδου, Θ. Μακρής, Α. Μπαρμπαρίδου, Α. Μπελτσίδης, Γ. Αμαξόπουλος, Α. Τσετινέ Γενικοί Ιατροί ΚΥ Αβδήρων, Σταυρούπολης, Εχίνου- Ξάνθη Η κατάθλιψη αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης

Διαβάστε περισσότερα

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Οδηγός Εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Karina Riiskjaer Raun Mette Kliim-Due Betina Rasmussen Peder Esben Bilde Kirsten Caesar Petersen

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009)

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Κύπρο στις ηλικίες των 12 με 15 χρόνων

Διαβάστε περισσότερα

Αναγνώριση και Διεκδίκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών σε Σχέση με την Πίστη σε Ένα Δίκαιο Κόσμο

Αναγνώριση και Διεκδίκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών σε Σχέση με την Πίστη σε Ένα Δίκαιο Κόσμο Αναγνώριση και Διεκδίκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών σε Σχέση με την Πίστη σε Ένα Δίκαιο Κόσμο Χρύσα Μαλανδράκη, Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Βασίλειος Κωτούλας Σχολικός Σύμβουλος 2ης Εκπ. Περ. ΠΕ Καρδίτσας vaskotoulas@sch.gr http://dipe.kar.sch.gr/grss Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Δομή Εισήγησης Ορισμός - Χαρακτηριστικά Βασικές παραδοχές

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΠΙΛΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ(Διαφ.1) Στη 10χρονη εμπειρία μου με χρήστες ηρωίνης

Διαβάστε περισσότερα

Ρύθμιση (Moderation) & Διαμεσολάβηση (Mediation): Εννοιολογική & Μεθοδολογική Διάκριση

Ρύθμιση (Moderation) & Διαμεσολάβηση (Mediation): Εννοιολογική & Μεθοδολογική Διάκριση Ρύθμιση (Moderation) & Διαμεσολάβηση (Mediation): Εννοιολογική & Μεθοδολογική Διάκριση Δέσποινα Ξανθοπούλου Λέκτορας Κοινωνικής Οργανωτικής Ψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Α.Π.Θ. Στο σημερινό μάθημα... Μεταβλητές

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση ιαταραχή Προσωπικότητας Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής

Διαβάστε περισσότερα

Σ ΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

Σ ΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Σ ΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μ ΑΪΟΥ 2002 2004 Δ ΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ Π ΕΡΙΛΗΨΗ: Η μελέτη αυτή έχει σκοπό να παρουσιάσει και να ερμηνεύσει τα ευρήματα που προέκυψαν από τη στατιστική

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 1 επίκτητη και ειδική ή εξελικτική δυσλεξία Η δυσλεξία ως πρόβλημα της ανάγνωσης, διακρίνεται σε δύο μεγάλες

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικά Ερωτήματα

Ερευνητικά Ερωτήματα ΣΤΟΧΟΣ Στόχος της προτεινόμενης έρευνας ήταν η διερεύνηση ύπαρξης διαφορών στην εκπαίδευση των εργαζομένων μεταναστών σε θέματα υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας σε σχέση με το πολιτισμικό τους υπόβαθρο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων: Αξιοπιστία και εγκυρότητα

Εισαγωγή στη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων: Αξιοπιστία και εγκυρότητα Εισαγωγή στη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων: Αξιοπιστία και εγκυρότητα Ποια ψυχομετρικά εργαλεία να χρησιμοποιήσω για να μετρήσω τα χαρακτηριστικά των ατόμων; ή Γιατί να χρησιμοποιήσω ψυχομετρικά εργαλεία;

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Απεικονιστικές μέθοδοι Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Μνήμης. Πιλοτική μετάφραση και απόδοση του εγχειριδίου: Treating Memory Impairments

Διαταραχές Μνήμης. Πιλοτική μετάφραση και απόδοση του εγχειριδίου: Treating Memory Impairments Διαταραχές Μνήμης. Πιλοτική μετάφραση και απόδοση του εγχειριδίου: Treating Memory Impairments ΜΑΝΤΖΑΚΙΔΟΥ ΣΟΦΙΑ Α.Μ. 11523 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΖΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΒΙΚΤΩΡΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η δυνατότητα που έχουμε

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Φιλολογία Τμήμα Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής 1 Μελέτη απορρόφησης

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (3)

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (3) Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (3) Δυσκολίες στην ανάγνωση Τα θεωρητικά μέρη του δικτύου οπτικής αναγνώρισης λέξεων και οι εκτιμώμενες θέσεις τους στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου του έμπειρου

Διαβάστε περισσότερα

«4.1.1. Δημογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά των αποφοίτων

«4.1.1. Δημογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά των αποφοίτων Η ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΤΥΧΙΟΥΧΩΝ ΤΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (ΠΤΠΕ) ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ: Η φοιτήτρια Δάφνη Καλογεράκη εκπόνησε κατά το ακαδ. έτος 2010-2011 την πτυχιακή εργασία:

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένη Γνωστική Ψυχολογία. Πέτρος Ρούσσος

Εφαρμοσμένη Γνωστική Ψυχολογία. Πέτρος Ρούσσος 4 Εφαρμοσμένη Γνωστική Ψυχολογία (ΨΧ 90) Πέτρος Ρούσσος Η μνήμη στο εργαστήριο και στην καθημερινή ζωή Ebbinghaus (1885) vs. Bartlett (1932) Neisser (1976): οικολογική εγκυρότητα Banaji & Crowder (1989)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Ονοματεπώνυμα Σπουδαστριών: Μποτονάκη Ειρήνη (5422), Καραλή Μαρία (5601) Μάθημα: Β06Σ03 Στατιστική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 9 Η δομή της μνήμης Πέτρος Ρούσσος Μνήμη Σημασία της μνήμης Η περίπτωση του Η.Μ. (ή Henry Molaison) Μνήμη είναι το μέσο με το οποίο συγκρατούμε τις εμπειρίες του παρελθόντος

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΝΟΣΟΥ ALZHEIMER ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ Π. ΣΥΝΔΙΚΑ 13, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΤΗΛ: 2310810411, 2310909000 ΛΕΩΦ.Κ.ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ 164, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΤΗΛ: 2310351451-5 ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ Η

Διαβάστε περισσότερα

Υποχρεωτικά Μαθήµατα

Υποχρεωτικά Μαθήµατα Κατάλογος Προσφερόµενων Μαθηµάτων Κωδικοποίηση Μαθηµάτων Ο φοιτητής µπορεί να αναγνωρίζει τα µαθήµατα που προσφέρονται σε κάθε έτος από τον κωδικό αριθµό που συνοδεύει κάθε εξαµηνιαίο µάθηµα, που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

18 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ. Έρευνα με θέμα: Ο βαθμός Οργανωσιακής Δέσμευσης των Νοσηλευτών Ψυχικής Υγείας

18 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ. Έρευνα με θέμα: Ο βαθμός Οργανωσιακής Δέσμευσης των Νοσηλευτών Ψυχικής Υγείας 18 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ Έρευνα με θέμα: Ο βαθμός Οργανωσιακής Δέσμευσης των Νοσηλευτών Ψυχικής Υγείας Ηρακλής Ηρακλέους, Ανώτερος Νοσηλευτικός Λειτουργός, Υπηρεσίες Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Ιανουάριος-Ιούνιος 2014. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Ιανουάριος-Ιούνιος 2014. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Ιανουάριος-Ιούνιος 2014 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΙΔΡΥΜΑΤΑ 7 ου ΕΞΑΜΗΝΟΥ

ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΙΔΡΥΜΑΤΑ 7 ου ΕΞΑΜΗΝΟΥ Τ.Ε.Ι. ΛΑΡΙΣΑΣ Σ.Ε.Υ.Π. ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΙΔΡΥΜΑΤΑ 7 ου ΕΞΑΜΗΝΟΥ Ονοματεπώνυμο φοιτητριών: ΤΣΙΜΗΤΡΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΤΣΙΩΡΑ ΓΕΩΡΓΙΑ Υπεύθυνη καθηγήτρια: κ. ΚΥΠΑΡΙΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Ι Σ Τ Ο Τ Ε Λ Ε Ι Ο Π Α Ν Ε Π Ι ΣΤ Η Μ Ι Ο Θ Ε Σ ΣΑ Λ Ο Ν Ι Κ Η Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Η ΣΧ Ο Λ Η Τ Μ Η Μ Α ΨΥΧΟΛ Ο ΓΙΑ Σ

Α Ρ Ι Σ Τ Ο Τ Ε Λ Ε Ι Ο Π Α Ν Ε Π Ι ΣΤ Η Μ Ι Ο Θ Ε Σ ΣΑ Λ Ο Ν Ι Κ Η Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Η ΣΧ Ο Λ Η Τ Μ Η Μ Α ΨΥΧΟΛ Ο ΓΙΑ Σ Α Ρ Ι Σ Τ Ο Τ Ε Λ Ε Ι Ο Π Α Ν Ε Π Ι ΣΤ Η Μ Ι Ο Θ Ε Σ ΣΑ Λ Ο Ν Ι Κ Η Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Η ΣΧ Ο Λ Η Τ Μ Η Μ Α ΨΥΧΟΛ Ο ΓΙΑ Σ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Εφαρμοσμένη Ψυχολογία Πρόσκληση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος

Διαβάστε περισσότερα

Π3.1 ΣΧΕΔΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

Π3.1 ΣΧΕΔΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Π3.1 ΣΧΕΔΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Αριθμός Έκδοσης: ΕΚΕΤΑ ΙΜΕΤ ΕΜ Β 2014 13 Παραδοτέο ΙΜΕΤ Τίτλος Έργου: «Ολοκληρωμένο σύστημα για την ασφαλή μεταφορά μαθητών» Συγγραφέας: Δρ. Μαρία Μορφουλάκη Κορνηλία Μαρία ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ,

Διαβάστε περισσότερα

Επιλογή κατάλληλου προσωπικού με τη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων

Επιλογή κατάλληλου προσωπικού με τη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων Εισηγητής: Γιώργος Χάρος, Executive Director People Solutions, ICAP Group gharos@icap.gr Επιλογή κατάλληλου προσωπικού με τη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων Πέμπτη 14 Οκτωβρίου 2010 1 Πριν την επιλογή Στρατηγική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης. Επιμέλεια : Αργυρίου Αντώνης Διευθυντής ΓΕ.Λ. Μαγούλας Χημικός, M.Ed., M.I.S. -Σύμβουλος ΣΕ.Π

Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης. Επιμέλεια : Αργυρίου Αντώνης Διευθυντής ΓΕ.Λ. Μαγούλας Χημικός, M.Ed., M.I.S. -Σύμβουλος ΣΕ.Π Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης Επιμέλεια : Αργυρίου Αντώνης Διευθυντής ΓΕ.Λ. Μαγούλας Χημικός, M.Ed., M.I.S. -Σύμβουλος ΣΕ.Π 1 Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης 2 Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης 3 Τεστ δεξιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Τόπος: Children s Hospital Los Angeles Children s Hospital San Diego

Τόπος: Children s Hospital Los Angeles Children s Hospital San Diego Συγγραφείς & έτος 2004 Kathleen Meeske et al. 2009 Sung L. et al Σκοπός & επιμέρους στόχοι Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να εξετάσει την ποιότητα ζωής και τα επίπεδα κούρασης παιδιών που διαγνώστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 21 Νοεµβρίου 2014 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Σκοπός της έρευνας ήταν η συλλογή

Διαβάστε περισσότερα

ROWPVT & EOWPVT 3 rd Edition (Μια συνδυαστική πιλοτική μεταφορά και αξιολόγηση τους στην ηλικιακή ομάδα των 2 ετών έως 2 ετών και 11 μηνών)

ROWPVT & EOWPVT 3 rd Edition (Μια συνδυαστική πιλοτική μεταφορά και αξιολόγηση τους στην ηλικιακή ομάδα των 2 ετών έως 2 ετών και 11 μηνών) ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ROWPVT & EOWPVT 3 rd Edition (Μια συνδυαστική πιλοτική μεταφορά και αξιολόγηση τους στην ηλικιακή ομάδα των 2 ετών έως 2 ετών και 11 μηνών) Κουμούλλη Τσαμπίκα (Α.Μ.: 10155)

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την Επικοινωνία των ΦΕ Στόχος της έρευνας Αξιολόγηση της επικοινωνίας των Φαρμακευτικών Εταιριών με: Γιατρούς Φαρμακοποιούς Κοινό

Διαβάστε περισσότερα

Τ Ε Ρ Ψ Η ΚΟ Ρ Π Α Π α ι δ ο ψ υ χ ί α τ ρ ο ς

Τ Ε Ρ Ψ Η ΚΟ Ρ Π Α Π α ι δ ο ψ υ χ ί α τ ρ ο ς Τ Ε Ρ Ψ Η ΚΟ Ρ Π Α Π α ι δ ο ψ υ χ ί α τ ρ ο ς Πρόεδρος Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης ΔΕΠΥ Μονάδα Διαταραχών Προσοχής, Υπερκινητικότητας και Μάθησης Νοσ. Παίδων «Π&Α Κυριακού» Γενικά... Η ικανότητα προσοχής

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14

διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14 διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14 το όραμα φιλοδοξούμε σε ένα κόσμο που η ανθρωπότητα πλήγεται καθημερινά από ασθένειες,

Διαβάστε περισσότερα

Mobile Marketing: Οι Παράγοντες Αποδοχής του SMS των Ελλήνων Καταναλωτών

Mobile Marketing: Οι Παράγοντες Αποδοχής του SMS των Ελλήνων Καταναλωτών Mobile Marketing: Οι Παράγοντες Αποδοχής του SMS των Ελλήνων Καταναλωτών Ονοματεπώνυμο: Πατεράκη Σοφία Σειρά: 8 η Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: κα. Άννα Ζαρκάδα Δεκέμβριος 2011 Περιεχόμενα Βιβλιογραφία Μοντέλο

Διαβάστε περισσότερα