Αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων μετά από κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Αικατερίνη Δαρδαγάνη. Επόπτρια: Μαίρη Κοσμίδου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων μετά από κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Αικατερίνη Δαρδαγάνη. Επόπτρια: Μαίρη Κοσμίδου"

Transcript

1 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 1 Τρέχων τίτλος: ΑΥΤΟ-ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΚΡΑΝΙΟΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΚΑΚΩΣΗ Αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων μετά από κρανιοεγκεφαλική κάκωση Αικατερίνη Δαρδαγάνη Επόπτρια: Μαίρη Κοσμίδου Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Γνωστικής Ψυχολογίας και Νευροψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Φιλοσοφική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Θεσσαλονίκη, Μάρτιος 2011

2 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ 3 ΠΕΡΙΛΗΨΗ.4 ΕΙΣΑΓΩΓΗ..5 Συνέπειες ΚΕΚ...10 Νευροπαθολογία.10 Νευροψυχολογικό προφίλ...11 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ...14 Συμμετέχοντες Διαδικασία χορήγησης Προσοχή.. 17 Μνήμη. 17 Εκτελεστική λειτουργία.. 18 Οπτικοχωρική ικανότητα 18 Εργαζόμενη μνήμη. 19 Προνοσηρό επίπεδο 19 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ...19 Δημογραφικά χαρακτηριστικά και επίδοση...19 Δημογραφικά χαρακτηριστικά και συνέντευξη αυτο-ενημερότητας 20 Προνοσηρό επίπεδο και επίδοση 21 Βαθμολόγηση της συνέντευξης αυτο-ενημερότητας.. 21 Επίδοση και επίπεδο αυτο-ενημερότητας ΣΥΖΗΤΗΣΗ 23 Νευροψυχολογική επίδοση. 26 Βιβλιογραφία 31 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 42

3 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 3 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους ανθρώπους που βοήθησαν, στάθηκαν δίπλα μου, υποστήριξαν και συμμετείχαν σε αυτήν την ερευνητική προσπάθεια. Πρώτα, θέλω να ευχαριστήσω το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό της Α' Πανεπιστημιακής Ψυχιατρικής Κλινικής ΑΠΘ, στο Νοσοκομείο Παπαγεωργίου, καθώς και όλους τους συμμετέχοντες. Επίσης, θέλω να ευχαριστήσω την επόπτριά μου, Δρ. Μαίρη Κοσμίδου, της οποίας οι συμβουλές και υποδείξεις υπήρξαν πολύτιμες κατά τη διάρκεια αυτής της έρευνας. Έπειτα, θέλω να απευθύνω θερμές ευχαριστίες στην υποψήφια διδάκτορα Αίθρα Γιαζκουλίδου, η οποία απλόχερα μοιράστηκε μαζί μου τις επιστημονικές της γνώσεις και το χώρο της, και από την πρώτη στιγμή της συνεργασίας μας στάθηκε κοντά μου σε αυτήν την προσπάθεια. Τέλος, θέλω να ευχαριστήσω θερμά την οικογένειά μου, τους γονείς μου, Ευάγγελο και Μαρία Δαρδαγάνη, οι οποίοι υπήρξαν υποστηρικτές και συμπαραστάτες και συνεχίζουν να είναι μέχρι και σήμερα, και, ιδιαίτερα, τον αδερφό μου, Γεώργιο Δαρδαγάνη, χωρίς την υποστήριξη του οποίου, δεν θα ήταν δυνατή η ολοκλήρωση αυτής της έρευνας και των μεταπτυχιακών σπουδών μου.

4 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 4 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το φαινόμενο της αυτο-ενημερότητας των ελλειμμάτων μετά από μία κρανιοεγκεφαλική κάκωση έχει προβληματίσει συχνά τους ερευνητές. Τα ελλείμματα αυτά μπορεί να αφορούν σωματικές, γνωστικές, συμπεριφορικές και συναισθηματικές πτυχές του ατόμου. Η παρούσα εργασία εστιάζεται στα νευροψυχολογικά ελλείμματα και πώς αυτά μπορεί να συνδέονται με την ενημερότητα των γνωστικών ελλειμμάτων, τις επιπτώσεις τους στην καθημερινότητα του ατόμου, αλλά και την ικανότητά του να κάνει σχέδια για το μέλλον του. Συμμετείχαν 42 ενήλικες (31 άνδρες) που είχαν υποστεί στο παρελθόν κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Οι συμμετέχοντες επιλέχθηκαν από τις βάσεις δεδομένων των νοσοκομείων Παπαγεωργίου, Παπανικολάου και ΑΧΕΠΑ, στη Θεσσαλονίκη. Οι συνεντεύξεις και η νευροψυχολογική εκτίμηση έλαβαν χώρα στην Α' Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική του Γενικού Περιφερειακού Νοσοκομείου Παπαγεωργίου, μετά από τηλεφωνική επικοινωνία με τους πιθανούς συμμετέχοντες. Χρησιμοποιήθηκε η συνέντευξη Αυτο-ενημερότητας και οι εξής νευροψυχολογικές δοκιμασίες: Δοκιμασία Σύνθετου Σχεδίου Rey Osterrieth, Σημασιολογική Μάθηση Λέξεων, Δοκιμασία Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης, Δοκιμασία Επιλεκτικής Προσοχής Ruff 2 & 7, Κρίση Προσανατολισμού Γραμμών, Stroop, Μνήμη Ιστορίας, Τest of Μemory Μalingering, Sentence Span, Ανάκληση Οπτικού Προτύπου, Δοκιμασία Λεκτικής Ευχέρειας, Δοκιμασία Λεξιλογίου και Αφηρημένης Σκέψης. Βρέθηκε συσχέτιση του μορφωτικού επιπέδου με την επίδοση, αλλά και με το επίπεδο αυτο-ενημερότητας. Επίσης, φάνηκε ότι η συνολική επίδοση και η προσοχή συσχετίζεται σταθερά με την αυτο-ενημερότητα, ενώ η μνήμη, η εκτελεστική λειτουργία, η εργαζόμενη μνήμη και η οπτικοχωρική λειτουργία συσχετίζονται με επιμέρους στοιχεία της αυτο-ενημερότητας. Τα νευροψυχολογικά ελλείμματα σε διαφορετικούς γνωστικούς τομείς, λοιπόν, συνδέονται με διαφορετικού είδους ελλείμματα στην αυτοενημερότητα. Η μνήμη, η εκτελεστική λειτουργία, η εργαζόμενη μνήμη και η οπτικοχωρική λειτουργία έχουν διαφορετική συσχέτιση με τα τρία επιμέρους κομμάτια της αυτοενημερότητας. Η προσοχή φαίνεται να παίζει κεντρικό ρόλο στο μηχανισμό της αυτοενημερότητας.

5 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 5 Έχουν προταθεί κατά καιρούς διάφορες θεωρίες για το γενικότερο φαινόμενο της νοσοαγνωσίας, στο οποίο εντάσσονται και τα ελλείμματα στην ενημερότητα (Prigatano, 2005). Επίσης, έχουν γίνει πολλές προσπάθειες να γίνει περισσότερο κατανοητός ο όρος "αυτοενημερότητα", εννοιολογικά και λειτουργικά. Η ποικιλία των θεωριών και ορισμών εξηγείται εν μέρει από το γεγονός ότι το φαινόμενο προσεγγίζεται από διαφορετική οπτική γωνία, ανάλογα με τον κλάδο από τον οποίο ο ορισμός προέρχεται, π.χ. νευρολογία, νευροψυχολογία ή ψυχιατρική (Giacino & Cicerone, Sohlberg & Mateer, 2004). Έτσι λοιπόν, σύμφωνα με τον Crosson και τους συνεργάτες του (1989), ενημερότητα είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε τα προβλήματα που προκαλούνται από ελλείμματα στην λειτουργία του εγκεφάλου. Οι Bach και David (2006) αναφέρονται στην αυτο-ενημερότητα ως "μία διαδικασία κατά την οποία το άτομο μπορεί να αξιολογήσει τις συμπεριφορικές αντιδράσεις του (φυσικές, σωματικές, γνωστικές και συναισθηματικές), σε συμφωνία με τις αξιολογήσεις μιας αντικειμενικής μέτρησης, συνήθως από κάποιον πληροφοριοδότη, ο οποίος γνωρίζει το άτομο καλά". Οι Prigatano και Schacter (1986), από την άλλη, περιγράφουν την ενημερότητα ως μία σύνθετη έννοια που περιλαμβάνει την ενσωμάτωση της πληροφορίας και από την εξωτερική πραγματικότητα και από την εσωτερική εμπειρία, ενώ η Sohlberg και οι συνεργάτες της (1998) αναφέρονται σε γνωστικές και συναισθηματικές πλευρές της ενημερότητας. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια, υπάρχουν διάφορα μοντέλα τα οποία προσπαθούν να ερμηνεύσουν το μηχανισμό της αυτο-ενημερότητας. Έτσι, οι Allen και Ruff (1990) προτείνουν ένα μοντέλο με τρία επίπεδα επεξεργασίας, τα οποία θεωρούν ότι επηρεάζουν την ακρίβεια των εκτιμήσεων: την ενημερότητα (awareness), την αποτίμηση (appraisal) και την αποκάλυψη (disclosure). Η ενημερότητα αφορά την ικανότητα του ασθενούς να παρακολουθεί, να κωδικοποιεί και να ανασύρει πληροφορίες που αφορούν τον εαυτό. Για παράδειγμα, ένας ασθενής μπορεί να μην αναγνωρίζει τα ελλείμματά του, απλώς επειδή δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις καθημερινές δυσκολίες του και δε το θυμάται. Στο δεύτερο επίπεδο γίνεται

6 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 6 μία αποτίμηση των δυνατοτήτων. Οι τωρινές ικανότητες συγκρίνονται με αυτές πριν από τη βλάβη και ο ασθενής προσπαθεί να "γεφυρώσει" αυτό το χάσμα με μη ρεαλιστικές προσδοκίες πλήρους ανάρρωσης. Τέλος, το τρίτο επίπεδο αφορά την αποκάλυψη, το να παραδεχτεί, δηλαδή, ο ασθενής ειλικρινά και άμεσα στους άλλους ό,τι έχει αντιληφθεί ότι συμβαίνει με τον ίδιο και τις ικανότητές του. Σε αυτό το επίπεδο θεωρείται ότι υπεισέρχονται πολλοί νευροψυχολογικοί και ψυχολογικοί παράγοντες, η αλληλεπίδραση των οποίων οδηγεί στη δυσκολία έως ανικανότητα να αποκαλύψουν πληροφορίες σχετικά με τη γνωστική τους κατάσταση (Ownsworth, MacFarland, & Young, 2002). Ο Crosson και οι συνεργάτες του (1989) προτείνουν το Μοντέλο της Πυραμίδας για την Ενημερότητα (Pyramid Model of Awareness). Θεωρούν ότι υπάρχουν τρία είδη ενημερότητας: διανοητική (intellectual) ενημερότητα, αναδυόμενη (emergent) ενημερότητα και προσδοκούμενη (anticipatory) ενημερότητα. Η προσδοκούμενη και αναδυόμενη ενημερότητα βασίζονται πάνω στη διανοητική ενημερότητα, ενώ απαιτείται έστω και μερική ύπαρξη αναδυόμενης ενημερότητας, προκειμένου να υπάρξει προβλεπτική ενημερότητα. Η διανοητική ενημερότητα αφορά την ικανότητα του ασθενή να αντιλαμβάνεται, έστω και σε κάποιο βαθμό ότι υπάρχει κάποιο έλλειμμα σε κάποια λειτουργία. Η αναδυόμενη ενημερότητα έχει να κάνει με την ικανότητα του ασθενή να αναγνωρίσει ένα λάθος την ώρα που συμβαίνει. Για να το αναγνωρίσει όμως πρέπει να αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα, γι' αυτό το λόγο η διανοητική ενημερότητα αποτελεί προϋπόθεση της αναδυόμενης. Τέλος, η προσδοκούμενη ενημερότητα προϋποθέτει τα δύο προηγούμενα είδη. Οι ασθενείς με ελλείμματα στην προσδοκούμενη ενημερότητα δεν μπορούν να αντιληφθούν εκ των προτέρων ότι ένα συγκεκριμένο έλλειμμα θα αποτελέσει πρόβλημα στο μέλλον. Έτσι, συχνά δε χρησιμοποιούν αντισταθμιστικές τακτικές, παρόλο που μπορούν να το κάνουν, γιατί θεωρούν ότι δεν τις χρειάζονται. Είναι σπάνιο να παρατηρηθεί έλλειμμα μόνο στο τελευταίο είδος ενημερότητας χωρίς να υπάρχουν ελλείμματα και στα δύο προηγούμενα (τη διανοητική και αναδυόμενη

7 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 7 ενημερότητα). Επομένως, σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, η αυτο-ενημερότητα δεν αποτελεί μία ενιαία λειτουργία. Οι Toglia και Kirk (2000), από την άλλη, θεωρούν ότι διαφορετικά συμπτώματα μηενημερότητας μπορούν να παρατηρηθούν ανάλογα με το σε ποια περιοχή του εγκεφάλου βρίσκεται η βλάβη. Τονίζουν ότι το μοντέλο της Πυραμίδας δεν εξηγεί πώς τα διαφορετικά επίπεδα συνεργάζονται και για ποιους λόγους ελλείμματα σε κάποιο επίπεδο παρατηρούνται σε κάποιες περιπτώσεις και όχι σε άλλες. Επίσης, το παραπάνω μοντέλο δεν αναφέρεται καθόλου στην έννοια της άδηλης ή μη συνειδητής ενημερότητας. Έτσι, προτείνουν ένα νέο μοντέλο, το οποίο βασίζεται και επεκτείνει το μοντέλο της Πυραμίδας, και αντλεί δεδομένα από έρευνες στο χώρο της μεταγνώσης, της αυτεπάρκειας (self-efficacy) και της νευροψυχολογίας. Το προτεινόμενο μοντέλο εξετάζει την ενημερότητα μετά από εγκεφαλική βλάβη, σε ένα πλαίσιο μεταγνώσης. Θεωρεί ότι πρόκειται για μία δυναμική διαδικασία μεταξύ ενημερότητας και των διαφορετικών πλευρών της μεταγνώσης, και όχι μία σειρά ιεραρχικών επιπέδων. Υπάρχει ξεκάθαρη διαφοροποίηση μεταξύ της γνώσης που έχει κάποιος για τον εαυτό του, η οποία προϋπάρχει του τραυματισμού και είναι αποθηκευμένη στη μακρόχρονη μνήμη, και της γνώσης και ενημερότητας που ενεργοποιείται κατά τη διάρκεια ενός έργου. Αυτή η "on-line" ενημερότητα αποτελεί την αναδυόμενη και την προβλεπτική ενημερότητα. Η προϋπάρχουσα γνώση και η ενημερότητα αλληλεπιδρούν η μία με την άλλη μέσα στα πλαίσια εκτέλεσης ενός έργου. Επομένως, υπάρχει συνεχής αλληλεπίδραση μεταξύ αποθηκευμένης γνώσης, πεποιθήσεων, συναισθηματικής κατάστασης και "on-line" ενημερότητας (Toglia & Kirk, 2000). Ο Schacter (1990), από την άλλη, θεωρεί ότι συνειδητή εμπειρία της αντίληψης, της γνώσης και της ανάκλησης προϋποθέτει την ενεργοποίηση του Συνειδητού Συστήματος Ενημερότητας (CAS: Conscious Awareness System). Αυτό το σύστημα αλληλεπιδρά με τις επιμέρους λειτουργίες που έχουν να κάνουν με τη γνώση σε ένα συγκεκριμένο τομέα (π.χ. γλώσσα, μνήμη). Έτσι, η ενεργοποίηση της γνώσης σε έναν τομέα, π.χ. στη γλώσσα, θα έχει

8 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 8 επίδραση στην επίδοση ή τη συμπεριφορά, αλλά δεν είναι επαρκής συνθήκη ώστε το άτομο να είναι και ενήμερο αυτής της επίδοσης ή αλλαγής στη συμπεριφορά. Για να είναι ενήμερο το άτομο για την επίδοσή του στο συγκεκριμένο τομέα, πρέπει να ενεργοποιηθεί το Συνειδητό Σύστημα Ενημερότητας. Αν το σύστημα αυτό αποκοπεί από μία συγκεκριμένη λειτουργία, τότε η γνώση η σχετική με αυτή τη λειτουργία, δεν θα παρακολουθείται πλέον συνειδητά και το άτομο δε θα έχει επίγνωση των δυνατοτήτων του, ανεξάρτητα αν η λειτουργία αυτή είναι ακέραιη ή εξασθενημένη. Το σύστημα αυτό μπορεί να εντοπίζεται σε βρεγματικές και μετωπιαίες περιοχές, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους, αλλά και με μεταιχμιακές περιοχές (McGlynn & Schacter, 1989). Επίσης, μπορεί να εξηγήσει το γεγονός ότι μπορεί να υπάρξουν διαφορετικά είδη ενημερότητας. Για παράδειγμα, για να υπάρξει έλλειμμα στην αυτοενημερότητα στις γνωστικές λειτουργίες, θα πρέπει να υπάρξει βλάβη του μετωπιαίου μέρους του Συστήματος Ενημερότητας ή διαχωρισμός του πρόσθιου μέρους από το οπίσθιο (Ecklund- Johnson & Torres, 2005). Τέλος, ο Stuss (1991) προτείνει το Ιεραρχικό μοντέλο Εγκεφαλικής Λειτουργίας (Hierarchy of Brain Function). Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, η ενημερότητα σύνθετων λειτουργιών εξαρτάται κυρίως από τους μετωπιαίους λοβούς. Το κάθε υποσύστημα (γλώσσα, μνήμη, προσοχή, κτλ.) μπορεί να λειτουργεί από μόνο του και να συνεργάζεται με τα υπόλοιπα υποσυστήματα, αλλά αλληλεπιδρά με φλοιικές και υποφλοιικές περιοχές στους μετωπιαίους λοβούς, οι οποίες είναι υπεύθυνες για εμπρόθετες συνειδητές ενέργειες, που απαιτούν σχεδιασμό δράσης. Έτσι, λοιπόν, οποιαδήποτε νέα συνθήκη, η οποία προϋποθέτει σχεδιασμό και καθοδήγηση, απαιτεί τη λειτουργία αυτού του μετωπιαίου εκτελεστικού συστήματος. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια, η αυτο-ενημερότητα είναι "η υψηλότερη" εγκεφαλική λειτουργία. Επομένως, οποιαδήποτε βλάβη στους μετωπιαίους λοβούς, εκτός από γενικότερα γνωστικά ελλείμματα, μπορεί να οδηγήσει και σε ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα (Ecklund-Johnson & Torres, 2005).

9 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 9 Σύμφωνα με τα δεδομένα των ερευνών βέβαια, οι περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη λειτουργία της αυτό-παρατήρησης ποικίλουν (Kjaer, Nowack, & Lou, Sherer, Hart, Whyte, Nick, & Yablon, 2005). Παρόλα αυτά, ο ρόλος των μετωπιαίων λοβών στην αυτο-ενημερότητα έχει ενισχυθεί και με νευροαπεικονιστικές μελέτες σε υγιή άτομα (Gusnard, Akbudak, Shulman, & Raiche, 2001), αλλά και σε ασθενείς μετά από εγκεφαλική βλάβη (Schmitz, Rowley, Kawahara, & Johnson, 2006). Υπάρχει λοιπόν ένας σημαντικός αριθμός ερευνών, οι οποίες υποδηλώνουν τη σημασία προμετωπιαίων περιοχών στην αυτόεξέταση και την αυτο-ενημερότητα (Gusnard, Akbudak, Shulman, & Raiche, Johnson και συνεργάτες, 2002) και ιδίως του δεξιού μετωπιαίου λοβού (Schmitz, Rowley, Kawahara, & Johnson, Vogeley και συνεργάτες, 2001). Ένα μεγάλο ποσοστό ασθενών που έχουν υποστεί κρανιοεγκεφαλική κάκωση (ΚΕΚ) παρουσιάζουν ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα, δηλαδή δεν έχουν τόση επίγνωση των ελλειμμάτων τους σε σύγκριση με την αναφορά των μελών της οικογένειάς τους, των γιατρών ή θεραπευτών τους (Hart, Whyte, Kim, & Vaccaro, 2005). Ο Sherer και οι συνεργάτες του (1998), αναφέρουν ότι ένα ποσοστό 76-97% των ασθενών με ΚΕΚ παρουσιάζουν κάποιου είδους ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα. Η έλλειψη αυτο-ενημερότητας έχει σοβαρές συνέπειες για τον ασθενή, καθώς μπορεί να επηρεάσει τα κίνητρά του να συμμετάσχει σε προγράμματα αποκατάστασης (Bergquist & Jacket, Prigatano, 1999, 2005) ή μπορεί να κάνει λανθασμένες επαγγελματικές επιλογές (Allen & Ruff, Sherer και συνεργάτες, 1998). Οι παράγοντες που οδηγούν στην ελλιπή αυτο-ενημερότητα δεν είναι ξεκάθαροι, αλλά θεωρείται ότι πρόκειται για ένα συνδυασμό ψυχολογικών και νευροψυχολογικών παραμέτρων, οι οποίοι επηρεάζονται από τη φύση του τραυματισμού και τις ίδιες τις εμπειρίες του ατόμου (Ownsworth, McFarland, & Young, 2002).

10 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 10 Συνέπειες ΚΕΚ Με τον όρο κρανιοεγκεφαλική κάκωση (ΚΕΚ) αναφερόμαστε σε οποιαδήποτε τραυματισμό που μπορεί να επιφέρει βλάβη στον εγκέφαλο (Κοσμίδου, Lezak, 2003). Οι πιο συνηθισμένες αιτίες ΚΕΚ αποτελούν τα τροχαία ατυχήματα, οι πτώσεις, ή τα αθλητικά ατυχήματα. Πάνω από 1,5 εκατομμύρια άνθρωποι το χρόνο παθαίνουν κάποιου είδους ΚΕΚ μόνο στις ΗΠΑ (Bérubé, Davis, 2000). Κρανιοεγκεφαλική κάκωση θεωρείται οποιαδήποτε πρόσκρουση της κεφαλής, η οποία μπορεί να προκαλέσει έστω και στιγμιαία αλλαγή στη συνειδητότητα. Οι περισσότερες ΚΕΚ είναι κλειστές, δηλαδή το κρανίο παραμένει άθικτο ή μπορεί να υπάρχει κάταγμα, αλλά δεν εκτίθεται ο εγκέφαλος. Οι διατιτραίνουσες ή ανοιχτές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις περιλαμβάνουν τους τραυματισμούς όπου κάποιο αντικείμενο (π.χ. σφαίρα) εισβάλει στο κρανίο και διαπερνά και τη σκληρά μήνιγγα (Κοσμίδου, Lezak, 2003). Η κυριότερη διαφορά αυτών των δύο τύπων ΚΕΚ είναι στο γνωστικό προφίλ των ελλειμμάτων. Στις διατιτραίνουσες ΚΕΚ οι βλάβες είναι συνήθως εστιασμένες και περιορισμένες, για αυτό το λόγο τα ελλείμματα στις γνωστικές λειτουργίες είναι σχετικά προβλέψιμα. Στις κλειστές ΚΕΚ, από την άλλη, που είναι και πιο συχνές, η νευροψυχολογική εικόνα των ασθενών είναι πιο σύνθετη και δύσκολα προβλέψιμη (Κοσμίδου, 2008). Νευροπαθολογία Η νευροπαθολογία μιας ΚΕΚ ποικίλλει από άτομο σε άτομο και ανάλογα με τον εντοπισμό και την αιτία της βλάβης. Η παθοφυσιολογία της ΚΕΚ είναι περίπλοκη και το τι συνέπειες θα έχει στο άτομο, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως ο μηχανισμός της κάκωσης, ο τύπος της κάκωσης (ανοιχτή/κλειστή), η βαρύτητα και ο εντοπισμός της (Crawford και συνεργάτες, 2002). Η βαρύτητα της ΚΕΚ καθορίζεται από τα χαρακτηριστικά της στην οξεία φάση και όχι από τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων που μπορεί να παρουσιάσει αργότερα ο ασθενής (Alexander, 1995) και καθορίζεται από έναν αριθμό παραγόντων οι οποίοι

11 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 11 είναι: η βαθμολογία του ατόμου στην Κλίμακα Κώματος Γλασκώβης (Teasdale, & Jennett, 1974), τη διάρκεια του κώματος και τη διάρκεια της μετατραυματικής αμνησίας. Ο συνδυασμός αυτών των πληροφοριών οδηγούν στην κατάταξη της ΚΕΚ σε ήπια, μέτρια ή βαριά. Έχει παρατηρηθεί ότι η πορεία ανάρρωσης ασθενών που υπέστησαν παρόμοια κάκωση στον εγκέφαλο (όσον αφορά την βαρύτητα και τον εντοπισμό), διαφοροποιείται σε τέτοιο βαθμό, ώστε δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από δημογραφικά χαρακτηριστικά και άλλους προγνωστικούς παράγοντες. Είναι πιθανό λοιπόν ότι επιπλέον παράγοντες ακόμη και γονιδιακοί μπορεί να επηρεάζουν τις δευτερογενείς κακώσεις, καθώς και την ανάκαμψη. Mελέτες δείχνουν ότι ο γονότυπος Απολιποπρωτεΐνης E σχετίζεται με την πορεία της ανάκαμψης των ασθενών μετά από ΚΕΚ (Crawford και συνεργάτες, Friedman και συνεργάτες, Lichtman, Seliger, Tycho, & Marder, 2000). Επίσης, έχει βρεθεί, για παράδειγμα, ότι η ορμόνη προγεστερόνη έχει προστατευτικό ρόλο στον εγκέφαλο μετά από ΚΕΚ (Roof, Duvdevani, & Stein, Shear, Galani, Hoffman, & Stein, Wagner, Bayir, Ren, Puccio, Zafonte, & Kochanek, 2004). Υπάρχουν λοιπόν, πολλοί παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν την ανάκαμψη μετά από ΚΕΚ. Ένα από τα πιο συνηθισμένα επακόλουθα μιας ΚΕΚ είναι η διάχυτη αξονική κάκωση (ΔΑΚ). Αυτό συμβαίνει λόγω της αναπήδησης που κάνει ο εγκέφαλος μέσα στο κρανίο από την αδράνεια. Ουσιαστικά, ο εγκέφαλος αναπηδά από το σημείο πρόσκρουσης στο αντίθετο ακριβώς σημείο μέσα στο κρανίο. Με αυτόν τον τρόπο, οι δέσμες ινών που διατρέχουν των εγκέφαλο υπόκεινται διάταση, παραμόρφωση και πολύ συχνά, κόβονται. Έπειτα, επέρχεται θάνατος και στα κυτταρικά τους σώματα, επομένως ολόκληροι νευρώνες πεθαίνουν (Κοσμίδου, 2008). Η ΔΑΚ συμβαίνει περίπου στο 50% των ασθενών που έχουν υποστεί σοβαρή κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Η αξονική βλάβη εντοπίζεται κυρίως στο μεσολόβιο και σε κογχικές περιοχές του εγκεφαλικού στελέχους, καθώς και, σε μικροσκοπικό επίπεδο, στους άξονες, σε ολόκληρο τον εγκέφαλο (Granacher, 2003).

12 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 12 Νευροψυχολογικό προφίλ Ως νευροψυχολογικό σύμπτωμα θεωρούμε την απώλεια κάποιας συμπεριφορικής ή ψυχολογικής ικανότητας ως άμεση συνέπεια κάποιας διαταραχής μιας λειτουργίας ή ενός λειτουργικού υποσυστήματος στον εγκέφαλο. Σημαίνει απώλεια της ικανότητας να αποθηκεύσουμε, να αναπαραστήσουμε, ή να δράσουμε πάνω σε πληροφορίες μέσα στον εγκέφαλο (Prigatano, 1999). Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν την πορεία ανάκαμψης μετά από μία ΚΕΚ, όπως η ηλικία (Hekkelhoven και συνεργάτες, 2003), το μορφωτικό επίπεδο (Sherer, Bergloff, High, & Nick, 1999) και το φύλο (Kirkness, Burr, Mitchell, & Newell, 2004). Η νευροψυχολογική εικόνα μετά από ΚΕΚ είναι σύνθετη και ποικίλλει από ασθενή σε ασθενή (Millis και συνεργάτες 2001). Εξαρτάται από το είδος του τραυματισμού, τη βαρύτητα, τον εντοπισμό της βλάβης, και έναν αριθμό άλλων παραγόντων (Levine και συνεργάτες, Rapoport, McCauley, Levin, Song, & Feinstein, 2002). Παρόλα αυτά, παρατηρείται συχνά ένα πρότυπο γνωστικής δυσλειτουργίας. Πολλές φορές, ακόμη και χρόνια μετά την κάκωση, μια βαριά ΚΕΚ συνεχίζει να έχει σημαντική επίδραση στην συναισθηματική, επαγγελματική και καθημερινή λειτουργικότητα του ατόμου (Hoofien, Gilboa, Vakil, & Donovick, 2001). Τα ελλείμματα στην γνωστική λειτουργία μπορεί να είναι γενικευμένα (σε πολύ βαριές ΚΕΚ), ή να εστιάζονται σε συγκεκριμένες λειτουργίες. Τα ελλείμματα στην προσοχή είναι πολύ συνηθισμένα (Chan, Cicerone, Cossa & Fabiani, Kinsella, 1998), καθώς και μία επιβράδυνση στην ταχύτητα επεξεργασίας (Mathias, Beall, & Bigler, 2004). Οι διαταραχές στη μνήμη συνήθως προκαλούνται από δυσκολίες στην κωδικοποίηση, αλλά και στην ανάκληση των πληροφοριών, είτε πρόκειται για οπτική, είτε για λεκτική μνήμη (Ariza και συνεργάτες, 2006). Η εργαζόμενη μνήμη επίσης, μπορεί να επηρεαστεί, κυρίως όταν τους ζητείται να εκτελέσουν ένα έργο που απαιτεί διπλή επεξεργασία (Leclercq και συνεργάτες, McDowell, Whyte, & D' Esposito,1997). Η οπτικοχωρική και κατασκευαστική αντίληψη

13 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 13 μπορεί να υποστεί κάποια εξασθένηση, αλλά συνήθως δεν αποτελεί μέρος των συνηθισμένων ελλειμμάτων μετά από ΚΕΚ (Lezak, 2003). Τα ελλείμματα στην εκτελεστική λειτουργία είναι τα πιο συνηθισμένα και επίμονα μετά από μία ΚΕΚ (Schretlen & Shapiro, Scheibel και συνεργάτες, 2003). Η σχέση των νευροψυχολογικών παραγόντων με την αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ έχει μελετηθεί από αρκετούς ερευνητές (Allen & Ruff, Hart, Whyte, Kim, & Vaccaro, O'Keefe, Dockree, Moloney, Carton, & Robertson, 2007). Υπάρχει επίσης ένας μεγάλος αριθμός κλιμάκων, ερωτηματολογίων και ημι-δομημένων συνεντεύξεων για την αξιολόγηση της αυτο-ενημερότητας σε ασθενείς που έχουν υποστεί εγκεφαλική βλάβη (Fleming, Strong, & Ashton, Sherer, Bergloff, Boake, High, & Levin, Simmond & Fleming, Allen & Ruff, 1990). Η πιο συνηθισμένη μέθοδος μέτρησης της αυτο-ενημερότητας είναι η ασυμφωνία της υποκειμενικής αξιολόγησης (του ασθενούς) με αντίστοιχες αξιολογήσεις από το περιβάλλον του ασθενούς, είτε την οικογένεια, είτε το ιατρικό προσωπικό και τους φροντιστές (Noe και συνεργάτες, Prigatano, Borgaro, Baker, & Wethe, 2005). Από την άλλη, η σύγκριση των αυτό-αξιολογήσεων του ασθενούς με αντικειμενικές μετρήσεις της επίδοσής του σε δοκιμασίες είναι μια πιο αμερόληπτη μέθοδος, άρα και μια πιο έγκυρη μέτρηση της πραγματικής του λειτουργικότητας (Allen, & Ruff, Bach & David, 2006). Από τα παραπάνω προκύπτει ότι ο ρόλος της αυτο-ενημερότητας είναι πολύ σημαντικός στην προσαρμογή, λειτουργικά και ψυχολογικά, όταν υπάρχουν αρνητικές συνέπειες ενός τραυματισμού (Hoofien, Gilboa, Vakil, & Barak, 2004). Έτσι τα ελλείμματα στην αυτοενημερότητα μπορούν να συνοψιστούν σε τρία επίπεδα: στην έλλειψη ενημερότητας για την ύπαρξη αδυναμιών, στην έλλειψη ενημερότητας για τις λειτουργικές προεκτάσεις των αδυναμιών, και στη έλλειψη ενημερότητας για την ανάγκη προσαρμογής των μελλοντικών στόχων, με βάση αυτές τις αδυναμίες (Flemming, Strong, & Ashton, 1996). Στόχος της παρούσας έρευνας είναι η διερεύνηση της σχέσης μεταξύ των ελλειμμάτων στην αυτο-

14 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 14 ενημερότητα μετά από ΚΕΚ, με τα νευροψυχολογικά ελλείμματα των ασθενών αυτών σε συγκεκριμένες γνωστικές λειτουργίες. Αναμένεται να υπάρχει μία συσχέτιση ανάμεσα στα νευροψυχολογικά ελλείμματα και στο επίπεδο αυτο-ενημερότητας. Αυτό σημαίνει ότι οι ασθενείς που έχουν ελλείμματα σε τομείς όπως η προσοχή και η εκτελεστική λειτουργία θα περιμένουμε να εμφανίζουν και ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Συμμετέχοντες Συμμετείχαν 42 ενήλικες (31 άνδρες) που είχαν υποστεί στο παρελθόν κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Τα δημογραφικά χαρακτηριστικά τους φαίνονται στους Πίνακες 1-3. Η κατανομή του δείγματος φαίνεται στον Πίνακα 4. Οι συμμετέχοντες επιλέχθηκαν από τις βάσεις δεδομένων των νοσοκομείων Παπαγεωργίου, Παπανικολάου και ΑΧΕΠΑ, στη Θεσσαλονίκη. Ως κριτήρια συμμετοχής ορίστηκαν τα εξής: α) Χρόνος από την κάκωση: 6 μήνες τουλάχιστο από τη στιγμή της ΚΕΚ, έως 7 χρόνια. β) Ηλικία: Από 16 ετών και πάνω τη στιγμή της ΚΕΚ, ενώ άνω των 17 ετών και έως 55 ετών, τη στιγμή της εξέτασης. γ) Ιατρικό ιστορικό: Να μην υπάρχει ιατρικό ιστορικό νευρολογικής ή ψυχιατρικής νόσου. δ) Μορφωτικό επίπεδο: Ολοκλήρωση τουλάχιστον 6 ετών φοίτησης σε ελληνικό σχολείο. Διαδικασία Χορήγησης Οι συνεντεύξεις και η νευροψυχολογική εκτίμηση έλαβαν χώρα στην Α' Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική του Γενικού Περιφερειακού Νοσοκομείου Παπαγεωργίου, μετά από τηλεφωνική επικοινωνία με τους πιθανούς συμμετέχοντες. Πριν τη έναρξη της διαδικασίας όλοι οι συμμετέχοντες καλούνταν να υπογράψουν έγγραφο συναίνεσης

15 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 15 συμμετοχής στο ερευνητικό πρωτόκολλο, μετά από ενημέρωση σχετικά με το είδος και τους σκοπούς της έρευνας. Μετά τη λήψη ιστορικού και τη συνέντευξη αυτο-ενημερότητας (Fleming, Strong, & Ashton, 1996), ακολουθούσε η συστοιχία νευροψυχολογικών δοκιμασιών. Με τη λήψη σύντομου ιστορικού, συλλέγονταν οι πληροφορίες σχετικές με τον τραυματισμό, όπως ο χρόνος του τραυματισμού, το είδος, η βαρύτητα, κ.ο.κ. Η κατάταξη της ΚΕΚ σε βαριά, μέτρια ή ήπια έγινε με βάση τη βαθμολογία στη Κλίμακα Κώματος Γλασκώβης, την ύπαρξη κώματος και τις ημέρες νοσηλείας αμέσως μετά τον τραυματισμό. Επιλέχθηκε ως κριτήριο η διάρκεια νοσηλείας, διότι δεν ήταν διαθέσιμες οι πληροφορίες σχετικά με την ύπαρξη ή όχι μετατραυματικής αμνησίας και τη διάρκειά της. Επίσης, η βαθμολογία στην Κλίμακα Γλασκώβης συχνά δεν ήταν καταγεγραμμένη στο φάκελο του ασθενούς. Επομένως, χρειάστηκε να βασιστούμε σε μαρτυρίες του συνοδού και του ίδιου του ασθενή. Οι σχετικές πληροφορίες που συλλέξαμε για τους συμμετέχοντες, λοιπόν, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν ήταν μερικές φορές ελλιπείς ή αναξιόπιστες. Επομένως, υπάρχει μια αμφιβολία σχετικά με την πραγματική βαρύτητα του τραυματισμού, άρα και περιθώριο λάθους στην κατάταξη στα τρία επίπεδα βαρύτητας. Αμέσως μετά ακολουθούσε η συνέντευξη Αυτο-ενημερότητας, η οποία αποτελείται από τρία μέρη. Το πρώτο μέρος της συνέντευξης αφορά την αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων και περιέχει ερωτήσεις και παρακινήσεις σχετικά με οποιαδήποτε αλλαγή στις ικανότητες του ασθενούς, είτε σωματικές, είτε στις γνωστικές λειτουργίες ή στην προσωπικότητα. Το δεύτερο μέρος έχει να κάνει με την ενημερότητα των λειτουργικών προεκτάσεων των ελλειμμάτων στην καθημερινότητα. Έτσι, περιέχει ερωτήσεις για το αν έχει επηρεάσει η ΚΕΚ την καθημερινή ζωή και με ποιόν τρόπο (διαχείριση οικονομικών, αυτόνομη διαβίωση, κτλ). Στο τρίτο μέρος, μελετάται η ικανότητα του ασθενούς να θέτει ρεαλιστικούς στόχους. Πιο συγκεκριμένα, αναλύονται οι στόχοι του ασθενούς και το πόσο έχει προσαρμοστεί στις δυνατότητές του μετά

16 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 16 από την ΚΕΚ. Το κάθε μέρος βαθμολογείται ξεχωριστά (από 0 έως 3 βαθμούς), ενώ στο τέλος η συνέντευξη δίνει και συνολική βαθμολογία (από 0 έως 9 βαθμούς). Όσο μεγαλύτερη η βαθμολογία, τόσο χαμηλότερο το επίπεδο αυτο-ενημερότητας του συμμετέχοντα (Fleming, Strong, & Ashton, 1996). Οι νευροψυχολογικές δοκιμασίες που επιλέχθηκαν για τη μέτρηση των διαφόρων λειτουργιών είναι οι εξής και χορηγήθηκαν με τη συγκεκριμένη σειρά: 1. Δοκιμασία Σύνθετου Σχεδίου Rey Osterrieth (ROCFT: Rey, 1941) 2. Σημασιολογική Μάθηση Λέξεων (Folia & Kosmidis, Delis, Kramer, Kaplan, & Ober, 1987) 3. Δοκιμασία Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης (Βλάχου & Κοσμίδου, Armitage, 1946) 4. Δοκιμασία Επιλεκτικής Προσοχής Ruff 2 & 7 (Ruff & Allen, Messinis και συνεργάτες, 2007) 5. Κρίση Προσανατολισμού Γραμμών (Judgment of Line Orientation, JLO: Benton, Hamshier, Varney, & Spreen, 1981) 6. Stroop (Stroop, Ζαφείρη & Κοσμίδου, 2008) 7. Μνήμη Ιστορίας (Wechsler Memory Scale III: Wechsler, 1997) 8. Τest of Μemory Μalingering (TOMM: Tombaugh, 1997) 9. Sentence Span (Daneman & Carpenter, 1980) 10. Ανάκληση Οπτικού Προτύπου (Della Sala, Gray, Baddeley, & Wilson, 1997) 11. Δοκιμασία Λεκτικής Ευχέρειας (Kosmidis, Vlahou, Panagiotaki, & Kiosseoglou, Κοσμίδου & Βλάχου, 2010) 12. Δοκιμασία Λεξιλογίου και Αφηρημένης Σκέψης Μετά τη συμπλήρωση των πρώτων έξι δοκιμασιών μεσολαβούσε ένα σύντομο διάλειμμα, ώστε να ξεκουραστούν οι συμμετέχοντες, ενώ με κάποιους συμμετέχοντες η ολοκλήρωση της νευροψυχολογικής εκτίμησης έγινε σε δύο συνεδρίες.

17 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 17 Οι παραπάνω δοκιμασίες και οι υποδοκιμασίες τους κατηγοριοποιήθηκαν ανά γνωστική λειτουργία (Προσοχή, Μνήμη, Εκτελεστική λειτουργία, Οπτικοχωρική ικανότητα, Εργαζόμενη Μνήμη) και οι βαθμολογίες των συμμετεχόντων μετατράπηκαν σε κανονικές τιμές (z-scores), ώστε να είναι δυνατή η σύγκριση μεταξύ τους κατά τη στατιστική ανάλυση. Η κατάταξη των μεταβλητών ανά γνωστική λειτουργία φαίνεται στον Πίνακα 5. Προσοχή Η επιλεκτική προσοχή μετρήθηκε με τη δοκιμασία του Ruff 2 & 7 (Messinis και συνεργάτες, 2007), ενώ η οπτικο-κινητική ταχύτητα και οπτική ανίχνευση αξιολογήθηκε με το μέρος Α της δοκιμασίας Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης (Βλάχου & Κοσμίδου, 2002). Τέλος, οι συνθήκες λέξεις και χρώματα της δοκιμασίας Stroop επιλέχθηκαν για να εκτιμηθεί το επίπεδο διατηρούμενης προσοχής των συμμετεχόντων (Ζαφείρη & Κοσμίδου, 2008). Μνήμη Η ικανότητα συγκράτησης και ανάκλησης αξιολογήθηκε με τις συνθήκες άμεσης ανάκλησης και ετεροχρονισμένης ανάκλησης της δοκιμασίας Σημασιολογική Μάθηση Λέξεων (Folia & Kosmidis, 2003), η οποία είναι βασισμένη στη δοκιμασία California Verbal Memory Test (CVLT: Delis, Kramer, Kaplan, & Ober, 1987). Για τη μέτρηση της μνήμης επεισοδίων των συμμετεχόντων επιλέχθηκε η Μνήμη Ιστορίας (Logical Memory) από τη Wechsler Memory Scale III (Wechsler,1997). Τέλος, η μη λεκτική οπτική μνήμη εκτιμήθηκε μέσω των συνθηκών άμεσης και ετεροχρονισμένης ανάκλησης της δοκιμασίας Σύνθετου Σχεδίου του Rey Osterrieth (ROCFT: Rey, 1941).

18 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 18 Εκτελεστική λειτουργία Όπως φαίνεται στον Πίνακα 5, η δοκιμασία Λεκτικής ευχέρειας, το μέρος Β της Δοκιμασίας Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης και οι συνθήκες λέξεις-χρώμα και παρεμβολή από τη δοκιμασία Stroop χρησιμοποιήθηκαν για τη μέτρηση της εκτελεστικής λειτουργίας των συμμετεχόντων. Πιο συγκεκριμένα, η λεκτική ευχέρεια έχει βρεθεί ότι συνδέεται με τη λειτουργία του αριστερού ημισφαιρίου και των κεντρο-μετωπιαίων περιοχών και φαίνεται να πλήγεται ιδιαίτερα μετά ακόμη και από μέτριας βαρύτητας κρανιοεγκεφαλική κάκωση (Raskin, & Rearick, 1996). Το μέρος Β της Δοκιμασίας Οπτικοχωρικής Ιχνηλάτισης, από την άλλη, φαίνεται να εξαρτάται από την ικανότητα για αφηρημένη σκέψη και νοητική ευελιξία (Βλάχου & Κοσμίδου, 2002), τα οποία επηρεάζονται αρνητικά μετά από μία ΚΕΚ (Collins, & Long, 1996). Στη δοκιμασία Stroop, παρόλο που καταγράφεται ως δοκιμασία προσοχής, οι συνθήκες λέξεις-χρώμα και παρεμβολή μπορούν να ανιχνεύσουν και πιθανή εξασθένηση στην ικανότητα αναστολής, η οποία θεωρείται κομμάτι της εκτελεστικής λειτουργίας (Robbins, Weinberger, Taylor, & Morris 1996). Γενικά, οι επιδόσεις σε όλες τις παραπάνω δοκιμασίες και υποδοκιμασίες συνδέονται με μετωπιαίες και προμετωπιαίες βλάβες και έχει παρατηρηθεί να επηρεάζονται μετά από μία ΚΕΚ (Lezak, 1983). Οπτικοχωρική ικανότητα Για τη μέτρηση της ικανότητας οπτικοχωρικής επεξεργασίας χρησιμοποιήθηκε η συνθήκη αντιγραφή της δοκιμασίας Σύνθετου Σχεδίου του Rey Osterrieth (ROCFT: Rey, 1941) και η δοκιμασία Κρίσης Προσανατολισμού Γραμμών (Benton, Hamshier, Varney, & Spreen, 1981), η οποία αναφέρεται ότι είναι ευαίσθητη στην ανίχνευση βλαβών στο δεξί ημισφαίριο (Benton, Varney, & Hamsher, 1978).

19 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 19 Εργαζόμενη μνήμη Η εργαζόμενη μνήμη και, πιο συγκεκριμένα, οι λειτουργίες του κεντρικού επεξεργαστή και του φωνολογικού κυκλώματος εξετάστηκαν με τη δοκιμασία Ακουστικής Ανάκλησης (Daneman & Carpenter, 1980), ενώ η ικανότητα βραχύχρονης οπτικής συγκράτησης (οπτικοχωρικό σημειωματάριο) αξιολογήθηκε με τη δοκιμασία Ανάκλησης Οπτικού Προτύπου (Della Sala, Gray, Baddeley, & Wilson, 1997). Προνοσηρό επίπεδο Εκτιμήθηκε το επίπεδο της νοημοσύνης πριν από τον τραυματισμό, με τη δοκιμασία Λεξιλογίου και Αφηρημένης σκέψης. Η δοκιμασία αυτή έχει δύο μέρη, το πρώτο μετρά το λεξιλόγιο και το δεύτερο μέρος την ικανότητα για λογική αφηρημένη σκέψη. Η συνολική βαθμολογία της δοκιμασίας προκύπτει από το άθροισμα της βαθμολογίας των δύο μερών (Α και Β) και συνδέεται με το γνωστικό επίπεδο του ατόμου πριν από την ΚΕΚ. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Δημογραφικά Χαρακτηριστικά και Επίδοση Οι επιδόσεις των ασθενών στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες φαίνονται στον Πίνακα 6. Όλες οι στατιστικές αναλύσεις έγιναν με το πρόγραμμα SPSS 18.0 για Windows. Για τον έλεγχο των μεταβλητών ηλικία και μορφωτικό επίπεδο χρησιμοποιήθηκε γραμμική παλινδρόμηση (μέθοδος Enter), σε επίπεδο σημαντικότητας α =.05. Το μορφωτικό επίπεδο φάνηκε να επιδρά τόσο στη συνολική επίδοση των συμμετεχόντων [F(36) = 13.01, p =.001], όσο και στις επιδόσεις σε δοκιμασίες που μετρούν επιμέρους λειτουργίες. Πιο συγκεκριμένα, φάνηκε να επηρεάζει την επίδοση στις δοκιμασίες προσοχής [F(40) = 5.41, p =.025], μνήμης [F(38) = 7.39, p =.010], εκτελεστικής ικανότητας [F(38) = 10.11, p =.001], οπτικοχωρικής

20 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 20 ικανότητας [F(40) = 5.03, p =.031] και εργαζόμενης μνήμης [F(38) = 14.9, p <.001]. Η ηλικία, από την άλλη, δε φάνηκε να έχει επίδραση σε καμία νευροψυχολογική μεταβλητή. Μια σειρά από T-test σε ανεξάρτητα δείγματα κατέδειξε επίδραση της μεταβλητής φύλο μόνο σε δοκιμασίες μνήμης [t (38)= -2.06, p =.047], με τις γυναίκες (μ.ο.=3.12, τ.α.= 4.08) να έχουν καλύτερες επιδόσεις από τους άνδρες συμμετέχοντες (μ.ο.= -.89, τ.α.= 5.67). Πιο συγκεκριμένα, η επίδοση των γυναικών (μ.ο=.77, τ.α.=.62) ήταν καλύτερη από των ανδρών (μ.ο.=-.26, τ.α.=.98), στη δοκιμασία Μνήμη Ιστορίας, η οποία μετρά μνήμη επεισοδίων [t (38) = -3.12, p =.012]. Επιπλέον, έγινε two-way ANOVA σε ανεξάρτητα δείγματα, για να ελεγχθεί η αλληλεπίδραση μεταξύ μορφωτικού επιπέδου (με τρία επίπεδα: γυμνάσιο, λύκειο και ανώτερη εκπαίδευση) και φύλου. Δε βρέθηκε καμία στατιστικά σημαντική αλληλεπίδραση. Μέσω γραμμικής παλινδρόμησης ελέγχθηκε η επίδραση της διάρκειας του κώματος και του χρόνου από τον τραυματισμό. Δεν βρέθηκε καμία στατιστικά σημαντική επίδραση στις επιδόσεις των συμμετεχόντων. Τέλος, έγινε one-way ANOVA για να ελεγχθεί η επίδραση της βαρύτητας του τραυματισμού και δε βρέθηκε επίσης καμία στατιστικά σημαντική επίδραση. Δημογραφικά Χαρακτηριστικά και Συνέντευξη Αυτο-ενημερότητας Έγινε γραμμική παλινδρόμηση (μέθοδος Enter), σε επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας α =.05, μεταξύ του μορφωτικού επιπέδου, της ηλικίας και του χρόνου από τον τραυματισμού, και των απαντήσεων των συμμετεχόντων στη συνέντευξη αυτο-ενημερότητας. Φάνηκε ότι το μορφωτικό επίπεδο προβλέπει με συστηματικό τρόπο το συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας [F(36) = 6.84, p =.013]. Δηλαδή, όσο αυξάνεται το εκπαιδευτικό επίπεδο, τόσο υψηλότερο είναι το επίπεδο αυτο-ενημερότητας. Πιο αναλυτικά, το μορφωτικό επίπεδο φάνηκε να επιδρά στις απαντήσεις του δεύτερου μέρους της συνέντευξης που αφορά τις λειτουργικές προεκτάσεις των ελλειμμάτων [F(36) = 7.9, p =.008] και στο τρίτο μέρος που αφορά την ικανότητα να θέτει το άτομο ρεαλιστικούς στόχους [F(36) = 6.64, p =.014]. Στο πρώτο μέρος (αυτο-ενημερότητα

21 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 21 ελλειμμάτων) δεν βρέθηκε στατιστικά σημαντική επίδραση του μορφωτικού επιπέδου. Επίσης, ούτε η ηλικία, ούτε ο χρόνος από την κάκωση είχαν επίδραση στην αυτο-ενημερότητα. Προνοσηρό Επίπεδο και Επίδοση Μέσω γραμμικής παλινδρόμησης, βρέθηκε ότι η δοκιμασία λεξιλογίου και αφηρημένης σκέψης, η οποία θεωρείται ότι μετρά το επίπεδο της προνοσηρής νοημοσύνης, προβλέπει με συστηματικό τρόπο και τη συνολική επίδοση των συμμετεχόντων στις δοκιμασίες [F(35) = 29.44, p <.001] και τις επιδόσεις στη μέτρηση συγκεκριμένων λειτουργιών. Πιο συγκεκριμένα, το προνοσηρό επίπεδο φάνηκε να επηρεάζει τις επιδόσεις σε δοκιμασίες προσοχής [F(38) = 5.55, p =.024], μνήμης [F(37) = 25.25, p <.001], εκτελεστικής λειτουργίας [F(37) = 17.01, p <.001], οπτικοχωρικής ικανότητας [F(38) = 9.60, p =.004] και εργαζόμενης μνήμης [F(37) = 18.68, p <.001], όπου όσο υψηλότερα τα επίπεδα προνοσηρής νοημοσύνης, τόσο καλύτερη η επίδοση στις επιμέρους λειτουργίες. Βαθμολόγηση της Συνέντευξης Αυτο-ενημερότητας Η βαθμολόγηση της συνέντευξης αυτο-ενημερότητας έγινε από τρεις ανεξάρτητους βαθμολογητές, με βάση την επίδοση των συμμετεχόντων στις δοκιμασίες. Έτσι, όσοι είχαν χαμηλή επίδοση στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες και δήλωναν, για παράδειγμα, ότι η ΚΕΚ δεν είχε καμία επίπτωση στις ικανότητές τους ή ότι δεν έχουν αλλάξει καθόλου μετά την ΚΕΚ, έπαιρναν υψηλή βαθμολογία (όσο πιο μεγάλη η βαθμολογία, τόσο χαμηλότερο το επίπεδο ενημερότητας) (Πίνακας 7). Οι ασθενείς που οι δηλώσεις τους στη συνέντευξη αυτοενημερότητας ήταν συμβατές με τις επιδόσεις τους στις γνωστικές δοκιμασίες, έπαιρναν χαμηλή βαθμολογία (άρα, καλό επίπεδο ενημερότητας). Η αξιοπιστία εσωτερικής συνάφειας ελέγχθηκε με το συντελεστή α του Cronbach (α =.902), ενώ η αξιοπιστία μεταξύ των διαφορετικών

22 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 22 βαθμολογητών (interrater reliability) μετρήθηκε με τους ενδοταξικούς συντελεστές (intraclass coefficients) (Πίνακας 8). Επίδοση και Επίπεδο Αυτο-ενημερότητας Έγινε ανάλυση μερικής συσχέτισης (partial correlation) μεταξύ των επιδόσεων στις δοκιμασίες και στην αυτο-ενημερότητα, ελέγχοντας την επίδραση του μορφωτικού επιπέδου (Πίνακας 9). Παρατηρήθηκε αρνητική συσχέτιση ανάμεσα στη συνολική επίδοση και στο συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας (r 2 = -.536, p =.001). Αυτό σημαίνει ότι χαμηλή επίδοση στις δοκιμασίες σχετίζεται με χαμηλά επίπεδα ενημερότητας, και το αντίστροφο. Επίσης, η μεγαλύτερη αρνητική συσχέτιση σημειώθηκε ανάμεσα στην προσοχή και στο συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας (r 2 = -.575, p <.001), όπου όσο χαμηλότερη η αυτο-ενημερότητα, τόσο χαμηλότερη η επίδοση στην προσοχή. Τέλος, το συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας σχετίζεται αρνητικά με επιδόσεις σε δοκιμασίες οπτικοχωρικής ικανότητας (r 2 = -.480, p =.004,), μνήμης (r 2 = -.346, p =.042) και εκτελεστικής ικανότητας (r 2 = -.350, p =.034). Αυτό σημαίνει ότι όσο χαμηλότερο είναι το συνολικό επίπεδο αυτο-ενημερότητας, τόσο χαμηλότερες επιδόσεις παρατηρούνται στις συγκεκριμένες λειτουργίες. Πιο αναλυτικά, όσον αφορά τα τρία επίπεδα αυτο-ενημερότητας: το πρώτο μέρος, την αυτο-ενημερότητα ελλειμμάτων, παρατηρείται να έχει αρνητική συσχέτιση με τη συνολική επίδοση (r 2 = -.485, p =.003), την προσοχή (r 2 = -.513, p =.002,) και την οπτικοχωρική λειτουργία (r 2 = -.444, p =.008). Όσον αφορά το δεύτερο μέρος, την αυτο-ενημερότητα των λειτουργικών προεκτάσεων στην καθημερινότητα, παρατηρήθηκε αρνητική συσχέτιση με τη συνολική επίδοση (r 2 = -.491, p =.003), την προσοχή (r 2 = -.545, p =.001), την εκτελεστική ικανότητα (r 2 = -.360, p =.029) και τη μνήμη (r 2 = -.351, p =.039). Τέλος, το τρίτο μέρος, η ικανότητα να θέτει το άτομο ρεαλιστικούς στόχους, συσχετίστηκε αρνητικά με τη συνολική επίδοση (r 2 = -.479, p =.004), την προσοχή (r 2 = -.506, p =.002), την εργαζόμενη μνήμη (r 2 = -

23 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ , p =.010), αλλά και με την οπτικοχωρική λειτουργία (r 2 = -.534, p =.001). Με βάση τα παραπάνω, φαίνεται πως η συνολική επίδοση και η προσοχή συσχετίζονται σταθερά με την αυτο-ενημερότητα, ενώ η μνήμη, η εκτελεστική λειτουργία, η εργαζόμενη μνήμη και η οπτικοχωρική λειτουργία συσχετίζονται με επιμέρους στοιχεία της αυτο-ενημερότητας. ΣΥΖΗΤΗΣΗ Κύριος στόχος της παρούσας εργασίας ήταν να διερευνηθεί η σχέση που μπορεί να έχουν η συνολική νευροψυχολογική λειτουργία, αλλά και τα ελλείμματα σε συγκεκριμένους γνωστικούς τομείς μετά από μία ΚΕΚ, με το επίπεδο αυτο-ενημερότητας. Ένα άλλο ερώτημα ήταν το κατά πόσο οι χαμηλές επιδόσεις σε δοκιμασίες που μετρούν συγκεκριμένες λειτουργίες (πχ. προσοχή, μνήμη, εκτελεστική ικανότητα) μπορούν να προβλέψουν και, με αυτόν τον τρόπο, να εξηγήσουν τα χαμηλά επίπεδα αυτο-ενημερότητας. Σύμφωνα με τη συνέντευξη Αυτοενημερότητας, η αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ κυμαίνεται σε χαμηλά επίπεδα, είτε πρόκειται για ενημερότητα ελλειμμάτων, είτε για τις προεκτάσεις της ΚΕΚ στην καθημερινότητα, είτε για την ικανότητα να θέτει κανείς νέους στόχους. Η συνολική αυτοενημερότητα συσχετίζεται αρκετά υψηλά (r 2 = -.575, p <.000) με τη συνολική επίδοση στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες. Επίσης, η συνολική επίδοση στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες φαίνεται να συσχετίζεται υψηλά ξεχωριστά και με τον καθένα από τους τρεις τομείς αυτοενημερότητας, έτσι όπως μετρήθηκαν με τη Συνέντευξη Αυτο-ενημερότητας. Τα παραπάνω συνάδουν με την άποψη ότι η αυτο-ενημερότητα αποτελεί μία ανώτερη γνωστικά λειτουργία, η οποία περιλαμβάνει ένα κομμάτι ελέγχου και παρακολούθησης (Schacter, Stuss, 1991). Όταν παρατηρήσουμε πιο προσεκτικά τα αποτελέσματα, μπορούμε να δούμε ότι οι βαθμολογίες των συμμετεχόντων στα επιμέρους τρία μέρη της αυτο-ενημερότητας, έχουν την διαφορετικού είδους συσχέτιση με τις επιδόσεις τους σε ξεχωριστά γνωστικά πεδία. Η προσοχή, από την άλλη, φαίνεται να έχει μία σταθερή υψηλή αρνητική συσχέτιση και με τα τρία μέρη της

24 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 24 συνέντευξης. Η προσοχή είναι μία κατεξοχήν εκτελεστική λειτουργία, η οποία, όπως αναφέρεται και στην εισαγωγή, εντοπίζεται σε προμετωπιαίες περιοχές. Το γεγονός αυτό ίσως να υποδηλώνει ότι υπάρχουν κομμάτια αυτό-παρακολούθησης και αυτό-ελέγχου της συμπεριφοράς και της γνωστικής λειτουργικότητας, τα οποία συμπεριλαμβάνονται σε έναν ενιαίο μετωπιαίο μηχανισμό. Έτσι, μπορεί να σημαίνει ότι είτε χρειάζεται να εστιάσουμε προς ένα εξωτερικό ερέθισμα (σε μία συνθήκη εξέτασης), είτε εσωτερικά (για να παρατηρήσουμε τις εσωτερικές μας γνωστικές διαδικασίες) και να κάνουμε μια κρίση για τις αδυναμίες ή ικανότητές μας, ίσως να απαιτείται η χρήση του ίδιου ή μέρους αυτού του μηχανισμού. Επομένως, το σύστημα αυτο-ενημερότητας ίσως να προϋποθέτει έναν άθικτο μηχανισμό μετωπιαίας λειτουργίας. Όταν αυτός ο μηχανισμός παθαίνει βλάβη, με κάποιον τρόπο (μετά από μία εγκεφαλική βλάβη), τότε μπορεί να παρουσιαστούν ελλείμματα και στο σύστημα αυτοενημερότητας. Οι Norman και Shallice (2000), για παράδειγμα, αναφέρουν το Επιβλέπον Σύστημα Προσοχής (Supervisory Attentional System), το οποίο διαθέτει μηχανισμούς για τον κατάλληλο χειρισμό των καταστάσεων που απαιτούν εστίαση ή διαμοιρασμό της προσοχής. Για τις καταστάσεις που είναι συνηθισμένες, δε χρειάζεται η ενεργοποίηση του συστήματος, ενώ για καταστάσεις νέες, πιο σύνθετες και απαιτητικές, απαιτείται η άρτια λειτουργία του. Η άρτια λειτουργία ενός συστήματος προσοχής, το οποίο επιβλέπει και κατευθύνει τη συμπεριφορά όταν οι συνθήκες το απαιτούν, ίσως σχετίζεται με την αυτο-ενημερότητα. Ο Schacter (1990) και ο Stuss (1991), από την άλλη, αναφέρονται σε ένα ιεραρχικά ανώτερο γνωστικό μηχανισμό επίβλεψης, ο οποίος ενεργοποιείται όταν οι περιστάσεις απαιτούν εμπρόθετες, συνειδητές ενέργειες που χρειάζονται σχεδιασμό δράσης. Η συσχέτιση της οπτικοχωρικής λειτουργίας με τη συνολική βαθμολογία και τη βαθμολογία στο πρώτο και στο τρίτο μέρος της συνέντευξης, μπορεί να ερμηνευτεί με βάση την

25 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 25 υψηλότερη συσχέτιση της επίδοσης στις οπτικοχωρικές δοκιμασίες με την επίδοση στις δοκιμασίες προσοχής (r 2 =.583, p <.000), σε σχέση με τις επιδόσεις στις υπόλοιπες δοκιμασίες. Πιο συγκεκριμένα, το δεύτερο μέρος της συνέντευξης, που έχει να κάνει με τις προεκτάσεις των ελλειμμάτων στην καθημερινή ζωή, δηλαδή ικανότητα για αυτόνομη διαβίωση, διαχείριση οικονομικών, σπουδές, εργασία, κλπ., φάνηκε επιπλέον να συσχετίζεται, εκτός από την προσοχή, με την εκτελεστική λειτουργία, αλλά και τη μνήμη. Σε αυτό το μέρος της συνέντευξης, οι συμμετέχοντες έπρεπε να αντλήσουν πληροφορίες από κομμάτια της καθημερινής τους ζωής και να τα συγκρίνουν με πριν από την ΚΕΚ. Επομένως, θα έπρεπε να βασιστούν αρκετά στη μνημονική τους ικανότητα και στην ικανότητα ανάκλησης. Η μνημονική εξασθένηση όμως, σε συνδυασμό με την ελλειμματική εκτελεστική λειτουργία, μπορεί να τους οδηγήσει και σε λανθασμένα συμπεράσματα σχετικά με το αν έχει αλλάξει κάτι στην καθημερινή τους ζωή μετά από την ΚΕΚ. Έτσι, λοιπόν, τα ελλείμματα στην αυτο-ενημερότητα, σε αυτόν τον τομέα, θα μπορούσαν να εξηγηθούν όταν υπάρχει μνημονική έκπτωση και ελλιπής εκτελεστική λειτουργία. Το τρίτο και τελευταίο κομμάτι της συνέντευξης αφορούσε το κατά πόσο ο ασθενής έχει την ικανότητα να θέτει ρεαλιστικούς στόχους, δηλαδή αν έχει αντιληφθεί την επίδραση της ΚΕΚ στα μελλοντικά του σχέδια και πώς αυτό μπορεί επιφέρει πολλές αλλαγές στους στόχους του. Σε αυτό το κομμάτι της συνέντευξης, οι συμμετέχοντες είχαν τις υψηλότερες βαθμολογίες (δηλαδή χαμηλότερα επίπεδα αυτο-ενημερότητας), γεγονός που μπορεί ίσως να υποδεικνύει και τη επίδραση διαφορετικών παραγόντων συναισθηματικών, κινήτρων - στις απαντήσεις των συμμετεχόντων. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και συμμετέχοντες που είχαν ένα αρκετά καλό επίπεδο αυτο-ενημερότητας των ελλειμμάτων τους και των προεκτάσεών τους στην καθημερινότητα, σε αυτό το σημείο δήλωναν ξεκάθαρα ότι πιστεύουν και ελπίζουν ότι μπορούν να επιστρέψουν στο γνωστικό επίπεδο που βρίσκονταν πριν από την ΚΕΚ. Ίσως αυτό να σχετίζεται με πιθανή ύπαρξη ψυχολογικής άρνησης, της οποίας ο ρόλος είναι δύσκολο να

26 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 26 διασαφηνιστεί και να διαχωριστεί από τη πιθανή νευρολογική βάση των ελλειμμάτων στην αυτο-ενημερότητα (MacBrinn και συνεργάτες, Prigatano, 2005). Σε αυτό το κομμάτι της συνέντευξης, καθώς αναφέρεται σε αλλαγές που ίσως ήταν ψυχολογικά επώδυνες για τους συμμετέχοντες, θεωρείται ότι υπεισέρχονται και ψυχολογικοί, συναισθηματικοί παράγοντες, οι οποίοι μπορεί να επηρέασαν τις απαντήσεις των συμμετεχόντων (Ownsworth, McFarland, & Young, 2002). Νευροψυχολογική Επίδοση Η επίδοση των συμμετεχόντων στις διάφορες δοκιμασίες φάνηκε ότι επηρεάστηκε από το μορφωτικό υπόβαθρο, ενώ η ηλικία ή ο χρόνος από την ΚΕΚ δεν είχε καμία επίδραση. Η ηλικία ήταν ένας παράγοντας, ο οποίος ελέγχθηκε από την αρχή της έρευνας αυτής, καθώς αποκλείστηκαν άτομα άνω των 55 ετών. Σκοπός ήταν να ελεγχθεί η γνωστική έκπτωση που μπορεί να προκύψει λόγω διαταραχών όπως η ήπια γνωστική έκπτωση ή κάποια άλλη νευροεκφυλιστική διαταραχή, όπως άνοια. Ο χρόνος από την ΚΕΚ, από την άλλη, πιθανότατα δε φάνηκε να έχει επίδραση, λόγω του περιορισμών που τέθηκαν εξ αρχής σχετικά με τη χρονική στιγμή της εξέτασης μετά από την ΚΕΚ. Όλοι οι συμμετέχοντες είχαν συμπληρώσει πάνω από έξι μήνες από τότε που έπαθαν την ΚΕΚ. Παρόλο που μπορεί να υπάρξουν αλλαγές στον εγκέφαλο και στις επιδόσεις μέχρι και δύο χρόνια μετά από μία ΚΕΚ, όλοι οι συμμετέχοντες είχαν ξεπεράσει την οξεία φάση και ήταν σε σχετικά σταθερή πορεία. Η προνοσηρή ικανότητα και το μορφωτικό επίπεδο, από την άλλη, φάνηκε να έχει σταθερή επίδραση στην επίδοση των συμμετεχόντων μας στις δοκιμασίες. Έχει παρατηρηθεί ερευνητικά ότι το μορφωτικό επίπεδο επηρεάζει όχι μόνο τη νευροψυχολογική επίδοση, αλλά και την επαγγελματική πορεία μετά από μία ΚΕΚ (Keyser-Marcus και συνεργάτες, Sherer, Bergloff, High, & Nick, 1999). Αυτό μπορεί να ερμηνευτεί με διαφορετικούς τρόπους. Μία ερμηνεία έχει να κάνει με το πιο εκτεταμένο νευρωνικό δίκτυο στον εγκεφαλικό φλοιό των

27 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 27 ατόμων με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο (Jacobs, Schall, & Scheibel, 1993). Έχει παρατηρηθεί, ότι όσο αυξάνεται το μορφωτικό επίπεδο, τόσο οι νευρώνες του εγκεφαλικού φλοιού έχουν περισσότερα δενδριτικά στελέχη. Ο αριθμός αυτών των διακλαδώσεων στον εγκέφαλο μπορεί να συνδέεται με καλύτερη κατανόηση και σύνδεση των εννοιών. Βέβαια, μπορεί να ισχύει το γεγονός ότι αυτό το νευρωνικό δίκτυο προϋπάρχει, ίσως εκ γενετής, και επομένως, αυτά τα άτομα να είναι εκείνα που θα συνεχίσουν και υψηλότερα στην εκπαίδευση. Το σίγουρο είναι ότι ο συνδυασμός έμφυτου νοητικού δυναμικού και η έκθεση σε ένα περιβάλλον πλούσιο σε ερεθίσματα, έχει θετική επίδραση και στον εγκεφαλικό φλοιό (Sohlberg & Mateer, 2004). Ο Benett και οι συνεργάτες του (2003), πάντως, έχουν παρατηρήσει ότι σε ασθενείς με άνοια, η σχέση μεταξύ της ύπαρξης πλακών στον εγκέφαλο και επίπεδο γνωστικής λειτουργίας, διαφέρει ανάλογα με το μορφωτικό επίπεδο. Πιθανότατα, η εκπαίδευση παρέχει κάτι σαν γνωστική ή νευρωνική εφεδρεία που προστατεύει από το γνωστικό εκφυλισμό που προκαλείται λόγω της άνοιας. Τέλος, μία τελείως διαφορετική ερμηνεία μπορεί να είναι ότι τα άτομα με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο να είναι καλύτερα ασκημένα στη μάθηση δεξιοτήτων, να έχουν μεγαλύτερη επίγνωση των επιπτώσεων των ελλειμμάτων τους (όπως φάνηκε εν μέρει και από τα αποτελέσματά μας), να έχουν περισσότερα κίνητρα για αποκατάσταση, ή καλύτερες δυνατότητες πρόσβασης σε κάποιου είδους αποκατάσταση (Sohlberg & Mateer, 2004). Η επίδραση του φύλου έχει μελετηθεί συχνά όσον αφορά την ανάκαμψη μετά από ΚΕΚ (Bazarian, Blyth, Mookerjee, He, & McDermott, Wagner, Bayir, Ren, Puccio, Zafonte, & Kochanek, 2004). Έχει βρεθεί ότι η ορμόνη προγεστερόνη παίζει ένα σημαντικό θεραπευτικό ρόλο στην αντιμετώπιση του οιδήματος αμέσως μετά από εγκεφαλική βλάβη (Roof, Duvdevani, & Stein, Shear, Galani, Hoffman, & Stein, 2002). Το εγκεφαλικό οίδημα είναι ένας σημαντικός παράγοντας δευτερογενούς βλάβης και νευρωνικού θανάτου. Παρόλα αυτά, αμφίβολος είναι ο ρόλος των ορμονών και της ευνοϊκότερης ανάκαμψης των γυναικών μακροχρόνια (Wagner και συνεργάτες, 2004). Τα αποτελέσματά μας ενισχύουν την άποψη αυτή

28 Αυτο-ενημερότητα μετά από ΚΕΚ 28 (βλ. και Mushkudiani και συνεργάτες, 2007), δεδομένου ότι το δείγμα μας αποτελείται από ασθενείς που έχουν ξεπεράσει την οξεία φάση ανάκαμψης και δε βρέθηκαν διαφορές στις επιδόσεις των δύο φύλων. Φάνηκε μόνο να επιδρά μόνο στη μνημονική ικανότητα, και πιο συγκεκριμένα οι γυναίκες του δείγματός μας είχαν καλύτερες επιδόσεις σε μια δοκιμασία, η οποία μετρά μνήμη επεισοδίων, κάτι που υποστηρίζεται από ερευνητικά δεδομένα στο γενικό πληθυσμό (Herlitz, Airaksinen, & Nordstrom, Herlitz, Nilsson, & Backman, 1997). Επομένως, μπορεί να πρόκειται για μια διατηρημένη και μετά την ΚΕΚ προϋπάρχουσα υπεροχή των γυναικών έναντι των ανδρών. Η βαρύτητα του τραυματισμού, παρόλο που θα περιμέναμε να επηρεάζει τη νευροψυχολογική επίδοση (Goldstein, Levin, Goldman, Clark, & Altonen, Rapoport, McCauley, Levin, Song, & Feinstein, 2002), σύμφωνα με τα αποτελέσματα, δε φάνηκε να έχει επίδραση. Όπως ήδη αναφέρθηκε και παραπάνω, στο κομμάτι της μεθοδολογίας, το γεγονός αυτό ίσως να εξηγείται από μεθοδολογικές αδυναμίες. Υπάρχουν αμφιβολίες για το αν είναι σωστή η κατάταξη των συμμετεχόντων μας στα τρία επίπεδα βαρύτητας. Έτσι, ίσως τα αποτελέσματα να μην είναι αρκετά αξιόπιστα, όσον αφορά την επίδραση της βαρύτητας του τραυματισμού στη νευροψυχολογική επίδοση. Μία ακόμη μεθοδολογική παρατήρηση έχει να κάνει με την πιθανή ύπαρξη συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης στο δείγμα μας, τα οποία αναφέρθηκαν από τους συμμετέχοντες κατά την νευροψυχολογική εκτίμηση και δεν αποτέλεσαν μέρος των ενδιαφερόντων αυτού του ερευνητικού σχεδίου. Επειδή η κατάθλιψη και τα αγχώδη συμπτώματα ακολουθούν συχνά μία ΚΕΚ (Jorge, Robinson, Moser, Tateno, Crespo-Facorro, & Arndt, Sohlberg & Mateer, 2004), ακόμη και ελαφριάς μορφής (Busch & Alpern, 1998), όταν θεωρήθηκε αναγκαίο για τον ασθενή ή όταν υπήρξε ανάλογο αίτημα, γινόταν παραπομπή σε ψυχίατρο. Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες ανέφεραν μία καταθλιπτική διάθεση που εστιαζόταν γύρω από την ΚΕΚ και στις συνέπειές της, παρά στη

Χορεία Huntington : Νευροψυχολογική εκτίμηση

Χορεία Huntington : Νευροψυχολογική εκτίμηση Χορεία Huntington : Νευροψυχολογική εκτίμηση Λαζάρου Ιουλιέττα 1, Τσολάκη Μάγδα 2,3 1Ιατρική Σχολή Α.Π.Θ 2 3η Πανεπιστημιακή νευρολογική Κλινική «Γ.Ν. Παπανικολάου, Ιατρική Σχολή Α.Π.Θ» 3 Ελληνική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγιάτου Χριστίνα, Ψυχολόγος, Α.Π.Θ. Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer

Αγωγιάτου Χριστίνα, Ψυχολόγος, Α.Π.Θ. Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer Αγωγιάτου Χριστίνα, Ψυχολόγος, Α.Π.Θ. Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer Νευροψυχολογία Η νευροψυχολογία είναι η επιστήμη που μελετά τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου και τη σχέση του με τη συμπεριφορά

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Νευροψυχολογία του παιδιού

Κλινική Νευροψυχολογία του παιδιού Κλινική Νευροψυχολογία του παιδιού Α εξάμηνο Διδάσκων : Α. Β. Καραπέτσας Ακαδημαϊκό έτος 2015-2016 1 ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ 2 Μία από τις πρώτες έρευνες που μελετούν και επιβεβαιώνουν ότι τα άτομα με μουσική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Περιστατικού. Αυτοκτονικός Ιδεασμός και Κατάθλιψη στην Ήπια Νοητική Διαταραχή. Διαμαντίδου Αλεξάνδρα, Ψυχολόγος

Παρουσίαση Περιστατικού. Αυτοκτονικός Ιδεασμός και Κατάθλιψη στην Ήπια Νοητική Διαταραχή. Διαμαντίδου Αλεξάνδρα, Ψυχολόγος Παρουσίαση Περιστατικού Αυτοκτονικός Ιδεασμός και Κατάθλιψη στην Ήπια Νοητική Διαταραχή Διαμαντίδου Αλεξάνδρα, Ψυχολόγος Δημογραφικά Στοιχεία Ηλικία:65 ετών Εκπαίδευση: 6 έτη Επάγγελμα: Μοντελίστ Τόπος

Διαβάστε περισσότερα

Εντοπισμός νοητικών ελλειμμάτων από απόσταση μέσω του εικονικού σούπερ μάρκετ

Εντοπισμός νοητικών ελλειμμάτων από απόσταση μέσω του εικονικού σούπερ μάρκετ Εντοπισμός νοητικών ελλειμμάτων από απόσταση μέσω του εικονικού σούπερ μάρκετ Virtual Super Market Remote Assessment Routine (VSM-RAR) Στέλιος Ζυγούρης MSc Ψυχολόγος Μάγδα Τσολάκη, MD, PhD Νευρολόγος Εικονική

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος <<Ασκήσεις λόγου>> σε ηλικιωμένους με Ήπια Νοητική Διαταραχή

Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος <<Ασκήσεις λόγου>> σε ηλικιωμένους με Ήπια Νοητική Διαταραχή lysitsas.kon@gmail.com 9th Panhellenic Conference on Alzheimer's Disease and 1st Mediterranean on Neurodegenerative Diseases Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος σε ηλικιωμένους με

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ

ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Δ Ε Σ Π Ο Ι Ν Α Χ Α ΡΑ Λ Α Μ Π ΟΥ Σ ΛΟ Γ Ο Π ΕΔΙΚΟ Σ Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ H Σ Υ Ν Ε Ρ Γ ΑΤ Η Σ Ν Ε Υ Ρ ΟΛΟ Γ Ι Κ Η Σ Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Σ Ν ΑΥ Τ Ι ΚΟΥ Ν Ο Σ Ο ΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφικοί δείκτες για την ωφέλεια προγράμματος γνωστικής εκπαίδευσης

Δημογραφικοί δείκτες για την ωφέλεια προγράμματος γνωστικής εκπαίδευσης Δημογραφικοί δείκτες για την ωφέλεια προγράμματος γνωστικής εκπαίδευσης Αγωγιάτου Χριστίνα 1, Μπάμπα Γρηγορία, Κουντή Φωτεινή 1, Τσολάκη Μάγδα 2,1 1 Alzheimer Hellas 2 Ιατρική Σχολή ΑΠΘ Αύξηση ηλικιωμένου

Διαβάστε περισσότερα

Νευροψυχολογικές Κλίμακες

Νευροψυχολογικές Κλίμακες Νευροψυχολογικές Κλίμακες Πόπτση Ελένη, Ψυχολόγος ΑΠΘ 9 t h P a n h e l l e n i c C o n f e r e n c e o n A l z h e i m e r ' s D i s e a s e a n d 1 s t M e d i t e r r a n e a n o n N e u r o d e g e

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA Γνωστικές λειτουργίες Γνωστική λειτουργία (cognition) είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα άτομο αντιλαμβάνεται τον κόσμο και δρα μέσα σε αυτόν. Είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Λιάπη Δέσποινα, Ψυχολόγος Dr Κουντή Φωτεινή, Νευροψυχολόγος Λυσίτσας Κωνσταντίνος, Νευρολόγος Alzheimer Hellas

Λιάπη Δέσποινα, Ψυχολόγος Dr Κουντή Φωτεινή, Νευροψυχολόγος Λυσίτσας Κωνσταντίνος, Νευρολόγος Alzheimer Hellas Λιάπη Δέσποινα, Ψυχολόγος Dr Κουντή Φωτεινή, Νευροψυχολόγος Λυσίτσας Κωνσταντίνος, Νευρολόγος Alzheimer Hellas Άντρας 53 ετών Εκπαίδευση: 12 χρόνια Αστυνομικός Εναισθησία Περιθάλπουσα σύζυγος Παιδιά: 2

Διαβάστε περισσότερα

Μαρκομανωλάκη Ελένη Α. Μ. : 9799 Επιβλέπων καθηγητής : Νάσιος Γρηγόριος

Μαρκομανωλάκη Ελένη Α. Μ. : 9799 Επιβλέπων καθηγητής : Νάσιος Γρηγόριος Μαρκομανωλάκη Ελένη Α. Μ. : 9799 Επιβλέπων καθηγητής : Νάσιος Γρηγόριος Είναι κακώσεις που συμβαίνουν στην περιοχή της κεφαλής Οι κακώσεις αυτές προκαλούνται, όταν : Α) ένα κινούμενο αντικείμενο χτυπήσει

Διαβάστε περισσότερα

Βετεράνοι αθλητές. Απόδοση & Ηλικία. Βασικά στοιχεία. Αθλητισμός Επιδόσεων στη 2η και 3η Ηλικία. Γενικευμένη θεωρία για τη

Βετεράνοι αθλητές. Απόδοση & Ηλικία. Βασικά στοιχεία. Αθλητισμός Επιδόσεων στη 2η και 3η Ηλικία. Γενικευμένη θεωρία για τη Αθλητισμός Επιδόσεων στη 2η και 3η Ηλικία. Γενικευμένη θεωρία για τη Διατήρηση η της αθλητικής απόδοσης 710: 8 η Διάλεξη Μιχαλοπούλου Μαρία Ph.D. Περιεχόμενο της διάλεξης αυτής αποτελούν: Αγωνιστικός αθλητισμός

Διαβάστε περισσότερα

Εγκυρότητα και Αξιοπιστία. Χριστίνα Καραμανίδου, PhD

Εγκυρότητα και Αξιοπιστία. Χριστίνα Καραμανίδου, PhD Εγκυρότητα και Αξιοπιστία Χριστίνα Καραμανίδου, PhD Η έννοια της εγκυρότητας Η εγκυρότητα της έρευνας είναι το βασικό κριτήριο με βάση το οποίο θα ληφθεί η απόφαση για αξιοποίηση ή όχι των ευρημάτων. Η

Διαβάστε περισσότερα

Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης.

Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης. Α.Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης. Σπουδαστές: Κάτανα Ελευθερία

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 1 Δυσαριθμησία Αξιολόγηση Διάγνωση 2 Όροι και Ορισμοί των Μαθηματικών Διαταραχών Έχουν χρησιμοποιηθεί όροι

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015 Η Επίδραση της Επαφής και της Διαδραστικής Συνεργασίας με Νέους με Αναπηρίες στη Στάση των Μαθητών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης: Ένα Πιλοτικό Πρόγραμμα Παρέμβασης Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚA ΓΝΩΣΙΑΚHΣ ΕΚΠΤΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ AΡΤΕΜΙΣ ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΝΕΥΡΟΛΟΓΟΣ

ΚΛΙΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚA ΓΝΩΣΙΑΚHΣ ΕΚΠΤΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ AΡΤΕΜΙΣ ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΝΕΥΡΟΛΟΓΟΣ ΚΛΙΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚA ΓΝΩΣΙΑΚHΣ ΕΚΠΤΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ AΡΤΕΜΙΣ ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΝΕΥΡΟΛΟΓΟΣ ΜS ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΕΚΠΤΩΣΗ H Σκλήρυνση κατά Πλάκας (Multiple Sclerosis-MS) είναι μία απομυελινωτική,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΔΟΣΗΣ (ΑΔΜΕ) ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Σ. Παπαϊωάννου, Α. Μουζάκη Γ. Σιδερίδης & Π. Σίμος

ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΔΟΣΗΣ (ΑΔΜΕ) ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Σ. Παπαϊωάννου, Α. Μουζάκη Γ. Σιδερίδης & Π. Σίμος ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΔΟΣΗΣ (ΑΔΜΕ) ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Σ. Παπαϊωάννου, Α. Μουζάκη Γ. Σιδερίδης & Π. Σίμος ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης δραστηριότητας Βασικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας WECHLER INTELLIGENCE SCALE FOR CHILDREN III (WISC -III) Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας Υποκλίμακες του WISC Λεκτικές υποκλίμακες Πληροφορίες Λεξιλόγιο Ομοιότητες Κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

Ποια είναι η οδηγική συμπεριφορά των ασθενών με άνοια και ποια είναι η οδηγική συμπεριφορά των ασθενών με ήπια νοητική διαταραχή

Ποια είναι η οδηγική συμπεριφορά των ασθενών με άνοια και ποια είναι η οδηγική συμπεριφορά των ασθενών με ήπια νοητική διαταραχή Διαταραχές Νόησης/'Ανοια και θέματα ασφάλειας ασθενών στις μετακινήσεις Ποια είναι η οδηγική συμπεριφορά των ασθενών με άνοια και ποια είναι η οδηγική συμπεριφορά των ασθενών με ήπια νοητική διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Διαφοροποιήσεις Κατά Την Νευροψυχολογική Εκτίμηση Μεταξύ Ασθενών Με Ήπια Νοητική Διαταραχή και Ήπια νοητική Διαταραχή και Διαβήτη

Διαφοροποιήσεις Κατά Την Νευροψυχολογική Εκτίμηση Μεταξύ Ασθενών Με Ήπια Νοητική Διαταραχή και Ήπια νοητική Διαταραχή και Διαβήτη 9th Panhellenic Interdisciplinary Conference on Alzheimer's Disease and 1st Mediterranean on Neurodegenerative Diseases Διαφοροποιήσεις Κατά Την Νευροψυχολογική Εκτίμηση Μεταξύ Ασθενών Με Ήπια Νοητική

Διαβάστε περισσότερα

710 -Μάθηση - Απόδοση

710 -Μάθηση - Απόδοση 710 -Μάθηση - Απόδοση Διάλεξη 6η Ποιοτική αξιολόγηση της Κινητικής Παρατήρηση Αξιολόγηση & Διάγνωση Η διάλεξη αυτή περιλαμβάνει: Διαδικασία της παρατήρησης & της αξιολόγησης Στόχοι και περιεχόμενο παρατήρησης

Διαβάστε περισσότερα

9 o Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου A lzheimer και Συγγενών Διαταραχών

9 o Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου A lzheimer και Συγγενών Διαταραχών Στρογγυλό Τραπέζι Σωματική άσκηση και Άνοια. Από τη Γενική Ιατρική και την κοινότητα στο νοσοκομείο και στις εξειδικευμένες υπηρεσίες: Παρέμβαση στην Ελλάδα του σήμερα 9 o Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου A lzheimer

Διαβάστε περισσότερα

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Σύμφωνα με δύο σχετικά πρόσφατες έρευνες, οι μνήμες φόβου και τρόμου διαφέρουν σημαντικά από τις συνηθισμένες μνήμες. Οι διαφορές αυτές δεν συνίστανται μόνο στις εμφανείς

Διαβάστε περισσότερα

Σύγκριση επιπέδων θρησκευτικότητας μεταξύ νοητικά υγιών ηλικιωμένων, ηλικιωμένων με Ήπια Γνωστική Διαταραχή (ΗΓΔ) και ασθενών με ήπια άνοια

Σύγκριση επιπέδων θρησκευτικότητας μεταξύ νοητικά υγιών ηλικιωμένων, ηλικιωμένων με Ήπια Γνωστική Διαταραχή (ΗΓΔ) και ασθενών με ήπια άνοια Σύγκριση επιπέδων θρησκευτικότητας μεταξύ νοητικά υγιών ηλικιωμένων, ηλικιωμένων με Ήπια Γνωστική Διαταραχή (ΗΓΔ) και ασθενών με ήπια άνοια Τσατάλη Μ., Μηνοπούλου Δ., Γιαλαουζίδης Μ., Τσολάκη Μ. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

Μορφολογικές κατηγορίες νοητικού λεξικού του SLDT στα ελληνικά και η σχέση τους με την προνοσηρή νοημοσύνη

Μορφολογικές κατηγορίες νοητικού λεξικού του SLDT στα ελληνικά και η σχέση τους με την προνοσηρή νοημοσύνη Μορφολογικές κατηγορίες νοητικού λεξικού του SLDT στα ελληνικά και η σχέση τους με την προνοσηρή νοημοσύνη Ελισάβετ Νεοφυτίδου Ψυχολόγος, ΚΕ.ΣΥ.Ψ.Υ Α.Π.Θ Η αναζήτηση κατάλληλων μεθόδων και εξιδεικευμένων

Διαβάστε περισσότερα

Ιουλία Γ. Αλεξίου Λογοθεραπεύτρια

Ιουλία Γ. Αλεξίου Λογοθεραπεύτρια ΗΠΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ EFA 4 ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΗΠΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ Ιουλία Γ. Αλεξίου Λογοθεραπεύτρια ioulalex27@yahoo.gr «ΤΩΡΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΞΕΧΝΑΩ ΠΟΛΥ» Είναι μια φράση

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ.

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Προσοχή - Συγκέντρωση Η συγκέντρωση αναφέρεται στην ικανότητα συνειδητής κατεύθυνσης της προσοχής σε ένα συγκεκριμένο μέρος του πεδίου

Διαβάστε περισσότερα

Α. Τηλεοπτικές συνήθειες-τρόπος χρήσης των Μ.Μ.Ε.

Α. Τηλεοπτικές συνήθειες-τρόπος χρήσης των Μ.Μ.Ε. 38 ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Ένας από τους βασικούς στόχους της παρούσας έρευνας ήταν η εύρεση εκείνων των χαρακτηριστικών των εφήβων τα οποία πιθανόν συνδέονται με τις μελλοντικές επαγγελματικές τους επιλογές. Ως

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός και Διεξαγωγή Πειραμάτων

Σχεδιασμός και Διεξαγωγή Πειραμάτων Σχεδιασμός και Διεξαγωγή Πειραμάτων Πρώτο στάδιο: λειτουργικοί ορισμοί της ανεξάρτητης και της εξαρτημένης μεταβλητής Επιλογή της ανεξάρτητης μεταβλητής Επιλέγουμε μια ανεξάρτητη μεταβλητή (ΑΜ), την οποία

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Θετικών Επιστημών 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση - Χριστάκη, καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Ερευνητής:

Διαβάστε περισσότερα

Use it more, keep it alive Παρακολούθηση ασθενών με ΗΝΔ και μακρόχρονη συμμετοχή σε νοητική θεραπεία

Use it more, keep it alive Παρακολούθηση ασθενών με ΗΝΔ και μακρόχρονη συμμετοχή σε νοητική θεραπεία Use it more, keep it alive Παρακολούθηση ασθενών με ΗΝΔ και μακρόχρονη συμμετοχή σε νοητική θεραπεία Πόπτση Ελένη Ψυχολόγος ΑΠΘ Κουντή Φωτεινή, Γνωστικός Ψυχολόγος ΑΠΘ Email:poptsielena@gmail.com 9th Panhellenic

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Ψυχολογία 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των

Διαβάστε περισσότερα

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας Νοημοσύνη Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας S Αμφισβήτηση S Αξιολόγηση της νοημοσύνης (Νασιάκου, (1980): Νοημοσύνη είναι ό,τι μετρούν τα τεστ νοημοσύνης) S Τρόπος αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

- Έκπτωση στη χρήση εξoλεκτικών συμπεριφορών πχ βλεμματικής επαφής, εκφραστικότητας προσώπου.

- Έκπτωση στη χρήση εξoλεκτικών συμπεριφορών πχ βλεμματικής επαφής, εκφραστικότητας προσώπου. ΑΥΤΙΣΜΟΣ- ΔΙΑΧΥΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η Διάχυτη Διαταραχή της Ανάπτυξης σύμφωνα με το ICD-10 το σύστημα της Διεθνούς Ταξινόμησης των Νόσων είναι μια διαταραχή που περιλαμβάνει δυσκολίες στην ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Ιστορία-Αρχαιολογία Τμήμα Ιστορίας

Διαβάστε περισσότερα

Ηλικιωμένοι στην Κοινότητα και το Ίδρυμα - στον Αστικό Ιστό και την Ύπαιθρο Συννοσηρότητα

Ηλικιωμένοι στην Κοινότητα και το Ίδρυμα - στον Αστικό Ιστό και την Ύπαιθρο Συννοσηρότητα Ηλικιωμένοι στην Κοινότητα και το Ίδρυμα - στον Αστικό Ιστό και την Ύπαιθρο Συννοσηρότητα Αγγελική Κυπράκη, Ιατρός Άνοια και συννοσηρότητα Η άνοια ορίζεται ως διαταραχή κατά την οποία παρατηρείται έκπτωση

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία 3

Γνωστική Ψυχολογία 3 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Γνωστική Ψυχολογία 3 Ενότητα #8: Θεωρητικά μοντέλα Διδάσκων: Οικονόμου Ηλίας ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών

4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών 4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών Στο προηγούμενο κεφάλαιο (4.1) παρουσιάστηκαν τα βασικά αποτελέσματα της έρευνάς μας σχετικά με την άποψη, στάση και αντίληψη των μαθητών γύρω από θέματα

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Παλαιγεωργίου Γιώργος Τμήμα Μηχανικών Η/Υ, Τηλεπικοινωνιών και Δικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ιανουάριος 2011 Ψυχομετρία Η κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας.

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Ανάργυρος Β.Καραπέτσας Χειμερινό εξάμηνο: 2013 2014 Εισαγωγή Σε αυτό το άρθρο υποστηρίζεται ότι οι νευροψυχολογικές μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Ηλεκτρολόγοι Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Μηχανικών 1 2 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση - Χριστάκη,

Διαβάστε περισσότερα

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας με θέμα: Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Ιωάννινα Νοέμβριος2012 Επόπτης καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Εκπονήτριες: Αρμυριώτη Βασιλική (11071)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΟΔΗΓΗΣΗΣ ΣΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΟΔΗΓΗΣΗΣ ΣΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΗΛΙΚΙΑ ΗΜΕΡΙΔΑ Πρωτοβουλίες-Δράσεις Οδικής Ασφάλειας σε περίοδο οικονομικής κρίσης Αθήνα, 6 Ιουνίου 2012 ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΟΔΗΓΗΣΗΣ ΣΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΗΛΙΚΙΑ Σοφία Βαρδάκη, Δρ. Συγκοινωνιολόγος ΕΜΠ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Επιστήμη Τμήμα ς 1 2 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση Χριστάκη, καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Ερευνητής:

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Αναστάσιος Καρακώστας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Περιεχόμενα Οι γνωστικές ασκήσεις στην υπηρεσία ασθενών με άνοια Προτεινόμενη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΤΟΣΦΑΙΡΙΣΗ ΚΜ: : 305 ΠΑΤΣΙΑΟΥΡΑΣ ΑΣΤΕΡΙΟΣ

ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΤΟΣΦΑΙΡΙΣΗ ΚΜ: : 305 ΠΑΤΣΙΑΟΥΡΑΣ ΑΣΤΕΡΙΟΣ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΤΟΣΦΑΙΡΙΣΗ ΚΜ: : 305 ΠΑΤΣΙΑΟΥΡΑΣ ΑΣΤΕΡΙΟΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΑΘΗΣΗΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤΟ ΒΟΛΕΪ Η μάθηση μιας κίνησης είναι το σύνολο των εσωτερικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. Ακολουθούν περιγραφές των Σεμιναρίων που οργανώνονται:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. Ακολουθούν περιγραφές των Σεμιναρίων που οργανώνονται: ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ «Οικογένεια και Αυτισμός» «Επαγγελματικός Προσανατολισμός» «Μαθησιακές Δυσκολίες: Ανίχνευση, Σχεδιασμός, Παρέμβαση & Αποκατάσταση» «Μαθησιακές Δυσκολίες και Σχολικός Εκφοβισμός» «Εξερευνώντας

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Πολιτική Επιστήμη 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 12: Συναισθήματα Θεματική Ενότητα 12 Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις διαστάσεις των συναισθημάτων, στο μηχανισμό λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Δανιηλίδου Νικολίνα, Ψυχολόγος, MSc στην Ψυχολογία της Υγείας

Γράφει: Δανιηλίδου Νικολίνα, Ψυχολόγος, MSc στην Ψυχολογία της Υγείας Γράφει: Δανιηλίδου Νικολίνα, Ψυχολόγος, MSc στην Ψυχολογία της Υγείας Η ιατρική ορίζει ως χρόνια ασθένεια την ασθένεια που είναι μακρόχρονη ή με συχνά επεισόδια. Παλαιότερα, η διάγνωση μιας σημαντικής

Διαβάστε περισσότερα

Το υπουργείο μας. Ατυχήματα - πρώτες βοήθειες στο σχολείο

Το υπουργείο μας. Ατυχήματα - πρώτες βοήθειες στο σχολείο Αθήνα 29 Το υπουργείο μας Ατυχήματα - πρώτες βοήθειες στο σχολείο Χρήστος Τριπόδης Αναστάσιος Χριστάκης Παναγιώτα Γ. Ψυχογιού Νικόλαος Τριπόδης Αθήνα 29 Ατυχήματα - πρώτες βοήθειες στο σχολείο Συγγραφείς:

Διαβάστε περισσότερα

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση Πρόλογος Tα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια υπάρχουν δύο έννοιες που κυριαρχούν διεθνώς στο ψυχολογικό και εκπαιδευτικό λεξιλόγιο: το μεταγιγνώσκειν και η αυτο-ρυθμιζόμενη μάθηση. Παρά την ευρεία χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Επιστήμες Επικοινωνίας Τμήμα Δημοσιογραφίας & Μ.Μ.Ε. 1 2 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση - Χριστάκη,

Διαβάστε περισσότερα

Σπουδαστές Γιαννουλάκης Αντρέας Α.Μ. 11796 Τσουρουνάκης 'Αγγελος Α.Μ. 12133 Μουτουσίδου Πόπη Α.Μ. 12279 Εισηγητής: Ταφιάδης Χρ.

Σπουδαστές Γιαννουλάκης Αντρέας Α.Μ. 11796 Τσουρουνάκης 'Αγγελος Α.Μ. 12133 Μουτουσίδου Πόπη Α.Μ. 12279 Εισηγητής: Ταφιάδης Χρ. ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Σπουδαστές Γιαννουλάκης Αντρέας Α.Μ. 11796 Τσουρουνάκης 'Αγγελος Α.Μ. 12133 Μουτουσίδου Πόπη Α.Μ. 12279 Εισηγητής: Ταφιάδης Χρ. Διονύσης

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Θετικών Επιστημών 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση - Χριστάκη, καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Ερευνητής:

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο. Τρόποι χορήγησης: α) Με αλληλογραφία β) Με απευθείας χορήγηση γ) Τηλεφωνικά

Ερωτηματολόγιο. Τρόποι χορήγησης: α) Με αλληλογραφία β) Με απευθείας χορήγηση γ) Τηλεφωνικά Ερωτηματολόγιο Το ερωτηματολόγιο αποτελείται από μια σειρά ερωτήσεων, οι οποίες έχουν ως στόχο την καταγραφή των απόψεων, γνώσεων ή στάσεων μιας ομάδας ατόμων. Τρόποι συμπλήρωσης: α) άμεσος (ο ίδιος ο

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Τι καθορίζει τη µετάβαση από το φυσιολογικό γήρας µε Υποκειµενικά Νοητικά Παράπονα στην Ήπια Νοητική Διαταραχή;

Τι καθορίζει τη µετάβαση από το φυσιολογικό γήρας µε Υποκειµενικά Νοητικά Παράπονα στην Ήπια Νοητική Διαταραχή; Τι καθορίζει τη µετάβαση από το φυσιολογικό γήρας µε Υποκειµενικά Νοητικά Παράπονα στην Ήπια Νοητική Διαταραχή; Πόπτση Ε., MSc, Ουζούνη Φ. B.Sc Γιαλαουζίδης Μ.B.Sc Κουντή Φ., MSc., PhD, Τσολάκη Μ., MD,

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση στον Άξονα Ι Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης..."

Διαβάστε περισσότερα

17/12/2007. Βασιλική Ζήση, PhD

17/12/2007. Βασιλική Ζήση, PhD ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μεταπτυχιακό πρόγραμμα ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Μάθημα: Ψυχολογική Υποστήριξη σε Κλινικούς Πληθυσμούς Βασιλική Ζήση, PhD Φυσική δραστηριότητα: είναι οποιαδήποτε κίνηση του σώματος παράγεται

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Παιδαγωγική Σχολή Τμήμα: Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση Χριστάκη, καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΙΔΩΝ «Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ» ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Γιώργος Γιαννακόπουλος, Ειδ. Παιδοψυχίατρος Στρογγυλό Τραπέζι: «Οι διάφορες διαστάσεις της Διασυνδετικής-

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Φυσική Αγωγή Τμήματα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους.

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί» Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους Η αυτοεικόνα μας «σχηματίζεται» ως ένα σχετικά σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Θετικών Επιστημών 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Τίτλος Ονοματεπώνυμο συγγραφέα Πανεπιστήμιο Ονοματεπώνυμο δεύτερου (τρίτου κ.ο.κ.) συγγραφέα Πανεπιστήμιο Η κεφαλίδα (μπαίνει πάνω δεξιά σε κάθε σελίδα): περιγράφει το θέμα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Νευροψυχολογία

Εισαγωγή στη Νευροψυχολογία ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Εισαγωγή στη Νευροψυχολογία Διάλεξη #13 : Σκοποί της νευροψυχολογικής εκτίμησης Στέλλα Γιακουμάκη Τμήμα Ψυχολογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Δασολογία-Περιβάλλον Σχολή Δασολογίας & Φυσικού Περιβάλλοντος 1 Μελέτη απορρόφησης

Διαβάστε περισσότερα

Β. Δισλιάν, Μ. Ανδρέου, Μ. Γεωργιάδου, Θ. Μακρής, Α. Μπαρμπαρίδου, Α. Μπελτσίδης, Γ. Αμαξόπουλος, Α. Τσετινέ

Β. Δισλιάν, Μ. Ανδρέου, Μ. Γεωργιάδου, Θ. Μακρής, Α. Μπαρμπαρίδου, Α. Μπελτσίδης, Γ. Αμαξόπουλος, Α. Τσετινέ Β. Δισλιάν, Μ. Ανδρέου, Μ. Γεωργιάδου, Θ. Μακρής, Α. Μπαρμπαρίδου, Α. Μπελτσίδης, Γ. Αμαξόπουλος, Α. Τσετινέ Γενικοί Ιατροί ΚΥ Αβδήρων, Σταυρούπολης, Εχίνου- Ξάνθη Η κατάθλιψη αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης

Διαβάστε περισσότερα

«Η κανονική νοητική συνθήκη των ανθρώπων σε κατάσταση εγρήγορσης, που χαρακτηρίζεται από την εμπειρία των αντιλήψεων, σκέψεων, συναισθημάτων,

«Η κανονική νοητική συνθήκη των ανθρώπων σε κατάσταση εγρήγορσης, που χαρακτηρίζεται από την εμπειρία των αντιλήψεων, σκέψεων, συναισθημάτων, 9 Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Το πρόβλημα της συνείδησης Μια απόπειρα ορισμού της συνείδησης «Η κανονική νοητική συνθήκη των ανθρώπων σε κατάσταση εγρήγορσης, που χαρακτηρίζεται από την εμπειρία των

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Πρόσφατες εργασίες έχουν αποδείξει ότι στη μνήμη παρεμβαίνουν πολλές περιοχές του εγκεφάλου Παρ όλα αυτά, υπάρχουν διαφορετικοί τύποι μνήμης και ορισμένες

Διαβάστε περισσότερα

Άνοια στην Τρίτη ηλικία:

Άνοια στην Τρίτη ηλικία: Άνοια στην Τρίτη ηλικία: οι επιπτώσεις της νόσουστηνκαθημερινότητα της οικογένειας και οι τρόποι παρέμβασης για μια λειτουργική επικοινωνία Γκαρίπη Χριστιάνα / Κλινική ψυχολόγος Τι είναι άνοια; Μία ετερογενής

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Οικονομική Επιστήμη Τμήμα Οικονομικών

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Εκπαιδευτικής Ερευνας στη ΜΕ

Μεθοδολογία Εκπαιδευτικής Ερευνας στη ΜΕ Μεθοδολογία Εκπαιδευτικής Ερευνας στη ΜΕ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΣΑΚΟΝΙΔΗΣ, ΔΠΘ ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΤΖΕΚΑΚΗ, ΑΠΘ Α ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ 201 6-2017 2 ο παραδοτέο Περιεχόμενο 1. Εισαγωγή: το θέμα και η σημασία του, η σημασία διερεύνησης του

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση της διδακτικής πράξης

Αξιολόγηση της διδακτικής πράξης Αξιολόγηση της διδακτικής πράξης 1 } Ορισµός: Απόδοση αξίας Απόδοση προσήµου σε κάτι που αξιολογείται Σύγκρισης δύο πραγµάτων } Αξιολόγηση Αποτίµηση στόχου (σύγκριση του στόχου µε το αποτέλεσµα) Σηµασία

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα 9

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα 9 Περιεχόμενα Προλογικό Σημείωμα 9 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1.1. Εισαγωγή 14 1.2 Τα βασικά δεδομένα των Μαθηματικών και οι γνωστικές απαιτήσεις της κατανόησης, απομνημόνευσης και λειτουργικής χρήσης τους 17 1.2.1. Η

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΠΛΑΤΦΟΡΜΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ

ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΠΛΑΤΦΟΡΜΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Διπλωματική Εργασία ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΠΛΑΤΦΟΡΜΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΙΛΚΟΥ Επιβλέπων καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Φαρμακευτική 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση Χριστάκη, καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Ερευνητής: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Τμήματα: ς, Ποιμαντικής & Κοινωνικής ς 1 Μελέτη απορρόφησης του

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Ξένες Γλώσσες Τμήματα: Αγγλικής, Γαλλικής, Γερμανικής & Ιταλικής

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 4 Γνωστική ψυχολογία Οι πληροφορίες του περιβάλλοντος γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας από τον εγκέφαλο μέσω γνωστικών διαδικασιών (αντίληψη, μνήμη,

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική εξήγηση των δυσκολιών στην ανθρώπινη επικοινωνία - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγ

Βιολογική εξήγηση των δυσκολιών στην ανθρώπινη επικοινωνία - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγ Οι άνθρωποι κάνουμε πολύ συχνά ένα μεγάλο και βασικό λάθος, νομίζουμε ότι αυτό που λέμε σε κάποιον άλλον, αυτός το εκλαμβάνει όπως εμείς το εννοούσαμε. Νομίζουμε δηλαδή ότι ο «δέκτης» του μηνύματος το

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Τοπογράφοι Τμήμα Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών 1 Μελέτη απορρόφησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Ιστορική αναδρομή Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτό το σύνδρομο ήταν ο John Langdon Down, το 1866. Μέχρι τα μέσα του 20 ου αιώνα, η αιτία που

Διαβάστε περισσότερα