ΥΔΡΟΛΥΣΗ ΑΜΥΛΟΥ ΑΠΟ ΒΑΚΤΗΡΙΑΚΗ ΑΜΥΛΑΣΗ ΚΑΙ ΥΓΡΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΤΙΚΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΥΔΡΟΛΥΣΗ ΑΜΥΛΟΥ ΑΠΟ ΒΑΚΤΗΡΙΑΚΗ ΑΜΥΛΑΣΗ ΚΑΙ ΥΓΡΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΤΙΚΟ"

Transcript

1 !Unexpected End of Formula l ΥΔΡΟΛΥΣΗ ΑΜΥΛΟΥ ΑΠΟ ΒΑΚΤΗΡΙΑΚΗ ΑΜΥΛΑΣΗ ΚΑΙ ΥΓΡΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΤΙΚΟ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Γκέκας Γιώργος Δημητριάδου Άννα Τζελέπη Λαμπρινή

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος Περίληψη... 4 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Εισαγωγή Περί ενζύμων Ιστορική αναδρομή Ονομασία και κατηγορίες των ενζύμων Δομή των ενζύμων Μετουσίωση Ιδιότητες των ενζύμων Η εξειδίκευση των ενζύμων Η καταλυτική ισχύς των ενζύμων Πώς δουλεύουν τα ένζυμα Κινητική των ενζυμικών αντιδράσεων Επίδραση του ph στην ταχύτητα των ενζυμικών αντιδράσεων Επίδραση της θερμοκρασίας στην ταχύτητα των ενζυμικών αντιδράσεων Επίδραση της συγκεντρώσεως του ενζύμου στην ταχύτητα των ενζυμικών αντιδράσεων Επίδραση της συγκεντρώσεως του υποστρώματος στην ταχύτητα των ενζυμικών αντιδράσεων Ενζυμομηχανική Ένζυμα με βιοτεχνολογικό ενδιαφέρον

3 Θερμοάντοχα ένζυμα Ένζυμα σε μη συμβατά μέσα Τα ένζυμα στα απορρυπαντικά Εισαγωγή Ασφάλεια και υγιεινή Ενθυλάκωση των ενζύμων Παγκόσμια αγορά Ένζυμα που υπάρχουν στα απορρυπαντικά Πρωτεάσες Αμυλάση Κυτταρινάσες Λιπάση Υπεροξειδάση

4 Πρόλογος Η παρούσα εργασία με τίτλο «Το πείραμα στη διδασκαλία της Χημείας- Τα ένζυμα στα απορρυπαντικά» εκπονήθηκε στα πλαίσια του μεταπτυχιακού προγράμματος «Διδακτική της Χημείας και Νέες Εκπαιδευτικές Τεχνολογίες» (ΔιΧηΝΕΤ), στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και κατά τα έτη Σκοπός της εργασίας είναι η πειραματική διδασκαλία της Πράσινης Χημείας μέσω απλών πειραμάτων στα οποία προτείνεται η χρήση πιο φιλικών προς το περιβάλλον ενώσεων, οι οποίες αντικαθιστούν τις ήδη υπάρχουσες σε διάφορα χρηστικά αντικείμενα της καθημερινής μας ζωής, όπως π.χ. τα απορρυπαντικά. Στόχος επίσης είναι η παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού για την δευτεροβάθμια ή τριτοβάθμια εκπαίδευση μετά από κατάλληλη επιλογή υλικού, καθοριζόμενο από τη βαθμίδα εκπαίδευσης στην οποία θα απευθύνεται. Θέλουμε να ευχαριστήσουμε τον Αναπλ. Καθ. κ. Μαρούλη Α., καθώς και την Επικ. Καθ. κα Χατζηαντωνίου- Μαρούλη Κ. για την επιλογή του θέματος, τη συνεχή παρακολούθηση καθόλη τη διάρκεια εκπόνησης της εργασίας, για τις πληροφορίες υποδείξεις και παρατηρήσεις τους καθώς και για την πολλαπλή και σχολαστική διόρθωση των κειμένων. Θεσσαλονίκη, Ιούνιος

5 Περίληψη Τα τελευταία πενήντα χρόνια τα απορρυπαντικά καθιερώθηκαν στη ζωή µας ως αναγκαιότητα. Η υπερκατανάλωση τους, όµως, είχε ως συνέπεια τη ρύπανση του περιβάλλοντος. Η χρήση τους είχε επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου, συνετέλεσε στη µείωση των µη ανανεωσίµων πρώτων υλών και οδήγησε σε σπατάλη ενέργειας. Διέξοδος στα παραπάνω προβλήματα επιχειρήθηκε με τη σύνθεση και τη χρήση νέων απορρυπαντικών, φιλικών προς το περιβάλλον και τον άνθρωπο. Μία από τις λύσεις που έχει προτείνει η Πράσινη Χημεία στα σημερινά αδιέξοδα είναι η χρήση των ενζύμων στα προϊόντα καθαρισμού. Τα ένζυμα χρησιμοποιούνται ως εναλλακτική λύση κυρίως για τις σουλφονικές, τασενεργές ενώσεις που αποτελούν κύριο συστατικό των απορρυπαντικών, καθόσον προσφέρουν το πλεονέκτημα της μείωσης της θερμοκρασίας του πλυσίματος κατά 20 ο C αλλά και την ελάττωση της ποσότητας του απορρυπαντικού που απαιτείται για κάθε πλύση. Μερικές από τις πιο δηµοφιλείς κατηγορίες ενζύµων που χρησιµοποιούνται στην αγορά των ενζυµικών απορρυπαντικών είναι οι λιπάσες, οι πρωτεάσες, οι αµυλάσες και οι κυτταρινάσες. Η εργασία περιλαµβάνει µία σειρά πειραµάτων επιδείξεως καθώς και ένα πείραµα που θα εκτελείται από µαθητές-φοιτητές ώστε να κατανοηθεί η σηµασία των ενζύµων στα προϊόντα καθαρισµού. Το πρώτο πείραμα επιδείξεως αφορά στην υδρόλυση πρωτεϊνών από πρωτεάσες. Τα αντιδραστήρια- υλικά που απαιτούνται είναι: ένα απορρυπαντικό που περιέχει πρωτεάσες, η αλβουμίνη του αυγού και το 4

6 αντιδραστήριο της διουρίας. Το αντιδραστήριο της διουρίας δίνει χαρακτηριστικό μπλε- μωβ χρώμα κατά την αντίδρασή του με πρωτεΐνες. Το δεύτερο πείραμα επιδείξεως αφορά στην υδρόλυση των λιπών από το ένζυμο λιπάση. Τα αντιδραστήρια- υλικά που απαιτούνται είναι: ένα απορρυπαντικό που περιέχει λιπάση, ελαιόλαδο, καυστικό νάτριο και δείκτης φαινολοφθαλεΐνης. Το τρίτο πείραμα επιδείξεως αφορά στη διάσπαση του υπεροξειδίου του υδρογόνου από το ένζυμο καταλάση. Τα αντιδραστήρια- υλικά που απαιτούνται είναι υπεροξείδιο του υδρογόνου 3% (οξυζενέ), μία πατάτα και νερό. Στο πείραμα για τους μαθητές- φοιτητές μελετάται η υδρόλυση του αμύλου από βακτηριακή αμυλάση. Πιο συγκεκριμένα εξετάζεται ποιοτικά η επίδραση του ph, της θερμοκρασίας και της συγκεντρώσεως της αμυλάσης στην ενζυματική δράση και κατ επέκταση στην ταχύτητα διάσπασης του αμύλου. Η αποτίμηση της υδρολύσεως γίνεται με το τεστ ιωδίου και το τεστ Benedict. Το τεστ ιωδίου ανιχνεύει την παρουσία αμύλου, ενώ το τεστ Benedict ανιχνεύει την παρουσία σακχάρου, πιστοποιώντας έτσι την υδρόλυση του προϊόντος. Τα αντιδραστήρια- υλικά που απαιτούνται είναι: διάλυμα βακτηριακής αμυλάσης, υδατοδιαλυτό άμυλο, διάλυμα ιωδίου, αντιδραστήριο Benedict, υδροχλωρικό οξύ και ρυθμιστικά διαλύματα. Στην εργασία περιλαμβάνεται επίσης πείραμα όπου αντικαταστάθηκε το διάλυμα της αμυλάσης από υγρό απορρυπαντικό του εμπορίου που περιέχει αμυλάση και διερευνήθηκε η δραστικότητά του. 5

7 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Εισαγωγή H παγκόσμια αποδοχή των στόχων και των αρχών της Πράσινης Χημείας ως βασικών παραγόντων της Βιώσιμης Ανάπτυξης οδήγησαν τους χημικούς να σχεδιάσουν μη τοξικά προϊόντα μέσω διεργασιών που δε δημιουργούν απόβλητα και να προχωρήσούν σε λύσεις που αφορούν σε πολλούς τομείς της καθημερινής μας ζωής. Έτσι στο χώρο των απορρυπαντικών προτάθηκε η χρήση των ενζύμων. Τα ένζυμα πράγματι δίνουν πράσινες λύσεις στα τεράστια προβλήματα που δημιουργούνται στο περιβάλλον από τα συνήθη απορρυπαντικά. Η Πράσινη Χημεία είναι κεντρική επιστήμη αλλά η πραγματοποίηση των στόχων της απαιτεί διαπανεπιστημιακή προσέγγιση και στήριξη από την πολιτεία, τη βιομηχανία και την κοινωνία γενικότερα. 6

8 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1 Περί ενζύµων 1.1 Ιστορική Αναδροµή Διεργασίες που σήμερα γνωρίζουμε ότι οφείλονται σε ένζυμα ήταν γνωστές από τους αρχαίους χρόνους ακόμα. Η παρασκευή τυρού και άρτου, η δημιουργία κρασιού και ξυδιού ήταν γνωστά από την αρχαιότητα. Το 1783 ο Spallanzani παρατήρησε ότι το κρέας ρευστοποιείται από το γαστρικό υγρό του γερακιού, ενώ το 1787 ο Fabroni όρισε τη ζύμωση ως αποικοδόμηση μιας ουσίας από μία άλλη ουσία. Το 1814 ο Kirchhoff παρατήρησε ότι μια ουσία του σιταριού μπορεί να μετατρέπει το άμυλο σε σάκχαρο και δεξτρίνες. Η πρώτη περίπτωση ενζυμικής αντιδράσεως που δημοσιεύτηκε ήταν η διάσπαση του αμύλου από την αμυλάση. Το 1833 οι Payen και Persoz δημοσίευσαν ότι προσθέτωντας αλκοόλη σ ένα εκχύλισμα βύνης, έπαιρναν ένα άμορφο ίζημα, που όταν το διέλυαν ξανά ήταν σε θέση να διασπά το άμυλο. Τη δραστική ουσία του παρασκευάσματος, που σήμερα γνωρίζουμε ότι είναι η αμυλάση, οι δύο πιο πάνω ερευνητές την ονόμασαν διάσταση. Το 1836 ο Schwans παρασκεύασε πεψίνη από το στομάχι χοίρων και στα αμέσως επόμενα χρόνια μεγάλα ονόματα της Χημείας και Φυσιολογίας, όπως οι Wöhler, Liebig, Berthelot και Claude Bernard, ασχολήθηκαν με τη μελέτη ουσιών βιολογικής προελεύσεως οι οποίες όταν επιδρούσαν σε άλλες ενώσεις, πάλι βιολογικής προέλευσης, τις μετέτρεπαν προς διαφορετικές ενώσεις. 7

9 Η διαίσθηση του Berzelius ήταν εκείνη που έβαλε την ενζυμολογία στο σωστό δρόμο. Το 1837 o Berzelius δημοσίευσε ότι στους ζωντανούς οργανισμούς γίνονταν χιλιάδες καταλυτικές διεργασίες, που είχαν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία πολλών χημικών ενώσεων. Το 1871, ο Pasteur έδειξε ότι η ζύμη, που από το 1837 κιόλας είχε αποδειχθεί από τους Gagniard- Latour, Schwann και Kunzig ότι ήταν ζωντανός οργανισμός, ήταν απαραίτητη για την αλκοολική ζύμωση. Ο Pasteur μάλιστα ονόμασε τη ζύμη, καθώς και τα βακτήρια που παράγουν γαλακτικό οξύ «οργανωμένα φυράματα». Τα «οργανωμένα φυράματα», κατά τον Pasteur, δεν μπορούσαν να δράσουν έξω από τους οργανισμούς που τα δημιουργούσαν. Ο όρος ένζυμο προτάθηκε το 1878 από τον Kuhne που έτσι ήθελε να δηλώσει ότι η ουσία που προκαλεί ζύμωση βρίσκεται «εν ζύμη». Το 1894 ο Emil Fischer άρχισε σειρά ερευνών που οδήγησαν στην ανακάλυψη της εξειδίκευσης των ενζύμων. Το 1897, ο Bertrand ανακάλυψε ότι προκειμένου να δράσουν ορισμένα ένζυμα, απαιτούσαν την παρουσία ενώσεων χαμηλού μοριακού βάρους, που μπορούσαν να απομακρυνθούν από το παρασκεύασμα με διαπίδυση και τα ονόμασε «συνένζυμα». Η άποψη για την ύπαρξη του συμπλόκου ενζύμου- υποστρώματος προτάθηκε για πρώτη φορά το 1902 από τον Brown και τoν Henri και εδραιώθηκε θεωρητικά το από τους Michaelis και Menten το1913. Οι Briggs και Haldane το 1924 επέκτειναν και γενίκευσαν τη θεωρία Michaelis- Menten. To ο Monod και Jacod προσδιόρισαν τους γενετικούς μηχανισμούς σύνθεσης των πρωτεϊνών και εξήγησαν με μαθηματικές εξισώσεις το αλλοστερικό φαινόμενο (παράρτημα, σελ 72). Το 1966 επιτυγχάνεται η ακινητοποίηση ενζύμων από τους Ιάπωνες Chibota και Tonabe. Το 1968 ανακαλύπτονται τα ένζυμα περιορισμού που έδωσαν τόσο μεγάλη ώθηση στη Μοριακή Βιολογία και Βιοτεχνολογία. Το 1969 επετεύχθη η πρώτη σύνθεση ενζύμου. Στις αρχές του 1980 ο Sindey Altman και ο Thomas Cech ανακάλυψαν την ύπαρξη του μορίων RNA με καταλυτικές ιδιότητες. Έτσι καταρρίφθηκε ακόμα ένα δόγμα, ότι δηλαδή οι βιοκαταλύτες είναι πρωτεΐνες. Συνεπώς με τον 8

10 όρο ένζυμο εννοούμε τα βιολογικά μακρομόρια που παρουσιάζουν καταλυτική δράση. Η επιστήμη της Ενζυμολογίας, έχει κάνει εκπληκτικές προόδους τα τελευταία 50 χρόνια, κυρίως λόγω της εφαρμογής κρυσταλλογραφίας ακτίνων Χ στη διερεύνηση δομών αλλά και λόγω της αναπτύξεως διαφόρων τύπων φασματοφωτομετρίας για τη μελέτη κινητικών παραμέτρων. Μεγάλη ώθηση στη μελέτη της δομής και της κινητικής των ενζυμικών αντιδράσεων δόθηκε επίσης από την άμεση διάθεση στο εμπόριο καταλλήλως επισημασμένων ενώσεων και υποστρωμάτων. Η γνώση μας σχετικά με τους μηχανισμούς των ενζυμικών αντιδράσεων αυξάνει καθημερινά. Τα ένζυμα αποτέλεσαν μοχλούς ανάπτυξης νέων επιστημονικών κλάδων, όπως η γενετική του DNA, η πρωτεϊνική μηχανική, η ενζυμομηχανική και η μεταβολική μηχανική. Η συνεχιζόμενη μελέτη των ενζύμων ίσως οδηγήσει στην ανάπτυξη υπερκαταλυτών για την βιομηχανία, στην απομάκρυνση τοξικών ουσιών από ρυπογόνα απόβλητα, σε φάρμακα για την θεραπεία ασθενών κ.α. Πολλές αρρώστιες είναι αποτέλεσμα έλλειψης ενζύμων ή παρουσίας ελαττωματικών ενζύμων. Η έρευνα στην περιοχή αυτή σύντομα θα δώσει τη δυνατότητα διόρθωσης ανωμαλιών ή ακόμα και δημιουργίας υποκατάστατων αυτών των τόσο χρησίμων μορίων. 1.2 Ονοµασία και κατηγορίες των ενζύµων Στα ένζυμα δίδονται ονόματα που μας επιτρέπουν να τα ταξινομούμε. Η επιστημονική εταιρεία που είναι υπεύθυνη για την ονοματολογία και κατάταξη των ενζύμων είναι Διεθνής Ένωση Βιομηχανίας. Σύμφωνα με την Επιτροπή αυτήν υπάρχουν τρεις αποδεκτοί τρόποι για να αναφερθεί κάποιος σε ένα ένζυμο: ο κωδικός αριθμός EC, το συστηματικό όνομα και το κοινό όνομα. Σε μας περισσότερο γνωστά είναι τα συστηματικά ονόματα. Τα συστηματικά ονόματα αποτελούνται από δύο μέρη. Το ένα είναι το όνομα του υποστρώματος, και στην περίπτωση διμοριακών αντιδράσεων τα ονόματα των υποστρωμάτων με ένα δίστιγμο μεταξύ τους. Το άλλο μέρος που καταλήγει σε 9

11 άση, αναφέρεται στη φύση της αντίδρασης που καταλύεται από το ένζυμο. Τα κοινά ονόματα μοιάζουν πολύ με τα συστηματικά αλλά περιέχουν πολύ λιγότερη λεπτομέρεια και τις απολύτως απαραίτητες πληροφορίες, ώστε να είναι εφικτή η συνεννόηση. Ορισμένα πρωτεολυτικά ένζυμα κρατούν την κατάληξη ίνη αντί της ασης για καθαρά ιστορικούς λόγους. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, όπως είπαμε η κατάληξη άση ακολουθεί την ονομασία της αντιδράσεως που καταλύει το ένζυμο. Όσον αφορά στην κατάταξη των ενζύμων η αρμόδια επιτροπή της Διεθνούς Ένωσης Βιομηχανίας κατέταξε τα ένζυμα σε έξι μεγάλες κατηγορίες. Κάθε κατηγορία υποδιαιρείται σε ομάδες και κάθε ομάδα σε υποομάδες. Οι κατηγορίες των ενζύμων είναι: 1. Οξειδορεδουκτάσες (Δευδρογονάσες, Οξειδάσες, Υπεροξειδάσες, Υδροξυλάσες,) 2. Τρανσφεράσες Καταλύουν τη μεταφορά ομάδων από μία ουσία σε μία άλλη 3. Υδρολάσες (εστεράσες, φωσφατάσες, γλυκοσιδάσες, πεπτιδάσες) Υδρολύουν εστέρες, αμίδια, πεπτίδια, κτλ 4. Λυάσες (αλδολάσες, αποκαρβοξυλάσες, υδρολυάσες, κετοξυλυάσες κ.α.) Διασπούν τους δεσμούς C - C, C - N, C - O όχι υδρολυτικά. 5.Ισομεράσες (ρακεμάσες, επιμεράσες κ.α) Διευκολύνουν τη μετατόπιση ατόμων ή ομάδων 6.Λιγάσες Καταλύουν το σχηματισμό C - C, C - N, C - O δεσμών. 10

12 1.3 Δοµή των ενζύµων Τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες, δηλαδή βιολογικά μακρομόρια (πολυπεπτίδια) των οποίων η δομική μονάδα είναι τα αμινοξέα. Αν υδρολύσουμε μία οποιαδήποτε πρωτεΐνη θα δούμε ότι το υδρόλυμα αποτελείται από το πολύ 20 διαφορετικά αμινοξέα. Αυτό οφείλεται στο μηχανισμό συνθέσεως των πρωτεϊνών, ο οποίος δεν έχει τη δυνατότητα ενσωματώσεως στις πρωτεΐνες άλλων αμινοξέων εκτός από αυτά τα συγκεκριμένα 20. Τα αμινοξέα που δομούν τις πρωτεΐνες, είναι οργανικά οξέα με μία τουλάχιστον αμινομάδα. Η καρβοξυλική ομάδα και η αμινομάδα είναι συνδεδεμένες με το ίδιο άτομο άνθρακα. Εξαίρεση αποτελεί η προλίνη, η οποία αντί για αμινομάδα έχει ιμινομάδα. Σχήμα 2.1: Η γενική δομή των αμινοξέων Τα αμινοξέα συνδέονται μεταξύ τους με πεπτιδικό δεσμό, που προκύπτει από την σύνδεση της αμινομάδας ενός αμινοξέος με την καρβοξυλομάδα ενός δεύτερου αμινοξέος. Οι πρωτεΐνες και κατ επέκταση και τα ένζυμα οργανώνονται στα ακόλουθα δομικά επίπεδα: 1. Πρωτοταγής δομή Η αλληλουχία των αμινοξέων σε μία αλυσίδα καθορίζει την πρωτοταγή διαμόρφωσή της. Ο δεσμός που σταθεροποιεί τη δομή αυτή είναι ο πεπτιδικός. Πρωτεΐνες με ομοιότητες ως προς την πρωτοταγή τους δομή, παρουσιάζουν και ομοιότητες ως προς την τρισδιάστατη αρχιτεκτονική τους, αλλά συνήθως και ως προς τη λειτουργία τους. Όταν δύο ή περισσότερα ένζυμα και γενικά πρωτεΐνες μοιάζουν σημαντικά ως προς την πρωτοταγή τους δομή λέμε ότι είναι ομόλογα. 11

13 Σχήμα 2.2: Πρωτοταγής δομή αιμογλοβίνης 2. Δευτεροταγής δομή Το επόμενο επίπεδο οργάνωσης είναι η δευτεροταγής δομή. Αυτή η διαμόρφωση αναφέρεται κυρίως στη διάταξη στο χώρο των ατόμων που απαρτίζουν τον πεπτιδικό δεσμό και σταθεροποιείται κυρίως με δεσμούς υδρογόνου. Ο δεσμός αυτός αναπτύσσεται μεταξύ του υδρογόνου και άλλων πιο ηλεκτραρνητικών ατόμων, όπως του αζώτου και του οξυγόνου και είναι πολύ ασθενής δεσμός. Συγκρινόμενος προς τους κοινούς ομοιοπολικούς δεσμούς, ο δεσμός υδρογόνου είναι φορές πιο ασθενής. Ο πιο σημαντικός δεσμός υδρογόνου αναπτύσσεται στην περιοχή των πεπτιδικών δεσμών. Επειδή υπάρχει μεγάλος αριθμός τέτοιων δεσμών στις πρωτεΐνες είναι φανερό ότι οι δεσμοί υδρογόνου αν και ασθενείς, αποτελούν στο σύνολό τους ένα σημαντικό στοιχείο σταθεροποίησης της δευτεροταγούς δομής. Ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσονται οι δεσμοί υδρογόνου συναντούμε τις εξής βασικές δομές: α- έλικα και β- πτυχωτό φύλλο. Σχήμα 2.3: Η δομή της α- έλικας και του β- πτυχωτού φύλλου 12

14 3. Τριτοταγής δομή Το αμέσως επόμενο επίπεδο διαμορφώσεως είναι η τριτοταγής δομή που αναφέρεται στην αναδίπλωση της πεπτιδικής αλυσίδας πάνω στον εαυτό της καθορίζοντας με αυτόν τον τρόπο το τελικό σχήμα που θα πάρει στο χώρο. Στην τριτοταγή διαμόρφωση σημαντικό ρόλο παίζουν οι ομάδες R των αμινοξέων. Ανάμεσα στις ομάδες αυτές μπορούν να αναπτυχθούν τόσο ομοιοπολικοί όσο και δευτερεύοντες δεσμοί. Οι ομοιοπολικοί είναι δισουλφιδικοί δεσμοί που λέγονται γέφυρες θείου και είναι πιο ισχυροί από τους ομοιοπολικούς. Οι δευτερεύοντες δεσμοί είναι δύο ειδών: πολικοί και μη πολικοί. Πολικοί είναι οι ηλεκτροστατικοί και οι υδρογονικοί και μη πολικοί οι υδρόφοβοι δεσμοί. Σχήμα 2.4: Τριτοταγής δομή 4. Τεταρτοταγής δομή Πολλές πρωτεΐνες όπως η αιμοσφαιρίνη, ένας σημαντικός αριθμός ενζύμων κ.α, αποτελούνται από περισσότερες της μίας αλυσίδες. Η διάταξη των αλυσίδων αυτών και οι ανατομικές σχέσεις της μιας ως προς τις άλλες δεν είναι τυχαίες αλλά σαφώς καθορισμένες και επαναλαμβάνονται πιστά από μόριο σε μόριο. Αυτές οι σχέσεις στο χώρο των διαφόρων πεπτιδικών αλυσίδων ενός πρωτεϊνικού μορίου αποτελούν την τεταρτοταγή διαμόρφωση του μορίου. Στη διαμόρφωση αυτή δε συμμετέχουν ομοιοπολικοί δεσμοί αλλά μόνο δευτερεύοντες του τύπου που αναφέρθηκαν για την τριτοταγή δομή, δηλαδή υδρόφοβοι, υδρογονικοί και ιονικοί. 13

15 Σχήμα 2.5: Τεταρτοταγής δομή Συνοπτικά τα διάφορα επίπεδα οργάνωσης των πρωτεϊνών, φαίνονται στο παρακάτω σχήμα Σχήμα 2.6: Οι δομές των πρωτεϊνών 14

16 1.4 Μετουσίωση Τα διάφορα επίπεδα οργάνωσης της δομής των πρωτεϊνών δεν είναι τυχαία γεγονότα, αλλά απαραίτητη προϋπόθεση της έκφρασης της λειτουργικότητας των πρωτεϊνών. Για παράδειγμα, στην αιμοσφαιρίνη, μικρές μόνο μετακινήσεις ορισμένων ομάδων, της τάξης των λίγων Angstrom δίνουν τη δυνατότητα στο μόριο να δεσμεύει ή να μη δεσμεύει οξυγόνο. Τέτοιες όμως μεταβολές στη διαμόρφωση γίνονται κάτω από την επίδραση του φυσιολογικού περιβάλλοντος των πρωτεϊνών και είναι απαραίτητες για την εμφάνιση της βιολογικής δράσεως των πρωτεϊνών. Αν καταστρέψουμε με τεχνητούς τρόπους τις δομές των πρωτεϊνών, όπως π.χ. με θέρμανση, με ακραίες τιμές ph, με μεγάλες συγκεντρώσεις ουρίας (6-8Μ) κ.α., τότε παρατηρούμε δραματικές επιπτώσεις τόσο στις φυσικοχημικές όσο και στις βιολογικές ιδιότητες των πρωτεϊνών. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται με μία λέξη μετουσίωση. Κατά τη μετουσίωση: ελαττώνεται η διαλυτότητα της πρωτεΐνης καταστρέφονται οι δεσμοί υδρογόνου και οι ιονικοί δεσμοί γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα το μόριο, από ένα οργανωμένο σύνολο που ήταν, να μετατρέπεται σε μεμονωμένες αλυσίδες, εφόσον περιείχε αρχικά περισσότερες από μία, οι δε αλυσίδες να παίρνουν τυχαία διαμόρφωση και να χάνουν τις ανώτερες διαμορφώσεις τους χάνονται οι λειτουργικές ιδιότητες της πρωτεΐνης, δηλαδή το ένζυμο χάνει την καταλυτική του δράση Σχήμα 2.7: Η αντιστρεπτή μετουσίωση των πρωτεϊνών 15

17 1.5 Ιδιότητες των ενζύµων Ελάχιστες αντιδράσεις σε ζωντανούς οργανισμούς γίνονται χωρίς την παρεμβολή κάποιου ενζύμου. Από την απλή μετακίνηση κάποιου ιόντος, μέχρι την σύνδεση της πιο πολύπλοκης οργανικής ενώσεως, συμμετέχουν ένζυμα. Ας δούμε όμως ποιες είναι οι ιδιότητες που πρέπει να έχει μια πρωτεΐνη για να την χαρακτηρίσουμε ως ένζυμο και πως μπορούμε να προσδιορίσουμε ποσοτικά την ενζυμική δράση. Πίνακας 2.1: Ιδιότητες των ενζύμων 1 η Προσθήκη της ουσίας που υποπτευόμαστε ότι έχει Ιδιότητα καταλυτικές ιδιότητες αυξάνει την ταχύτητα της αντίδρασης 2 η Ο καταλύτης είναι δραστικός σε πολύ μικρές Ιδιότητα συγκεντρώσεις. 3 η Ιδιότητα 4 η Ιδιότητα 5 η Ιδιότητα Ο καταλύτης δεν καταναλώνεται κατά την διάρκεια της αντίδρασης αλλά παραμένει αμετάβλητος και μετά το τέλος της. Ένας καταλύτης παρουσιάζει εξειδίκευση αναφορικά με την αντίδραση που καταλύει. Τούτο αληθεύει κυρίως για τα ένζυμα. Μικρά ποσά ξένων ουσιών μπορούν να δηλητηριάσουν τον καταλύτη. 16

18 1.5 Η εξειδίκευση των ενζύµων Δύο είναι τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά των ενζύμων: η εξειδίκευση και η καταλυτική τους ισχύς. Με τον όρο εξειδίκευση εννοούμε την ικανότητα ενός ενζύμου να καταλύει μία καθορισμένη ενζυμική αντίδραση και να διακρίνει μεταξύ πολλών ανταγωνιστικών υποστρωμάτων για το ενεργό του κέντρο. Η ιδιότητα της εξειδίκευσης των ενζύμων οφείλεται στο ενεργό κέντρο και στη δυνατότητα δημιουργίας συμπλόκου ενζύμου- υποστρώματος. Στα τέλη του περασμένου αιώνα ο Emil Fischer πρότεινε τη θεωρία «του κλειδιού και της κλειδαριάς» για να ερμηνεύσει την εξειδίκευση των ενζύμων. Θεώρησε δηλαδή το ένζυμο ως μια άκαμπτη, λίγο πολύ, μήτρα, όπως είναι η κλειδαριά, που μια επίσης άκαμπτη ένωση το υπόστρωμα, πρέπει να προσαρμοσθεί επάνω του προκειμένου να μπορέσει να προχωρήσει η αντίδραση. Η θεωρία αυτή ίσχυσε για 60 χρόνια αλλά όσο προχωρούσε η μελέτη των ενζύμων, τόσο και ανακαλύπτονταν περιπτώσεις που η θεωρία του Fischer δεν μπορούσε να τις ερμηνεύσει. Μπορούμε εύκολα να κατανοήσουμε, με βάση τη θεωρία του Fischer, γιατί μια ουσία που είναι μεγαλύτερη από το υπόστρωμα, παρόλο ότι έχει όλες τις ομάδες που είναι απαραίτητες για την κατάλυση, δεν θα ενεργοποιηθεί από το ένζυμο (ένα μεγαλύτερο κλειδί δεν μπαίνει στην κλειδαριά). Είναι λιγότερο όμως εύκολο να καταλάβουμε γιατί ένα μικρότερο υπόστρωμα όχι μόνο δε θα ενεργοποιηθεί αλλά μπορεί να δράσει ακόμα και σαν ισχυρός αναστολέας. Έτσι το 1959 ο Koshland πρότεινε τη θεωρία της «επαγώγιμης προσαρμογής». Σύμφωνα με αυτήν την άποψη, δέσμευση του υποστρώματος με το ένζυμο επάγει ή προκαλεί μεταβολή στη διαμόρφωση του ενεργού κέντρου, τέτοια που να μπορέσει να προχωρήσει η αντίδραση. Χωρίς το υπόστρωμα το ένζυμο δεν έχει την κατάλληλη διαμόρφωση. Λίγα χρόνια αργότερα ο Koshland επέκτεινε την υπόθεση της επαγώγιμης προσαρμογής και στα αλλοστερικά ένζυμα με συνεργιστικές ιδιότητες. 17

19 Σχήμα 2.8: Η καταλυτική δράση των ενζύμων Την εξειδίκευση των ενζύμων μπορούμε να τη διακρίνουμε σε απόλυτη, υψηλή και χαμηλή. Ένζυμα με απόλυτη εξειδίκευση είναι εκείνα που δρουν αποκλειστικά σε ένα μόνο υπόστρωμα. Για παράδειγμα η ουρεάση ( ) είναι σε θέση να υδρολύει την ουρία και καμία άλλη ουσία. Ένζυμα με υψηλή εξειδίκευση αλληλεπιδρούν με ένα μικρό αριθμό υποστρωμάτων. Η 2- μονοοξυγοναση της φαινόλης ( ) λ.χ. οξειδώνει όχι μόνο τη φαινόλη αλλά και τη ρεσορκίνη και την ο- κρεσόλη. Ένζυμα τέλος με χαμηλή εξειδίκευση είναι διάφορες φωσφατάσες, εστεράσες κ.λπ. που μπορούν να υδρολύσουν μια μεγάλη ποικιλία φωσφορικών και καρβοξυλικών εστέρων. Υπάρχουν και ένζυμα που καταλύουν διμοριακές αντιδράσεις που μπορεί να δείχνουν απόλυτη εξειδίκευση απέναντι σε ένα υπόστρωμα, αλλά χαμηλή σε ένα άλλο. Η αλκοολική δεϋδρογονάση π.χ. δείχνει απόλυτη εξειδίκευση στο συνένζυμο (NAD) αλλά χαμηλή απέναντι της αλκοόλης μιας και μπορεί να οξειδώσει οποιοδήποτε πρωτοταγή ή δευτεροταγή αλκοόλη ή ακόμα και ημιακετάλη. Κατά κανόνα οι δεϋδρογονάσεις, οι κινάσες και οι λιγάσες είναι ένζυμα με μεγάλη εξειδίκευση τόσο απέναντι στα υποστρώματα όσο και απέναντι στα συνένζυμα. Αντίθετα, διάφορες κατηγορίες υδρολασών είναι γενικά ένζυμα με χαμηλή εξειδίκευση, 18

20 όπως αναφέραμε πιο πάνω για τις φωσφατάσες. Κι εδώ όμως απαντούμε εξαιρέσεις όπως είναι λ.χ. οι φωσφατάση του 2,3- διφωσφογλυκερικού οξέος που υδρολύει το υπόστρωμα προς 3- φωσφογλυκερινικό οξύ. Υπάρχουν και σπάνιες περιπτώσεις που ένα ένζυμο μπορεί να καταλύει δύο διαφορετικές αντιδράσεις στο ίδιο υπόστρωμα ή ακόμα και σε δύο διαφορετικά υποστρώματα. Παράδειγμα της πρώτης περιπτώσεως είναι η ισοκιτρική δεϋδρογονάση ( ) που όχι μόνο οξειδώνει το ισοκιτρικό οξύ σε οξαλοηλεκτρικό, αλλά και το αποκαρβοξυλιώνει σε α- και το γλουταρικό. Παράδειγμα της δεύτερης περίπτωσης είναι η ασπαρτοκινάση ( ). Το ένζυμο αυτό φωσφορυλιώνει το L- ασπαραγινικό οξύ με δότη φωσφορικών ΑΤΡ, αλλά συγχρόνως μπορεί να οξειδώσει την ομοσερίνη με συνένζυμο το ΝΑD. Η ασπαρτοκινάση αποτελείται από 4 πανομοιότυπες υπομονάδες, που σημαίνει ότι τα κέντρα και για τις δύο άσχετες μεταξύ τους αντιδράσεις, βρίσκονται στην ίδια πεπτιδική αλυσίδα. Πράγματι με κατάλληλη ανάλυση βρέθηκε ότι η μεν φωσφορυλιωτική δράση βρίσκεται προς το Ν- τελικό άκρο του μορίου, η δε οξειδωτική προς το C- τελικό. Ένζυμα όπως το πιο πάνω που καταλύουν διαφορετικές αντιδράσεις σε άσχετα μεταξύ τους υποστρώματα ονομάζονται πολυλειτουργικά ένζυμα και πιστεύεται ότι εξελίχθηκαν από σύντηξη γονιδίων. Αν εξαιρέσουμε τα ένζυμα που δείχνουν απόλυτη εξειδίκευση, όπως την περιγράψαμε πιο πάνω, τα υπόλοιπα καταλύουν τη χημική μεταβολή υποστρωμάτων που ο αριθμός τους μπορεί να κυμαίνεται από 2-3 μέχρι μερικές δεκάδες. Στην πράξη όταν θέλουμε να καθορίσουμε την εξειδίκευση ενός ενζύμου, συνήθως μελετούμε το ρυθμό παραγωγής προϊόντων όταν το ένζυμο αφεθεί να δράσει σε ένα αριθμό υποστρωμάτων σταθερής συγκεντρώσεως για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. 19

21 1.6 Η καταλυτική ισχύς των ενζύµων Πώς δουλεύουν τα ένζυμα Από την κλασική χημεία γνωρίζουμε ότι πολλές αντιδράσεις δεν γίνονται από μόνες τους σε θερμοκρασία δωματίου παρόλο ότι θα είχαμε απελευθέρωση ενέργειας. Η έλλειψη δραστικότητας ερμηνεύεται σήμερα από την θεωρία της μεταβατικής κατάστασης που καθορίζει ότι πριν αντιδράσουν δύο ενώσεις Α και Β για να δημιουργήσουν το προϊόν Χ, πρέπει πρώτα να υπερβούν ένα ενεργειακό φράγμα και να μεταπέσουν σε μια μεταβατική κατάσταση όπου δημιουργούν ένα ενεργοποιημένο σύμπλοκο (Α Β). Το σύμπλοκο αυτό στη συνέχεια είναι εκείνο που δίνει το προϊόν. Χαρακτηριστικό του συμπλόκου αυτού είναι ότι έχει μεγαλύτερη ενέργεια από ότι έχουν συνήθως οι ενώσεις Α και Β μαζί και έτσι πρέπει το σύστημα να αποκτήσει την επιπλέον ενέργεια, που ονομάζεται ενέργεια ενεργοποίησης, παρόλο που τελικά η αντίδραση θα αποδώσει μεγαλύτερο ποσό ενέργειας. Ένα μικρό ποσοστό μορίων που έχουν ήδη υψηλή θερμική ενέργεια έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει με συγκρούσεις τη μεταβατική κατάσταση. Όσο πιο μεγάλο είναι το ποσοστό των μορίων, τόσο πιο γρήγορα γίνεται και η αντίδραση. Προκειμένου όμως να φτάσουν δύο μόρια στη μεταβατική κατάσταση χρειάζεται επιπλέον η σύγκρουση να γίνει με κατάλληλο προσανατολισμό. Σε διαλύματα ένας μεγάλος αριθμός συγκρούσεων είναι αναποτελεσματικός ακριβώς διότι γίνονται χωρίς τον κατάλληλο προσανατολισμό. Προκειμένου τώρα να δημιουργηθεί ένα μεταβατικό σύμπλοκο του τύπου (Α Β) θα πρέπει ή να ελαττωθούν οι απαιτήσεις του συστήματος σε ενέργεια ενεργοποίησης ή να δώσουμε ενέργεια στο σύστημα, π.χ. με τη μορφή θερμότητας, ή να αυξηθεί το ποσοστό των μορίων που παίρνουν τον κατάλληλο προσανατολισμό ή ακόμα καλύτερα να συνδυαστεί η ελάττωση των απαιτήσεων σε ενέργεια με τον κατάλληλο προσανατολισμό των μορίων. Πιστεύεται λοιπόν 20

22 πως τα ένζυμα κάνουν ακριβώς αυτήν τη δουλειά. Αντί δηλαδή τα προϊόντα της αντιδράσεως να δημιουργούνται από τα σώματα που αντιδρούν σε ένα και μοναδικό στάδιο με υψηλή ενέργεια ενεργοποίησης, στις ενζυμικές αντιδράσεις τα προϊόντα δημιουργούνται μετά από έναν αριθμό αντιδράσεων που όλες τους έχουν μικρότερη ενέργεια ενεργοποίησης. Αυτό γίνεται δυνατό λόγω της δημιουργίας των συμπλοκών ενζύμου- υποστρώματος. Πριν από την εμφάνιση των προϊόντων μπορεί να δημιουργηθούν όχι μόνο ένα, όπως στις απλούστερες περιπτώσεις, αλλά και δύο και τρία ή περισσότερα ενδιάμεσα σύμπλοκα. Το παρακάτω σχήμα δείχνει σχηματικά την επίδραση των ενζύμων στην ενέργεια ενεργοποίησης. Η δεύτερη συμβολή των ενζύμων στην επιτάχυνση των αντιδράσεων είναι και ο σωστός προσανατολισμός των υποστρωμάτων. Αυτό λαμβάνει χώρα βέβαια στο ενεργό κέντρο. Με τον τρόπο αυτό αυξάνονται σημαντικά οι πιθανότητες αποδοτικών συγκρούσεων μεταξύ υποστρωμάτων προκειμένου να δημιουργηθούν τα ενεργοποιημένα μεταβατικά σύμπλοκα. Σχήμα 2.9: Η ενέργεια ενεργοποίησης μιας αντίδρασης ελαττώνεται με τον καταλύτη 21

23 Τα ένζυμα επιταχύνουν την ταχύτητα της αντιδράσεως από 10 3 έως φορές. Μερικά ένζυμα, όπως η καρβονική ανυδράση, θεωρούνται ως τέλειοι καταλύτες επειδή η ταχύτητα της αντιδράσεως περιορίζεται μόνον από την ταχύτητα με την οποία το υπόστρωμα διαχέεται μέσω του νερού για να προχωρήσει η κατάλυση. Τα ένζυμα για να ελαττώσουν την ενέργεια ενεργοποίησης χρησιμοποιούν διάφορες στρατηγικές, όπως για παράδειγμα σταθεροποίηση της μεταβατικής καταστάσεως. Η περισσότερο ενδιαφέρουσα άποψη της ενζυμικής κατάλυσης είναι η ικανότητα του ενζύμου να σταθεροποιεί την μεταβατική κατάσταση της αντιδράσεως και επομένως να χαμηλώνει την ενέργεια ενεργοποίησης της αντιδράσεως. Τα ένζυμα είναι ικανά να συνδέονται επιλεκτικά με το υπόστρωμα κατά την μεταβατική τους κατάσταση περισσότερο ισχυρά, από ότι όταν βρίσκονται στην κανονική τους κατάσταση. Το ενεργό κέντρο του ενζύμου στη μεταβατική κατάσταση θα είναι δομικά περισσότερο συμπληρωματικό με τα αντιδρώντα μόρια, από ότι στην κανονική του μορφή. Είναι παραδεκτό ότι τα ένζυμα τροποποιούμενα δομικά συνδέονται στη μεταβατική κατάσταση με το υπόστρωμα και επομένως χαμηλώνουν την απαραίτητη ενέργεια ενεργοποίησης. Τα ένζυμα μπορεί να είναι συμπληρωματικά στην μεταβατική κατάσταση σε μέγεθος, σχήμα, και κατανομή φορτίου ως προς το υπόστρωμα. Η μεταβατική κατάσταση του ενζύμου δείχνεται με τον σχηματισμό του συμπλόκου ενζύμου υποστρώματος όπως το κλειδί στην κλειδαριά. Για αποτελεσματική κατάλυση, πάντως το ένζυμο χρειάζεται να ανακυκλώνεται (turnover, να συμπληρώνει ένα κύκλο αντίδρασης) όσο γίνεται πιο γρήγορα, μια και με τον τρόπο αυτό το ένζυμο δεν θα συνδέεται πολύ ισχυρά με το προϊόν. 22

24 1.7 Κινητική των ενζυµικών αντιδράσεων Τέσσερις είναι οι παράγοντες που επηρεάζουν την ταχύτητα των ενζυμικών αντιδράσεων: 1. Το ph 2. Η θερμοκρασία 3. Η συγκέντρωση του ενζύμου 4. Η συγκέντρωση του υποστρώματος Επίδραση του ph στην ταχύτητα των ενζυμικών αντιδράσεων Εάν προσδιορίσουμε την ταχύτητα αντίδρασης ενός συγκεκριμένου ενζύμου με όλες τις παραμέτρους σταθερές εκτός από το ph, θα παρατηρήσουμε ότι η ταχύτητα εξαρτάται από τη συγκέντρωση των ιόντων υδρογόνου (Η + ). Στο σχήμα όπου φαίνεται μια τυπική καμπύλη ph παρατηρούμε ότι υπάρχει κάποια συγκέντρωση υδρογονοκατιόντων που η ταχύτητα της αντιδράσεως είναι η μέγιστη. Για τη συντριπτική πλειοψηφία των ενζύμων αυτό συμβαίνει μεταξύ ph 5 και 9. Το ph δρα μέσω του ιονισμού των ομάδων πάνω στο ενζυμικό σύστημα, δηλαδή στο ένζυμο, στο υπόστρωμα και στο σύμπλοκο ενζύμου- υποστρώματος. Εξάλλου ακραίες τιμές ph μπορεί να έχουν άμεσες επιπτώσεις στις ανώτερες δομές του ενζύμου (τριτοταγής, τεταρτοταγής) και έτσι μπορούν να επηρεάζουν την ταχύτητα της αντιδράσεως (π.χ. το ποσό των προϊόντων που δημιουργούνται σε κάθε λεπτό) με μερική ή ολική καταστροφή του ίδιου του ενζύμου. Σχήμα 2.10: Η επίδραση του ph στην ταχύτητα της αντίδρασης 23

25 2.8.2 Επίδραση της θερμοκρασίας στην ταχύτητα των ενζυμικών αντιδράσεων Εάν προσδιορίσουμε την ταχύτητα μιας ενζυμικής αντιδράσεως σε συνάρτηση με τη θερμοκρασία θα πάρουμε μια καμπύλη όπως του σχήματος. Βλέπουμε δηλαδή ότι καθώς αυξάνουμε την θερμοκρασία, αυξάνεται και η ταχύτητα της αντιδράσεως, αλλά μέχρι μιας ορισμένης θερμοκρασίας, γνωστής ως βέλτιστη, και στη συνέχεια η ταχύτητα αρχίζει και πέφτει. Ερμηνεία σε αυτό το φαινόμενο μπορεί να δοθεί αν δεχθούμε ότι η αύξηση της θερμοκρασίας επηρεάζει δύο ανεξάρτητες διεργασίες και συγκεκριμένα την καταλυόμενη αντίδραση από την μια και την θερμική μετουσίωση του ενζύμου από την άλλη. Σε χαμηλές θερμοκρασίες, μέχρι 30 ο C ας πούμε, η μετουσίωση των περισσοτέρων ενζύμων γίνεται πολύ αργά, και έτσι στην πράξη δεν επιδρά στην ταχύτητα της αντιδράσεως. Για αυτό και σε χαμηλές θερμοκρασίες οι ενζυμικές αντιδράσεις επηρεάζονται από την αύξηση της θερμοκρασίας κατά τον ίδιο τρόπο όπως και οι συνηθισμένες χημικές αντιδράσεις. Τόσο η δημιουργία του συμπλόκου ενζύμου- υποστρώματος όσο και η διάστασή του σε ένζυμο και προϊόντα επηρεάζεται από σταθερές που η σχέση τους με την θερμοκρασία δίνεται από τον νόμο του Arrhenius: k= Αe - E/RT όπου k είναι η κινητική σταθερά. Α: η σταθερά του Arrhenius (παράγοντας συχνότητας) E: η ενέργεια ενεργοποίησης R: η σταθερά των αερίων και Τ: η θερμοκρασία. 24

26 Όσο μεγαλώνει η θερμοκρασία, τόσο πιο μεγάλη γίνεται η συμμετοχή της μετουσίωσης του ενζύμου μια και στην ουσία πέφτει η συγκέντρωση του ενζύμου. Πάνω από τους 60 ο C με 70 ο C για τα περισσότερα ένζυμα ο ρυθμός μετουσίωσης είναι πολύ μεγαλύτερος από το ρυθμό της ίδιας της αντίδρασης που για πρακτικούς λόγους ουσιαστικά μηδενίζεται. Το σχήμα δείχνει τις επιπτώσεις της θερμοκρασίας στην κινητική μιας ενζυμικής αντίδρασης. Σχήμα 2.11: Η επίδραση της θερμοκρασίας στην ταχύτητα της αντιδράσεως Επίδραση της συγκεντρώσεως του ενζύμου στην ταχύτητα των ενζυμικών αντιδράσεων Το ποσό του υποστρώματος που μεταβάλλεται στα αρχικά στάδια μιας ενζυμικής αντίδρασης είναι ευθέως ανάλογο με την συγκέντρωση του ενζύμου, αλλά μόνο μέχρις ενός ορισμένου σημείου πέρα από το οποίο η ανταπόκριση δεν είναι γραμμική για τον συγκεκριμένο χρόνο. Ο σημαντικότερος λόγος για τον οποίο παύει η γραμμικότητα είναι η κατανάλωση του υποστρώματος που έχει ως αποτέλεσμα τον μη συνεχή ορισμό του ενζύμου. Για αυτό και όταν θέλουμε να προσδιορίζουμε ποσοτικά το ένζυμο πρέπει να βεβαιωνόμαστε ότι κατά την αντίδραση καταναλώνεται υπόστρωμα της τάξεως του 5% περίπου. Επίσης για κάθε ένζυμο πρέπει να προσδιορίζουμε το εύρος των μονάδων που μπορούμε να συμπεριλαμβάνουμε στην αντίδραση μας για τις συγκεκριμένες συνθήκες του πειράματος. 25

27 Σχήμα 2.12: Η επίδραση της συγκεντρώσεως του ενζύμου στην ταχύτητα της αντιδράσεως Επίδραση της συγκεντρώσεως του υποστρώματος στην ταχύτητα των ενζυμικών αντιδράσεων Εάν κάνουμε μια σειρά προσδιορισμών με ένα συγκεκριμένο ένζυμο, που στον καθένα η συγκέντρωση του ενζύμου, το pη, η θερμοκρασία και ο χρόνος αντίδρασης θα είναι σταθερά, αλλά θα διαφέρει μόνο η συγκέντρωση του υποστρώματος, κι εκφράσουμε τα αποτελέσματα μας με την μορφή κάποιας καμπύλης κατά τέτοιο τρόπο ώστε στην τεταγμένη να βάλουμε την ταχύτητα της ενζυμικής αντιδράσεως και στην τετμημένη τη συγκέντρωση του υποστρώματος, θα πάρουμε μια καμπύλη όπως στο σχήμα: 26

28 Σχήμα 2.13: Η εξάρτηση της ταχύτητας από τη συγκέντρωση του υποστρώματος Στην καμπύλη παρατηρούμε ότι όσο αυξάνεται η συγκέντρωση του υποστρώματος, τόσο αυξάνεται και η ταχύτητα της αντιδράσεως. Στην αρχή ο ρυθμός αύξησης είναι πολύ μεγάλος, στη συνέχεια όμως και όσο αυξάνουμε τη συγκέντρωση του υποστρώματος ελαττώνεται και τείνει προς μηδέν. Μετά από κάποια τιμή συγκεντρώσεως η ταχύτητα της αντίδρασης παραμένει σταθερή, όσο κα αν αυξήσουμε τη συγκέντρωση του υποστρώματος. 1.7 Ενζυµοµηχανική Ένας από τους πιο σημαντικούς τομείς της πρωτεϊνικής μηχανικής είναι αυτός που ασχολείται με τα ένζυμα, δηλαδή η ενζυμομηχανική. Η σπουδαιότητα της έγκειται ότι τα ένζυμα είναι καταλύτες οι οποίοι, συγκριτικά με τους συνήθεις ανόργανους καταλύτες, παρουσιάζουν μεγάλη εξειδίκευση για την αντίδραση που καταλύουν και λειτουργούν κάτω από πολύ πιο ήπιες συνθήκες και σε πολύ χαμηλές συγκεντρώσεις. Για το λόγο αυτό χρησιμοποιούνται ως βιοκαταλύτες σε διάφορες βιομηχανικές διεργασίες, όπως σε χημικές βιομηχανίες (απορρυπαντικά), βιομηχανίες τροφίμων και φαρμακοβιομηχανίες. Οι κυριότεροι στόχοι της ενζυμομηχανικής είναι: 1. Η βελτίωση της καταλυτικής δράσης και της εξειδίκευσης ενός ενζύμου ως προς το υπόστρωμα. 2. Η τροποποίηση της εξειδίκευσης απέναντι στο υπόστρωμα, δημιουργώντας έτσι ένα ένζυμο από προϋπάρχοντα (π.χ. δημιουργώντας ένζυμα που δεν βρίσκονται στη φύση και καταλύουν νέες αντιδράσεις). 3. Η τροποποίηση της δραστικότητας του ενζύμου σε συνάρτηση με το ph. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να αποκτήσει ένα ένζυμο διαφορετικό βέλτιστο ph ή ακόμα και να μπορεί να δράσει σε ακραίες τιμές ph 4. Η αύξηση της αντοχής του ενζύμου σε οξειδωτικά αντιδραστήρια. 27

29 5. Η αύξηση της αντοχής του ενζύμου σε υψηλές θερμοκρασίες. 6. Η αύξηση της αντοχής του ενζύμου σε πρωτεόλυση. 7. Η σταθερότητα του ενζύμου και η διατήρηση της καταλυτικής του δράσεως σε μη υδατικά διαλύματα. 8. Η μείωση των αλλοστερικών κέντρων του ενζύμου που δεσμεύουν παρεμποδιστές της δράσεως του και ιδιαίτερα εκείνων που αλληλεπιδρούν με το προϊόν της αντιδράσεως με αποτέλεσμα την εμφάνιση του μηχανισμού ανάδρασης. 9. Η ενσωμάτωση ενζύμων σε μια πρωτεΐνη με πολλαπλά ενεργά κέντρα, έτσι ώστε μια βιομηχανική οδός, η οποία απαιτεί ένα σύστημα πολλών ενζύμων να γίνεται με μια μόνο πρωτεΐνη. 10. Η παραγωγή καταλυτικών αντισωμάτων, δηλαδή αντισωμάτων με ενζυμικές ιδιότητες ή αντινοηματικών (antisense) μορίων RNA για την παρεμπόδιση έκφρασης συγκεκριμένων γονιδίων. 1.8 Ένζυµα µε βιοτεχνολογικό ενδιαφέρον Θερμοάντοχα ένζυμα Τα τελευταία χρόνια έχουν ανακαλυφθεί μικροοργανισμοί που αναπτύσσονται σε θερμοκρασίες γύρω ή και ψηλότερα των 100 ο C. Οι υπερθερμόφιλοι αυτοί οργανισμοί ζουν σε θαλάσσιες περιοχές και θεωρούνται ως οι πιο αρχέγονοι οργανισμοί. Για την ανάπτυξη τους απαιτούν αναερόβιες συνθήκες και εξαρτώνται από την αναγωγή του S o σε Η2S. Οι μικροοργανισμοί αυτοί θεωρούνται ως πολύ καλές πηγές ενζύμου μια και τα ένζυμα που περιέχουν είναι θερμοάντοχα και μπορούν να καταλύουν αντιδράσεις σε υψηλές θερμοκρασίες. Σήμερα περισσότερα από 30 τέτοια ένζυμα έχουν απομονωθεί και έχουν χαρακτηριστεί. Όλα τα ένζυμα έχουν υψηλή βέλτιστη θερμοκρασία κατάλυσης και παρουσιάζουν χρόνο ημισείας ζωής πολλές μέρες. 28

30 Ένζυμα σε μη συμβατά μέσα Οι ζωντανοί οργανισμοί συνθέτουν μια μεγάλη σειρά ενζύμων, τα οποία καταλύουν πάρα πολλές αντιδράσεις μέσα και έξω από το κύτταρο. Το περιβάλλον των ενζύμων εκτός των μεμβρανών είναι υδατικό για τον λόγο αυτό οι παραδοσιακή κατάλυση γίνεται σε υδατικά διαλύματα, και δεν είναι παράξενο όταν οι περισσότερες μέθοδοι που αναπτύχθηκαν για την μελέτη των ενζύμων βασίζονται σε υδατικά μέσα. Πρόσφατα όμως, το ενδιαφέρον έχει εστιαστεί στη χρησιμοποίηση ενζύμων σε οργανικούς διαλύτες. Οι βιομηχανικές ενζυμικές διεργασίες προσφέρουν το πλεονέκτημα των ηπίων συνθηκών αντιδράσεως που είναι άκρως επιλεκτικές και περιβαλλοντικά αποδεκτές. Εάν ένα ένζυμο μπορεί να λειτουργήσει σε έναν οργανικό διαλύτη, θα έχει ως αποτέλεσμα την εύκολη ανάκτηση των προϊόντων, αυξημένη διαλυτότητα των υδρόφοβων αντιδρώντων και ελαττωμένη πιθανότητα μόλυνσης από βακτήρια, ιδιότητες που έχουν ευρεία εφαρμογή. Η αλλαγή του διαλύτη από τον νερό σε ένα οργανικό περιβάλλον προκαλεί πολύ μεγάλες αλλαγές στη λειτουργία του ενζύμου επιτρέποντας τον σχεδιασμό του μέσω της «μηχανικής του διαλύτη». 29

31 2 Τα ένζυµα στα απορρυπαντικά 2.1 Εισαγωγή Τα ένζυμα συνέβαλλαν σημαντικά στην ανάπτυξη και βελτιστοποίηση των καινούριων καθαριστικών προϊόντων, διότι προσέφεραν σοβαρά πλεονεκτήματα σε σχέση με τα μη ενζυμικά απορρυπαντικά. Μερικά από τα πλεονεκτήματα των ενζυμικών απορρυπαντικών είναι ότι: Απαιτείται λιγότερος χρόνος πλυσίματος Έχουν μεγάλη καθαριστική δράση Μειώνεται σημαντικά η ενεργειακή κατανάλωση λόγω των χαμηλότερων θερμοκρασιών που χρησιμοποιούνται Μειώνεται η κατανάλωση νερού λόγω της μεγαλύτερης δραστικότητας Ελαττώνονται οι αρνητικές επιδράσεις στο περιβάλλον αφού είναι βιοδιασπάσιμα Βοηθούν στην συντήρηση των βαμβακερών υφασμάτων (κυτταρινάσες) Προέρχονται από ανανεώσιμες πηγές Η χρήση τους στα καθαριστικά προϊόντα άρχισε τη δεκαετία του 1920 όταν ιδρύθηκε το πρώτο εργοστάσιο παραγωγής μίγματος ενζύμων στη Γερμανία από τον Otto Röhm. Το εργοστάσιο αυτό απομόνωνε ένζυμα από το πάγκρεας ζώων όπως πρωτεάσες, καρβοξυπεπτιδάσες, αμυλάσες, λακτάσες και λιπάσες. 30

32 Τα πλέον χρησιμοποιούμενα ένζυμα είναι οι πρωτεάσες, οι αμυλάσες, οι λιπάσες και οι κυτταρινάσες. Όλα τα παραπάνω ένζυμα ταξινομούνται στην κατηγορία υδρολάσες γιατί έχουν την ικανότητα να υδρολύουν τα μόρια των πρωτεϊνών, του αμύλου, των λιπιδίων και της κυτταρίνης αντίστοιχα. Αυτά τα ένζυμα με εξαίρεση την κυτταρινάση βοηθούν στην απορρύπανση ενώ η τελευταία έχει επιπλέον την ικανότητα να συντηρεί τις βαμβακερές ίνες μέσω μιας εκλεκτικής αντιδράσεως. Πίνακας 3.1: Δράση διαφόρων ενζύμων Πρωτεάσες Αμυλάσες Λιπάσες Κυτταρινάσες Υδρολύουν τις πρωτεΐνες Υδρολύουν το άμυλο Διασπούν τους λιπαρούς ρύπους Δρουν στα βαμβακερά υφάσματα απομακρύνοντας τις μικροΐνες που κάνουν το ύφασμα να είναι σκληρό και θαμπό Η απορρύπανση αποτελεί ένα πολύπλοκο φυσικοχημικό φαινόμενο που για τη λειτουργία του απαιτείται η παρουσία ενζύμων, τασενεργών ενώσεων και προσθέτων. Οι πρωτεάσες, οι αμυλάσες και οι λιπάσες υδρολύουν και διαλυτοποιούν τους ρύπους που βρίσκονται προσκολλημένοι είτε στις ίνες είτε στις σκληρές επιφάνειες. Οι κυτταρινάσες καθαρίζουν έμμεσα υδρολύοντας τους γλυκοζιτικούς δεσμούς της κυτταρίνης. Με αυτόν τον τρόπο οι ρύποι απομακρύνονται αλλά κυρίως βελτιώνεται το χρώμα των βαμβακερών υφασμάτων καθώς και η υφή τους. Οι κυτταρινάσες χρησιμοποιούνται κυρίως στα υφάσματα τύπου jean. Οι βιομηχανίες υφασμάτων άρχισαν να χρησιμοποιούν τα ένζυμα από το 1987, όταν βρέθηκε ότι έχουν την ικανότητα να κάνουν το ύφασμα να φαίνεται ελαφρώς χρησιμοποιημένο (used). 31

33 Τα ενζυμικά προϊόντα που κυκλοφορούν στο εμπόριο περιέχουν τουλάχιστον δύο είδη ενζύμων έτσι ώστε να καθίσταται αποτελεσματική η απορρύπανση ακόμα και σε χαμηλή θερμοκρασία. Η χρήση των ενζύμων όμως, δεν περιορίζεται μόνο στα απορρυπαντικά των ρούχων ή των πιάτων. Πολλές εταιρείες παραγωγής οδοντόκρεμας και στοματικών διαλυμάτων περιέχουν γλυκοαμυλάση και οξειδάση της γλυκόζης. Τα ένζυμα αυτά έχουν θετικό αποτέλεσμα στην πρόληψη της οδοντικής πλάκας ακόμα κι αν ο χρόνος πλυσίματος διαρκεί λίγα μόνο λεπτά. Επίσης, οι τεχνητές οδοντοστοιχίες καθαρίζονται με προϊόντα που περιέχουν πρωτεάσες για καλύτερα αποτελέσματα σε λιγότερο χρόνο. Τέλος, τα ένζυμα χρησιμοποιούνται στο καθάρισμα των φακών επαφής. Οι φακοί καθαρίζονται συνήθως με διαλύματα τα οποία περιέχουν πρωτεάσες ή λιπάσες ή συνδυασμό των δύο. Τα ένζυμα συνέβαλλαν στη μη επιβάρυνση του περιβάλλοντος κατά τη διάρκεια του πλυσίματος και του καθαρισμού. Επειδή είναι βιοαποικοδομούμενα μπορούν να αντικαταστήσουν τις επικίνδυνες προς το περιβάλλον και τον άνθρωπο χημικές ουσίες και να μειώσουν τη θερμοκρασία της πλύσεως. Παρόλα αυτά η διαδικασία καθαρισμού των ρούχων και των πιάτων απαιτεί προς το παρόν μεγάλες ποσότητες χημικών ενώσεων, ενέργειας και νερού. Στο μέλλον εκτιμάται ότι θα αναπτυχθούν καθαριστικά προϊόντα που δε θα παρουσιάζουν τα παραπάνω μειονεκτήματα. Η συνεχής ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας μπορεί να οδηγήσει σε καινούρια ενζυμικά προϊόντα με βελτιωμένα καθαριστικά αποτελέσματα ακόμα και σε χαμηλές θερμοκρασίες, με χαμηλότερο κόστος και χαμηλότερη κατανάλωση ενέργειας. 32

34 2.2 Ασφάλεια και υγιεινή Οι πρωτεΐνες υπάρχουν σε αφθονία στη φύση και αρκετές από αυτές είναι δυνατό να προκαλέσουν αλλεργίες, όπως για παράδειγμα η γύρη των λουλουδιών, το τρίχωμα των ζώων και τα διάφορα τρόφιμα. Όπως όλες οι ξένες προς τον ανθρώπινο οργανισμό πρωτεΐνες, έτσι και τα ένζυμα είναι πιθανό να είναι αλλεργιογόνα κατά την εισπνοή. Η εισπνοή σκόνης ενζύμου ακόμα και σε μικρή ποσότητα μπορεί να διεγείρει το ανοσοποιητικό σύστημα στο να παράγει αντισώματα. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι αυξημένες ποσότητες αντισωμάτων προκαλούν την έκκριση της ουσίας ισταμίνης. Αυτή η ουσία μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα στον ανθρώπινο οργανισμό όπως καταρροή και ερεθισμό του λαιμού. Στη βιομηχανία όπου χρησιμοποιούνται καθημερινά μεγάλες ποσότητες ενζύμων υπάρχουν ειδικά όργανα ελέγχου της συγκεντρώσεως των αιωρουμένων ενζύμων έτσι ώστε να μην υπάρχει κίνδυνος πρόκλησης αλλεργικής αντιδράσεως. Η βιομηχανία η οποία χειρίζεται με μεγαλύτερη προσοχή και ασφάλεια τα ένζυμα είναι η βιομηχανία των απορρυπαντικών. Από το 1960, όπου είχαν αναφερθεί αλλεργίες που προκλήθηκαν από τα ένζυμα, οι διάφορες βιομηχανίες λάβανε ορισμένα μέτρα όπως τη μικροενθυλάκωση των ενζύμων, την άριστη υγιεινή του χώρου εργασίας και το σωστό χειρισμό τους από τους εργαζομένους. Πρέπει βέβαια να τονιστεί ότι οι αλλεργίες που προκαλούνται από τα ένζυμα αφορούν μόνο τους εργαζομένους σε χώρους όπου χρησιμοποιούνται τα ένζυμα και όχι τον καταναλωτή. Σε μία έρευνα του National Research Council (NRC) αναφέρεται ότι δεν έχει αναφερθεί ποτέ αλλεργική αντίδραση σε χρήστες ενζυμικών απορρυπαντικών. Περαιτέρω μελέτες επιβεβαιώνουν ότι τα ενζυμικά απορρυπαντικά είναι ασφαλή για τον καταναλωτή. 33

35 2.3 Ενθυλάκωση των ενζύµων Η ενθυλάκωση των ενζύμων αποτελεί ένα από τα πρώτα μέτρα που έλαβαν οι βιομηχανίες για την αποφυγή έκθεσης των εργαζομένων στην ενζυμική σκόνη. Τα πρώτα χρόνια παρασκευής των ενζυμικών προϊόντων, τα ένζυμα εισάγονταν στο προϊόν με τη μορφή λεπτής σκόνης με αποτέλεσμα να αιωρούνται και να δημιουργούν αναπνευστικά προβλήματα αλλά και αλλεργίες στους εργαζομένους. Για αν αποφύγουν λοιπόν τα αιωρούμενα σωματιδίων οι κατασκευαστές πρότειναν την ενθυλάκωση των ενζύμων. Η πρώτη μέθοδος που εφαρμόστηκε ήταν η «ένωση» του ενζύμου στην επιφάνεια του τριπολυφωσφορικού νατρίου το οποίο στη συνέχεια ψεκαζόταν με ένα κολλώδες μη ιονικό απορρυπαντικό. Τα τελευταία χρόνια η μέθοδος ενθυλάκωσης των ενζύμων βελτιώθηκε με τη χρήση πιο ανθεκτικών επικαλυπτικών επιφανειών. Σήμερα, τα ένζυμα εσωκλείονται σε ένα υδατοδιαλυτό πολυμερές όπως για παράδειγμα η πολυαιθυλενική γλυκόλη. Το ένζυμο εισάγεται σε ένα πυρήνα ο οποίος καλύπτεται από μία ανθεκτική επιφάνεια. Το μέσο μέγεθος του κόκκου που προκύπτει είναι μm. Το μέγεθος των αναπνεύσιμων σωματιδίων κυμαίνεται είναι <7μm ενώ τα εισπνεύσιμα <185μm. Αυτό δείχνει ότι οι κόκκοι είναι απίθανο να εισέλθουν στο αναπνευστικό σύστημα. Από μελέτες βρέθηκε ότι είναι πιθανό να προκληθούν αλλεργίες και αναπνευστικά προβλήματα στους εργαζομένους που έρχονται σε επαφή με τα ενθυλακωμένα ένζυμα λόγω της πιθανής καταστροφής του στρώματος επικαλύψεως του κόκκου. 34

36 2.4 Παγκόσµια αγορά Σχήμα 3.1: Η χρήση των ενζύμων στην παγκόσμια αγορά Αναμφισβήτητα, τα ένζυμα παίζουν σημαντικό ρόλο στις βιομηχανίες. Όπως φαίνεται στο παρακάτω σχήμα για το έτος 1999 το 63% των ενζύμων χρησιμοποιήθηκε για τεχνικούς λόγους, ακολούθησε η βιομηχανία των τροφίμων με 31% και τέλος η βιομηχανία παρασκευής τροφής για ζώα με ποσοστό 6%. Η παγκόσμια αγορά για τα ένζυμα που χρησιμοποιήθηκαν το 1999 έφτανε το ύψος του 1,5 δισεκατομμυρίου ευρώ. 35

37 3 Ένζυµα που υπάρχουν στα απορρυπαντικά 3.1 Πρωτεάσες Δομή Οι πρωτεάσες είναι πρωτεΐνες που έχουν την ικανότητα να δρουν ως ένζυµα (πρωτεολυτικά ένζυµα). Ανήκουν στη γενική κατηγορία των υδρολασών. Ενδεικτική δοµή µιας πρωτεάσης φαίνεται στο παρακάτω σχήµα. Σχήµα 4.1: Η δοµή µιας πρωτεάσης 36

38 Δράση Ο βιολογικός ρόλος των πρωτεασών είναι η διάσπαση των πρωτεϊνών αρχικά προς πεπτίδια και στη συνέχεια προς αµινοξέα. Συγκεκριµένα, οι πρωτεάσες υδρολύουν τους αµιδικούς δεσµούς των πρωτεϊνών. Σχήµα 4.2: Ο αµιδικός δεσµός Από πρωτεΐνες αποτελούνται πολλοί ρύποι της καθηµερινής ζωής που προέρχονται από φαγητά, όπως οι λεκέδες από γάλα, από κρέας, από αυγό κ.α. καθώς επίσης και λεκέδες από αίµα, αλλά και υπολείµµατα της επιδερµίδας του σώµατος. 37

39 Οι πρωτεάσες στα απορρυπαντικά Οι πρωτεάσες αποτελούν µία από τις πιο σηµαντικές οµάδες βιοµηχανικών ενζύµων, αφού κατέχουν το ένα τέταρτο της παγκόσµιας παραγωγής ενζύµων. Πολλές από αυτές χρησιµοποιούνται στις βιοµηχανίες επεξεργασίας δερµάτων, στις βιοµηχανίες απορρυπαντικών και τροφίµων. Επίσης βρίσκουν εφαρµογή σε βιοφαρµακευτικά προϊόντα, π.χ. ως καθαριστικά φακών επαφής. Μία βιοµηχανικά πολύ σηµαντική αλκαλική πρωτεάση, που αποµονώθηκε από το γένος Bacillus είναι η subtilisin. Η subtilisin αποδείχτηκε ένας πολύ χρήσιµος καταλύτης για τη διάσπαση διακλαδισµένων αλυσίδων αµινοξέων. Αυτό το ένζυµο, το οποίο είναι µία σερινοπρωτεάση, χρησιµοποιείται ευρέως ως πρόσθετο στα απορρυπαντικά. Ο µικροοργανισµός Bacillus subillis είναι ένας αερόβιος µικροοργανισµός, ο οποίος βρίσκεται στο χώµα. Από αυτόν παράγεται η subtilisin, η οποία στο ενεργό κέντρο της, εκτός των άλλων αµινοξέων, περιέχει και το αµινοξύ σερίνη. Το ένζυµο αυτό εµφανίζει χαµηλή εξειδίκευση και µπορεί να υδρολύσει ένα µεγάλο πλήθος πεπτιδικών δεσµών. Το ένζυµο βρίσκεται µικροενθυλακωµένο στα απορρυπαντικά σκόνης και µε τη µορφή διαλύµατος στα υγρά απορρυπαντικά. Η πρωτεάση δρα συνεργιστικά µε τις τασενεργές ενώσεις και διασπά τις πρωτεΐνες προς υδατοδιαλυτά πεπτίδια και αµινοξέα που είναι εύκολο να αποµακρυνθούν. Η subtilisin χρησιµοποιείται επίσης και ως συνεργιστικός παράγοντας στο στεγνό καθάρισµα µε υπερκρίσιµο διοξείδιο του άνθρακα, για την αποτελεσµατικότερη αποµάκρυνση των λεκέδων από φαγητό, γρασίδι, αίµα, µπογιά και µελάνι. Μελέτες έχουν αποδείξει ότι το ένζυµο είναι σταθερό στις υπερκρίσιµες συνθήκες και επειδή το υπερκρίσιµο διοξείδιο του άνθρακα δεν αναµιγνύεται µε αυτό, είναι εύκολος ο διαχωρισµός και η ανάκτησή του. Τα πλεονεκτήµατα αυτά προωθούν τη χρήση του υπερκρίσιµου διοξειδίου του άνθρακα ως υποκατάστατο του τετραχλωροαιθυλενίου στο στεγνό καθάρισµα. 38

40 Παρόλο όµως που χρησιµοποιείται ευρέως στα απορρυπαντικά, η subtilisin παρουσιάζει ορισµένα βασικά µειονεκτήµατα. Αδρανοποιείται µε την παρουσία λευκαντικών, λόγω οξείδωσης του αµινοξέος µεθειονίνη που βρίσκεται στο ενεργό της κέντρο. Σχήµα 4.3: Η δοµή της µεθειονίνης Επιπλέον δεν εµφανίζει την επιθυµητή σταθερότητα όταν βρίσκεται σε επαφή µε κάποιες από τις τασενεργές ενώσεις του εµπορίου. Πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι ένα εκχύλισµα από το λεπιδόπτερο Spilosoma obliqua θα µπορούσε να χρησιµοποιηθεί ως πρόσθετο στα απορρυπαντικά στη θέση της subtilisin. Η πρωτεάση από αυτό το λεπιδόπτερο, είναι πολύ αλκαλική (δρα καλύτερα σε ph από 10 µέχρι 12) και εµφανίζει αξιοσηµείωτη σταθερότητα παρουσία κατιονικών και µη ιονικών τασενεργών. Επίσης δρα ακόµα και απουσία τασενεργών. Ένα ακόµα πλεονέκτηµα που εµφανίζει η συγκεκριµένη πρωτεάση είναι ότι η παραλαβή της είναι σχετικά πιο οικονοµική σε σύγκριση µε την παραλαβή των κοινών βακτηριακών πρωτεασών. Γενικά οι πρωτεάσες στα απορρυπαντικά εµφανίζουν και το µειονέκτηµα ότι µπορούν να υδρολυθούν µεταξύ τους. Αυτή η «κανιβαλιστική» συµπεριφορά ονοµάζεται αυτοπρωτόλυση. Επίσης, οι πρωτεάσες µπορούν να αποικοδοµήσουν και όλα τα άλλα ένζυµα που είναι παρόντα σε ένα απορρυπαντικό. Στην περίπτωση των απορρυπαντικών σε σκόνη, η αυτοπρωτόλυση είναι µηδαµινή, όσον αφορά τη 39

41 σταθερότητα κατά την αποθήκευση, στα υγρά απορρυπαντικά όµως, όπου είναι παρόν και το νερό, οι πρωτεάσες έρχονται άµεσα σε επαφή. Είναι λοιπόν φανερή η ανάγκη της σταθεροποίησης των πρωτεασών µε την προσθήκη παρεµποδιστών ή άλλων ενώσεων. Σχήµα 4.4: Δοµή πρωτεάσης µε παρεµποδιστή Για το λόγο αυτό χρησιµοποιείται ένας συνδυασµός βορικής και προπυλικής γλυκόλης. Τελευταία έχει δοκιµαστεί ένας νέος σταθεροποιητής που ονοµάζεται 4- φορµιλοβορονικό οξύ, ο οποίος ενσωµατώνεται µε την πρωτεάση κατά την παρασκευή της και την καθιστά ιδιαίτερα σταθερή. Το 4- φορµιλοβορονικό οξύ αντικαθιστά την προπυλική γλυκόλη, η οποία παρεπιπτόντως είναι µία πολύ ακριβή ένωση. 40

42 Η επίδραση του ph και της θερµοκρασίας Μελέτες έχουν δείξει ότι η πρωτεάση subtilisin είναι σταθερή σε τιμές ph από 5,5 μέχρι 10. Κάτω από ph 5,5 αρχίζει γρήγορα η μετουσίωση της πρωτεάσης, η οποία ολοκληρώνεται σε ph 4,5. Η βέλτιστη θερμοκρασία δράσης της (διάσπαση πρωτεϊνών) είναι οι 50 ο C. Η επίδραση στην υγεία Η subtilisin είναι ερεθιστική για το αναπνευστικό σύστημα του ανθρώπου και για το δέρμα. Με την κατάποση μπορεί να προκαλέσει ευαισθησία. 3.2 Αµυλάση Δοµή Η αµυλάση είναι ένα µεγάλου µοριακού βάρους πρωτεϊνικό µόριο, το οποίο έχει την ιδιότητα να δρα ως ένζυµο. Ανάµεσα στις αλυσίδες της αµυλάσης υπάρχουν δισουλφιδικοί δεσµοί. Σχήµα 4.5: Η δοµή της αµυλάσης 41

43 Δράση Η αµυλάση διασπά το άµυλο. Το άµυλο είναι ένας πολυσακχαρίτης, δηλαδή ένα βιολογικό πολυµερές, του οποίου η δοµική µονάδα είναι ένα σάκχαρο, η γλυκόζη. Το άµυλο αποτελείται από αµυλόζη και αµηλοπηκτίνη. Η αµυλόζη είναι ένα γραµµικό πολυµερές στο οποίο τα µόρια της γλυκόζης ενώνονται µε α,1-4 γλυκοζιτικό δεσµό. Η αµυλοπηκτίνη είναι ένα διακλαδισµένο πολυµερές, στο οποίο τα µόρια της γλυκόζης είναι ενωµένα µε α,1-6 γλυκοζιτικό δεσµό. Σχήμα 4.6: Η δομή της αμυλόζης και της αμυλοπηκτίνης Η αµυλάση διασπά το άµυλο, υδρολύωντας τους γλυκοζιτικούς δεσµούς του, αρχικά προς έναν δισακχαρίτη, τη µαλτόζη και στη συνέχεια προς γλυκόζη. Σχήµα 4.7: Δοµή της µαλτόζης και της γλυκόζης 42

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΛΥΣΗ ΑΜΥΛΟΥ ΑΠΟ ΒΑΚΤΗΡΙΑΚΗ ΑΜΥΛΑΣΗ ΚΑΙ ΥΓΡΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΤΙΚΟ

ΥΔΡΟΛΥΣΗ ΑΜΥΛΟΥ ΑΠΟ ΒΑΚΤΗΡΙΑΚΗ ΑΜΥΛΑΣΗ ΚΑΙ ΥΓΡΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΤΙΚΟ !Unexpected End of Formula l ΥΔΡΟΛΥΣΗ ΑΜΥΛΟΥ ΑΠΟ ΒΑΚΤΗΡΙΑΚΗ ΑΜΥΛΑΣΗ ΚΑΙ ΥΓΡΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΤΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Γκέκας Γιώργος Δημητριάδου Άννα Τζελέπη Λαμπρινή ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Πειράµατα Επιδείξεως Πείραμα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΝΖΥΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ

BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΝΖΥΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΝΖΥΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Παράδειγμα: η αναγωγή του αζώτου σε αμμωνία Ν 2 + 3Η

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

Τα ένζυµα και η ενέργεια ενεργοποίησης

Τα ένζυµα και η ενέργεια ενεργοποίησης Τα ένζυµα Τα ένζυµα και η ενέργεια ενεργοποίησης Ονοµατολογία των ενζύµων Το πρώτο συνθετικό περιγράφει το υπόστρωµα ή τον τύπο της αντίδρασης που καταλύει. Η κατάληξη άση δείχνει ότι πρόκειται για ένζυµο.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η τροφή αποτελείται και από ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, νουκλεϊνικά οξέα). Οι ουσίες αυτές διασπώνται (πέψη) σε απλούστερες (αμινοξέα, απλά σάκχαρα,

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο 1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α.

Διαβάστε περισσότερα

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΘΕΜΑ 1o 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α. µόνο στο καθαρό νερό β. σε οποιοδήποτε υδατικό διάλυµα γ. µόνο σε

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1.2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια Τεχνικές διεργασίες Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια ΓΕΩΡΓΙΑ Γενετική βελτίωση ποικιλιών φυτών για αντοχή στις ασθένειες, ξηρασία, αφιλόξενα εδάφη Μαζική παραγωγή κλώνων Ανάπτυξη βιο-εντομοκτόνων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

9/5/2015. Σάκχαρα. πηγή ενεργειακού δυναµικού για τα φυτικά κύτταρα. Πρωτεΐνες. Ποσό της ηλιακής ενέργειας που φθάνει στη γη 13 x 10 23 cal

9/5/2015. Σάκχαρα. πηγή ενεργειακού δυναµικού για τα φυτικά κύτταρα. Πρωτεΐνες. Ποσό της ηλιακής ενέργειας που φθάνει στη γη 13 x 10 23 cal Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Ροή της βιολογικής ενέργειας και ρόλος των ενζύµων» Ορεστιάδα 2015 Ροή της βιολογικής ενέργειας Ποσό της ηλιακής ενέργειας που

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΖΥΜΑ. 3. Στο σχήμα φαίνεται η υποθετική δράση ενός ενζύμου πάνω σε ένα υπόστρωμα και ο αναστολέας του.

ΕΝΖΥΜΑ. 3. Στο σχήμα φαίνεται η υποθετική δράση ενός ενζύμου πάνω σε ένα υπόστρωμα και ο αναστολέας του. ΕΝΖΥΜΑ 1. (α) Να εξηγήσετε τι εννοούμε με τον όρο «εξειδίκευση των ενζύμων» καθώς και που οφείλεται αυτή. (β) Ποιες ουσίες μπορούν να επηρεάσουν τη δράση ενός ενζύμου και πώς; (γ) Πώς τα ένζυμα επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗ 19-21 -10681 210 3824614 210 3847670 www.irakleitos.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β') ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ Θέµατα ιάλεξης οµή, αριθµός και διαχωρισµός των αµινοξέων Ένωση αµινοξέων µε τον πεπτιδικό δεσµό

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 5 ΙΟΥΝΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

2.1 Εισαγωγή. Ένζυμα. κεφάλαιο

2.1 Εισαγωγή. Ένζυμα. κεφάλαιο κεφάλαιο Ένζυμα 2 2.1 Εισαγωγή Τα ένζυμα είναι πρωτεϊνικά μόρια που αποτελούνται από μία ή περισσότερες πολυπεπτιδικές αλύσους, στις οποίες η αλληλουχία των αμινοξέων καθορίζεται γενετικά, όπως άλλωστε

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 Μεταβολισμός και Βιοενεργητική [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 - Μεταβολισμός - Εισαγωγή Πολύ μεγάλο ρόλο στην λειτουργία ενός οργανισμού παίζει η ενέργεια και η κατάλληλη αξιοποίησή της.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων ΤΕΙ Αθήνας Εαρινό Εξάμηνο 2006 2007 a 1 η Εξέταση στην Βιοχημεία. Ονοματεπώνυμο : Τυπικό εξάμηνο : Αριθμός Μητρώου :

Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων ΤΕΙ Αθήνας Εαρινό Εξάμηνο 2006 2007 a 1 η Εξέταση στην Βιοχημεία. Ονοματεπώνυμο : Τυπικό εξάμηνο : Αριθμός Μητρώου : Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων ΤΕΙ Αθήνας Εαρινό Εξάμηνο 2006 2007 a 1 η Εξέταση στην Βιοχημεία Ονοματεπώνυμο : Τυπικό εξάμηνο : Αριθμός Μητρώου : 1. Στο παρακάτω διάγραμμα του κύκλου του Krebs να σημειωθούν

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Χηµείας - Βιοχηµείας Τεχνoλογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Χηµείας - Βιοχηµείας Τεχνoλογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Χηµείας Βιοχηµείας Τεχνoλογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: 1.1. Ένα υδατικό διάλυµα χαρακτηρίζεται ουδέτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΘΕΜΑ Α Α.1. γ Α.2. δ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α.. α. Σωστό, β. Λάθος,

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Χηµείας - Βιοχηµείας Τεχνoλογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

Θέµατα Χηµείας - Βιοχηµείας Τεχνoλογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Ζήτηµα 1ο Θέµατα Χηµείας - Βιοχηµείας Τεχνoλογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 000 Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: 1.1. Ένα υδατικό διάλυµα χαρακτηρίζεται ουδέτερο στους

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2009 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2009 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2009 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1.2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης Οργανική Χημεία Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης 1. Καρβοξυλικά οξέα Σημαντικά ακυλο (-COR) παράγωγα Πλήθος καρβοξυλικών ενώσεων στη φύση, π.χ. οξικό

Διαβάστε περισσότερα

Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική

Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική Βιοχημεία Βιομορίων Αθήνα 2015 Γενικές Ιδιότητες Ένζυμα : Βιολογικοί Καταλύτες Τα ένζυμα είναι πρωτεϊνικά μόρια Μικρή ομάδα καταλυτικών RNA H

Διαβάστε περισσότερα

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες σε σχέση με τη μη βιολογική που οφείλονται στη φύση των βιοκαταλυτών Οι ιδιαιτερότητες αυτές πρέπει να παίρνονται σοβαρά υπ όψη κατά το σχεδιασμό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 3 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (μεταβολισμός)

ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 3 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (μεταβολισμός) ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 3 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (μεταβολισμός) ΜΑΘΗΤΗΣ: Ν. ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΤΜΗΜΑ: Β2 Ο όρος «ενέργεια» πρωτοχρησιμοποιήθηκε πριν από δύο περίπου αιώνες, με τη βιομηχανική επανάσταση, και έγινε οικείος στον

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συµπληρώνει σωστά την πρόταση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα.

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, διαγράμματα,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΩΝΙΕΣ φ, ψ ΚΑΙ ΕΠΙΤΡΕΠΤΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΥΠΕΠΤΙΔΙΚΗΣ ΑΛΥΣΙΔΑΣ

ΓΩΝΙΕΣ φ, ψ ΚΑΙ ΕΠΙΤΡΕΠΤΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΥΠΕΠΤΙΔΙΚΗΣ ΑΛΥΣΙΔΑΣ ΓΩΝΙΕΣ φ, ψ ΚΑΙ ΕΠΙΤΡΕΠΤΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΥΠΕΠΤΙΔΙΚΗΣ ΑΛΥΣΙΔΑΣ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΓΩΝΙΑΣ φ φ Ccarbonyl n Ccarbonyl n N Cα n Ccarbonyl n-1 Cα n N φ Ccarbonyl n-1 ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΓΩΝΙΑΣ ψ φ ψ Ccarbonyl n N (Ca

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο τρίτο. 3.1: Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφάλαιο τρίτο. 3.1: Ενέργεια και οργανισμοί Κεφάλαιο τρίτο 3.1: Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί εξασφαλίζουν την ενέργεια που χρειάζονται με την διάσπαση των θρεπτικών ουσιών της τροφής τους. Οι οργανισμοί που έχουν την ικανότητα να φωτοσυνθέτουν

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ÊÏÑÕÖÇ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ÊÏÑÕÖÇ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΜΑ 1 ο ΧΗΜΕΙΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1.2 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

οµή και λειτουργία των µεγάλων βιολογικών µορίων

οµή και λειτουργία των µεγάλων βιολογικών µορίων οµή και λειτουργία των µεγάλων βιολογικών µορίων οµή και λειτουργία των µεγάλων βιολογικών µορίων κατηγορίες υδατάνθρακες πρωτεΐνες νουκλεϊνικά οξέα λιπίδια Οι πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, νουκλεϊνικά οξέα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ (άσκηση 7 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4. Να συμπληρώσετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις:

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4. Να συμπληρώσετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ

Διαβάστε περισσότερα

ενζυμική αμαύρωση. Η ενζυμική αμαύρωση είναι το μαύρισμα τις μελανίνες

ενζυμική αμαύρωση. Η ενζυμική αμαύρωση είναι το μαύρισμα τις μελανίνες Ενζυμική αμαύρωση Όταν καθαρίζουμε ή κόβουμε λαχανικά και φρούτα συμβαίνουν μια σειρά αντιδράσεων που μεταβάλουν το χρώμα της σάρκας τους σε σκούρο. Αυτές οι μεταβολές ονομάζονται ενζυμική αμαύρωση. Η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/06/2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ Α A1. γ A2. δ A3. α) Σ β) Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4 Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες:

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4 Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Αντίθετα οι φωτοσυνθετικοί,

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΓΗ_Β_ΒΙΟ_0_14306 - Β1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ι. Στην ακόλουθη εικόνα παρουσιάζονται σχηματικά δύο χημικές αντιδράσεις. Να απαντήσετε στις ερωτήσεις: α) Πώς χαρακτηρίζονται τα χημικά μόρια Α και Β; Πώς χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι:

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Για να είναι μια αντίδραση αυθόρμητη, πρέπει η μεταβολή της ελεύθερης ενέργειας της αντίδρασης να είναι αρνητική. Η μεταβολή της

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Μεταβολισμός

ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Μεταβολισμός ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Μεταβολισμός ονομάζεται η αξιοποίηση της ενέργειας και των στοιχείων του περιβάλλοντος για την εκτέλεση βιοχημικών διεργασιών που γίνονται στα κύτταρα ενός ζωικού ή

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. π. Αναστάσιος Ισαάκ Λύκειο Παραλιμνίου Δεκέμβριος 2013 www.biomathia.webnode.gr

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. π. Αναστάσιος Ισαάκ Λύκειο Παραλιμνίου Δεκέμβριος 2013 www.biomathia.webnode.gr π. Αναστάσιος Ισαάκ Λύκειο Παραλιμνίου Δεκέμβριος 2013 www.biomathia.webnode.gr EΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ: ΕΝΟΤΗΤΑ 8: Η ελευθέρωση της ενέργειας, σελ. 155-168 ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η κυτταρική αναπνοή είναι η διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 5 1.2.α. Να γράψετε στο τετράδιό σας τον παρακάτω πίνακα σωστά συμπληρωμένο.

Μονάδες 5 1.2.α. Να γράψετε στο τετράδιό σας τον παρακάτω πίνακα σωστά συμπληρωμένο. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕ ΕΞΕΣΑΕΙ Γ ΣΑΞΗ ΕΝΙΑΙΟΤ ΛΤΚΕΙΟΤ ΔΕΤΣΕΡΑ 12 ΙΟΤΝΙΟΤ 2000 ΕΞΕΣΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΣΕΤΘΤΝΗ (ΚΤΚΛΟ ΣΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΝΟΛΟ ΕΛΙΔΩΝ: ΕΠΣΑ

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Να γράψετε στο τετράδιό σας την παρακάτω πρόταση. Από τα παρακάτω ζεύγη ουσιών ρυθµιστικό διάλυµα είναι το α. HF / NaF.

1.2. Να γράψετε στο τετράδιό σας την παρακάτω πρόταση. Από τα παρακάτω ζεύγη ουσιών ρυθµιστικό διάλυµα είναι το α. HF / NaF. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved Κεφάλαιο 2 1 Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΜΟΡΙΑΚΗ ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΖΩΝΤΑΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ «Οργανική» ένωση αναφέρεται σε ενώσεις του C Συμμετέχουν

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Είναι σημαντικές επειδή: Αποτελούν βασικά δοµικά συστατικά του σώµατος Εξυπηρετούν ενεργειακές ανάγκες Ασκούν έλεγχο σε όλες τις βιοχηµικές διεργασίες

Είναι σημαντικές επειδή: Αποτελούν βασικά δοµικά συστατικά του σώµατος Εξυπηρετούν ενεργειακές ανάγκες Ασκούν έλεγχο σε όλες τις βιοχηµικές διεργασίες ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 2: Η ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ, 5 9 (απλή αναφορά) 2.2 ΤΟ ΝΕΡΟ ΚΑΙ Η ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΤΟΥ ΣΗΜΑΣΙΑ, 9 14 (απλή αναφορά), 2.4 ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ, σελ. 20 36 Οργανικές Ουσίες

Διαβάστε περισσότερα

Betamalt 25 FBD. Ένζυµα και βυνάλευρο βασικές πληροφορίες

Betamalt 25 FBD. Ένζυµα και βυνάλευρο βασικές πληροφορίες Betamalt 25 FBD Αµυλολυτικό φυτικό συµπύκνωµα για τη βελτίωση των αρτοποιητικών ιδιοτήτων των αλεύρων σίτου και σίκαλης και τη µείωση του Falling Number. Ένζυµα και βυνάλευρο βασικές πληροφορίες Σε όλα

Διαβάστε περισσότερα

β. [Η 3 Ο + ] > 10-7 Μ γ. [ΟΗ _ ] < [Η 3 Ο + ]

β. [Η 3 Ο + ] > 10-7 Μ γ. [ΟΗ _ ] < [Η 3 Ο + ] ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 6 ΙΟΥΝΙΟΥ 2003 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑ-ΕΝΖΥΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑ-ΕΝΖΥΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑ-ΕΝΖΥΜΑ 2013 2 ΕΝΕΡΓΕΙΑ-ΕΝΖΥΜΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑ-ΕΝΖΥΜΑ Η Ενέργεια είναι δύσκολο να ορισθεί, αλλά μπορεί να θεωρηθεί ως η ικανότητα επιτέλεσης έργου ή η αιτία

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015 ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Μαντώ Κυριακού 2015 Ενεργειακό Στα βιολογικά συστήματα η διατήρηση της ενέργειας συμπεριλαμβάνει οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις παραγωγή ATP Οξείδωση: απομάκρυνση e από ένα υπόστρωμα

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικές Δραστηριότητες

Ερευνητικές Δραστηριότητες Ερευνητικές Δραστηριότητες & Θεματικές Περιοχές Διπλωματικών Εργασιών Ομάδας Χημείας & Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Τμήμα Χημείας, Τομέας Χημικών Εφαρμογών, Χημικής Ανάλυσης & Χημείας Περιβάλλοντος Μέλη: Κουτίνας

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Βιοϋλικά Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Περιεχόμενα ενότητας Πρωτεΐνες Δομή και είδη Λειτουργίες πρωτεϊνών

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική της τρισδιάστατης δομής πρωτεϊνών

Αρχιτεκτονική της τρισδιάστατης δομής πρωτεϊνών Αρχιτεκτονική της τρισδιάστατης δομής πρωτεϊνών Βασίλης Προμπονάς, PhD Ερευνητικό Εργαστήριο Βιοπληροφορικής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών Νέα Παν/πολη, Γραφείο B161 Πανεπιστήμιο Κύπρου Ταχ.Κιβ. 20537 1678,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο;

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο; Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση Μεταβολισμός του γλυκογόνου Το γλυκογόνο είναι ο αφθονότερος υδατάνθρακας των ζώων Το γλυκογόνο αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ (3-7% κατά βάρος) και στους μύες

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004 ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. β 2. γ 3. α 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. δ. S 2 Μονάδες 4

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. δ. S 2 Μονάδες 4 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Οξείδωση της γλυκόζης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Καταβολισµός ή ανοµοίωση» C 6 H 12 O+6O 2 +6H 2 O 12H 2 O+6CO 2 +686 Kcal/mol Πηγές ενέργειας κατά την

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΛΙΠΩΝ, ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ, ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΚΑΙ ΑΜΥΛΟΥ ΣΕ ΤΡΟΦΙΜΑ (άσκηση 10 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Ενότητα 3: Εφαρμογές Βιομηχανικής Βιοτεχνολογίας(1/3), 2ΔΩ Τμήμα: Επιστήμης και Τεχνολογίας Τροφίμων Διδάσκων: Δρ. Σεραφείμ Παπανικολαου Μαθησιακοί Στόχοι Βιοτεχνολογικά Προϊόντα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ A ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ηµιτελείς προτάσεις Α1 και Α2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Προκριματικός διαγωνισμός για την 14 th EUSO 2016 στην Βιολογία. Μικροσκοπική παρατήρηση φυτικών κυττάρων Ανίχνευση αμύλου και πρωτεϊνών

Προκριματικός διαγωνισμός για την 14 th EUSO 2016 στην Βιολογία. Μικροσκοπική παρατήρηση φυτικών κυττάρων Ανίχνευση αμύλου και πρωτεϊνών Ε.Κ.Φ.Ε. ΑΙΓΑΛΕΩ Ε.Κ.Φ.Ε. ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ Προκριματικός διαγωνισμός για την 14 th EUSO 2016 στην Βιολογία Ονοματεπώνυμα μελών ομάδας 1) 2) 3) Σχολείο: Σάββατο 5/12/2015 Διάρκεια: 45 λεπτά Μικροσκοπική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ Δίνονται: Κ a CH 3 COOH = 10 5, Κ b NH 3 = 10 5 Μονάδες 3 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 27: Βιομόρια, αμινοξέα, πεπτίδια και πρωτεΐνες

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 27: Βιομόρια, αμινοξέα, πεπτίδια και πρωτεΐνες Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 27: Βιομόρια, αμινοξέα, πεπτίδια και πρωτεΐνες 1. Γενικά Πρωτεΐνες: μεγάλα βιομόρια που απαντούν σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς Διαφορετικά είδη πρωτεϊνών με ποικίλη βιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ. Ο μεταβολισμός είναι μία πολύ σημαντική λειτουργία των μονογαστρικών ζώων και επιτυγχάνεται με τη δράση φυσικών

ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ. Ο μεταβολισμός είναι μία πολύ σημαντική λειτουργία των μονογαστρικών ζώων και επιτυγχάνεται με τη δράση φυσικών ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ Ο μεταβολισμός είναι μία πολύ σημαντική λειτουργία των μονογαστρικών ζώων και επιτυγχάνεται με τη δράση φυσικών Ενζύμων που βρίσκονται κατά μήκος του πεπτικού τους σωλήνα. Τα ένζυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Τι γνωρίζετε για τους υδατάνθρακες;

ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Τι γνωρίζετε για τους υδατάνθρακες; 1 ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Το κύτταρο αποτελείται από χηµικές ενώσεις, στις οποίες περιλαµβάνονται τα µικρά βιολογικά µόρια και τα βιολογικά µακροµόρια. Στα µικρά βιολογικά µόρια ανήκουν, τα ανόργανα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί Σκελετικό σύστημα Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία Τύποι: 1. Υδροστατικοί σκελετοί 2. Σκληροί σκελετοί Ενδοσκελετός Εξωσκελετός Σκελετικό σύστημα υδροστατικοί

Διαβάστε περισσότερα

Βελτίωση αναερόβιων χωνευτών και αντιδραστήρων µεθανογένεσης

Βελτίωση αναερόβιων χωνευτών και αντιδραστήρων µεθανογένεσης Βελτίωση αναερόβιων χωνευτών και αντιδραστήρων µεθανογένεσης Τι είναι; BI-CHEM XP146 βιο-ενζυµατικό προϊόν σε σκόνη που περιέχει: Ένζυµα: τύποι πρωτεάσης, αµυλάσης, κυτταρινάσης και λιπάσης Αναερόβια βακτήρια

Διαβάστε περισσότερα

Τα ένζυµα ως βιοκαταλύτες. Αρχές και εφαρµογές στην καθηµερινότητα, στη διαγνωστική και στη βιοµηχανία

Τα ένζυµα ως βιοκαταλύτες. Αρχές και εφαρµογές στην καθηµερινότητα, στη διαγνωστική και στη βιοµηχανία 1 Τα ένζυµα ως βιοκαταλύτες. Αρχές και εφαρµογές στην καθηµερινότητα, στη διαγνωστική και στη βιοµηχανία ΜΠΡΑΛΙΟΥ ΝΙΚΗ Τα ένζυµα, οι καταλύτες των βιοµηχανικών συστηµάτων είναι αξιοθαύµαστα µόρια που προσδιορίζουν

Διαβάστε περισσότερα

ραστηριότητες Πράσινης Χηµείας

ραστηριότητες Πράσινης Χηµείας ραστηριότητες Πράσινης Χηµείας Απόστολος Μαρούλης, Κωνσταντίνα Χατζηαντωνίου Μαρούλη και µεταπτυχιακοί φοιτητές του ιχηνετ ( ιαπανεπιστηµιακό ιατµηµατικό Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών της ιδακτικής της

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 6 ΘΕΜΑ Β. ιαθέτουμε υδατικό διάλυμα CH 3 COONa συγκέντρωσης 0,1 Μ ( ιάλυμα 1 ). Β1. Να υπολογίσετε το ph του διαλύματος 1.

Μονάδες 6 ΘΕΜΑ Β. ιαθέτουμε υδατικό διάλυμα CH 3 COONa συγκέντρωσης 0,1 Μ ( ιάλυμα 1 ). Β1. Να υπολογίσετε το ph του διαλύματος 1. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2010 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΓΗ_Β_ΒΙΟ_0_14306 Β6 (ΚΕΦ. 2, 3) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΙΙ. Στο φυτικό κύτταρο συνυπάρχουν δύο οργανίδια τα οποία διαθέτουν γενετικό υλικό και τα οποία σχετίζονται λειτουργικά, στο πλαίσιο δύο βασικών μεταβολικών διεργασιών.

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή άσκηση 1: Παράγοντες που επηρεάζουν την ταχύτητα διάλυσης µιας ουσίας

Εργαστηριακή άσκηση 1: Παράγοντες που επηρεάζουν την ταχύτητα διάλυσης µιας ουσίας Στόχοι ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Θεµατικές Ενότητες ( ιατιθέµενος χρόνος) Εργαστηριακές ασκήσεις Ενδεικτικές δραστηριότητες να αναγνωρίζουν τη χρησιµότητα της χηµείας σε διάφορους τοµείς της καθηµερινής ζωής, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Η συζυγής βάση του Η 2 SO 4 είναι α. SO 4 2. β. HSO 4. γ. H 2 SO 3. δ. H 2 S. Μονάδες 5

1.1 Η συζυγής βάση του Η 2 SO 4 είναι α. SO 4 2. β. HSO 4. γ. H 2 SO 3. δ. H 2 S. Μονάδες 5 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 7 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1.2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

Ανακτήθηκε από την ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ http://edu.klimaka.gr ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ

Ανακτήθηκε από την ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ http://edu.klimaka.gr ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 10 ΙΟΥΛΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Α4. Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες:

Α4. Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ)

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:Ν.ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ 2 Η ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 3 1. Ποια είναι τα επίπεδα οργάνωσης της ζωής και ποια τα χημικά χαρακτηριστικά της; Στην

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg Αυγό Τα αυγά αποτελούνται από το κέλυφος (10 %), το ασπράδι ή λευκό (50-60 %), τον κρόκο ή κίτρινο (30 %). Το κέλυφος αποτελείται κατά 95 % από ανόργανα συστατικά όπως ανθρακικό ασβέστιο, ανθρακικό μαγνήσιο

Διαβάστε περισσότερα