Gauss και Αριθµητική. Εµµανουήλ Γ. Τσακνάκης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Gauss και Αριθµητική. Εµµανουήλ Γ. Τσακνάκης"

Transcript

1 Gauss και Αριθµητική Εµµανουήλ Γ. Τσακνάκης Μεταπτυχιακή Εργασία Επιβλέπων Καθηγητής κ. Γιάννης Α. Αντωνιάδης Τµήµα Μαθηµατικών Πανεπιστηµίου Κρήτης εκέµβριος 007

2

3 Η µεταπτυχιακή αυτή εργασία πραγµατοποιήθηκε στο Τµήµα Μαθηµατικών του Πανεπιστηµίου Κρήτης, στα πλαίσια του ιατµηµατικού Προγράµµατος Μεταπτυχιακών Σπουδών µε τίτλο Μαθηµατικά και οι Εφαρµογές τους, στην κατεύθυνση Μαθηµατικά για την Εκπαίδευση και κατατέθηκε τον εκέµβριο του 007. Την επιτροπή αξιολόγησης αποτέλεσαν οι κύριοι : Γιάννης Α. Αντωνιάδης (επιβλέπων καθηγητής) Χρήστος Κουρουνιώτης Νίκος Τζανάκης

4 4

5 5 Πρόλογος Ενας από τους µεγαλύτερους και παραγωγικότερους µαθηµατικούς που υπήρξαν ποτέ είναι αδιαµφισβήτητα ο Carl Friedrich Gauss ( ). Η εργασία αυτή έγινε µε στόχο να γνωρίσει ο αναγνώστης τον Gauss µέσα από το µαθηµατικό του έργο. Είναι ϕυσικά αδύνατο να καταπιαστεί κανείς µε όλες τις περιοχές που ασχολήθηκε ο ιδιοφυής µαθηµατικός σε µία µόνο εργασία, αλλά πιστεύω ότι έχει γίνει µια καλή επιλογή για το έργο του στη ϑεωρία αριθµών και την άλγεβρα. Θα δούµε λοιπόν τα αποτελέσµατα του Gauss για τα κατασκευάσιµα κανονικά n-γωνα (δουλεύοντας 30 χρόνια πριν τον Galois συνέδεσε τα ενδιάµεσα σώµατα της κυκλοτοµικής επέκτασης Q(ζ p )/Q µε τις υποοµάδες της Gal(Q(ζ p )/Q), κατασκευά- Ϲοντας το κανονικό 17-γωνο και αποδεικνύοντας ότι αν p πρώτος του Fermat, τότε το κανονικό p-γωνο κατασκευάζεται µε κανόνα και διαβήτη), για τον τετραγωνικό νόµο αντιστροφής (ο Gauss ήταν ο πρώτος που απέδειξε τον τετραγωνικό νόµο αντιστροφής, δίνοντας συνολικά οκτώ αποδείξεις) και για το ϑεώρηµα των πολύγωνων αριθµών (απέδειξε την ισχύ του ϑεωρήµατος για την περίπτωση των τρίγωνων αριθ- µών), την ιστορία των προβληµάτων αυτών, αλλά και την εξέλιξη τους µετά τον Gauss. Το εντυπωσιακό είναι ότι όλες του οι ανακαλύψεις που ϑα δούµε έγιναν το έτος 1796, όταν ο Gauss ήταν µόλις 19 ετών, χαρακτηρίζοντας το σαν µία από τις παραγωγικότερες περιόδους της Ϲωής του. Μία από τις πρώτες παρατηρήσεις που µπορεί να κάνει κανείς είναι ότι απουσιάζει από την εργασία το Θεµελιώδες Θεώρηµα της Άλγεβρας, ένα από τα σηµαντικότερα αποτελέσµατα του Gauss. Αυτό έχει ως αιτία την κυκλοφορία του ϐιβλίου Το ϑεµελιώδες Θεώρηµα της Άλγεβρας (G. Rosenberger και F. Benjamin, εκδόσεις Leader Books) και µία δική µας αναφορά στο ϑεώρηµα δε ϑα πρόσφερε κάτι νέο στην Ελληνική ϐιβλιογραφία. Τέλος ϑα ήθελα να ευχαριστήσω ϑερµά τον καθηγητή µου κ. Γιάννη Α. Αντωνιάδη που χωρίς την πολύτιµη ϐοήθεια και καθοδήγηση του δε ϑα είχε γίνει αυτή η εργασία, καθώς και την οικογένεια µου για τη στήριξη της όλα αυτά τα χρόνια. Εµµανουήλ Γ. Τσακνάκης

6 6

7 Περιεχόµενα 1 Κατασκευάσιµα κανονικά n-γωνα Εισαγωγή Κατασκευασιµότητα κανονικού n-γώνου Η κατασκευή του ισοπλεύρου τριγώνου και του κανονικού πενταγώνου κατά τον Ευκλείδη Η κατασκευή του κανονικού 17-γώνου από το Gauss Γεωµετρική κατασκευή του κανονικού 17-γώνου από τον Richmond Κύκλοι Carlyle και κατασκευές κανονικών πολυ-γώνων Ο τετραγωνικός νόµος αντιστροφής 57.1 Εισαγωγή Εισαγωγικά της ϑεωρίας αριθµών Τετραγωνικά υπόλοιπα Ο τετραγωνικός νόµος αντιστροφής εύτερη απόδειξη του τετραγωνικού νόµου αντιστροφής Το σύµβολο του Jacobi και η γενίκευση του τετραγωνικού νόµου αντιστροφής Modulus δυνάµεων πρώτων Τρίτη απόδειξη του τετραγωνικού νόµου αντιστροφής Αθροίσµατα Gauss Τέταρτη απόδειξη του τετραγωνικού νόµου αντιστροφής Πολύγωνοι αριθµοί 10 7

8 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή Μορφές Gauss Τριαδικές τετραγωνικές µορφές πινάκων Omega Kernel ή Τετραγωνικές Μορφές Ασαφείς ή αυτο-αντίστροφες µορφές Αθροίσµατα τρίγωνων αριθµών Το ϑεώρηµα των πολύγωνων αριθµών Παράρτηµα p-οµάδες Θεωρία Galois Συµπληρωµατικά της παραγράφου Συµπληρωµατικά παραγράφων 3.3, 3.4 και Ο αριθµός λύσεων της ισοτιµίας x R (mod D)

9 Κεφάλαιο 1 Κατασκευάσιµα κανονικά n-γωνα 1.1 Εισαγωγή Οταν ο Gauss άφησε το κολλέγιο Carolinum τον Οκτώβριο του 1795 για να σπουδάσει στο Πανεπιστήµιο του Göttingen είχε το δίληµµα για το αν ϑα συνέχιζε τις σπουδές του στα µαθηµατικά ή στην άλλη του µεγάλη αγάπη, τις γλώσσες. Μια ανακάλυψή του όµως έµελε να χαράξει την πορεία του σα µεγάλου µαθηµατικού. Σε ηλικία µόλις 19 ετών (30 Μαρτίου 1796) ο Gauss κατασκεύασε το κανονικό 17-γωνο (η απόδειξη ϐρίσκεται στο Disquisitiones Arithmiticae, κεφάλαιο 7, άρθρο 365, το οποίο αν και ολοκληρώθηκε το 1798, όταν ο Gauss ήταν 1 ετών, δηµοσιεύθηκε το 1801, δείτε [9]). Ο Gauss ήταν πολύ περήφανος για αυτή του την ανακάλυψη (αναφέρει µάλιστα ότι από την εποχή του Ευκλείδη ήταν γνωστή η κατασκευή του ισοπλεύρου τριγώνου καθώς και του κανονικού πενταγώνου, αλλά καµία πρόοδος δε σηµειώθηκε για 000 χρόνια) και εξέφρασε την επιθυµία η επιτάφια πλάκα του να έχει χαραγµένο το κανονικό 17-γωνο. Η επιθυµία του δεν πραγµατοποιήθηκε, αφού ο γλύπτης το αρνήθηκε λέγοντας ότι ϑα µοιάζει περισσότερο µε κύκλο. Εδώ ϑα πρέπει να σηµειώσουµε ότι η ανακάλυψη του Gauss είναι πολύ σηµαντική για έναν ακόµα λόγο. Για πρώτη ϕορά χρησιµοποιήθηκε µια τεχνική που αργότερα έγινε από τις πιο χρήσιµες στην ιστορία των µαθηµατικών, η µεταφορά δηλαδή ενός προβλήµατος από µία περιοχή σε µια άλλη. Στη συγκεκριµένη περίπτωση έχουµε τη µεταφορά ενός προβλήµατος της γεωµετρίας στην άλγεβρα. Ο Gauss απέδειξε επίσης ότι το κανονικό n-γωνο είναι κατασκευάσιµο µε κανόνα και διαβήτη όταν n = r p 1...p s, όπου οι p i να είναι διαφορετικοί πρώτοι της µορφής 9

10 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 10 n + 1. Ο Gauss ήταν ϐέβαιος για την ισχύ του αντιστρόφου, δεν κατάφερε όµως να το αποδείξει. Την απόδειξη έδωσε ο Pierre Wantzel ( ) το Οι πρώτοι της µορφής F n = n + 1 ονοµάζονται πρώτοι του Fermat. Ο Fermat διατύπωσε τον ισχυρισµό ότι όλοι οι αριθµοί της µορφής αυτής είναι πρώτοι, εικασία που κατέρριψε ο Euler δείχνοντας ότι ο 641 διαιρεί τον F 5 = Λόγω του αποτελέσµατος του Euler, λίγο ενδιαφέρον δόθηκε στη συνέχεια για τους πρώτους του Fermat, µέχρι ο Gauss να δείξει τη σχέση τους µε την κατασκευασιµότητα των κανονικών n-γώνων. Μέχρι σήµερα δεν έχει ϐρεθεί άλλος πρώτος του Fermat µετά τον F 4. ηλαδή οι F 0 = 3, F 1 = 5, F = 17, F 3 = 57 και F 4 = είναι οι µόνοι γνωστοί πρώτοι του Fermat. Μέχρι τις Ιουνίου 007 είχε αποδειχθεί ότι για n = 5, 6, 7,..., 3, 36,..., 39, 4, 43 και για άλλες 196 τιµές του n µε 43 < n οι F n είναι σύνθετοι, συνολικά 30 αριθµοί. Θα δούµε στη συνέχεια ότι αν το κανονικό m-γωνο και το κανονικό n-γωνο είναι κατασκευάσιµα και (m,n)=1, τότε και το κανονικό mn-γωνο καθώς και το κανονικό n-γωνο είναι κατασκευάσιµα. Εποµένως το πρόβληµα της κατασκευασιµότητας των κανονικών n-γώνων ανάγεται στο πρόβληµα της κατασκευής του κανονικού p-γώνου, όπου p πρώτος του Fermat. Το ισόπλευρο τρίγωνο καθώς και το κανονικό 5-γωνο κατασκευάστηκαν από τον Ευκλείδη (Στοιχεία, 300 π.χ., ϐιβλίο 4, προτάσεις 11,15), το τελευταίο κατασκευάστηκε και από τον Πτολεµαίο (Almagest, 150 µ.χ.). Το κανονικό 17-γωνο κατασκευάστηκε από τον Gauss (δόθηκε το µήκος cos π σε κατασκευάσιµη έκφραση) και ακολού- 17 ϑησε µια γεωµετρική απόδειξη από τον Johannes Erchinger. Ο R. J. Richelot το 183 κατασκευάζει το κανονικό 57-γωνο (ϐιβλιο-γραφία [17]) και ο J. Hermes το 1894 δουλεύοντας για δέκα χρόνια κατασκευάζει, σε µία εργασία 00 σελίδων, το κανονικό γωνο (δείτε [11]). Ο Coxeter (δείτε [4]) αναφέρει ότι µετά τη λήξη του ευτέρου Παγκοσµίου Πολέµου τα γραπτά του µεταφέρθηκαν στο Μαθηµατικό Ινστιτούτο του Göttingen, όπου και ϐρίσκονται µέχρι σήµερα. Στο κεφάλαιο αυτό ϑα δούµε τις κατασκευές του ισοπλεύρου τριγώνου και του κανονικού πενταγώνου, όπως αυτές έγιναν από τον Ευκλείδη. Στη συνέχεια ϑα δούµε την κατασκευή του κανονικού 17-γώνου από τον Gauss µε χρήση των περιόδων και µια γεωµετρική κατασκευή του Richmond (1893). Τέλος ϑα µελετήσουµε τους κύκλους Carlyle, πως µπορούµε µε τη ϐοήθεια τους να κατασκευάσουµε γεωµετρικά τις ϱίζες δευτεροβάθµιων πολυωνύµων και πως από αυτό µπορούµε να κατασκευάσουµε όλα τα κανονικά n-γωνα για n=3,5,17,57 και µε οµοιόµορφο τρόπο. Ξεκινώντας, ϑα δούµε πρώτα την ικανή και αναγκαία συνθήκη για να είναι ένα κανονικό n-γωνο κατασκευάσιµο. Κάποια ϑεωρήµατα από τη ϑεωρία οµάδων και τη

11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 11 ϑεωρία Galois που είναι απαραίτητα για τις αποδείξεις ϐρίσκονται στο παράρτηµα.

12 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 1 1. Κατασκευασιµότητα κανονικού n-γώνου Κατασκευές µε κανόνα και διαβήτη : Εστω P R. Θεωρούµε τις ακόλουθες δύο κατασκευές : 1. Κατασκευή ευθείας γραµµής, ορισµένης από δύο σηµεία του P.. Κατασκευή κύκλου µε κέντρο σηµείο του P και ακτίνα ίση µε την απόσταση δύο σηµείων του P. Λέµε ότι ένα σηµείο του επιπέδου είναι άµεσα κατασκευάσιµο (µε κανόνα και διαβήτη) από το P, αν είναι σηµείο τοµής δύο ευθειών ή µιας ευθείας και ενός κύκλου ή δύο κύκλων που προκύπτουν από τις κατασκευές 1,. Θα λέµε ότι ένα σηµείο r R του επιπέδου είναι κατασκευάσιµο (µε κανόνα και διαβήτη) από το P, αν υπάρχει πεπερασµένο πλήθος σηµείων r 1,..., r n έτσι ώστε : -Το r 1 να είναι άµεσα κατασκευάσιµο από το P. -Το r i, µε i =,..., n να είναι άµεσα κατασκευάσιµο από το P {r 1,..., r i 1 }. -r n = r. Σε κάθε ϐήµα της κατασκευής ϑεωρούµε το υπόσωµα του R που παράγεται από τις συντεταγµένες των σηµείων που έχουν κατασκευαστεί. Εστω K 0 το υπόσωµα του R που παράγεται από τις συντεταγµένες του P. Αν το r i = (x i, y i ), ορίζουµε επαγωγικά το σώµα K i, K i = K i 1 (x i, y i ), i = 1,..., n. K 0 K 1... K n R Λήµµα 1..1: Τα x i,y i K i (µε τον παραπάνω συµβολισµό) είναι ϱίζες ενός τετραγωνικού πολυωνύµου µε συντελεστές από το σώµα K i 1. Απόδειξη : Για την κατασκευή του r i = (x i, y i ) έχουµε τρεις περιπτώσεις, να είναι τοµή δύο ευθειών ή κύκλων ή τοµή ευθείας µε κύκλο. Θα εξετάσουµε µόνο την τρίτη περίπτωση. Οι άλλες δύο περιπτώσεις διαπραγµατεύονται ανάλογα. Εστω ότι η ευθεία διέρχεται από τα σηµεία A = (p, q) και B = (r, s) µε p, q, r, s K i 1 και ο κύκλος έχει ακτίνα ω και κέντρο C = (t, u), µε t, u, ω K i 1

13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 13 (Το ω εν γένει δεν ανήκει στο K i 1, όµως αφού το ω είναι η απόσταση δύο σηµείων του K i 1, έστω των G(a, b) και D(c, d), ϑα έχουµε ότι ω = (a c) +(b d) K i 1 ) Η εξίσωση της ευθείας AB είναι x p = y q και η εξίσωση του κύκλου µε κέντρο r p s q C και ακτίνα ω, είναι (x t) +(y u) = ω. Τελικά (x t) +( s q r p (x p)+q) = ω, άρα το x είναι ϱίζα τετραγωνικού πολυωνύµου µε συντελεστές από το K i 1. Οµοίως αποδεικνύεται για το y. Θεώρηµα 1..: Αν το r = (x, y) είναι κατασκευάσιµο από ένα P R και K 0 το υπόσωµα του R που παράγεται από τις συντεταγµένες του P, τότε οι ϐαθµοί [K 0 (x) : K 0 ] και [K 0 (y) : K 0 ] είναι δυνάµεις του. Απόδειξη : Από το λήµµα 1..1 έχουµε [K i 1 (x i ) : K i 1 ]=1 ή και όµοια [K i 1 (y i ) : K i 1 ]=1 ή, (αφού όπως είδαµε τα x i και y i είναι ϱίζες ενός δευτεροβάθµιου πολυωνύ- µου µε συντελεστές από το K i 1, άρα το ανάγωγο πολυώνυµό τους στο K i 1 ϑα είναι ϐαθµού 1 ή ), τότε [K i : K i 1 ] = [K i 1 (x i, y i ) : K i 1 ] = [K i 1 (x i, y i ) : K i 1 (x i )] [K i 1 (x i ) : K i 1 ] = 1, ή 4 (αφού [K i 1 (x i, y i ) : K i 1 (x i )]=, αν y i K i 1 (x i ), ενώ είναι 1 αν y i K i 1 (x i )). Άρα ο ϐαθµός [K i : K i 1 ] είναι δύναµη του. Επαγωγικά αποδεικνύεται ότι [K n : K 0 ] είναι δύναµη του και επειδή [K n : K 0 ] = [K n : K 0 (x)] [K 0 (x) : K 0 ] συνεπάγεται ότι [K 0 (x) : K 0 ] είναι δύναµη του. Αντίστοιχα, το [K 0 (y) : K 0 ] είναι δύναµη του. Λήµµα 1..3: Εστω P R µε (0,0),(1,0) P. Αν οι συντεταγµένες του (x, y) ανήκουν στο σώ- µα που παράγουν οι συντεταγµένες των σηµείων του P, τότε το (x, y) κατασκευάζεται από το P.

14 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 14 (Το αντίστροφο εν γένει δεν ισχύει, ϑα δούµε αργότερα ότι αν το (x, y) κατασκευάζεται από το P µπορεί τα x, y να ανήκουν σε µια επέκταση του σώµατος ϐαθµού δύναµη του ). Σε όσα ακολουθούν ϑεωρείται γνωστό ότι είναι δυνατόν, µε κανόνα και διαβήτη να γίνουν τα παρακάτω : i) Μπορούµε να κατασκευάσουµε ευθεία ε 1, κάθετη σε δοσµένη ευθεία ε, που να διέρχεται από δοθέν σηµείο A ε. ii) Μπορούµε να κατασκευάσουµε ευθεία ε 1, κάθετη σε δοσµένη ευθεία ε, που να διέρχεται από δοθέν σηµείο A ε. iii)μπορούµε να κατασκευάσουµε ευθεία ε 1, παράλληλη σε δοσµένη ευθεία ε, που να διέρχεται από δοθέν σηµείο A ε. Απόδειξη (Λήµµατος 1..3): Καταρχήν λόγω των i) και ii) και αφού (0,0),(1,0) P, από το (x, y) εύκολα κατασκευάζουµε τα (0, x), (0, y) και αντίστροφα. Αρκεί λοιπόν να δείξουµε ότι δοσµένων των (0, x), (0, y) µπορούµε να κατασκευάσουµε τα (0, x + y), (0, x y), (0, xy) και (0, x ), y 0. (δηλαδή από τα σηµεία y (x, y) P µπορούµε να κατασκευάσουµε όλα τα σηµεία που οι συντεταγµένες τους ανήκουν στο σώµα που παράγεται από τα x και y). Τα πρώτα δύο προκύπτουν αµέσως από την κατασκευή κύκλου ακτίνας y και κέντρου x. Για την κατασκευή του, ενώνουµε τα B(0, y) και A(1, 0) και από το iii) ϕέρνουµε ευθεία παράλληλη προς x y το ευθύγραµµο τµήµα ΑΒ που να διέρχεται από το (0, x). (Υποθέτουµε ότι x y, αν x = y τότε έχουµε το (0, 1), τετριµµένο). D(0, x) B(0, y) O(0,0) A(1,0) C(u,0) -1

15 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 15 Τα τρίγωνα ΟΑΒ και OCD είναι όµοια, άρα u x = 1 y u = x y. Για το xy κάνουµε την παραπάνω διαδικασία ϑέτοντας όπου x το 1 και κατασκευά- Ϲουµε το 1 y και µετά την επαναλαµβάνουµε ϑέτοντας όπου y το 1 y. Λήµµα 1..4: Εστω K(a)/K επέκταση σωµάτων, µε [K(a) : K] =, όπου K(a) R. Τότε κάθε (z, t) R µε z, t K(a) κατασκευάζεται από (πεπερασµένο) σύνολο σηµείων, µε συντεταγµένες από το K. Απόδειξη : Εχουµε [K(a) : K] =, άρα το ανάγωγο πολυώνυµο f(x) του a πάνω από το K, (ϑα το συµβολίζουµε µε Irr(a, K)), ϑα είναι δευτέρου ϐαθµού, δηλαδή f(x) = x + px + q, q, p K. Άρα a = p± p 4q, όπου p 4q 0, αφού K(a) R. Αφού για κάθε z, t K(a) έχουµε z, t = x + ay (η {1,a} είναι ϐάση της K(a)/K) µε x, y K και p, q, p 4q K, αρκεί να δείξουµε την κατασκευασιµότητα του a ή ισοδύναµα του (0, k) για κάθε k K µε k > 0. Κατασκευάζουµε τους άξονες (µε τον κανόνα ϕέρνουµε τον άξονα των x, επειδή το 1 είναι στοιχείο του K µπορούµε να αριθµήσουµε, στη συνέχεια, από το (i), µπορούµε να ϕέρουµε κάθετη στο σηµείο 0, σχηµατίζουµε δηλαδή και τον άξονα των y) και τα σηµεία (-1,0),(k,0) (τα σηµεία κατασκευάζονται αφού οι συντεταγµένες τους είναι στοιχεία του K). Γράφουµε το ηµικύκλιο µε διάµετρο ΒΕ, µε Β(-1,0) και Ε(k,0), το οποίο τέµνει τον άξονα στο (0, u). A(0,u) B(-1,0) -1 O(0,0) E(k,0)

16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 16 Τα τρίγωνα ΑΒΟ και ΑΟΕ είναι όµοια, άρα OE AO = AO BO k u = u 1 u = k και το k κατασκευάστηκε. Αυτό ολοκληρώνει την απόδειξη. Λήµµα 1..5: Εστω K υπόσωµα του R, που παράγεται από τις συντεταγµένες των σηµείων ενός συνόλου P, P R και έστω τα a, b L, όπου L υπόσωµα του R, επέκταση του K τ.ω. να υπάρχει πεπερασµένη ακολουθία σωµάτων K = K 0 K 1... K r = L µε [K i+1 : K i ] = για κάθε i = 0,..., r 1, τότε το (a, b) κατασκευάζεται από το P. Απόδειξη : Αν r = 0, τότε σύµφωνα µε το λήµµα 1..3, έχουµε τελειώσει. Αν r 0, τότε το (a, b), σύµφωνα µε το λήµµα 1..4 κατασκευάζεται από το K r 1 και συνεχίζοντας επαγωγικά, από το P. Παρατήρηση : Ισχύει και το αντίστροφο του λήµµατος 1..5 λόγω του ϑεωρήµατος 1... Πρόταση 1..6: Αν K υπόσωµα του R, παραγόµενο από τις συντεταγµένες των σηµείων κάποιου P R και αν a, b L, όπου L υπόσωµα του R, κανονική επέκταση του K, ϐαθµού [L : K] = r, τότε το (a, b) κατασκευάζεται από το P. Απόδειξη : Η L/K είναι διαχωρίσιµη, αφού η χαρακτηριστική του σώµατος K είναι µηδέν. Επίσης είναι και κανονική, άρα είναι Galois, τότε αν ϑέσουµε G = Gal(L/K) ϑα έχουµε G = [L : K] = r. Από το λήµµα αφού η G είναι µία -οµάδα έχει πεπερασµένη ακολουθία κανονικών υποοµάδων : τ.ω. G i = i, για κάθε i = 0,..., r. < id >= G 0 G 1... G r = G (1)

17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 17 Από το Θεµελιώδες Θεώρηµα της Θεωρίας Galois ϑα έχουµε την αντίστοιχη ακολουθία ενδιάµεσων σωµάτων : K = K 0 K 1... K r = L και οι υποοµάδες G i της (1) γράφονται σαν οµάδες Galois των σωµάτων αυτών : < id >= Gal(L/L) Gal(L/K r 1 )... Gal(L/K 1 ) Gal(L/K) = G όπου Gal(L/K r i ) = i. Επίσης [K 1 : K] = [K : K] = G Gal(L/K 1 ) = G Gal(L/K ) = r r 1 = r = r... [K r : K] = G Gal(L/K r ) = Άρα από τον τύπο γινοµένου διαστάσεων έχουµε : [K j+1 : K j ] =, για κάθε j = 0,..., r 1. r = r r r Εποµένως, σύµφωνα µε το λήµµα 1..5, το (a, b) κατασκευάζεται από το P. Ορισµός : Ενας n N ϑα λέµε ότι είναι κατασκευάσιµος αν και µόνο αν το κανονικό n-γωνο είναι κατασκευάσιµο µε κανόνα και διαβήτη.

18 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 18 Λήµµα 1..7: 1)Αν n κατασκευάσιµος και m n τότε ο m είναι κατασκευάσιµος. )Αν (m,n)=1 και m,n κατασκευάσιµοι τότε και ο mn είναι κατασκευάσιµος. Απόδειξη : 1) Αν ο n είναι κατασκευάσιµος, κατασκευάζουµε το κανονικό m-γωνο ενώνοντας κάθε n -οστή κορυφή του n-γώνου. m )Αν (m, n) = 1 am + bn = 1 a 1 + b 1 = 1 a π + b π = π n m mn n m mn, για κάποια a, b Z. ηλαδή K = La + bm, όπου K, L και M οι χορδές που αντιστοιχούν στις πλευρές του κανονικού mn-γώνου, n-γώνου και m-γώνου αντίστοιχα. Οµως τα µήκη των χορδών L και M είναι γνωστά (m,n κατασκευάσιµοι), άρα υπολογίζουµε την χορδή K. Πόρισµα : Αν n = p a p a r r, όπου p i διακεκριµένοι πρώτοι, τότε ο n είναι κατασκευάσιµος αν και µόνο αν ο p a i i είναι κατασκευάσιµος για κάθε i = 1,..., r. Λήµµα 1..8: Το a είναι κατασκευάσιµος για κάθε a N >1. Απόδειξη : Η απόδειξη είναι άµεση συνέπεια του γεγονότος ότι το τετράγωνο κατασκευάζεται µέσω των κατασκευών (i) και (ii), ενώ για κάθε ϕυσικό a > µε διχοτόµηση γωνιών. Λήµµα 1..9: Εστω πρώτος p τ.ω. p n κατασκευάσιµος και Ϲ πρωταρχική p n -ϱίζα της µονάδας στο C, τότε deg(irr(ζ, Q)) = m, για κάποιο m N {0}. Απόδειξη : ζ = e πi p n = (cos π p n, sin π p n ) := (a, b)

19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 19 Τα a, b είναι κατασκευάσιµα αφού ο p n κατασκευάσιµος. Από το ϑεώρηµα 1.. έχουµε [Q(a, b) : Q] = r. Άρα [Q(a, b, i) : Q] = r+1, (a, b R, άρα Irr(i, Q(a, b)) = x + 1). Επίσης ζ Q(ζ), άρα Q Q(ζ) Q(a, b, i) [Q(ζ) : Q] [Q(a, b, i) : Q(ζ)] = [Q(a, b, i) : Q] = r+1, άρα [Q(ζ) : Q] = m, για κάποιο m N {0}, δηλαδή deg(irr(ζ, Q)) = m, για κάποιο m N {0}. Λήµµα 1..10: Εστω p πρώτος και Ϲ πρωταρχική p ϱίζα της µονάδας στο C, τότε Irr(ζ, Q) = 1 + t t p 1. Απόδειξη : Εχουµε Ϲ 1, αφού Ϲ πρωταρχική ϱίζα, άρα Ϲ ϱίζα του πολυωνύµου f(t) = 1 + t t p 1. Θα αποδείξουµε ότι το πολυώνυµο είναι ανάγωγο µε τη ϐοήθεια της παρατήρησης που λέει ότι : f(x) ανάγωγο στο Q f(x + c) ανάγωγο στο Q, για κάποιο c Z. Για να δείξουµε λοιπόν ότι το f(t) είναι ανάγωγο πάνω από το Q, αρκεί να δείξουµε ότι το f(t + 1) είναι ανάγωγο πάνω από το Q. Είναι f(t + 1) = (t+1)p 1 t+1 1 = tp +( p p 1 )tp ( p 1 )t+1 1 t f(t + 1) = t p 1 + ( p p 1)t p ( p )t + ( p 1) f(t + 1) = t p 1 + ( p p 1)t p ( p )t + p Τότε έχουµε ότι p ( p p 1),..., ( p ), p, p 1 και p p, άρα από το κριτήριο Eisenstein το f(t + 1) είναι ανάγωγο πάνω από το Q. Λήµµα 1..11: Εστω p πρώτος και Ϲ πρωταρχική p -οστή ϱίζα του 1 στο C, τότε Irr(ζ, Q) = 1 + t p + t p t (p 1)p. Απόδειξη : Εστω g(x) = 1 + t p + t p t (p 1)p = tp 1 t p 1. Είναι g(ζ) = 0, αφού ζp 1 = 0 και ζ p 1. Οπως πριν, για να δείξουµε ότι g(t) είναι ανάγωγο πάνω από το Q, αρκεί να δείξουµε ότι το g(t + 1) είναι ανάγωγο πάνω από το Q.

20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 0 Εχουµε g(1 + t) = 1 + (1 + t) p (1 + t) (p 1)p = (1+t)p 1 (1+t) p 1 tp t p t p(p 1) (mod p). Άρα g(1 + t) = t p(p 1) + pk(t), k(t) Z[x]. Από το κριτήριο του Eisenstein για p το g(t + 1) είναι ανάγωγο πάνω από το Q, άρα και το g(t). Λήµµα 1..1: Εστω K σώµα µε χαρακτηριστική 0 (chk = 0) και L το σώµα ανάλυσης του t p 1 στο K, όπου p πρώτος, τότε η οµάδα Gal(L/K) είναι αβελιανή. Απόδειξη : Οι ϱίζες του t p 1, δηλαδή οι p-ϱίζες του 1, αποτελούν πολλαπλασιαστική οµάδα, τάξης p, άρα κυκλική. Αν ε ένας γεννήτοράς της, τότε L = K(ε). Κάθε Κ-αυτοµορφισµός του L καθορίζεται από τη δράση του στο ε και είναι µια µετάθεση των ϱιζών του t p 1. Άρα ϑα είναι της µορφής σ j (ε) = ε j. Οµως τότε η οµάδα ϑα είναι αβελιανή αφού σ i σ j (ε) = ε ij = σ j σ i (ε). Λήµµα 1..13: Το κανονικό n-γωνο είναι κατασκευάσιµο µε κανόνα και διαβήτη αν και µόνο αν n = r p 1...p s, όπου r, s N {0} και p 1,..., p s είναι περιττοί πρώτοι της µορφής n + 1, για ϑετικούς ακεραίους n (πρώτοι του Fermat). Απόδειξη : ( ) Εστω n κατασκευάσιµο και n = r p a p a s s πρώτους (p i διακριτοί περιττοί πρώτοι). η µονοσήµαντη ανάλυση του n σε Από το λήµµα 1..7 κάθε p a i i είναι κατασκευάσιµος. Αν a i τότε το p i είναι κατασκευάσιµο (πάλι από το λήµµα 1..7, αφού p i p a i i ). Άρα από το λήµµα 1..9 έχουµε ότι ο ϐαθµός deg(irr(ζ, Q)) = είναι δύναµη του, όπου Ϲ πρωταρχική p i - ϱίζα της µονάδας στο C. Από το λήµµα 1..11, deg(irr(ζ, Q)) = p i (p i 1). Τότε όµως ϑα πρέπει το p i (p i 1) να είναι δύναµη του, δηλαδή ο περιττός πρώτος p i πρέπει να διαιρεί το, άτοπο! Άρα a i = 1 για κάθε i. Μένει να δείξουµε ότι οι πρώτοι p i, για i = 1,..., s είναι πρώτοι του Fermat. Από το λήµµα 1..10, αν Ϲ πρωταρχική p i -ϱίζα της µονάδας στο C τότε deg(irr(ζ, Q)) = p i 1 και από το λήµµα 1..9 ϑα πρέπει να είναι ίσο µε s i, για κάποιο s i N.

21 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 1 Εστω ότι ο s i έχει περιττό διαιρέτη a > 1, τότε s i = ab p i = ab + 1 = ( b ) a + 1 = ( b + 1)( b(a 1) ), µε b + 1 και b(a 1) ακέραιοι, µεγαλύτεροι του 1, άτοπο! Άρα το s i δεν έχει περιττό διαιρέτη, άρα είναι δύναµη του, δηλαδή ο n είναι της µορφής n + 1, για κάποιο n N και η αναγκαία συνθήκη για να είναι ένα κανονικό n-γωνο κατασκευάσιµο αποδείχθηκε. ( ) Αρκεί να δείξουµε ότι οι r,p i είναι κατασκευάσιµοι. Το r είναι κατασκευάσιµο από το λήµµα Θα δείξουµε την κατασκευασιµότητα των p i. Εστω Ϲ p i -οστή πρωταρχική ϱίζα της µονάδας στο C. Τότε από το λήµµα [Q(ζ) : Q] = p i 1 = n = n := a. Το Q(ζ) είναι το σώµα ανάλυσης του f(t) = 1 + t t p i 1 στο Q, άρα Q(ζ)/Q κανονική και διαχωρίσιµη (χαρακτηριστική 0), άρα Galois. Από το λήµµα 1..1 η Gal(Q(ζ)/Q) είναι αβελιανή. Εστω K = R Q(ζ), (Q K = R Q(ζ) Q(ζ)). Είναι [Q(ζ) : K] = (Irr(ζ, K) = (x ζ)(x ζ 1 ) = x (ζ +ζ 1 )x+ζζ 1 = x cos( π p i )x+1 K[x]). Εχουµε ότι Gal(Q(ζ)/K) Gal(Q(ζ)/Q), (αφού κάθε υποοµάδα αβελιανής οµάδας είναι κανονική). Άρα από το Θεµελιώδες Θεώρηµα της Θεωρίας Galois (δείτε το παράρτηµα µε τη ϑεωρία Galois) έχουµε ότι η επέκταση K/Q είναι Galois, άρα κανονική και επίσης : a = [Q(ζ) : Q] = [Q(ζ) : K] [K : Q] = [K : Q] [K : Q] = a 1. Αφού λοιπόν η K/Q είναι κανονική επέκταση ϐαθµού δύναµη του, από την πρόταση 1..6 έχουµε ότι κάθε στοιχείο του K είναι κατασκευάσιµο. Οµως τα ζ = cos π p i + isin π p i και ζ 1 = cos π p i isin π p i ανήκουν στο Q(ζ), άρα και το ζ + ζ 1 = cos π p i ανήκει στο Q(ζ), το οποίο όµως είναι πραγµατικός αριθµός, άρα ανήκει στο K. ηλαδή το cos π p i κατασκευάζεται, άρα κατασκευάζεται το cos π p i και συνεπώς µπορούµε να κατασκευάσουµε και το σηµείο (cos π p i, 0) του R. Σχηµατίζουµε λοιπόν τον µοναδιαίο κύκλο και το σηµείο Γ=(cos π p i, 0).

22 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ (0,1) B A E(cos( /p i ),0) Z (1,0) Τότε cosθ = AE AB p i -γώνου. = cos( π ) p i = cos π 1 p i, άρα η ΒΖ είναι η πλευρά του κανονικού

23 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ Η κατασκευή του ισοπλεύρου τριγώνου και του κανονικού πενταγώνου κατά τον Ευκλείδη Είδαµε ότι το πρόβληµα κατασκευής κανονικού n-γώνου µε κανόνα και διαβήτη ανάγεται στο πρόβληµα κατασκευής κανονικού p-γώνου, όπου p πρώτος του Fermat. Οι πρώτες κατασκευές τέτοιων p-γώνων έγιναν περίπου 000 χρόνια πριν από τον Gauss, από τους αρχαίους Ελληνες. Αυτές ήταν οι κατασκευές του ισοπλεύρου τριγώνου και του κανονικού πενταγώνου (Στοιχεία του Ευκλείδη, ϐιβλίο 4, 300 π.χ.). Αρχικά ϑα αποδείξουµε τέσσερεις προτάσεις που ϑα µας χρησιµεύσουν στη συνέχεια, µετά ϑα κατασκευάσουµε το κανονικό πεντάγωνο και τέλος το κανονικό εξάγωνο από το οποίο προκύπτει και το ισόπλευρο τρίγωνο. Πρόταση 1.3.1: Να διαιρεθεί δοσµένο ευθύγραµµο τµήµα ώστε το ορθογώνιο που ορίζει το τµήµα και το ένα µέρος του, να είναι ισοδύναµο µε το τετράγωνο που έχει πλευρά το άλλο µέρος. Απόδειξη : Η απόδειξη που ϑα δώσουµε είναι σύγχρονη (αλγεβρική), η γεωµετρική απόδειξη του Ευκλείδη ϐρίσκεται στα στοιχεία, ϐιβλίο, πρόταση 11. Εστω ΑΒ το δοσµένο τµήµα, το Ϲητούµενο είναι να ϐρούµε σηµείο Θ τέτοιο ώστε ΑΒ ΒΘ=ΑΘ, δηλαδή AB BΘ=(ΑΒ-ΒΘ). Εστω x και d (γνωστό) τα µήκη των ΒΘ και ΑΒ αντίστοιχα. Τότε dx = (d x) x 3dx + d = 0 x = 3d + d 5 = d 3 + 5, άρα x κατασκευάσιµο. Φέρνουµε κύκλο κέντρου Β και ακτίνας x, το σηµείο τοµής του κύκλου µε το ευθύγραµµο τµήµα ΑΒ είναι το Ϲητούµενο σηµείο Θ.

24 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 4 Πρόταση 1.3. (Στοιχεία, IV.1): Αν δοθούν κύκλος και ευθύγραµµο τµήµα µικρότερο ή ίσο από τη διάµετρο του κύκλου, να κατασκευαστεί χορδή του κύκλου ίση προς το δοθέν ευθύγραµµο τµήµα. Απόδειξη : Εστω κύκλος κέντρου Ο και ακτίνας ϱ και ευθύγραµµο τµήµα d µικρότερο ή ίσο µε τη διάµετρο του κύκλου. d A B O G Z Φέρνουµε µια διάµετρο του κύκλου, έστω BG. Αν το d είναι ίσο µε τη διάµετρο τελειώσαµε. Αν το d είναι µικρότερο από τη διάµετρο, ϕέρνουµε κύκλο κέντρου G και ακτίνας d, ο οποίος τέµνει τον (Ο,ρ) στα Α και Ζ. Η GA = d είναι η Ϲητούµενη χορδή. Η παραπάνω κετασκευή δεν ταιριάζει µε τις άλλες κατασκευές του τέτερτου ϐιβλίου των Στοιχείων και µάλλον ϑα πρέπει να είναι του ίδιου του Ευκλείδη, ο οποίος τη χρησιµοποιεί σαν λήµµα σε µια σειρά προτάσεων (π.χ. Στοιχεία IV.16,XII.16).

25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 5 Πρόταση (Στοιχεία, IV.5): Περί δοθέν τρίγωνο να περιγραφεί κύκλος. Απόδειξη : ίνεται τρίγωνο ABG και ϑέλουµε να ϕέρουµε κύκλο περί αυτού, δηλαδή να κατασκευάσουµε κύκλο που να διέρχεται από τις κορυφές του τριγώνου A, B και G. Παίρνουµε τα µέσα D και E των πλευρών AB και AG αντίστοιχα και ϕέρνουµε κάθετες στις AB και AG που να διέρχονται από τα D και E. Οι κάθετες αυτές τέµνονται ή εντος του τριγώνου ή σε σηµείο της BG ή εκτός του τριγώνου. Εστω ότι τέµνονται σε σηµείο Z εσωτερικό του τριγώνου. A D E Z B G Φέρνουµε τα ευθύγραµµα τµήµατα ZA,ZB και ZG. Τα ορθογώνια τρίγωνα DAZ και DBZ έχουν AD = DB = AB και DZ κοινή, άρα είναι ίσα, εποµένως ZA=ZB. Οµοίως αποδεικνύεται ότι ZG=ZA. Άρα ZA=ZB=ZG=r. Τότε ο κύκλος (Z,r) διέρχεται από τις κορυφές A, B, G και είναι ο περιγεγραµ- µένος περί του τριγώνου ABG. Οµοια εργαζόµαστε και στις άλλες περιπτώσεις. Πρόταση (Στοιχεία, IV.10): Να κατασκευαστεί ισοσκελές τρίγωνο, του οποίου η γωνία της ϐάσης να είναι διπλάσια από τη γωνία της κορυφής του.

26 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 6 Απόδειξη : Παίρνουµε ευθύγραµµο τµήµα AB και σηµείο του G, τέτοιο ώστε AB BG = AG (από πρόταση 1.3.1). Με κέντρο το A και ακτίνα AB γράφουµε κύκλο c και κατασκευάζουµε χορδή BD του c ίση µε το AG, η οποία δεν είναι µεγαλύτερη από τη διάµετρο του κύκλου (πρόταση 1.3.). Φέρνουµε τα AD, DG και τον περιγεγραµµένο κύκλο c 1 του τριγώνου AGD (πρόταση 1.3.3). Εχουµε ότι AB BG = AG και AG = BD, άρα AB BG = BD. Από το B, που ϐρίσκεται εκτός του κύκλου c 1, διέρχονται δυο ευθείες, εκ των οποίων η µία τέµνει τον c 1 στα σηµεία A και G και η άλλη έχει κοινό σηµείο µε τον c 1 το D και επειδή AB BG = BD, η BD ϑα εφάπτεται στον c 1 στο σηµείο D. c A G B D c 1 Άρα η γωνία BDG είναι ίση µε τη GAD (γωνία χορδής και εφαπτοµένης). Εποµένως B ˆDG + G ˆDA = GÂD + G ˆDA ή B ˆDA = GÂD + G ˆDA. Αλλά GÂD + G ˆDA = BĜD (η BGD γωνία είναι εξωτερική του τριγώνου AGD). Συνεπώς B ˆDA = BĜD (1). Ακόµα B ˆDA = D ˆBA του κύκλου c). (), αφού το ABD είναι ισοσκελές, (AB = AD=ακτίνα Από τις (1) και () προκύπτει ότι BĜD = D ˆBA. Άρα B ˆDA = D ˆBA = BĜD

27 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 7 και επειδή D ˆBG = DĜB, στο τρίγωνο DBG ϑα είναι DB = DG. Αλλά DB = AG, άρα AG = GD, δηλαδή στο τρίγωνο GAD ισχύει GÂD = G ˆDA. Επίσης GÂD + G ˆDA = BĜD. Άρα BĜD = DÂG και αφού BĜD = A ˆBD = A ˆDB, ϑα έχουµε A ˆBD = A ˆDB = DÂG. Άρα το ABD είναι το Ϲητούµενο τρίγωνο. Προφανώς το τρίγωνο έχει γωνίες 36 o,7 o,7 o. Η πρόταση αυτή χρησιµεύει για την κατασκευή του κανονικού πενταγώνου, για το λόγο αυτό πολλοί αποδίδουν την πρόταση στους Πυθαγορείους. Με τη ϑέση αυτή π.χ. συµφωνεί και ο Πρόκλος, όπως ο ίδιος γράφει σχετικά. Πρόταση (Στοιχεία, IV.11): Σε δοθέντα κύκλο να εγγραφεί πεντάγωνο ισόπλευρο και ισογώνιο. Απόδειξη : Εστω ότι δίνεται κύκλος κέντρου Ο και ακτίνας ϱ και ϑέλουµε να εγγράψουµε πεντάγωνο ισόπλευρο και ισογώνιο. Κατασκευάζουµε ισοσκελές τρίγωνο ΖΗΤ µε Ĥ = ˆT = Ẑ, πρόταση και στη συνέχεια εγγράφουµε στον κύκλο (Ο,ρ) τρίγωνο AGD όµοιο µε το ΖΗΤ, τέτοιο ώστε GÂD = Ẑ και AĜD = Ĥ = ˆT = A ˆDG, όπως στο σχήµα. A Z B E H T G D Άρα AĜD = G ˆDA = GÂD

28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 8 Φέρνουµε τις διχοτόµους GE και DB των γωνιών AGD και GDA αντίστοιχα και τα ευθύγραµµα τµήµατα ΑΒ, BG, GD, DE και EA. Επειδή AĜD = G ˆDA = GÂD και οι GE, DB είναι οι διχοτόµοι των AGD και GDA, ϑα έχουµε AĜE = EĜD = A ˆDB = B ˆDG = GÂD. Άρα τα αντίστοιχα τόξα ϑα είναι ίσα, συνεπώς και οι αντίστοιχες πλευρές, δηλαδή AB = BG = GD = DE = EA. Εποµένως το πεντάγωνο είναι ισόπλευρο. Θα δείξουµε ότι είναι και ισογώνιο. Οπως είδαµε τα τόξα AB και DE είναι ίσα, άρα και το τόξο AB + BGD είναι ίσο µε το DE + BGD, δηλαδή τα τόξα ABGD και EDGB είναι ίσα. Φυσικά και οι εγγεγραµµένες γωνίες AÊD και BÂE που ϐαίνουν στα τόξα αυτά είναι ίσες. Οµοια αποδεικνύουµε ότι BÂE = A ˆBG = BĜD = G ˆDE = AÊD. ηλαδή το πεντάγωνο είναι και ισογώνιο. Παρατηρούµε ότι ο Ευκλείδης για την απόδειξη της πρότασης 1.3.5, χρησι- µοποιεί την Θα µπορούσαµε όµως να κατασκευάσουµε το κανονικό πεντάγωνο κατασκευάζοντας τις επίκεντρες γωνίες 36 o. Από την πρόταση έχουµε ισοσκελές τρίγωνο ZHT µε γωνίες H = T =7 o και Z=36 o. Με κέντρο την κορυφή Ζ και ακτίνα ΖΗ γράφουµε κύκλο (Ζ,ΖΗ), παίρνουµε τόξα HT = T I =... και ϕέρνουµε τις χορδές HI,IL,... Z L K H T I Η ευφυής στραγηγική της χρήσης ενός γνωστού σχήµατος για την κατασκευή ενός Ϲητουµένου χρησιµοποιείται συχνά από τον Ευκλείδη (π.χ. Στοιχεία, ϐιβλίο IV, πρόταση 16).

29 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 9 Πρόταση (Στοιχεία, IV.11): Σε δοθέντα κύκλο να εγγραφεί εξάγωνο ισόπλευρο και ισογώνιο. Απόδειξη : Εστω δοθέν κύκλος (Η,ρ) και ϑέλουµε να εγγράψουµε εξάγωνο ισόπλευρο και ισογώνιο. Φέρνουµε τη διάµετρο AD του κύκλου και γράφουµε κύκλο (D, DH) που τέµνει το δοθέντα κύκλο στα σηµεία G και E. Φέρνουµε τις EH και GH που τέµνουν τον (Η,ρ) στα B και Z αντίστοιχα. B G A H D Z E Γράφουµε τα ευθύγραµµα τµήµατα AB, BG, GD, DE, EZ και ZA. δείξουµε ότι το εξάγωνο ABGDEZ είναι ισόπλευρο και ισογώνιο. Εχουµε ότι HE = HD (ακτίνες του (Η,ρ) ) και DE = DH (ακτίνες του (D, DH)), άρα HE = DE. Εποµένως το τρίγωνο EHD είναι ισόπλευρο. Άρα EĤD = H ˆDE = DÊH και αφού το άθροισµα τους είναι ίσο µε δυο ορθές, ϑα είναι EĤD = 1 3 ορθές. Οµοίως αποδεικνύουµε ότι DĤG = 1 ορθές και επειδή EĤG + GĤB = 3 ορθές (παραπληρωµατικές), ϑα είναι GĤB = 1 3 ορθές. Εποµένως οι γωνίες EĤD, DĤG, GĤB είναι ίσες, άρα και οι κατακορυφήν τους BĤA, AĤZ, ZĤE είναι ίσες προς αυτές. Άρα τα αντίστοιχα τόξα είναι ίσα και αφού ίσα τόξα αντιστοιχούν σε ίσες χορδές, ϑα έχουµε ότι AB = BG = GD = DE = EZ = ZA, δηλαδή το εξάγωνο είναι ισόπλευρο. Θα δείξουµε ότι είναι και ισογώνιο. Θα

30 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 30 Είδαµε ότι τα τόξα AZ και DE είναι ίσα, άρα ϑα είναι ίσο και το τόξο AZ + ABGD µε το DE +ABGD, εποµένως τα τόξα ZABGD και EDGBA είναι ίσα. Άρα ZÊD = AẐE (εγγεγραµµένες που ϐαίνουν σε ίσα τόξα). Οµοια αποδυκνείεται ότι AẐE = ZÂB = A ˆBG = BĜD = G ˆDE = DÊZ. Άρα το εξάγωνο ABGDEZ είναι και ισογώνιο και έχει εγγραφεί σε δοθέντα κύκλο. Τώρα συνδέοντας π.χ. τις άρτιες κορυφές του κανονικού εξαγώνου κατασκευά- Ϲουµε το ισόπλευρο τρίγωνο.

31 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ Η κατασκευή του κανονικού 17-γώνου από το Gauss Σε αυτό το κεφάλαιο ϑα δούµε πως ο Gauss µελέτησε την κυκλοτοµική επέκταση Q(ζ p )/Q, όπου p είναι περιττός πρώτος. Μελετώντας την επέκταση αυτή 30 χρόνια πριν το Galois, ο Gauss περιέγραψε τα ενδιάµεσα σώµατά της και τα χρησιµοποίησε για να δείξει ότι η x p 1 = 0 είναι επιλύσιµη µε ϱιζικά. Θα δούµε κάποια αποτελέσµατα, τα οποία προκύπτουν εύκολα από τη ϑεωρία Galois και τα οποία είχε κατανοήσει ο Gauss χρόνια πριν. Εστω p περιττός πρώτος, τότε Gal(Q(ζ p )/Q) Z p. Η ισοµορφία αυτή προκύπτει εύκολα, αν ϑεωρήσουµε την απεικόνιση Θ : Gal(Q(ζ p )/Q) Z p, η οποία στέλνει τη σ(ζ p ) = ζp t στο t + pz, µε p t. Η Θ είναι οµοµορφισµός οµάδων. Εστω σ(ζ p ) = ζp t και τ(ζ p) = ζp s δυο στοιχεία της οµάδας Galois, τότε στ(ζ p ) = σ(ζp) s = ζp st = ζpζ t p s = σ(ζ p )τ(ζ p ), επίσης είναι 1-1, αφού Kerθ =< id > και επί. Η οµάδα Z p είναι κυκλική τάξης p 1. Για κάθε ϑετικό διαιρέτη f του p 1 η Z p έχει µοναδική υποοµάδα H f τάξης f (στο παράρτηµα µε τις p-οµάδες δείξαµε ότι ισχύει για κάθε αβελιανή), η οποία είναι και κανονική υποοµάδα (κάθε υποοµάδα αβελιανής οµάδας είναι κανονική). Ακολουθώντας τον Gauss, ας ϑέσουµε e = p 1, δηλαδή ef = p 1. Η οµάδα f H f έχει δείκτη e στη Z p. Λήµµα 1.4.1: Εστω f και f ϑετικοί διαιρέτες του p-1, τότε H f H f αν και µόνο αν f f. Απόδειξη : ( ) Προφανές, αφού από ϑεώρηµα Lagrange ξέρουµε ότι η τάξη της υποοµάδας διαιρεί την τάξη της οµάδας. ( ) Εχουµε ότι f p 1, άρα υπάρχει µοναδική υποοµάδα H f της G µε H f = f. Οµοια έχουµε µοναδική υποοµάδα H f G, µε H f = f. Οµως f f, άρα υπάρχει µοναδική υποοµάδα H της Z p µε H = f, τ.ω. H H f G. Τότε όµως H G, µε H = f.

32 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 3 Από µοναδικότητα της H f έχουµε H = H f. Από την ισοµορφία Gal(Q(ζ p )/Q) Z p και την αντιστοιχία Galois, τα ενδιάµεσα σώµατα της Q(ζ p )/Q είναι τα σώµατα : L f = {a Q(ζ p ) σ(a) = a, για κάθε σ µε σ(ζ p ) = ζ i p, i H f } όπου το f διατρέχει τους ϑετικούς διαιρέτες του p 1. Αυτά τα σώµατα έχουν τις ακόλουθες ωραίες ιδιότητες. Πρόταση 1.4.: i) Αν L f ένα ενδιάµεσο σώµα της επέκτασης Q(ζ p )/Q, τότε η L f /Q είναι επέκταση Galois, ϐαθµού e. ii) Αν f, f ϑετικοί διαιρέτες του p 1, τότε για τα αντίστοιχα σώµατα L f και L f ισχύει L f L f αν και µόνο αν f f. Απόδειξη : i) Από το ϑεµελιώδες ϑεώρηµα της ϑεωρίας Galois ξέρουµε ότι αφού H f Gal(Q(ζ p )/Q), τότε η L f /Q είναι επάκταση Galois ϐαθµού [L f : Q] = [Gal(Q(ζ p )/Q) : H f ] = e. ii) ( ) Εχουµε L f L f, άρα H f H f, άρα f f. ( ) Αφού f f, από το λήµµα έχουµε H f H f, τότε x L f x {a Q(ζ p ) σ(a) = a, σ : σ(ζ p ) = ζ i p, i H f } x {a Q(ζ p ) σ(a) = a, σ : σ(ζ p ) = ζ i p, i H f } x L f, άρα L f L f. Ας ϑεωρήσουµε λοιπόν ότι p 1 = q 1 q... q r είναι η ανάλυση του p 1 σε πρώτους (όχι κατ ανάγκη διαφορετικούς), τότε ϑα έχουµε τον πύργο σωµάτων : Q = L q1...q r L q...q r... L qr 1 q r L qr L 1 = Q(ζ p ),

33 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 33 όπου [L qi+1...q r : L qi q i+1...q r ] = H q i q i+1...q r H qi+1...q r = q i. Περίοδοι Εστω ef = p 1 και H f Z p η µοναδική υποοµάδα τάξης f. οθέντος ενός στοιχείου a = [i] Z p, έχουµε ζa p = ζp i (αφού ζp p = 1). Ορισµός : Εστω λ Z, µε (λ, p) = 1, τότε [λ] Z p. Θεωρούµε το σύµπλοκο [λ]h f της H f στο Z p, τότε ορίζουµε την f-περίοδο του λ να είναι το άθροισµα : (f, λ) = a [λ]h f ζ a p. Τώρα ϑα δούµε κάποιες από τις ιδιότητες των f-περιόδων. Λήµµα 1.4.3: Εστω ef = p 1 και (f, λ) όπως ορίσαµε παραπάνω. Τότε : i) υο f-περίοδοι είτε ταυτίζονται είτε δεν έχουν κανένα κοινό όρο στο άθροισµα. ii) Υπάρχουν e διακριτές f-περίοδοι. iii) Οι f-περίοδοι είναι γραµµικά ανεξάρτητες στο Q. iv) Εστω σ Gal(Q(ζ p )/Q) τ.ω. σ(ζ p ) = ζp i, τότε για οποιαδήποτε f-περίοδο (f, λ) ϑα έχουµε σ((f, λ)) = (f, iλ). Απόδειξη : i) Ξέρουµε ότι οι 1, ζ p,..., ζp p Q(ζ p ) είναι γραµµικά ανεξάρτητα στο Q, (αφού [Q(ζ p ) : Q] = p 1). Πολλαπλασιάζοντας µε ζ p, έχουµε ότι και οι ζ p,..., ζp p 1 είναι γραµµικά ανεξάρτητα στο Q. Αυτό σηµαίνει ότι δυο f-περίοδοι (ας ϑυµηθούµε ότι η (f, λ) είναι αθροίσµατα όρων ζp a, a [λ]h f και αυτοί οι όροι είναι γραµµικά ανεξάρτητοι) ταυτίζονται αν και µόνο αν τα αντίστοιχα σύµπλοκα είναι τα ίδια. Επειδή όµως τα σύµπλοκα είτε είναι ίδια είτε δεν έχουν κοινά στοιχεία, το ίδιο ϑα ισχύει και για τις f-περιόδους. ii) Είδαµε λοιπόν ότι κάθε f-περίοδος αντιστοιχεί σε ένα σύµπλοκο, σύµπλοκα όµως έχουµε p 1 f = e (όσος είναι και ο δείκτης της H f στη Z p ). iii) Από το i) είδαµε ότι οι f-περίοδοι είτε είναι ίδιες είτε δεν έχουν κανένα κοινό όρο στο άθροισµα, άρα αν ήταν γραµµικά εξαρτηµένες το ίδιο ϑα έπρεπε να ισχύει

34 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 34 και για τα ζ p,..., ζp p 1, άτοπο. iv) Θυµόµαστε ότι ζ i p = ζ [i] p. Τότε σ((f, λ)) = ϑέτουµε b = [i]a Z p και έχουµε σ((f, λ)) = a [λ]h f (ζ i p) a = ζ p [i]a, a [λ]h f b [iλ]h f ζ b p = (f, iλ). Τώρα ϑα δείξουµε ότι οι f-περίοδοι είναι πρωταρχικά στοιχεία της L f /Q και µάλιστα αποτελούν ϐάση της L f πάνω από το Q. Πρόταση 1.4.4: Εστω L f το ενδιάµεσο σώµα της επέκτασης Q(ζ p )/Q που αντιστοιχεί στη H f, τότε ισχύουν : i) Αν (f, λ 1 ),..., (f, λ e ) οι διακριτές f περίοδοι, τότε το g(x) = (x (f, λ 1 ))...(x (f, λ e )) ανήκει στο Q[x] και είναι το ελάχιστο πολυώνυµο υπέρ του Q για οποιαδήποτε f- περίοδο. ii) Κάθε f-περίοδος είναι πρωταρχικό στοιχείο της επέκτασης L f /Q. Απόδειξη : i) Ξέρουµε ότι αν έχουµε µια επέκταση Galois L/K και G = Gal(L/K), τότε για να ϐρούµε το ανάγωγο πολυώνυµο p(x) πάνω από το K ενός στοιχείου a L, αρκεί να ϐρούµε τα συζυγή του ως προς τις µεταθέσεις σ, σ G, έστω b 1,..., b n και τότε p(x) = (x b 1 )...(x b n ). Εστω λοιπόν µια f-περίοδος η = (f, λ) που αντιστοιχεί σε ένα σύµπλοκο [λ]h f. Αν [i] Z p, τότε η f-περίοδος (f, iλ) που αντιστοιχεί στο σύµπλοκο [iλ]h f είναι η συζυγής του η πάνω από το Q, όπως είδαµε στο Λήµµα (iv).

35 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 35 Εφόσον το [iλ]h f µας δίνει όλα τα σύµπλοκα της H f στη Z p καθώς µεταβάλλεται το [i], τα συζυγή του η πάνω από το Q ϑα είναι οι e διακριτές f-περίοδοι (f, λ 1 ),..., (f, λ e ). Εποµένως το ανάγωγο πολυώνυµο στο Q είναι πράγµατι το g(x). ii) Εχουµε ότι η Q(η)/Q είναι επέκταση ϐαθµού e (προκύπτει από το ϐαθµό του αναγώγου πολυωνύµου), όµως και η L f /Q έχει ϐαθµό e. Αφού η Gal(Q(ζ p /Q)) Z p έχει µοναδική υποοµάδα ϐαθµού e, την H e, αυτή ορίζει (αντιστοιχία Galois) ένα ενδιάµεσο σώµα που να έχει ϐαθµό e, άρα ϑα πρέπει Q(η) = L f και προκύπτει το (ii). Σαν συνέπεια έχουµε την παρακάτω ενδιαφέρουσα ϐάση της L f /Q Λήµµα 1.4.5: Οι f-περίοδοι αποτελούν ϐάση του L f πάνω από το Q. Απόδειξη : Από την πρόταση έχουµε ότι οι f-περίοδοι είναι πρωταρχικά στοιχεία του L f, γραµµικά ανεξάρτητα (από λήµµα 1.4.3) και είναι e το πλήθος, αφού [L f : Q] =e. Συνεπώς αποτελούν ϐάση του L f πάνω από το Q. Θα αποδείξουµε ένα λήµµα από τη ϑεωρία οµάδων το οποίο ϑα µας ϕανεί χρήσιµο στη συνέχεια. Λήµµα 1.4.6: Εστω A B υποοµάδες µιας οµάδας (G, ) και ο δείκτης [B : A] της Α στην Β είναι d. Κάθε αριστερό σύµπλοκο της Β στη G είναι διακριτή ένωση d αριστερών συµπλόκων της Α στη G. Απόδειξη : [B : A] = d, τότε B = d j=1b j A (διακριτή ένωση) µε b j B. Ας ϑεωρήσουµε στοιχείο g G και να πάρουµε το αριστερό σύµπλοκο : gb = g d j=1 b j A = d j=1gb j A d j=1 h j A, µε h j = gb j G. Για να ολοκληρωθεί η απόδειξη πρέπει να δείξουµε ότι η ένωση είναι διακριτή. Εστω h k A = h l A, µε k, l 1,..., d, δηλαδή h k h l A, τότε gb k gb l A και έχουµε ότι gb k = gb l a, για κάποιο a A.

36 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 36 Αφού η (G, ) οµάδα, ϑα υπάρχει το g 1 και πολλαπλασιάζοντας µε αυτό από αριστερά την πάνω σχέση έχουµε ότι b k = b l a, δηλαδή b k b l A που συνεπάγεται ότι b l A = b k A το οποίο είναι άτοπο αφού B = d j=1b j A, µε b j B είναι διακριτή ένωση. Στη συνέχεια ϑα περιγράψουµε την επέκταση L f /L f µε τη ϐοήθεια των περιόδων, όπου f, f ϑετικοί διαιρέτες του p 1, µε f f. Αν ϑέσουµε d = f, όπως έχουµε δει ϑα έχουµε [L f : L f ] = [L f :Q] = e = p 1 f [L f :Q] e p 1 f = f f f = d. Κάθε f-περίοδος (f, λ) είναι πρωταρχικό στοιχείο του L f πάνω από το L f. Θα περιγράψουµε το ελάχιστο πολυώνυµο της (f, λ) πάνω από το L f. Ας υποθέσουµε λοιπόν ότι η H f είναι η υποοµάδα µε δείκτη d = f f στην H f. Από το λήµµα κάθε σύµπλοκο του H f στο Zp είναι διακριτή ένωση d συµπλόκων του H f. Εχουµε ότι το [λ]h f είναι η διακριτή ένωση : [λ]h f = [λ 1 ]H f... [λd ]H f (1) µπορούµε να ϑεωρήσουµε λ = λ 1, αφού [λ]h f [λ]h f. Αυτό ϑα µας ϐοηθήσει στην ακόλουθη περιγραφή του ελάχιστου πολυωνύµου. Πρόταση 1.4.7: Εστω f, f ϑετικοί διαιρέτες του p 1, µε f f και d = f. οσµένης f-περιόδου f (f, λ), ϑεωρούµε λ 1 = λ, λ,..., λ d όπως στην (1). Τότε το h(x) = (x (f, λ 1 ))...(x (f, λ d )) ανήκει στο L f [x] και είναι το ελάχιστο πολυώνυµο της (f, λ) πάνω από το L f. Απόδειξη : Οπως και στην απόδειξη 1.4.4, ϑεωρούµε η = (f, λ) µια f-περίοδο, αρκεί να δείξουµε ότι καθώς η σ διατρέχει τα σχτοιχεία της Gal(Q(ζ p )/L f ), τα στοιχεία σ(η) µας δίνουν τις f-περιόδους (f, λ 1 ),..., (f, λ d ). Για να το δείξουµε αυτό ϑεωρούµε σ Gal(Q(ζ p )/L f ) µε σ(ζ p ) = ζ i p, για [i] H f, τότε σ(η) = σ((f, λ)) = (f, iλ), (λήµµα (iv)). Η (f, iλ) αντιστοιχεί στο σύµπλοκο [iλ]h f. Οµως [iλ]h f [iλ]h f = [λ][i]h f = [λ]h f, αφού [i] H f. Από τη σχέση [iλ]h f [λ]h f και από την (1) [λ]h f = [λ 1 ]H f... [λd ]H f έπεται ότι [iλ]h f = [λ j ]H f για κάποιο j = 1,.., d. Επειδή λοιπόν τα σύµπλοκα είναι

37 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 37 ίδια ϑα είναι ίδιες και οι αντίστοιχες f-περίοδοι. ηλαδή (f, iλ) = (f, λ j ), οπότε και σ(η) = (f, λ j ). Εχουµε δείξει ότι τα σ(η) παίρνουν τιµές από το σύνολο {(f, λ 1 ),..., (f, λ d )}. Για να ολοκληρωθεί η απόδειξη ϑα πρέπει να δείξουµε ότι για κάθε f-περίοδο (f, λ j ), µε j = 1,..., d υπάρχει i H f τ.ω. σ(η) = (f, λ j ), δηλαδή (f, iλ) = (f, λ j ). Από την (1) υπάρχει στοιχείο, έστω i H f τ.ω. λi = λ j a για κάποιο a H f. Συνεπώς [λi]h f = [λ j a]h f = [λ j ]H f (αφού a H f ), άρα (f, iλ) = (f, λ j ). Αφού λοιπόν δείξαµε ότι τα συζυγή του η είναι (f, λ j ) για κάποια j = 1,..., d και ότι για κάθε i = 1,..., d το (f, λ j ) είναι συζυγές του η, έχουµε ότι είναι ακριβώς αυτά και η πρόταση αποδείχθηκε. Για να µπορέσουµε να µελετήσουµε συγκεκριµένα προβλήµατα µε τη χρήση των περιόδων, ϑα δώσουµε προτάσεις που ϑα µας ϐοηθήσουν να τις χειριστούµε καλύτερα. Βασιζόµενοι πάντα στη σκέψη του Gauss, ϑεωρούµε ένα γεννήτορα [g] της κυκλικής οµάδας Z p. Αφού η τάξη της οµάδας είναι p 1, έχουµε ότι : Z p = {[1], [g], [g ],..., [g p ]} Με άλλα λόγια οι p 1 αριθµοί 1, g, g,..., g p είναι οι µη µηδενικές κλάσεις (mod p). Το g ονοµάζεται πρωταρχική ϱίζα (mod p). οσµένης µιας πρωταρχικής ϱίζας g και ef = p 1, έχουµε ότι ο g e είναι γεννήτορας της H f (το g e παράγει υποοµάδα της Z p τάξης f, από µοναδικότητα όµως της H f πρέπει να είναι ίδιες), δηλαδή : H f = {[1], [g e ], [g e ],..., [g (f 1)e ]}. Εποµένως το σύµπλοκο [λ]h f δίνει την f-περίοδο : (f, λ) = a [λ]h f ζ a p = a {[λ],[λg e ],[λg e ],...,[λg (f 1)e ]} ζ a p = ζ λ p + ζ λge p ζ λg(f 1)e p. Μέχρι τώρα ϑεωρούσαµε ότι [λ] Z p, δηλαδή p λ. Οµως η παραπάνω σχέση έχει νόηµα για κάθε ακέραιο λ. Αφού ζ p p = 1, εύκολα προκύπτει ότι (f, λ) = f όταν p λ.

38 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 38 Για τυχαίο λ Z η (f, λ) λέγεται γενικευµένη περίοδος. Ετσι µια γενικευµένη περίοδος είναι η συνήθης περίοδος αν p λ ή είναι ίση µε το f αν p λ. Για να υπολογίσουµε τα ελάχιστα πολυώνυµα µε τη ϐοήθεια των προτάσεων και ϑα χρειαστεί να πολλαπλασιάσουµε f-περιόδους. Ο Gauss εξέφρασε το γινόµενο δυο f-περιόδων µε τον ακόλουθο τρόπο. Πρόταση 1.4.8: Εστω (f, λ) και (f, µ) δυο f-περίοδοι µε p λ και p µ, τότε Απόδειξη : (f, λ) (f, µ) = f 1 (f, λ + µ) = (f, λg je + µ). [λ ] [λ]h f j=0 Εστω h = g e γεννήτορας της H f, τότε f 1 (f, µ) = ζ p µhl. Εχουµε επίσης ότι [λ]h f = [λh l ]H f για κάθε λ (αφού f H f ), άρα (f, λ) = (f, λh l ). Εποµένως f 1 (f, λ) (f, µ) = (f, λ)ζ µhl l=0 f 1 p = l=0 (f, λh l )ζ µhl l=0 f 1 p = f 1 ( l=0 j=0 ζ λhl h j p )ζ p µhl = f 1 f 1 f 1 ( ζ (λhj +µ)h l p ) = (f, λh j + µ) j=0 l=0 f 1 Αντικαθιστώντας από τη σχέση h = g e, έχουµε (f, λ) (f, µ) = (f, λg je + µ). j=0 j=0 Τώρα είµαστε έτοιµοι να δούµε πως ο Gauss έδειξε ότι η x 17 1 = 0 είναι επιλύσιµη µε ϱιζικά (αυτό όπως είδαµε ισοδυναµεί µε την κατασκευασιµότητα του κανονικού 17-γώνου).

39 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 39 Ας ϑεωρήσουµε λοιπόν την επέκταση Q(ζ 17 )/Q, τα ενδιάµεσα σώµατα L f, µε f διαιρέτες του 17-1=16 και τις αντίστοιχες υποοµάδες H f της Gal(Q(ζ 17 )/Q) Z 17. Q L 8 L 4 L Q(ζ 17 ) Είναι Gal(Q(ζ 17 )/Q) Z 17 H 8 H 4 H < id > Z 17 = {1,, 3,..., 16} =< 3 > H 8 =< 3 p 1 f >=< >=< 3 >=< 9 >= {9, 13, 15, 16, 8, 4,, 1} H 4 =< >=< 3 4 >=< 13 >= {1, 4, 13, 16} H =< >=< 3 8 >=< 16 >= {1, 16} Στη συνέχεια ϑα υπολογίσουµε τις f-περιόδους και τα ελάχιστα πολυώνυµα τους. Αρχικά ϑα ϐρούµε το ελάχιστο πολυώνυµο των 8-περιόδων πάνω από το Q. Οι 8-περίοδοι είναι e = p 1 = 17 1 = το πλήθος. Τα σύµπλοκα της H f 8 8 στην Z 17 είναι οι H 8 = {1,, 4, 8, 9, 13, 15, 16} 3H 8 = {3, 6, 1, 7, 10, 5, 11, 14} που αντιστοιχούν στις περιόδους (8,1) και (8,3). Από την πρόταση το ελάχιστο πολυώνυµο των (8,1) και (8,3) είναι το : p 1 (x) = (x (8, 1))(x (8, 3)) = x ((8, 1) + (8, 3))x + (8, 1)(8, 3). Οι ζ p, ζ p,..., ζ p 1 p V ieta), τότε (8, 1) + (8, 3) = a H 8 ζ a 17 + p 1 είναι ϱίζες του x p 1 + x p x + 1 άρα ζp i = 1 (τύποι b 3H 8 ζ b 17 = a Z ζ17 a = ζ17 i = 1 άρα p 1 (x) = x + x + (8, 1)(8, 3). Αρκεί να υπολογίσουµε το (8, 1)(8, 3). Από την πρόταση έχουµε : i=1 i=1

40 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 40 f 1 7 (8, 1)(8, 3) = (f, λg je +µ) = (8, 3 j +3) = (8, 4)+(8, 1)+(8, 16)+(8, 1)+ j=0 j=0 (8, ) + (8, 11) + (8, 7) + (8, 5) = 4(8, 1) + 4(8, 3) = 4((8, 1) + (8, 3)) = 4( 1) = 4. ηλαδή p 1 (x) = x + x 4. Το σώµα ανάλυσης του p 1 (x) είναι το L 8 /Q (η επέκταση έχει ϐάση τις 8- περιόδους, δες λήµµα 1.4.5). Θα ϐρούµε τώρα το ελάχιστο πολυώνυµο των 4-περιόδων, (που είναι πρωταρχικά στοιχεία της L 4 /L 8 ) πάνω από το L 8. Εχουµε H 8 = H 4 H 4, δηλαδή (8, 1) = (4, 1) + (4, ). Το ελάχιστο πολυώνυµο των (4, 1), (4, ) στην L 8, από πρόταση είναι : p (x) = (x (4, 1))(x (4, )) = x ((4, 1) + (4, ))x + (4, 1)(4, ) = x (8, 1)x + (4, 1)(4, ). Από την πρόταση έχουµε : 3 (4, 1)(4, ) = (4, 3 4j + ) = (4, 3) + (4, 15) + (4, 1) + (4, 6) = j=0 = ζ17 a + ζ17 b + ζ17 c + a 3H 4 b 15H 4 c H 4 d 6H 4 ζ d 17 όµως Z 17 = 3H 4 15H 4 H 4 6H 4 και έπεται ότι (4, 1)(4, ) = ζ17 a = 1. ηλαδή το a Z 17 p (x) = x (8, 1)x 1 είναι το ελάχιστο πολυώνυµο των (4,1),(4,) πάνω από το L 8. Επίσης 3H 8 = 3H 4 6H4, δηλαδή (8,3)=(4,3)+(4,6). Από την πρόταση το ελάχιστο πολυώνυµο των (4,3) και (4,6) πάνω από το L 8 είναι το p 3 (x) = (x (4, 3))(x (4, 6)) = x ((4, 3) + (4, 6))x + (4, 3)(4, 6). Από τη πρόταση έχουµε :

41 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 41 (4, 3)(4, 6) = Εποµένως 3 (4, 3 3 4j + 6) = (4, 9) + (4, 15) + (4, 14) + (4, 7) = 1 j=0 p 3 (x) = x (8, 3)x 1. Τώρα ϑα ϑεωρήσουµε την επέκταση L /L 4 και ϑα υπολογίσουµε το ελάχιστο πολυώνυµο των -περιόδων (,1) και (,4) πάνω από το L 4. Εχουµε ότι H 4 = H 4H, άρα (4,1)=(,1)+(,4). Το ελάχιστο πολυώνυµο των (,1) και (,4) πάνω από το L 4, από πρόταση είναι το p 4 (x) = (x (, 1))(x (, 4)) = x ((, 1) + (, 4))x + (, 1)(, 4) = x (4, 1)x + (, 1)(, 4) Από πρόταση (, 1)(, 4) = (, 3 j8 + 4) = (, 5) + (, 3) = (4, 3), (αφού 5H 3H = 3H 4 ). ηλαδή j=0 p 4 (x) = x (4, 1)x + (4, 3). Οι 1-περίοδοι για p = 17 είναι οι 17-ϱίζες της µονάδας, (1, λ) = ζ17 a = ζ17 λ, για λ=1,...,16. a λh 1 a {λ} H = H 1 16H 1, δηλαδή (,1)=(1,1)+(1,16) Το ελάχιστο πολυώνυµο των (1,1)=ζ 17 και (1, 16) = ζ πάνω από το L, σύµφωνα µε την πρόταση ϑα είναι µε p 5 (x) = (x (1, 1))(x (1, 16)) = = x ((1, 1) + (1, 16))x + (1, 1)(1, 16) = x (, 1)x + (1, 1)(1, 16), (1, 1)(1, 16) = j=0 (1, 3 8j + 16) = (1, 17) = ζ = 1

42 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 4 δηλαδή το p 5 (x) = x (, 1)x + 1 είναι το ελάχιστο πολυώνυµο των ζ 17 και ζ17 16 πάνω από το L, τότε ζ 17 + ζ17 16 = ( (, 1)) = (, 1), όµως ζ 17 + ζ17 16 = cos π 17 (αφού ζp k + ζp p k = cos kπ ), άρα p (, 1) = cos π 17. Για να υπολογίσουµε το (,1) ϑα πρέπει να λύσουµε τα δευτεροβάθµια πολυώνυ- µα p i (x), για i = 1,, 3, 4. Το πρόβληµα είναι πως ϑα αντιστοιχίσουµε τις ϱίζες στις περιόδους. Για παράδειγµα οι ϱίζες του p 1 (x) είναι και 1 17, αλλά πως ϑα τις αντιστοιχίσουµε στις 8-περιόδους (8,1) και (8,3); Αυτό που έκανε ο Gauss ήταν να υπολογίσει αριθµητικά τις περιόδους και τις εκφρασµένες µε ϱιζικά λύσεις των δευτεροβάθµιων εξισώσεων και να τις συγκρίνει. Εχουµε λοιπόν ότι : (8, 1) = ζ17 a = ζ 17 + ζ17 + ζ ζ ζ ζ ζ ζ17 16 a H 8 µε τη ϐοήθεια της σχέσης ζ k p + ζ p k p = cos kπ p (8, 1) = cos π 4π 8π 16π + cos + cos + cos Οµοίως ϕτάνουµε στα παρακάτω αποτελέσµατα : (4, 1) = cos π 8π + cos (4, 3) = cos 6π 17 (, 1) = cos π 17 10π + cos 17 1, , , έπεται ότι 1, Άρα η περίοδος (8, 1) 1, αντιστοιχεί στη ϱίζα του p 1 (x). ηλαδή (8, 1) = και (8, 3) = Τότε το p (x) = x (8, 1)x 1 = x ( )x 1 έχει ϱίζες τις 1 4 ( ) και 1 4 ( ). Σύµφωνα µε τους υπολογισµούς έχουµε (4, 1) = 1 4 ( ) και (4, ) = 1 4 ( ). Από το p 3 (x) = x (8, 3)x 1 = x x 1 η 4-περίοδος (4,3) αντιστοιχεί στη ϱίζα 1 4 ( ). Είδαµε ότι το (, 1) = cos π 17 είναι ϱίζα του πολυωνύµου p 4(x) = x (4, 1)x + (4, 3) = x 1 4 ( )x ( ) και (, 1) 1, , υπολογίζοντας τις ϱίζες του p 4 (x) έχουµε

43 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ 43 (, 1) = ( ) δηλαδή cos π 17 =

44 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΜΑ ΚΑΝΟΝΙΚΑ N-ΓΩΝΑ Γεωµετρική κατασκευή του κανονικού 17-γώνου από τον Richmond Η απόδειξη που ϑα ακολουθήσει ϐασίζεται σε αυτή του Gauss, αλλά είναι διατυπωµένη έτσι ώστε να µην εµφανίζονται οι f-περίοδοι και να µπορεί να διδαχθεί σε ένα παιδί της δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης. Τα x i, y i που ϑα οριστούν αυθαίρετα δεν είναι τίποτα άλλο εκτός από τις f-περίοδους του Gauss. Στη συνέχεια ϑα δούµε τη γεωµετρική απόδειξη του Richmond (1893). Σκοπός µας είναι να ϐρούµε εκφράσεις µε ϱιζικά των ϱιζών του πολυωνύµου t 16 1 t 1 = t t + 1, στο C (1) Εστω θ = π 17, και ε k = e ikθ = cos kθ + i sin kθ, µε k = 1,..., 16. Τότε οι ϱίζες της παραπάνω εξίσωσης στο C ϑα είναι οι ε 1,..., ε 16. Ορίζουµε x 1 = ε 1 + ε 9 + ε 13 + ε 15 + ε 16 + ε 8 + ε 4 + ε x = ε 3 + ε 10 + ε 5 + ε 11 + ε 14 + ε 7 + ε 1 + ε 6 y 1 = ε 1 + ε 13 + ε 16 + ε 4 y = ε 9 + ε 15 + ε 8 + ε y 3 = ε 3 + ε 5 + ε 14 + ε 1 y 4 = ε 10 + ε 11 + ε 7 + ε 6 Με τη ϐοήθεια της σχέσης ε k + ε 17 k = cos kθ για k = 1,..., 16 ϑα έχουµε : x 1 = (cos θ + cos 8θ + cos 4θ + cos θ) () x = (cos 3θ + cos 7θ + cos 5θ + cos 6θ) (3) y 1 = (cos θ + cos 4θ) (4)

Το τµήµα που ενώνει τα µέσα δύο πλευρών τριγώνου, είναι παράλληλο προς την τρίτη πλευρά και ίσο µε το µισό της.

Το τµήµα που ενώνει τα µέσα δύο πλευρών τριγώνου, είναι παράλληλο προς την τρίτη πλευρά και ίσο µε το µισό της. 5.3 Εφαρµογές των παραλληλογράµµων 155 5.3 Εφαρµογές των παραλληλογράµµων Α Εφαρµογές στα τρίγωνα Α1 Θεώρηµα 1 Το τµήµα που ενώνει τα µέσα δύο πλευρών τριγώνου, είναι παράλληλο προς την τρίτη πλευρά και

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος;

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος; ΙΝΥΣΜΤ ΘΕΩΡΙ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; AB A (αρχή) B (πέρας) Στη Γεωµετρία το διάνυσµα ορίζεται ως ένα προσανατολισµένο ευθύγραµµο τµήµα, δηλαδή ως ένα ευθύγραµµο τµήµα του οποίου τα άκρα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γιώργος Πρέσβης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο : ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Φροντιστήρια Φροντιστήρια ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ η Κατηγορία : Ο Κύκλος και τα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

1 Εγγεγραµµένα σχήµατα

1 Εγγεγραµµένα σχήµατα Εγγεγραµµένα σχήµατα Α. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Σκοπός του µαθήµατος είναι να δώσει στους µαθητές συνοπτικά τις απαραίτητες γνώσεις από τη διδακτέα ύλη της Α λυκείου που δεν διδάχθηκε ή διδάχθηκε περιληπτικά.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γιώργος Πρέσβης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΕΞΙΣΩΣΗ ΕΥΘΕΙΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Φροντιστήρια Φροντιστήρια ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΕΩΝ 1η Κατηγορία : Εξίσωση Γραμμής 1.1 Να εξετάσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 7. 2.3 Μέτρο µιγαδικού Ασκήσεις Γεωµετρικών τόπων ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑ 7. 2.3 Μέτρο µιγαδικού Ασκήσεις Γεωµετρικών τόπων ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ 7.3 Μέτρο µιγαδικού Ασκήσεις Γεωµετρικών τόπων. Να βρείτε το γεωµετρικό τόπο των µιγαδικών z, για τους οποίους οι εικόνες των µιγαδικών z, i, iz είναι συνευθειακά σηµεία. Έστω z = x + i,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ 11.3 ΕΓΓΡΑΦΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ ΣΕ ΚΥΚΛΟ ΚΑΙ ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ 11.3 ΕΓΓΡΑΦΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ ΣΕ ΚΥΚΛΟ ΚΑΙ ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ 113 ΕΓΓΡΑΦΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ ΣΕ ΚΥΚΛΟ ΚΑΙ ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥΣ ΘΕΩΡΙΑ Θα ασχοληθούμε με την εγγραφή μερικών βασικών κανονικών πολυγώνων σε κύκλο και θα υπολογίσουμε

Διαβάστε περισσότερα

HY118- ιακριτά Μαθηµατικά. Παράδειγµα άµεσης απόδειξης. Μέθοδοι αποδείξεως για προτάσεις της µορφής εάν-τότε. 08 - Αποδείξεις

HY118- ιακριτά Μαθηµατικά. Παράδειγµα άµεσης απόδειξης. Μέθοδοι αποδείξεως για προτάσεις της µορφής εάν-τότε. 08 - Αποδείξεις HY118- ιακριτά Μαθηµατικά Παρασκευή, 06/03/2015 Αντώνης Α. Αργυρός e-mail: argyros@csd.uoc.gr Το υλικό των διαφανειών έχει βασιστεί σε διαφάνειες του Kees van Deemter, από το University of Aberdeen 3/8/2015

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου

Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου Κεφάλαιο ο : Κωνικές Τομές Επιμέλεια : Παλαιολόγου Παύλος Μαθηματικός ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ. Ο ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Ένας κύκλος ορίζεται αν

Διαβάστε περισσότερα

e-mail@p-theodoropoulos.gr

e-mail@p-theodoropoulos.gr Ασκήσεις Μαθηµατικών Κατεύθυνσης Γ Λυκείου Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύµβουλος Μαθηµατικών e-mail@p-theodoropoulos.gr Στην εργασία αυτή ξεχωρίζουµε και µελετάµε µερικές περιπτώσεις ασκήσεων

Διαβάστε περισσότερα

9o Γεν. Λύκειο Περιστερίου ( 3.1) ΚΥΚΛΟΣ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : KΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤ/ΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

9o Γεν. Λύκειο Περιστερίου ( 3.1) ΚΥΚΛΟΣ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : KΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤ/ΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙ 3 ο : KΩΝΙΚΕΣ ΤΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤ/ΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΥ ( 3.) ΚΥΚΛΣ Γνωρίζουµε ότι ένας κύκλος (, ρ) είναι ο γεωµετρικός τόπος των σηµείων του επιπέδου τα οποία απέχουν µια ορισµένη απόσταση ρ από ένα

Διαβάστε περισσότερα

Τεστ ελέγχου πρώτων µε χρήση αθροισµάτων Gauss και Jacobi

Τεστ ελέγχου πρώτων µε χρήση αθροισµάτων Gauss και Jacobi Τεστ ελέγχου πρώτων µε χρήση αθροισµάτων Gauss και Jacobi Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης - Εµµανουήλ Γ. Τσακνάκης 1 Αυγούστου 006 1 Περιγραφή του Αλγορίθµου Περίληψη Εστω ότι έχουµε ένα µεγάλο περιττό αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

Εκφωνήσεις και λύσεις των ασκήσεων της Τράπεζας Θεμάτων στην Άλγεβρα Α ΓΕΛ

Εκφωνήσεις και λύσεις των ασκήσεων της Τράπεζας Θεμάτων στην Άλγεβρα Α ΓΕΛ Κοίταξε τις µεθόδους, τις λυµένες ασκήσεις και τις ασκήσεις προς λύση των ενοτήτων 6, 7 του βοηθήµατος Μεθοδολογία Άλγεβρας και Στοιχείων Πιθανοτήτων Α Γενικού Λυκείου των Ευσταθίου Μ. και Πρωτοπαπά Ελ.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 Ο κύκλος Ορισμός. Ο κύκλος (Κ, r) με κέντρο Κ και ακτίνα r είναι το σχήμα που αποτελείται από όλα τα σημεία του επιπέδου που απέχουν απόσταση r από το σημείο Κ. Σχήμα 9.1: Στοιχεία ενός κύκλου.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν.

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν. ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Τι είναι αριθμητική παράσταση; Με ποια σειρά εκτελούμε τις πράξεις σε μια αριθμητική παράσταση ώστε να βρούμε την τιμή της; Αριθμητική παράσταση λέγεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «άµιλλα»

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «άµιλλα» 1 ΜΕΤΡΙΚΕ ΧΕΕΙ ΘΕΩΡΙΑ Μετρικές σχέσεις στο ορθογώνιο τρίγωνο το ορθογώνιο τρίγωνο το τετράγωνο κάθε κάθετης πλευράς είναι ίσο µε το γινόµενο της υποτείνουσας επί την προβολή της κάθετης στην υποτείνουσα.

Διαβάστε περισσότερα

6. Εγγεγραμμένα Σχήματα. Αθανασίου Δημήτρης (Μαθηματικός) asepfreedom@yahoo.gr

6. Εγγεγραμμένα Σχήματα. Αθανασίου Δημήτρης (Μαθηματικός) asepfreedom@yahoo.gr 6. Εγγεγραμμένα Σχήματα Αθανασίου Δημήτρης (Μαθηματικός) asepfreedom@yahoo.gr 1 Επίκεντρη γωνία Μια γωνία λέγεται επίκεντρη γωνία ενός κύκλου αν η κορυφή της είναι το κέντρο του κύκλου. Το τόξο ΑΓΒ που

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής:

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: p( ) = a + a + a + a + + a, όπου οι συντελεστές α i θα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις Γραµµικής Άλγεβρας

Σηµειώσεις Γραµµικής Άλγεβρας Σηµειώσεις Γραµµικής Άλγεβρας Κεφάλαιο Συστήµατα Γραµµικών Εξισώσεων και Πίνακες Εισαγωγή στα Συστήµατα Γραµµικών Εξισώσεων Η µελέτη των συστηµάτων γραµµικών εξισώσεων και των λύσεών τους είναι ένα από

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΣΗ ΘΕΩΡΗΜΑΤΩΝ ΘΑΛΗ ΚΑΙ ΠΥΘΑΓΟΡΑ

ΣΧΕΣΗ ΘΕΩΡΗΜΑΤΩΝ ΘΑΛΗ ΚΑΙ ΠΥΘΑΓΟΡΑ ΣΧΣΗ ΘΩΡΗΜΤΩΝ ΘΛΗ ΚΙ ΠΥΘΟΡ ισαγωγή ηµήτρης Ι Μπουνάκης dimitrmp@schgr Οι δυο µεγάλοι Έλληνες προσωκρατικοί φιλόσοφοι, Θαλής (περίπου 630-543 πχ) και Πυθαγόρας (580-500 πχ) άφησαν, εκτός των άλλων, στην

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Σελίδα 1 από Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούµε µε τα βασικά θεωρήµατα του διαφορικού λογισµού καθώς και µε προβλήµατα που µπορούν να επιλυθούν χρησιµοποιώντας

Διαβάστε περισσότερα

Γεωµετρία Α Γυµνασίου. Ορισµοί Ιδιότητες Εξηγήσεις

Γεωµετρία Α Γυµνασίου. Ορισµοί Ιδιότητες Εξηγήσεις Γεωµετρία Α Γυµνασίου Ορισµοί Ιδιότητες Εξηγήσεις Ευθεία γραµµή Ορισµός δεν υπάρχει. Η απλούστερη από όλες τις γραµµές. Κατασκευάζεται µε τον χάρακα (κανόνα) πάνω σε επίπεδο. 1. ύο σηµεία ορίζουν την θέση

Διαβάστε περισσότερα

8.1 8.2. Ερωτήσεις Κατανόησης. Ασκήσεις σχολικού βιβλίου σελίδας 177 179

8.1 8.2. Ερωτήσεις Κατανόησης. Ασκήσεις σχολικού βιβλίου σελίδας 177 179 8. 8. σκήσεις σχολικού βιβλίου σελίδας 77 79 ρωτήσεις Κατανόησης. i) ν δύο τρίγωνα είναι ίσα τότε είναι όµοια; ii) ν δύο τρίγωνα είναι όµοια προς τρίτο τότε είναι µεταξύ τους όµοια πάντηση i) Προφανώς

Διαβάστε περισσότερα

2 Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Εισαγωγή

2 Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Εισαγωγή Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ Εισαγωγή Η ιδέα της χρησιμοποίησης ενός συστήματος συντεταγμένων για τον προσδιορισμό της θέσης ενός σημείου πάνω σε μια επιφάνεια προέρχεται από την Γεωγραφία και ήταν γνωστή στους

Διαβάστε περισσότερα

1. στο σύνολο Σ έχει ορισθεί η πράξη της πρόσθεσης ως προς την οποία το Σ είναι αβελιανή οµάδα, δηλαδή

1. στο σύνολο Σ έχει ορισθεί η πράξη της πρόσθεσης ως προς την οποία το Σ είναι αβελιανή οµάδα, δηλαδή KΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ιατεταγµένα σώµατα-αξίωµα πληρότητας Ένα σύνολο Σ καλείται διατεταγµένο σώµα όταν στο σύνολο Σ έχει ορισθεί η πράξη της πρόσθεσης ως προς την οποία το Σ είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 3 η ΕΚΑ Α

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 3 η ΕΚΑ Α ΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΝΛΗΨΗΣ η ΕΚ. Έστω οι παραστάσεις = 4 4 + 5, Β = 5 (8 + 0) : (7 5) και Γ = 6 : 5 4 Να υπολογίσετε την τιµή των παραστάσεων ν = 5, Β = 6 και Γ = να βρείτε : i) Το ελάχιστο κοινό πολλαπλάσιο των,

Διαβάστε περισσότερα

Αθ.Κεχαγιας. Σηµειωσεις Αναλυτικης Γεωµετριας. Θ. Κεχαγιας. Σεπτεµβρης 2009, υ.0.95

Αθ.Κεχαγιας. Σηµειωσεις Αναλυτικης Γεωµετριας. Θ. Κεχαγιας. Σεπτεµβρης 2009, υ.0.95 Σηµειωσεις Αναλυτικης Γεωµετριας Θ. Κεχαγιας Σεπτεµβρης 2009, υ.0.95 Περιεχόµενα Εισαγωγη 1 Επιπεδα στον Τρισδιαστατο Χωρο 1 1.1 Θεωρια.................................... 1 1.2 Λυµενες Ασκησεις..............................

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ 11.1 ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΝΟΝΙΚΟΥ ΠΟΛΥΓΩΝΟΥ 11.2 ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ 11.1 ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΝΟΝΙΚΟΥ ΠΟΛΥΓΩΝΟΥ 11.2 ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ 11.1 ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΝΟΝΙΚΟΥ ΠΟΛΥΓΩΝΟΥ 11. ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑ 1 (Ορισμός κανονικού πολυγώνου) Ένα πολύγωνο λέγεται κανονικό, όταν έχει όλες τις πλευρές

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

3.6 ΕΜΒΑ ΟΝ ΚΥΚΛΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ

3.6 ΕΜΒΑ ΟΝ ΚΥΚΛΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ 1 3.6 ΕΜΝ ΚΥΚΛΙΚΥ ΤΜΕ ΘΕΩΡΙ 1. Εµβαδόν κυκλικού τοµέα γωνίας µ ο : Ε = πρ. µ, όπου ρ η ακτίνα του κύκλου και π ο γνωστός αριθµός. Εµβαδόν κυκλικού τοµέα γωνίας α rad: Ε = 1 αρ, όπου ρ η ακτίνα του κύκλου

Διαβάστε περισσότερα

ιανύσµατα στον 2-διάστατο και στον 3-διάστατο χώρο

ιανύσµατα στον 2-διάστατο και στον 3-διάστατο χώρο Κεφάλαιο 3 ιανύσµατα στον -διάστατο και στον 3-διάστατο χώρο 3.1 Εισαγωγή στα ιανύσµατα (Γεωµετρική) Πολλές ϕυσικές ποσότητες, όπως το εµβαδόν, το µήκος, η µάζα και η ϑερµοκρασία, περιγράφονται πλήρως

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2013 ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Βαγγέλης Α Νικολακάκης Μαθηματικός http://cutemaths.wordpress.com/ ΛΙΓΑ ΛΟΓΑ Η παρούσα εργασία μου δεν στοχεύει απλά στο κυνήγι του 20,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ Β. Προηγούµενες και απαραίτητες γνώσεις

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ Β. Προηγούµενες και απαραίτητες γνώσεις Μαρτάκης Μάρτης Μαθηµατικός του 1 ου ΓΕΛ Ρόδου 1 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ Β Προηγούµενες και απαραίτητες γνώσεις 1. σε ορθογώνιο τρίγωνο µε 30 ο, η απέναντι 30 ο κάθετη είναι το µισό της υποτείνουσας α και αντίστροφα.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ I. ΣΥΝΟΛΑ

ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ I. ΣΥΝΟΛΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ I. ΣΥΝΟΛΑ 1.Τι ονοµάζεται σύνολο; Σύνολο ονοµάζεται κάθε συλλογή αντικειµένων, που προέρχονται από την εµπειρία µας ή την διανόηση µας, είναι καλά ορισµένα και διακρίνονται το ένα από το άλλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. Να σηµειώσετε το σωστό (Σ) ή το λάθος (Λ) στους παρακάτω ισχυρισµούς:. Αν ΑΒ + ΒΓ = ΑΓ, τότε τα σηµεία Α, Β, Γ είναι συνευθειακά.. Αν α = β, τότε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο : Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο : Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ. Ένα σημείο Μ(x,y) ανήκει σε μια γραμμή C αν και μόνο αν επαληθεύει την εξίσωσή της. Π.χ. :

Διαβάστε περισσότερα

Στην παράγραφο αυτή θα δούµε τις διάφορες µορφές εξισώσεων των κα- µπύλων του χώρου και των επιφανειών. ( )

Στην παράγραφο αυτή θα δούµε τις διάφορες µορφές εξισώσεων των κα- µπύλων του χώρου και των επιφανειών. ( ) ΚΕΦΑΛΑΙ 6 ΕΥΘΕΙΑ-ΕΠΙΠΕ 6 Γεωµετρικοί τόποι και εξισώσεις στο χώρο Στην παράγραφο αυτή θα δούµε τις διάφορες µορφές εξισώσεων των κα- µπύλων του χώρου και των επιφανειών ρισµός 6 Θεωρούµε τη συνάρτηση F:Α,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ. Άρτια και περιττή συνάρτηση. Παράδειγµα: Η f ( x) Παράδειγµα: Η. x R και. Αλγεβρα Β Λυκείου Πετσιάς Φ.- Κάτσιος.

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ. Άρτια και περιττή συνάρτηση. Παράδειγµα: Η f ( x) Παράδειγµα: Η. x R και. Αλγεβρα Β Λυκείου Πετσιάς Φ.- Κάτσιος. ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ Πριν περιγράψουµε πως µπορούµε να µελετήσουµε µια συνάρτηση είναι αναγκαίο να δώσουµε µερικούς ορισµούς. Άρτια και περιττή συνάρτηση Ορισµός : Μια συνάρτηση fµε πεδίο ορισµού Α λέγεται

Διαβάστε περισσότερα

B) Από το βιβλίο «Άλγεβρα Β Γενικού Λυκείου» των Σ. Ανδρεαδάκη, Β. Κατσαργύρη, Σ. Παπασταυρίδη, Γ. Πολύζου και Α. Σβέρκου, έκδοση Ο.Ε..Β. 2010.

B) Από το βιβλίο «Άλγεβρα Β Γενικού Λυκείου» των Σ. Ανδρεαδάκη, Β. Κατσαργύρη, Σ. Παπασταυρίδη, Γ. Πολύζου και Α. Σβέρκου, έκδοση Ο.Ε..Β. 2010. Β Τάξη Ηµερήσιου Γενικού Λυκείου Μ α θ ή µ α τ α Γ ε ν ι κ ή ς Π α ι δ ε ί α ς Άλγεβρα Γενικής Παιδείας I. ιδακτέα ύλη A) Από το βιβλίο «Άλγεβρα Α Γενικού Λυκείου» των Σ. Ανδρεαδάκη, Β. Κατσαργύρη, Σ.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο κύριος στόχος αυτού του κεφαλαίου είναι να δείξουµε ότι η ολοκλήρωση είναι η αντίστροφη πράξη της παραγώγισης και να δώσουµε τις βασικές µεθόδους υπολογισµού των ολοκληρωµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Ενιαίο Λύκειο Μαθ. Κατ. Τάξη B

Γενικό Ενιαίο Λύκειο Μαθ. Κατ. Τάξη B 151 Θέματα εξετάσεων περιόδου Μαΐου - Ιουνίου στα Μαθηματικά Κατεύθυνσης Τάξη - B Λυκείου 15 Α. Αν α, β, γ ακέραιοι ώστε α/β και α/γ, να δείξετε ότι α/(β + γ). Μονάδες 13 Β. α. Δώστε τον ορισμό της παραβολής.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΘΕΜΑ 1 ο Α) Συµπληρώστε τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: 1) Ο κύκλος µε κέντρο Κ(α, β) και ακτίνα ρ > έχει εξίσωση... ) Η εξίσωση του κύκλου µε κέντρο στην αρχή

Διαβάστε περισσότερα

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1 Μιγαδικοί αριθμοί Τι είναι και πώς τους αναπαριστούμε Οι μιγαδικοί αριθμοί είναι μια επέκταση του συνόλου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Θα ξεκινήσουµε την παρουσίαση των γραµµικών συστηµάτων µε ένα απλό παράδειγµα από τη Γεωµετρία, το οποίο ϑα µας ϐοηθήσει στην κατανόηση των συστηµάτων αυτών και των συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Θεωρια και παραδειγματα livemath.eu σελ. απο 9 Περιεχομενα Α ΜΕΡΟΣ: ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ 4 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Χ 4 ΜΟΝΩΝΥΜΑ & ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΜΟΝΩΝΥΜΑ 5 ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΡΙΖΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΟΥ 5 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

5.6 5.9. 1. Θεώρηµα, Ε µέσα των ΑΒ, ΑΓ Ε = //

5.6 5.9. 1. Θεώρηµα, Ε µέσα των ΑΒ, ΑΓ Ε = // 1 5.6 5.9 ΘΩΡΙ 1., µέσα των, = //. µέσο της και // µέσο της 3. = και ////Ζ = Ζ Ζ. Ο γ. τόπος της µεσοπαράλληλης Έστω ε η µεσοπαράλληλη των ε 1, ε. Τότε ισχύουν : i) άθε σηµείο της ε ισαπέχει από τις ε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις 2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΙΣ ΘΕΩΡΙΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΛΗ ΤΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΜΕΡΟΣ Α -- ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις Α. 1 1 1. Τι ονομάζεται Αριθμητική και τι Αλγεβρική παράσταση; Ονομάζεται Αριθμητική παράσταση μια παράσταση

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικά Λυμένες Βασικές Ασκήσεις κατάλληλες για την 1 η επανάληψη στα Μαθηματικά Κατεύθυνσης της Β ΛΥΚΕΙΟΥ

Αναλυτικά Λυμένες Βασικές Ασκήσεις κατάλληλες για την 1 η επανάληψη στα Μαθηματικά Κατεύθυνσης της Β ΛΥΚΕΙΟΥ Αναλυτικά Λυμένες Βασικές Ασκήσεις κατάλληλες για την η επανάληψη στα Μαθηματικά Κατεύθυνσης της Β ΛΥΚΕΙΟΥ Κάνε τα πράγματα με μεγαλοπρέπεια, σωστά και με στυλ. ΦΡΕΝΤ ΑΣΤΕΡ Θέμα Σε ένα σύστημα αξόνων οι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΤΡΑΚΤΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Αμυραδάκη 20, Νίκαια (210-4903576) ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2013 ΤΑΞΗ... Β ΛΥΚΕΙΟΥ... ΜΑΘΗΜΑ...ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ...

ΤΕΤΡΑΚΤΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Αμυραδάκη 20, Νίκαια (210-4903576) ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2013 ΤΑΞΗ... Β ΛΥΚΕΙΟΥ... ΜΑΘΗΜΑ...ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ... Αμυραδάκη 0, Νίκαια (10-4903576) ΤΑΞΗ... Β ΛΥΚΕΙΟΥ... ΘΕΜΑ 1 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 013 Α. Να αποδείξετε ότι σε κάθε ορθογώνιο τρίγωνο, το τετράγωνο του ύψους που αντιστοιχεί στην υποτείνουσα του ισούται με το γινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α. Γεωμετρικές κατασκευές. 1. Μεσοκάθετος ευθυγράμμου τμήματος. 2. ιχοτόμος γωνίας. 3. ιχοτόμος γωνίας με άγνωστη κορυφή. 4.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α. Γεωμετρικές κατασκευές. 1. Μεσοκάθετος ευθυγράμμου τμήματος. 2. ιχοτόμος γωνίας. 3. ιχοτόμος γωνίας με άγνωστη κορυφή. 4. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α Γεωμετρικές κατασκευές Σκοπός των σημειώσεων αυτών είναι να υπενθυμίζουν γεωμετρικές κατασκευές, που θα φανούν ιδιαίτερα χρήσιμες στο μάθημα της παραστατικής γεωμετρίας, της προοπτικής, αξονομετρίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου Κεφάλαιο ο Αλγεβρικές Παραστάσεις ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ Γυμνάσιο Αμυνταίου ΜΑΘΗΜΑ Α. Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς ΑΣΚΗΣΕΙΣ ) ) Να συμπληρώσετε τα κενά ώστε στην κατακόρυφη στήλη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ 1. α. Τι γνωρίζετε για την Ευκλείδεια διαίρεση; Πότε λέγεται τέλεια; β. Αν σε μια διαίρεση είναι Δ=δ, πόσο είναι το πηλίκο και

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss Κεφάλαιο Η2 Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως ένας εναλλακτικός τρόπος υπολογισµού του ηλεκτρικού πεδίου. Ο νόµος του Gauss βασίζεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνολο Z των Ακεραίων : Z = {... 2, 1, 0, 1, 2, 3,... } Να σηµειώσουµε ότι οι φυσικοί αριθµοί είναι και ακέραιοι.

Το σύνολο Z των Ακεραίων : Z = {... 2, 1, 0, 1, 2, 3,... } Να σηµειώσουµε ότι οι φυσικοί αριθµοί είναι και ακέραιοι. 1 E. ΣΥΝΟΛΑ ΘΕΩΡΙΑ 1. Ορισµός του συνόλου Σύνολο λέγεται κάθε συλλογή πραγµατικών ή φανταστικών αντικειµένων, που είναι καλά ορισµένα και διακρίνονται το ένα από το άλλο. Τα παραπάνω αντικείµενα λέγονται

Διαβάστε περισσότερα

ημερήσιων και εσπερινών ΕΠΑ.Λ. για το σχολικό έτος 2011-2012.

ημερήσιων και εσπερινών ΕΠΑ.Λ. για το σχολικό έτος 2011-2012. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ Δ/ΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ B ----- Να διατηρηθεί μέχρι... Βαθμός

Διαβάστε περισσότερα

1.5 ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΩΝ

1.5 ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ - ΕΝΟΤΗΤΑ.. ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Αν είναι δυο μη μηδενικά διανύσματα τότε ονομάζουμε εσωτερικό γινόμενο των και τον αριθμό : όπου φ είναι η γωνία των

Διαβάστε περισσότερα

Κ ε φ α λ ά ( ) ( ) ηµθ + = ( )

Κ ε φ α λ ά ( ) ( ) ηµθ + = ( ) ΑΣΚΗΣΗ ίνονται οι µιγαδικοί αριθµοί z + 0i για τους οποίους ισχύει: z 4 =. z i. Να δείξετε ότι z =. ii. Αν επιπλέον ισχύει Re( z) Im( z) iii. = να υπολογίσετε τους παραπάνω µιγαδικούς αριθµούς. Για τους

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012 ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 0 Ε_.ΜλΘΤ(ε) ΤΑΞΗ: Β ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ / ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή

Διαβάστε περισσότερα

Τα Προγράµµατα υναµικής Γεωµετρίας και η Χρήση τους στη ιδασκαλία της Άλγεβρας και της Ανάλυσης στη Μέση Εκπαίδευση

Τα Προγράµµατα υναµικής Γεωµετρίας και η Χρήση τους στη ιδασκαλία της Άλγεβρας και της Ανάλυσης στη Μέση Εκπαίδευση Τα Προγράµµατα υναµικής Γεωµετρίας και η Χρήση τους στη ιδασκαλία της Άλγεβρας και της Ανάλυσης στη Μέση Εκπαίδευση Αριστοτέλης Μακρίδης Μαθηµατικός, Επιµορφωτής των Τ.Π.Ε Αποσπασµένος στην ενδοσχολική

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας κατανοµής συχνοτήτων και αθροιστικών συχνοτήτων. Σχετ.

Πίνακας κατανοµής συχνοτήτων και αθροιστικών συχνοτήτων. Σχετ. Λυµένη Άσκηση στην οµαδοποιηµένη κατανοµή Στην Γ τάξη του Ενιαίου Λυκείου µιας περιοχής φοιτούν 4 µαθητές των οποίων τα ύψη τους σε εκατοστά φαίνονται στον ακόλουθο πίνακα. 7 4 76 7 6 7 3 77 77 7 6 7 6

Διαβάστε περισσότερα

Καµπύλες Bézier και Geogebra

Καµπύλες Bézier και Geogebra Καµπύλες Bézier και Geogebra Κόλλιας Σταύρος Ένα από τα προβλήµατα στη σχεδίαση δυσδιάστατων εικόνων στα προγράµµατα γραφικών των υπολογιστών είναι η δηµιουργία οµαλών καµπυλών. Η λύση στο πρόβληµα αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι. Θεωρητικα Θεµατα

Αλγεβρικες οµες Ι. Θεωρητικα Θεµατα Αλγεβρικες οµες Ι Θεωρητικα Θεµατα Ακαδηµαϊκο Ετος 2012-2013 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html 4 εκεµβρίου 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΜΕ ΚΑΝΟΝΑ ΚΑΙ ΙΑΒΗΤΗ

ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΜΕ ΚΑΝΟΝΑ ΚΑΙ ΙΑΒΗΤΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ MΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑΣ, ΙΣΤΟΡΙΑΣ KAI ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗΣ & ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

. Ασκήσεις για εξάσκηση

. Ασκήσεις για εξάσκηση . Ασκήσεις για εξάσκηση Βασικές ασκήσεις Εφαρµογές 1.76 ίνεται ένα τρίγωνο ΑΒΓ µε AB= 8 και AΓ= 1. Ένας κύκλος διέρχεται από τα σηµεία Β και Γ και τέµνει τις πλευρές ΑΒ και ΑΓ στα σηµεία και Ε αντίστοιχα.

Διαβάστε περισσότερα

ικτυωτά διαγράµµατα και οµάδες αυτοµορφισµών Παρουσίαση εργασίας φοιτητή (x,a) 1) (xy)a=x(ya) x,y G και a A 1) a(xy)=(ax)y 2) ae=a

ικτυωτά διαγράµµατα και οµάδες αυτοµορφισµών Παρουσίαση εργασίας φοιτητή (x,a) 1) (xy)a=x(ya) x,y G και a A 1) a(xy)=(ax)y 2) ae=a ικτυωτά διαγράµµατα και οµάδες αυτοµορφισµών Ν. Λυγερός Παρουσίαση εργασίας φοιτητή Θα µιλήσουµε για το θεώρηµα του Lagrange. Αλλά προτού φτάσουµε εκεί, θα ήθελα να εισάγω ορισµένες έννοιες που θα µας

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από µία σχισµή.

Περίθλαση από µία σχισµή. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 71 7. Άσκηση 7 Περίθλαση από µία σχισµή. 7.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών µε την συµπεριφορά των µικροκυµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ

ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ 1. ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Στόχος Να γνωρίζουν οι μαθητές: να αξιοποιούν το σύμβολο της συνεπαγωγής και της ισοδυναμίας να αξιοποιούν τους συνδέσμους «ή», «και» ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συννενόηση μεταξύ των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας-Μαθηματικά Ομάδας Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ

Τράπεζα Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας-Μαθηματικά Ομάδας Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΜΕΝΗΣ ΔΥΣΚΟΛΙΑΣ Σχολικό έτος : 04-05 Τα θέματα εμπλουτίζονται με την δημοσιοποίηση και των νέων θεμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com 1 Η αφορμή συγγραφής της εργασίας Το παρακάτω πρόβλημα που τέθηκε στο Μεταπτυχιακό μάθημα «Θεωρία Αριθμών» το ακαδημαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

2.4 ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ 30 Ο 45 Ο 60 Ο

2.4 ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ 30 Ο 45 Ο 60 Ο .4 ΤΡΙΩΝΟΜΕΤΡΙΚΟΙ ΡΙΘΜΟΙ 0 Ο 45 Ο 60 Ο ΘΕΩΡΙ. Τριγωνοµετρικοί αριθµοί 0 ο, 45 ο, 60 ο : ηµίτονο συνηµίτονο εφαπτοµένη 0 ο 45 ο 60 ο ΣΚΗΣΕΙΣ. Στο διπλανό πίνακα, σε κάθε πληροφορία της στήλης, να επιλέξετε

Διαβάστε περισσότερα

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα;

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα; ΘΕΩΡΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΩΝ 1. Τι ονοµάζουµε µονώνυµο Μονώνυµο ονοµάζεται κάθε γινόµενο το οποίο αποτελείται από γνωστούς και αγνώστους (µεταβλητές ) πραγµατικούς αριθµούς. Ο γνωστός πραγµατικός αριθµός ονοµάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσία µηδενιστών στη θεωρία τοπολογικών αλγεβρών

Παρουσία µηδενιστών στη θεωρία τοπολογικών αλγεβρών Παρουσία µηδενιστών στη θεωρία τοπολογικών αλγεβρών Μαρίνα Χαραλαµπίδου Τµήµα Μαθηµατικών Τοµέας Αλγεβρας και Γεωµετρίας Πανεπιστηµίο Αθηνών Σεµινάριο Τοµέα Αλγεβρας και Γεωµετρίας 11/12/2012 1 / 47 Περιεχόµενα

Διαβάστε περισσότερα

Πεπερασμένες Διαφορές.

Πεπερασμένες Διαφορές. Κεφάλαιο 1 Πεπερασμένες Διαφορές. 1.1 Προσέγγιση παραγώγων. 1.1.1 Πρώτη παράγωγος. Από τον ορισμό της παραγώγου για συναρτήσεις μιας μεταβλητής γνωρίζουμε ότι η παράγωγος μιας συνάρτησης f στο σημείο x

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ο ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ο ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΘΕΩΡΗΜΑ ΤΟΥ ΘΑΛΗ Βασικά θεωρήματα Αν τρεις τουλάχιστον παράλληλες ευθείες τέμνουν δύο άλλες ευθείες, ορίζουν σε αυτές τμήματα ανάλογα. (αντίστροφο Θεωρήματος Θαλή) Θεωρούμε δύο ευθείες δ και

Διαβάστε περισσότερα

Ευκλείδεια Γεωμετρία. ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΙ ΤΟΠΟΙ και ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ

Ευκλείδεια Γεωμετρία. ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΙ ΤΟΠΟΙ και ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΙ ΤΟΠΟΙ και ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ 1 Σωτήρης Ε. Λουρίδας 1. ΓΕΝΙΚΑ: 1.1 Θεωρούμε ότι κάθε Μαθηματικό πρόβλημα είναι της μορφής «αν p τότε q», συμβολικά p q. 1.2. Λύση ενός Μαθηματικού προβλήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: ΚΟΙΝ.: ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδακτέα - εξεταστέα ύλη των µαθηµάτων Β τάξης Ηµερησίου Γενικού Λυκείου και Γ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου

ΠΡΟΣ: ΚΟΙΝ.: ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδακτέα - εξεταστέα ύλη των µαθηµάτων Β τάξης Ηµερησίου Γενικού Λυκείου και Γ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ /ΝΣΗ ΣΠΟΥ ΩΝ /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α ----- Ταχ. /νση: Ανδρέα Παπανδρέου 37 Τ.Κ. Πόλη: 15180

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα Εύρεση του π

Δραστηριότητα Εύρεση του π Δραστηριότητα Εύρεση του π Ανάµεσα σε πολλά πρωτότυπα και εντυπωσιακά επιτεύγµατα του Αρχιµήδη, η µέθοδός του για την εύρεση µιας αριθµητικής προσέγγισης για το π ξεχωρίζει για την κοµψότητα και την ασυνήθιστη

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρια Αριθµων. Εκπαιδευτικο Υλικο Μαθηµατος

Θεωρια Αριθµων. Εκπαιδευτικο Υλικο Μαθηµατος Θεωρια Αριθµων Εκπαιδευτικο Υλικο Μαθηµατος Ακαδηµαϊκο Ετος 2012-2013 ιδασκοντες: Α. Μπεληγιάννης - Σ. Παπαδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt.html 25 Μαιου 2013 2

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 8 1. Γραµµικές Απεικονίσεις

Κεφάλαιο 8 1. Γραµµικές Απεικονίσεις Σελίδα 1 από 9 Κεφάλαιο 8 1 Γραµµικές Απεικονίσεις Τα αντικείµενα µελέτης της γραµµικής άλγεβρας είναι σύνολα διανυσµάτων που χαρακτηρίζονται µε την αλγεβρική δοµή των διανυσµατικών χώρων. Όπως λοιπόν

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι Κεφάλαιο Διανυσματικοί Χώροι Διανυσματικοί χώροι - Βασικοί ορισμοί και ιδιότητες Θεωρούμε τρία διαφορετικά σύνολα: Διανυσματικοί Χώροι α) Το σύνολο διανυσμάτων (πινάκων με μία στήλη) με στοιχεία το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα

Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα Θεωρούμε την ακολουθία (α ν ) των θετικών περιττών αριθμών: 1, 3, 5, 7, α) Να αιτιολογήσετε γιατί η (α ν ) είναι αριθμητική πρόοδος και να βρείτε τον εκατοστό

Διαβάστε περισσότερα

Θαλής Α' Λυκείου 1995-1996

Θαλής Α' Λυκείου 1995-1996 Θαλής Α' Λυκείου 1995-1996 1. Δυο μαθητές Α και Β παίζουν το ακόλουθο παιχνίδι: Τους δίνεται ένα κανονικό πολύγωνο με άρτιο πλήθος πλευρών, μεγαλύτερο από 6 (π.χ. ένα 100-γωνο). Κάθε παίκτης συνδέει δυο

Διαβάστε περισσότερα

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Κωνσταντίνος Παπασταματίου Μαθηματικά Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Συνοπτική Θεωρία Μεθοδολογίες Λυμένα Παραδείγματα Επιμέλεια: Μαθηματικός Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ. Καρτάλη 8 (με

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ GEOGEBRA

ΒΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ GEOGEBRA ΒΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ GEOGEBRA ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ Για να κάνουμε Γεωμετρία χρειαζόμαστε εργαλεία κατασκευής, εργαλεία μετρήσεων και εργαλεία μετασχηματισμών.

Διαβάστε περισσότερα

1.3 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ

1.3 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ - ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Ορισμός : αν λ πραγματικός αριθμός με 0 και μη μηδενικό διάνυσμα τότε σαν γινόμενο του λ με το ορίζουμε ένα διάνυσμα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2: ιατάξεις και Συνδυασµοί.

Κεφάλαιο 2: ιατάξεις και Συνδυασµοί. Κεφάλαιο : ιατάξεις και Συνδυασµοί. Περιεχόµενα Εισαγωγή Βασική αρχή απαρίθµησης ιατάξεις µε και χωρίς επανατοποθέτηση Συνδυασµοί Ασκήσεις Εισαγωγή Μέχρι το τέλος αυτού του κεφαλαίου ϑα ϑεωρούµε πειράµατα

Διαβάστε περισσότερα

2.4-2.5 ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΩΣ ΠΡΟΣ ΣΗΜΕΙΟ

2.4-2.5 ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΩΣ ΠΡΟΣ ΣΗΜΕΙΟ 1 4-5 ΣΥΜΜΤΡΙ ΩΣ ΠΡΣ ΣΗΜΙ ΚΝΤΡ ΣΥΜΜΤΡΙΣ ΘΩΡΙ Το συµµετρικό σηµείου ως προς κέντρο σηµείο νοµάζουµε συµµετρικό του ως προς κέντρο το σηµείο µε το οποίο συµπίπτει το περιστρεφόµενο περί το κατά γωνία 180

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΟ φροντιστήριο ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Θέµα ο κ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α Α. ώστε τον ορισµό της υπερβολής και γράψτε τις εξισώσεις των ασύµπτωτων της ( C ): (Μονάδες 9) α β Β. Να διατυπώσετε τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα για τους µαθητές µε το κόσκινο του Ερατοσθένη:.. (και άσκηση 10 σελ. 219 «Η φύση και η δύναµη των µαθηµατικών»)

Δραστηριότητα για τους µαθητές µε το κόσκινο του Ερατοσθένη:.. (και άσκηση 10 σελ. 219 «Η φύση και η δύναµη των µαθηµατικών») Πρώτοι αριθµοί: Τι µας λέει στο βιβλίο (σελ.25-26): 1. Μου αρέσουν οι πρώτοι αριθµοί, γι αυτό αρίθµησα µε πρώτους τα κεφάλαια. Οι πρώτοι αριθµοί είναι αυτό που αποµένει όταν αφαιρέσεις όλα τα στερεότυπα

Διαβάστε περισσότερα

KΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΥΠΟΓΡΑΦΕΣ

KΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΥΠΟΓΡΑΦΕΣ KΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΥΠΟΓΡΑΦΕΣ 1 Γενικά Η ψηφιακή υπογραφή είναι µια µέθοδος ηλεκτρονικής υπογραφής όπου ο παραλήπτης ενός υπογεγραµµένου ηλεκτρονικού µηνύµατος µπορεί να διαπιστώσει τη γνησιότητα του,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 Πίνακες. χρησιµοποιώντας µόνο την ακόλουθη διάταξη αριθµών 1 1 2 1 2 5 1 0

Κεφάλαιο 3 Πίνακες. χρησιµοποιώντας µόνο την ακόλουθη διάταξη αριθµών 1 1 2 1 2 5 1 0 Σελίδα από 53 Κεφάλαιο 3 Πίνακες Περιεχόµενα 3 Ορισµοί Επεξεργασµένα Παραδείγµατα Ασκήσεις 3 3 Πράξεις µε Πίνακες Πρόσθεση Πινάκων Πολλαπλασιασµός Πίνακα µε Αριθµό Πολλαπλασιασµός Πινάκων ιωνυµικό Ανάπτυγµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Δημήτρης Σπαθάρας Σχολικός Σύμβουλος Μαθηματικών. Λαμία, 19 Απριλίου 2013 Αριθ. Πρωτ.: 317. Προς:

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Δημήτρης Σπαθάρας Σχολικός Σύμβουλος Μαθηματικών. Λαμία, 19 Απριλίου 2013 Αριθ. Πρωτ.: 317. Προς: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ Δ/ΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΝΟΜΟΥ ΦΘΙΩΤΙΔΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ, ΠΡΟΟ ΟΙ

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ, ΠΡΟΟ ΟΙ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ, ΠΡΟΟ ΟΙ 1. ίνεται η αριθµητική πρόοδος µε α 2 =0 και α 4 =4. α) Να δείξετε ότι ω=2 και α 1 = 2. β) Να δείξετε ότι α ν =2ν 4 και να βρείτε ποιος όρος της είναι το 98. (51 ος ) 2. α) Να

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΕΜΑ ο _6950 α) Να κατασκευάσετε ένα γραμμικό σύστημα δυο εξισώσεων με δυο αγνώστους με συντελεστές διάφορους του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΩΝ 74 ος ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ο ΕΥΚΛΕΙΔΗΣ ΣΑΒΒΑΤΟ, 18 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2014

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΩΝ 74 ος ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ο ΕΥΚΛΕΙΔΗΣ ΣΑΒΒΑΤΟ, 18 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2014 Τηλ. 6165-617784 - Fax: 64105 Tel. 6165-617784 - Fax: 64105 ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΠΡΟΕΔΡΟΥΣ ΤΩΝ ΤΟΠΙΚΩΝ ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΩΝ ΕΠΙΤΡΟΠΩΝ, ΠΡΟΕΔΡΟΥΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΤΗΡΗΤΕΣ 1. Παρακαλούμε να διαβάσετε προσεκτικά

Διαβάστε περισσότερα

Κανονικ ες ταλαντ ωσεις

Κανονικ ες ταλαντ ωσεις Κανονικες ταλαντωσεις Ειδαµε ηδη οτι φυσικα συστηµατα πλησιον ενος σηµειου ευαταθους ισορροπιας συ- µπεριφερονται οπως σωµατιδια που αλληλεπιδρουν µε γραµµικες δυναµεις επαναφορας οπως θα συνεαινε σε σωµατιδια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ. Κανονικά Πολύγωνα. Ένα πολύγωνο λέγεται κανονικό, όταν έχει όλες τις πλευρές του ίσες και όλες τις γωνίες του ίσες.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ. Κανονικά Πολύγωνα. Ένα πολύγωνο λέγεται κανονικό, όταν έχει όλες τις πλευρές του ίσες και όλες τις γωνίες του ίσες. ΚΕΦΛΙΟ ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ Κανονικά Πολύγωνα. Να δοθεί ο ορισμός του κανονικού πολυγώνου. Ένα πολύγωνο λέγεται κανονικό, όταν έχει όλες τις πλευρές του ίσες και όλες τις γωνίες του ίσες.. Να βρεθεί η γωνία

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

«ΣΥΝΕΧΗ ΚΛΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ: ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ»

«ΣΥΝΕΧΗ ΚΛΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ: ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ» Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο «ΣΥΝΕΧΗ ΚΛΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ: ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ» ΜΠΙΘΗΜΗΤΡΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΤΕΛΛΑ Επιβλέπουσα: Αν. Καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις)

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) 6 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) Η εξίσωση αx βy γ Στο Γυμνάσιο διαπιστώσαμε με την βοήθεια παραδειγμάτων ότι η εξίσωση αx βy γ, με α 0 ή β 0, που λέγεται γραμμική εξίσωση,

Διαβάστε περισσότερα