Π.Μ.Σ. Βασικής Και Εφαρμοσμένης Γνωσιακής Επιστήμης Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Π.Μ.Σ. Βασικής Και Εφαρμοσμένης Γνωσιακής Επιστήμης Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης"

Transcript

1 Π.Μ.Σ. Βασικής Και Εφαρμοσμένης Γνωσιακής Επιστήμης Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης Επιμέλεια: Βλαστός Αντώνης Επιβλέποντες καθηγητές: Αριστείδης Χατζής... Αλεξάνδρα Οικονόμου...

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: 1. Εισαγωγή 2. Διαδικασία Λήψης Αποφάσεων 3. Κλασική Οικονομική Άποψη 4. Η Πρώτη Επανάσταση: Simon 5. Η Δεύτερη Επανάσταση: Tversky & Kahneman 6. Prospect Theory (Θεωρία Προοπτικής) 7. Συμπεριφορικά Οικονομικά 7.1 Ο homo economicus είναι ατομιστής 7.2 Η ασυνέπεια του χρόνου 8. Αντεπιχειρήματα Ορθολογιστών [Gintis, 2000] 9. Γνωσιακοί Περιορισμοί 9.1 Framing Effect (επίδραση του πλαισίου) [Kahneman, 2003a] 9.2 Certainty Effect (το κριτήριο της βεβαιότητας) [Tvesky, 1981] 9.3 The law of small numbers (ο νόμος των μικρών αριθμών) [Rabin, 1998] 9.4 Cognitive Incapacity (γνωστική ανικανότητα) [Χατζής, 2005] 9.5 Reference levels / Shifts of reference [Rabin 1998, Kahneman 2003b] 9.6 Endowment effect (αποτέλεσμα κτητικότητας) [Rabin, 1998] 9.7 Οι επιλογές δεν ανταποκρίνονται στις προτιμήσεις [Χατζής, 2005] 9.8 Diminishing sensitivity (φθίνουσα ευαισθησία) [Rabin, 1998] 9.9 Attribute substitution (υποκατάστατο χαρακτηριστικών) [Kahneman, 2003] 9.10 Confirmatory Bias (Προκατάληψη της Επιβεβαίωσης) [Rabin, 1998] 9.11 Ενδογενείς αλλά και περιστασιακές προτιμήσεις [Χατζής, 2005] 10. Αντιρρήσεις Ορθολογιστών

3 11. Αντεπιχειρήματα Συμπεριφοριστών 12. Smith 13. Επίλογος 14. Βιβλιογραφία

4 1. Εισαγωγή The economist may attempt to ignore psychology but is a sheer impossibility for him to ignore human nature, for his science is a science of human behavior. [Clark, 1967] Η φράση αυτή του Clark («Ο οικονομολόγος μπορεί να προσπαθήσει να αγνοήσει την ψυχολογία, αλλά είναι εντελώς απίθανο να αγνοήσει την ανθρώπινη φύση γιατί η επιστήμη του είναι μια επιστήμη της ανθρώπινης συμπεριφοράς») ουσιαστικά περικλείει όλες τις εξελίξεις που διαδραματίστηκαν στο χώρο της οικονομικής σκέψης το τελευταίο μισό του εικοστού αιώνα. Ενώ μέχρι πρότινος κυριαρχούσε το μοντέλο του Homo Economicus όπως είχε θεσπιστεί από τους κλασικούς οικονομολόγους, δύο ψυχολόγοι οι οποίοι μάλιστα βραβεύτηκαν με το Νόμπελ Οικονομικών για τις καινοτομίες που εισήγαγαν αμφισβήτησαν την υπόθεση αυτή θέτοντας τα θεμέλια για μια πιο οικουμενική επιστήμη της ανθρώπινης συμπεριφοράς στον τομέα της οικονομίας τουλάχιστον. Αφού λοιπόν αναλύσουμε την πρότερη θεωρία της ορθολογικής σκέψης, θα αναφέρουμε τις θεωρίες των Simon και Kahneman και θα εξετάσουμε τους γνωσιακούς περιορισμούς στους οποίους ο ανθρώπινος εγκέφαλος εμπίπτει. Τέλος, θα ερευνήσουμε τα εργαστηριακά πειράματα του Smith που επιβεβαιώνουν την κλασική θεωρία.

5 2. Διαδικασία Λήψης Αποφάσεων Σχεδόν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα της καθημερινής μας πραγματικότητας περιλαμβάνει την λήψη αποφάσεων που επηρεάζουν την πορεία της ζωής μας. Η διαδικασία λήψης αποφάσεων (decision making) συνίσταται: Στις πράξεις ή τις επιλογές μεταξύ των οποίων το άτομο δύναται να διαλέξει Στα πιθανά αποτελέσματα / συνέπειες αυτών των πράξεων Στις πιθανότητες που σχετίζουν τα αποτελέσματα με τις πράξεις [Tversky et al, 1981]. Η σύγχρονη θεωρία λήψης αποφάσεων αναπτύχθηκε μέχρι το πρώτο μισό του 20 ου αιώνα αλλά βασίστηκε στη θεωρία των πιθανοτήτων όπως παρουσιάστηκε τον 17 ο και 18 ο αιώνα από τους Blaise Pascal, Daniel Bernoulli και Thomas Bayes. Η πρώτη όμως γενική θεωρία των σταδίων της διαδικασίας λήψης αποφάσεων διατυπώθηκε από τον Γάλλο φιλόσοφο Condorcet για το γαλλικό Σύνταγμα του Συγκεκριμένα, ο Condorcet διέκρινε τρία στάδια: Στο πρώτο στάδιο το άτομο εξετάζει τις διάφορες πτυχές του θέματος και τις συνέπειες των επικείμενων πράξεών του. Σε αυτό το στάδιο οι απόψεις είναι προσωπικές και δε γίνεται προσπάθεια για το σχηματισμό γενικοτήτων. Στο δεύτερο στάδιο το ζήτημα ξεκαθαρίζεται, οι απόψεις συγκεντρώνονται και συνδυάζονται μεταξύ τους. Με αυτόν τον τρόπο η απόφαση περιορίζεται στην επιλογή ενός μικρού και ελεγχόμενου αριθμού εναλλακτικών λύσεων. Το τρίτο και τελευταίο στάδιο συνίσταται στην επιλογή μεταξύ των εναλλακτικών λύσεων [Hansson, 1994]

6 Με το πέρασμα των χρόνων όμως η διάκριση αυτή παραμερίστηκε και στη σύγχρονη θεωρία - όπως αυτή αναπτύχθηκε από τους Dewey, Simon και Brim - η διαδικασία λήψης αποφάσεων έγκειται στα εξής πέντε διαδοχικά βήματα: 1. Αναγνώριση του προβλήματος 2. Απόκτηση των απαραίτητων πληροφοριών γύρω από τη φύση του προβλήματος 3. Παραγωγή πιθανών λύσεων 4. Αξιολόγηση των λύσεων αυτών 5. Επιλογή της βέλτιστης στρατηγικής [Hansson, 1994]

7 3. Κλασική Οικονομική Άποψη Στα πλαίσια της διαδικασίας λήψης αποφάσεων οι κλασικοί οικονομολόγοι στοιχειοθέτησαν τη θεωρία τους στην εξής ουσιαστικά πρόταση: Ο άνθρωπος κάνει ορθολογικές επιλογές που σταθμίζουν τα οφέλη έναντι των ζημιών και αποσκοπούν στη μεγιστοποίηση του καθαρού οφέλους [Lambert, 2006]. Αυτό είναι το μοντέλο του homo economicus ο οποίος: Έχει καλά ορισμένες και σταθερές προτιμήσεις Προσπαθεί να μεγιστοποιήσει την αναμενόμενη ωφέλεια (expected benefit) Είναι ατομιστής / ενδιαφέρεται για το ατομικό του συμφέρον καταρχάς Ενδιαφέρεται για το τελικό αποτέλεσμα και όχι για τα ενδιάμεσα στάδια [Rabin, 2002] Η οικονομική επιστήμη βασίστηκε στην προσέγγιση αυτή, η οποία εισάγει ως κεντρική υπόθεση την ορθολογική συμπεριφορά. Σύμφωνα με αυτήν, οι άνθρωποι δρουν καταρχήν ορθολογικά: επιχειρούν να επιτύχουν με περιορισμένα μέσα την καλύτερη δυνατή ικανοποίηση των επιθυμιών τους. Η θεωρία αυτή δεν εξετάζει την ποιότητα ή το έλλογο των ανθρώπινων επιθυμιών τις θεωρεί δεδομένες. Με γνώμονα λοιπόν τις επιθυμίες τους και τις προτιμήσεις τους, οι άνθρωποι θα κάνουν ό,τι χρειάζεται για να επιτύχουν τους στόχους τους με τον πλέον αποτελεσματικό τρόπο, όπως οι ίδιοι τον αντιλαμβάνονται. Επιπλέον όμως η θεωρία δέχεται πως τα άτομα γνωρίζουν καλύτερα από κάθε άλλον το συμφέρον τους. Ακόμα και όταν δε φέρονται απόλυτα ορθολογικά, ακόμα και τότε μόνο αυτά έχουν την απαραίτητη πληροφόρηση για να κάνουν τις σωστές επιλογές και να πραγματώσουν τους στόχους τους. [Χατζής, 2005]

8 Το κλασικό μοντέλο οικονομικής σκέψης έχει τις ρίζες του στη σκέψη και τα έργα του Jeremy Bentham, ο οποίος ερμήνευσε τη χρησιμότητα ως ευτυχία καθώς και στους κλασικούς οικονομολόγους του 18 ου και 19 ου αιώνα Adam Smith και John Stuart Mill, ο οποίος έθεσε τη βάση για τη θεωρία του ωφελιμισμού. Ο Milton Friedman όμως είναι αυτός που θέτει τα θεμέλια της σύγχρονης οικονομικής θεωρίας στις αρχές της δεκαετίας του 50. Για τον Friedman, η οικονομική θεωρία δεν έχει σχέση με την ακρίβεια των συμπεριφορικών υποθέσεων και ακόμα λιγότερο με την κατανόηση των πράξεων των ατόμων. Αντίθετα, οφείλει να παράγει έγκυρες προβλέψεις που πηγάζουν από συγκεκριμένες αλλαγές των περιστάσεων. Και η επιστημονική αξία μιας θεωρίας καθορίζεται από το πόσο καλά οι προβλέψεις συμμορφώνονται στην εμπειρία. [Altman, 2004]

9 4. Η Πρώτη Επανάσταση: Simon Ο Herbert Simon ήταν ο πρώτος που τάραξε τα νερά και αμφισβήτησε ευθέως αυτή τη μεθοδολογική προοπτική, επιχειρηματολογώντας ότι είναι ιδιαίτερα σημαντικό να μελετήσουμε με ποιο τρόπο τα άτομα δρουν και σκέφτονται ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα τη λειτουργία της οικονομίας και να βελτιώσουμε την ακρίβεια των προβλέψεων. Ο Simon επίσης πρεσβεύει ότι τα άτομα συστηματικά παρεκκλίνουν από την νεοκλασική υπόθεση και επεσήμανε ότι ο ρόλος της αντίληψης, της νόησης (cognition) και της μάθησης πρέπει να μελετηθούν και οι ερευνητές να εξετάσουν τις ψυχολογικές διεργασίες με τις οποίες τα προβλήματα λήψης αποφάσεων αναπαρίστανται και η πληροφορία επεξεργάζεται. [Slovic, 2000] Για να υποστηρίξει την άποψή του, εισήγαγε τον όρο bounded rationality (δεσμευμένη/περιορισμένη ορθολογικότητα) για να αναφερθεί στις ορθολογικές επιλογές, δεδομένων όμως των γνωσιακών περιορισμών του ανθρώπινου νου κατά την απόκτηση και επεξεργασία της πληροφορίας. Συνεπώς, τα εμπόδια για μια ορθολογική διαδικασία λήψης αποφάσεων οφείλονται στους φυσικούς περιορισμούς του ανθρώπινου εγκεφάλου. Τα άτομα δηλαδή δε συμπεριφέρονται όπως ορίζει η κλασική άποψη και αυτό μάλιστα γίνεται ιδιαίτερα εμφανές όταν οι αποφάσεις που λαμβάνονται αφορούν σε πιο περίπλοκες περιστάσεις. [Altman, 2004] Ο Simon δεν προσπάθησε να καταρρίψει την κλασική άποψη. Αντίθετα, θεωρεί ότι οι άνθρωποι δρουν ορθολογικά με περιορισμένο όμως τρόπο. Γι αυτό το σκοπό η μεγιστοποίηση της ωφέλειας πρέπει να αντικατασταθεί από την επάρκεια (satisficing), έναν όρο που εισήγαγε ο ίδιος. Υπάρχουν πολλαπλές πρακτικές με σκοπό την ωφελιμότητα και όχι μία όπως ορίζει η κλασική άποψη [Landa, 2001]. Οι ρηξικέλευθες απόψεις του Simon επιβραβεύτηκαν με το Νόμπελ Οικονομικών το

10 1978 χρήζοντάς τον ως τον πρώτο μη οικονομολόγο που βραβεύεται με το Νόμπελ Οικονομικών.

11 5. Η Δεύτερη Επανάσταση: Tversky & Kahneman Ο δεύτερος μη οικονομολόγος που βραβεύτηκε με το Νόμπελ Οικονομικών το 2002 ήταν ο Daniel Kahneman ο οποίος μαζί με τον εκλιπόντα (το 1996) Amos Tversky αμφισβήτησαν την υπόθεση ότι τα άτομα δρουν ορθολογικά, κυρίως λόγω της περιπλοκότητας των διαδικασιών λήψης αποφάσεων στον πραγματικό κόσμο και την περιορισμένη γνωσιακή ικανότητα του ανθρώπινου νου. Στο έργο τους The Framing of Decisions and the Psychology of Choice (1981) παρουσίασαν το πρόβλημα της Ασιατικής ασθένειας, που αποτέλεσε το εφαλτήριο της επανάστασης στον τομέα αυτό. Σύμφωνα λοιπόν με την υπόθεσή τους ένα γκρουπ 600 ατόμων πρόκειται να μολυνθεί από μια επικείμενη θανατηφόρα ασθένεια. Ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες στο πείραμα να αξιολογήσουν δύο εναλλακτικά ιατρικά πλάνα που προτάθηκαν για τη διάσωση των υποτιθέμενων ασθενών. Η μια εναλλακτική είχε σίγουρα αποτελέσματα ενώ η δεύτερη διακινδύνευε το αποτέλεσμα παρότι είχε ισοδύναμα αναμενόμενα οφέλη. Τα αποτελέσματα των δύο εναλλακτικών προτάσεων παρουσιάστηκαν είτε από το θετικό τους πλαίσιο είτε από το αρνητικό. Στην πρώτη περίπτωση, οι συμμετέχοντες ενημερώθηκαν ότι αν επέλεγαν το σχέδιο Α τότε το ένα τρίτο των ζωών που βρίσκονται σε κίνδυνο θα διασώζονταν σίγουρα. Ενώ αν επιλεγόταν το σχέδιο Β, τότε θα υπήρχε ένα τρίτο πιθανότητα να σωθούν και οι 600 ζωές και δύο τρίτα πιθανότητα να μην τα καταφέρει κανείς. Αντίθετα, στο αρνητικό πλαίσιο παρουσίασης τα ίδια αποτελέσματα αναφερόντουσαν σε ζωές που χάνονται. Οι συμμετέχοντες ενημερώθηκαν πως αν το σχέδιο Γ υιοθετούνταν, τότε τα δύο τρίτα των ασθενών θα πέθαιναν στα σίγουρα. Ενώ με το σχέδιο Δ, θα υπήρχε ένα τρίτο πιθανότητα κανείς να μην πεθάνει και δύο τρίτα πιθανότητα να πεθάνουν και οι 600.

12 Κάτω από το θετικό πλαίσιο, η πλειοψηφία των συμμετεχόντων (72%) ήταν ενάντια στον κίνδυνο. Προτίμησαν το σίγουρο αποτέλεσμα του σχεδίου Α έναντι του ισοδύναμου αλλά ριψοκίνδυνου Β. Παρόλα αυτά, όταν τα ίδια αποτελέσματα παρουσιάστηκαν με την αρνητική σκοπιά, αυτή των χαμένων ζωών δηλαδή, σε διαφορετική ομάδα συμμετεχόντων, η πλειοψηφία (78%) προτίμησε τη ριψοκίνδυνη λύση. Στο πρώτο πείραμα συμμετείχαν 152 άτομα, ενώ στο δεύτερο 155. Όλοι οι συμμετέχοντες ήταν φοιτητές του Stanford ή του British Columbia. [Tversky et al, 1981]

13 6. Prospect Theory (Θεωρία Προοπτικής) Το σύνολο των πειραματικών δεδομένων που προέκυψαν από τις έρευνες των Kahneman και Tversky υποδεικνύουν ότι οι άνθρωποι αξιολογούν τα κέρδη ανάλογα με το αν αποτελούν οφέλη ή ζημίες αναφορικά με την υπάρχουσα κατάσταση των πραγμάτων. Δεν αξιολογούν δηλαδή την πράξη καθαυτή αλλά κρίνουν το πως αυτή αλλάζει την τωρινή τους κατάσταση. Αυτό σχετίζεται με την ιδέα ότι τα άτομα προσαρμόζονται σε ένα εξοικειωμένο επίπεδο εισοδήματος, με αποτέλεσμα η υποκειμενική τους ευημερία να εξαρτάται περισσότερο από τις αλλαγές στο εισόδημά τους παρά με το ύψος του εισοδήματος. Πράγματι, οι άνθρωποι φαίνεται ότι αποστρέφονται την απώλεια τουλάχιστον δύο φορές όσο απολαμβάνουν αντίστοιχα κέρδη. Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ότι δεν έχει αξία για κάποιον ένα στοίχημα που προσφέρει ίσες πιθανότητες κέρδους 1000$ και απώλειας 500$. Επιπρόσθετα, τα άτομα παρουσιάζονται ριψοκίνδυνα όταν το στοίχημα αφορά σε απώλειες. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι θα επέλεγαν μια πιθανότητα 25% να χάσουν 2.000$ παρά μια πιθανότητα 50% να απολέσουν 1.000$, παρότι και τα δύο σενάρια έχουν τα ίδια αναμενόμενα αποτελέσματα. [Gintis, 2000] Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναπτύχθηκε η θεωρία της προοπτικής (prospect theory) σύμφωνα με την οποία τα άτομα (α) είναι δύο με τρεις φορές περισσότερο ευαίσθητα σε μικρές απώλειες από ό,τι για μικρά κέρδη (β) επιδεικνύουν φθίνουσα οριακή χρησιμότητα για τα κέρδη και φθίνουσα απόλυτη οριακή χρησιμότητα για τις απώλειες και (γ) δεν είναι καθόλου ευαίσθητα είτε σε πολύ μεγάλα κέρδη είτε σε πολύ μεγάλες απώλειες. [Gintis, 2000] Οι πειραματικοί οικονομολόγοι ήξεραν από παλιά ότι ο βαθμός της αποστροφής του ρίσκου (risk aversion) που παρουσιάζεται στα εργαστηριακά

14 πειράματα γύρω από μικρά στοιχήματα δεν μπορεί να εξηγηθεί από την κλασική θεωρία της μεγιστοποίησης του οφέλους, σύμφωνα με την οποία η αποστροφή του ρίσκου μετριέται από την καμπύλωση της συνάρτησης της χρησιμότητας. Το πρόβλημα έγκειται στο ότι για τα μικρά στοιχήματα η συνάρτηση θα έπρεπε να είναι σχεδόν επίπεδη. Ας φανταστούμε για παράδειγμα ένα στοίχημα που επιβάλλει απώλεια 100$ και προσφέρει κέρδος 125$ με ίσες πιθανότητες 50% - 50%. Τα περισσότερα άτομα στο εργαστήριο θα απέρριπταν αυτό το στοίχημα. Για να πειστεί ένα άτομο να υποστεί απώλεια 600$ με πιθανότητα 50%, τότε πρέπει να του προσφερθεί κέρδος τουλάχιστον $ με πιθανότητα 50%. Αυτό φυσικά είναι παράλογο. [Gintis, 2000] Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στα εμπειρικά δεδομένα γύρω από την ανθρώπινη συμπεριφορά που εμπίπτουν στη θεωρία της προοπτικής. Για παράδειγμα, τα άτομα τείνουν να πωλούν μετοχές όταν έχουν κέρδος, αλλά τις διακρατούν όταν βρίσκονται σε χαμηλά επίπεδα. Ένα παρόμοιο φαινόμενο υφίσταται και στις πωλήσεις ακινήτων. Οι ιδιοκτήτες σπιτιών αποστρέφονται πλήρως την ιδέα της πώλησης όταν έχουν απώλειες στην τιμή και προτιμούν να υποστούν κόστη λειτουργικά, φορολογικά και υποθηκών για μεγάλες περιόδους με την ελπίδα αποκόμισης μιας προτιμότερης τιμής πώλησης τουλάχιστον υψηλότερη από την αντίστοιχη της αγοράς. [Gintis, 2000]

15 7. Συμπεριφορικά Οικονομικά Η θεωρία των Kahneman και Tversky μπορεί να μην είχε την αναμενόμενη ανταπόκριση από τους ψυχολόγους ή τους οικονομολόγους, έθεσε όμως τα θεμέλια για την αμφισβήτηση των κλασικών απόψεων με απώτερο στόχο φυσικά την ανακάλυψη της αλήθειας. Απόηχος των εξελίξεων αυτών στον τομέα της οικονομίας ήταν η προσπάθεια για μια πιο ρεαλιστική αντίληψη της ανθρώπινης φύσης όπως αυτή προσιδιάζει στις οικονομικές συναλλαγές. Οι μέθοδοι των οικονομικών αναλυτών ο μεθοδολογικός ατομικισμός, η μαθηματική τυποποίηση των υποθέσεων, η λογική ανάλυση των αποτελεσμάτων αυτών των υποθέσεων και τα εξεζητημένα πειραματικά δεδομένα έχουν πολλά θετικά αλλά δημιουργούν ένα αναγκαίο κακό: Η χρήση υπεραπλουστευμένων μοντέλων νόησης, επιλογών και συμπεριφοράς σε κάθε περίπτωση παραβλέπουν την ψυχολογική πραγματικότητα. Για να σχηματιστούν ακριβείς και ελέγξιμες υποθέσεις αναπόφευκτα πρέπει να αγνοηθούν κάποιες πτυχές της ανθρώπινης φύσης. Αντίθετα, η ψυχολογία ψάχνει εις βάθος λεπτομέρειες γύρω από την ανθρώπινη φύση και δεν είναι τόσο προσηλωμένη στη μαθηματική διατύπωση και ακρίβεια, στις γενικότητες και στις εμπειρικές εφαρμογές των ευρημάτων της. Αποτέλεσμα όλων αυτών των τάσεων ήταν η ανάπτυξη μιας νέας θεωρίας που τροφοδοτείται με γνώσεις και από την ψυχολογία και τα οικονομικά και ονομάστηκε Behavioral Economics (Συμπεριφορικά Οικονομικά). Ουσιαστικά πρόκειται για τη μελέτη του πώς οι άνθρωποι λαμβάνουν αποφάσεις στην πραγματικότητα υπολογίζοντας όμως παράλληλα τους γνωσιακούς περιορισμούς του ανθρώπινου νου σε αντίθεση με το κλασικό μοντέλο του Homo Economicus [Lambert, 2006].

16 Οι υποστηρικτές αυτής της θεωρίας κατακρίνουν την κλασική άποψη σε τρία κυρίως σημεία: Ο homo economicus είναι ατομιστής: Παρόλα αυτά στην καθημερινότητά μας συναντάμε πάρα πολλά παραδείγματα αλτρουιστικών συμπεριφορών τις οποίες το μοντέλο αυτό αδυνατεί να εξηγήσει, γιατί δε λαμβάνει υπόψη παράγοντες όπως οικολογικοί και κοινωνικοί θεσμοί και παραδόσεις. [Landa et al, 2001] Η ασυνέπεια του χρόνου: Οι άνθρωποι τείνουν να υποβαθμίζουν τις μακροπρόθεσμες ζημιές για χάρη των βραχυπρόθεσμων κερδών και συνεπώς παραβιάζεται η σταθερότητα των προτιμήσεών τους. Αν ο άνθρωπος αποτύχει να φερθεί όπως ορίζει η κλασική άποψη, τότε είναι ανορθολογικός. Στην πραγματικότητα όμως μπορεί να έχει άγνοια ή να έχει πέσει θύμα παραπληροφόρησης ή να υπόκειται σε γνωσιακούς περιορισμούς του ανθρώπινου εγκεφάλου, τους οποίους θα μελετήσουμε αναλυτικά παρακάτω. [Becker, 1992] Γενικότερα, οι πράξεις του ατόμου περιορίζονται από το εισόδημα, το χρόνο, την ελαττωματική μνήμη και τις δυνατότητες υπολογισμών καθώς και τις διαθέσιμες ευκαιρίες στην οικονομία. Αυτές οι ευκαιρίες καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από τις ιδιωτικές και συλλογικές πράξεις των άλλων ατόμων και οργανισμών. Ο πιο σημαντικός όμως περιορισμός είναι αυτός του χρόνου. Οι οικονομικές και φαρμακευτικές πρόοδοι έχουν αυξήσει σημαντικά τη διάρκεια του μέσου όρου ζωής αλλά όχι και τη φυσική ροή του χρόνου, ο οποίος τους περιορίζει όλους σε 24 ώρες την ημέρα. [Becker, 1992]

17 7.1 Ο homo economicus είναι ατομιστής Βασικό αξίωμα της κλασικής οικονομικής σκέψης είναι το ατομικό συμφέρον του υποκειμένου. Ωστόσο, όπως οι οικονομολόγοι έχουν αναγνωρίσει με το πέρασμα των χρόνων, σημειώνονται σημαντικές αποκλίσεις από την υπόθεση του ατομικού ενδιαφέροντος. Ο αλτρουισμός το θετικό ενδιαφέρον για την ευημερία των άλλων έχει αναγνωριστεί και θεωρείται φυσικός ανάμεσα στους οικονομικούς αναλυτές. Ο αλτρουισμός μπορεί να είναι γενικός ή εξειδικευμένος: Μπορεί να ενδιαφέρεσαι γενικά για τους άλλους ή συγκεκριμένα για κάποια ομάδα (φίλους, συγγενείς). Τις περισσότερες φορές, όσο πιο πολύ μια θυσία βοηθάει κάποιον άλλον, τόσο πιο πρόθυμος είναι κανείς να την υποστεί. [Rabin, 2002] Αλλά τέτοιου είδους απλός αλτρουισμός δεν είναι αρκετός για την κατανόηση κάποιων συμπεριφορών. Δύο άλλες πτυχές κοινωνικών προτιμήσεων αποκαλύπτονται καταφανώς στα ψυχολογικά και πρόσφατα οικονομικά στοιχεία. Πρώτον, οι άνθρωποι ενδιαφέρονται για τη δικαιοσύνη και την ισότητα διανομής των αγαθών, με τέτοιους τρόπους που ενδέχεται να μην αυξάνεται η γενική ευημερία. Δεύτερον, οι άνθρωποι νοιάζονται για τους σκοπούς και τα κίνητρα και θέλουν να ανταποδώσουν την καλή ή κακή συμπεριφορά των άλλων απέναντί τους. [Rabin, 2002] Σε ένα πείραμα που διεξήγαγε ο Rabin, ζήτησε από ένα τρίτο άτομο να επιλέξει μεταξύ δύο διαφορετικών κατανομών για δύο ανώνυμα άτομα Α και Β: Περίπτωση Ι) 7.50$ και 3.75$ => 50% Περίπτωση II) 4.00$ και 4.00$ => 50% Μια φυσική εξήγηση αυτών των δεδομένων είναι ότι το άτομο Γ θέλει να βοηθήσει τα άτομα αλλά νοιάζεται παράλληλα για την κοινωνική ισότητα και επάρκεια. Αυτοί που ενδιαφέρονται περισσότερο για την κοινωνική δραστικότητα επέλεξαν το

18 υψηλότερο συνολικό αποτέλεσμα (7.50$, 3.75$) ενώ αυτοί που νοιάζονται για τον πιο αδύναμο επέλεξαν τη δεύτερη λύση (4.00$, 4.00$). [Rabin, 2002] Στην ίδια τώρα περίπτωση μόνο που ο Β κάνει την επιλογή, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι διαφορετικό καθώς εμπλέκεται το προσωπικό του συμφέρον ή μπορεί να ζηλέψει αν μείνει πίσω ή για άλλους λόγους. Τα ευρήματα είναι τα εξής: Περίπτωση Ι) 7.50$ και 3.75$ => 40% Περίπτωση II) 4.00$ και 4.00$ => 60% Ο Β όπως φαίνεται έχει σχεδόν τις ίδιες προτιμήσεις με τον αδιάφορο Γ, παρότι είναι πιο απρόθυμος να επιλέξει την κατανομή που είναι πιο επικερδής για τον Α και αρνητική για τον ίδιο. Αυτή η διαφοροποίηση (η οποία παρότι μικρή είναι στατιστικά σημαντική) μπορεί να οφείλεται στο προσωπικό όφελος του Β ή στο ζήλο του να μη μείνει πίσω από τον Α. [Rabin, 2002] Τα δύο προηγούμενα παραδείγματα μας βοηθούν να διευκρινίσουμε πως οι συμμετέχοντες μπορεί να αξιολογήσουν την θελκτικότητα των διαφορετικών κατανομών σε αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε πλαίσιο μη αμοιβαιότητας (reciprocity-free context). Αυτό σημαίνει ότι ένα μέλος παίρνει αποφάσεις που επηρεάζουν τα άλλη μέλη χωρίς όμως να υπάρχει επίδειξη καλής ή κακής συμπεριφοράς. Για να ερευνήσουμε πως η αμοιβαιότητα της συμπεριφοράς των άλλων μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα, ας υποθέσουμε ότι ο Β κάνει την ίδια επιλογή με το προηγούμενο παράδειγμα, αλλά επιλέγει αμέσως μετά τον Α ο οποίος έχει απορρίψει την κατανομή (5.50$, 5.50$) για να κάνει τον Β να επιλέξει την κατανομή (7.50$, 3.75$) υπέρ του Α. Αυτή η συμπεριφορά είναι ξεκάθαρα ατομιστική και άδικη, καθώς οδηγεί σε μια άνιση κατανομή. Τα αποτελέσματα είναι τα εξής:

19 Περίπτωση Ι) 7.50$ και 3.75$ => 10% Περίπτωση II) 4.00$ και 4.00$ => 90% Βλέπουμε τώρα ότι ο Β είναι πολύ πιο απρόθυμος να θυσιαστεί για να δώσει την καλή κατανομή στον Α μετά την απόρριψη της ίσης κατανομής. [Rabin, 2002] Πρέπει να σημειώσουμε ότι η επιλογή του Β στα δύο προηγούμενα παραδείγματα είναι ταυτόσημη από τη σκοπιά του αποτελέσματος. Και όμως οι συμμετέχοντες σε τέτοια παιχνίδια συμπεριφέρονται συστηματικά με διαφορετικό τρόπο σαν αποτέλεσμα της προηγούμενης συμπεριφοράς των άλλων παικτών. Αυτό δείχνει ότι τα άτομα δε νοιάζονται μόνο για το αποτέλεσμα, αλλά και πως οδηγηθήκαμε σε αυτό. Αυτό όμως παραβιάζει ένα από τα βασικά αξιώματα της ορθολογικής συμπεριφοράς. [Rabin, 2002]

20 7.2 Η ασυνέπεια του χρόνου: Η ανθρώπινη συμπεριφορά πολλές φορές επιδεικνύει αδυναμία της θέλησης (weakness of will) με την έννοια ότι όσο πιο πολύ απομακρύνεται μια πράξη από το τώρα, τόσο πιο σοφά μπορούν τα άτομα να επιλέξουν την καταλληλότερη δράση. Αλλά όταν η πράξη είναι άμεση, τότε τα άτομα κάνουν φτωχές επιλογές, κατά τις οποίες η μακροπρόθεσμη ευημερία θυσιάζεται στο βωμό των απολαύσεων της στιγμής. Για παράδειγμα, οι καπνιστές μπορεί να ξέρουν ότι η συνήθειά τους θα τους βλάψει μελλοντικά, αλλά δεν μπορούν να θυσιάσουν την τωρινή τους ανάγκη να ενδώσουν για χάρη μιας μακρινής ανταμοιβής σε ένα μακρινό μέλλον. Παρόμοια, ένα ζευγάρι στη μέση του σεξουαλικού πάθους μπορεί να μετανιώσει για τα ελλιπή μέτρα προστασίας στο μέλλον, αλλά δεν μπορούν να ελέγξουν τις τωρινές τους ορμές. Αυτή η συμπεριφορά ονομάζεται ασυνέπεια του χρόνου (time-inconsistency). [Gintis, 2000] Είναι πράγματι τα άτομα ασυνεπή; Οι οικονομολόγοι συνηθίζουν να υποστηρίζουν ότι αυτό που εμφανίζεται να είναι αυθόρμητο το κάπνισμα, η χρήση ναρκωτικών, το μη ασφαλές σεξ, η λαιμαργία, το να παρατήσει κανείς το σχολείο ή να γρονθοκοπήσει το αφεντικό του ίσως στην πραγματικότητα μεγιστοποιεί το όφελος για ανθρώπους που έχουν υψηλά ποσοστά προεξόφλησης του χρόνου. Ελεγχόμενα όμως πειράματα στο εργαστήριο εγείρουν αμφιβολίες προς αυτή την επεξήγηση, υποδηλώνοντας ότι τα άτομα επιδεικνύουν μια συστηματική τάση να προεξοφλούν το κοντινό μέλλον σε υψηλότερο ποσοστό από το μακρινό. [Gintis, 2000] Για παράδειγμα, ας δούμε το παρακάτω πείραμα: Δόθηκε η επιλογή σε μια ομάδα ατόμων να λάβουν 10$ τη μέρα του πειράματος ή 11$ μια βδομάδα μετά. Οι περισσότεροι επέλεξαν τα 10$ χωρίς περαιτέρω καθυστέρηση. Παρόλα αυτά, όταν

21 στα ίδια υποκείμενα προσφέρθηκαν 10$ σε ένα χρόνο από τώρα ή 11$ σε ένα χρόνο και μια βδομάδα από τη μέρα διεξαγωγής του πειράματος, οι περισσότεροι από αυτούς δεν μπορούσαν να περιμένουν μια βδομάδα από τώρα για ένα επιπλέον 10%, προτίμησαν αυτή τη φορά να περιμένουν τη βδομάδα αυτή για το έξτρα 10%. [Gintis, 2000] Νευρολογικές έρευνες εισηγούνται ότι η ισορροπία μεταξύ τωρινών και μελλοντικών ωφελειών περιλαμβάνει κρίση ανάμεσα σε δομικά ευδιάκριτες και χωρικά ξεχωριστές υπομονάδες που επέρχονται σε διαφορετικά στάδια της εξέλιξης του Homo sapiens. Η δυνατότητα λήψης αποφάσεων για μακροπρόθεσμα οφέλη εντοπίζεται σε συγκεκριμένα νευρωνικές δομές στον προμετωπίδιο λοβό και λειτουργεί λανθασμένα όταν αυτές οι περιοχές τραυματιστούν, παρά το γεγονός ότι τα υποκείμενα με τέτοια βλάβη φαίνονται να είναι κατά τα άλλα απόλυτα φυσιολογικά όσον αφορά στην εγκεφαλική τους δραστηριότητα. Ο Homo sapiens φαίνεται ότι είναι δομικά προδιατεθειμένος αναφορικά με τη δομή του εγκεφάλου του προς έναν συστηματικό προσανατολισμό του τώρα. [Gintis, 2000]

22 8. Αντεπιχειρήματα Ορθολογιστών [Gintis, 2000] Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν όσοι ασπάζονται το ορθολογικό μοντέλο νόησης και θεωρούν ότι υπάρχουν παρανοήσεις σχετικά με το περιεχόμενό του. Πρεσβεύουν δηλαδή ότι τα επιχειρήματα εναντίον του ορθολογικού μοντέλου νόησης πηγάζουν από παρανοήσεις και λανθασμένη ερμηνεία των βασικών αξιωμάτων της θεωρίας αυτής. Το πιο σύνηθες σφάλμα είναι η πρόταση ότι το άτομο φροντίζει πρωτίστως το ατομικό του συμφέρον. Για παράδειγμα, αν δύο ορθολογικά άτομα παζαρεύουν γύρω από το διαμοιρασμό των χρημάτων που απέκτησαν κοινά, θεωρείται ότι καθένας τους πρέπει να προσπαθήσει να μεγιστοποιήσει το μερίδιό του. Παρόμοια, στις εκλογές κάθε άτομο οφείλει να παρακινείται από το προσωπικό του συμφέρον και να ψηφίσει τον υποψήφιο που είναι πιο πιθανό να διασφαλίσει το προσωπικό του όφελος. [Gintis, 2000] Στην πραγματικότητα όμως, δεν υπάρχει κάτι ανορθολογικό στο να νοιάζεσαι για τους άλλους, να πιστεύεις στη δικαιοσύνη ή να θυσιάζεσαι για το κοινωνικό ιδεώδες. Ούτε επίσης αυτές οι προτιμήσεις έρχονται σε αντίθεση με το ορθολογικό μοντέλο νόησης. Για παράδειγμα, ακόμα και στις περιπτώσεις που κάποιος θέλει να δώσει χρήματα για φιλανθρωπικούς σκοπούς απολαμβάνει φοροαπαλλαγή για το ποσό που καταθέτει και συνεπώς τον συμφέρει να δωρίσει έστω και ένα ελάχιστο μέρος των χρημάτων του. [Gintis, 2000] Μια δεύτερη παρανόηση πηγάζει από τη θεωρία ότι η ορθολογική σκέψη βασίζεται στο ότι οι επιλογές των ατόμων πρέπει να αποσκοπούν στο προσωπικό τους συμφέρον, ενώ στην πραγματικότητα είναι δέσμιοι των παθών τους που πολλές φορές είναι αυτοκαταστροφικά. Για παράδειγμα, θεωρείται ότι τα άτομα δρουν

23 ανορθολογικά όταν επιλέγουν να καπνίσουν ένα τσιγάρο, να συμμετέχουν σε μη ασφαλή σεξουαλική δραστηριότητα, να διαπράξουν εγκλήματα με πολύ αυστηρές κυρώσεις ή να θυσιάσουν την υγεία τους καταναλώνοντας ανθυγιεινά φαγητά. Δεν είναι όμως ξεκάθαρο ότι αυτές οι προτιμήσεις πράγματι παραβιάζουν την αρχή της σταθερότητας προτιμήσεων. Μπορεί κανείς να αναφέρει την περίπτωση ενός καπνιστή που εκφράζει μεν την επιθυμία να μην καπνίσει, εντούτοις είναι εθισμένος και δεν μπορεί να το κόψει. [Gintis, 2000] Μια τρίτη αντίρρηση προέρχεται από την πρόταση ότι αν το άτομο αποτύχει να συμπεριφερθεί σύμφωνα με τους τρόπους που ορίζει η θεωρία λήψης αποφάσεων, τότε είναι ανορθολογικό. Στην πραγματικότητα όμως, μπορεί να έχουν άγνοια ή να έχουν πέσει θύματα παραπληροφόρησης. Αν βέβαια κάποιος συστηματικά υπόκειται σε παραβιάσεις των αξιωμάτων της θεωρίας για τη μεγιστοποίηση του οφέλους, τότε ίσως δε γνωρίζει πως να αξιολογήσει σωστά το πρόβλημα. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται σφάλμα απόδοσης (performance error). Το σφάλμα αυτό μπορεί να διορθωθεί ή να εξαλειφθεί με την κατάλληλη εξάσκηση με αποτέλεσμα οι αποφάσεις να θεωρούνται ορθολογικές. [Gintis, 2000]

24 9. Γνωσιακοί Περιορισμοί Κλειδί για τη θεωρία των Συμπεριφορικών Οικονομικών αποτέλεσαν οι γνωσιακοί περιορισμοί στους οποίους υπόκειται ο ανθρώπινος νους. Μέσω των περιορισμών αυτών εξηγείται καλύτερα η ασυνέπεια της κλασικής θεωρίας και έρχονται στο φως νέα ευρήματα που μέχρι πρόσφατα είχαν παραμεληθεί από τους οικονομολόγους. Οι πιο γνωστοί και ευρέως μελετημένοι είναι οι εξής:

25 9.1 Framing Effect (επίδραση του πλαισίου) [Kahneman 2003a, Rabin 1998, Tvesky et al, 1981] Μια λύση προτιμάται έναντι κάποιας άλλης ενώ έχουν τα ίδια αποτελέσματα, επειδή παρουσιάζεται με διαφορετικό τρόπο. Για παράδειγμα, ένας αγοραστής θα προτιμήσει ένα προϊόν που έχει τιμή 10 με έκπτωση 1 σε αντίθεση με ένα άλλο που έχει τιμή 8 με προσαύξηση 1, παρότι συνολικά έχουν το ίδιο αντίτιμο. Το πρόβλημα της ασιατικής ασθένειας είναι η πιο γνωστή απόδειξη αυτού του γνωσιακού περιορισμού όπως αναλύθηκε και παραπάνω. Αν και στην πραγματικότητα δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ των δύο επιλογών, προφανώς οι συμμετέχοντες έκαναν διαφορετικές συσχετίσεις και αξιολογήσεις των δύο εναλλακτικών λύσεων. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα στη σίγουρη επιλογή επειδή τα αποτελέσματα που είναι βέβαια υπερτερούν έναντι των πιθανών αποτελεσμάτων. Συνεπώς, η βεβαιότητα του να σωθούν ζωές είναι δυσανάλογα ελκυστική, ενώ η βεβαιότητα του να χαθούν ζωές είναι δυσανάλογα απεχθής. [Kahneman, 2003a] Αντίστοιχα, σε μια άλλη μελέτη που διεξήχθη κατά τη διάρκειας μιας έρευνας λήψης ιατρικών αποφάσεων, δόθηκαν στα άτομα που λάμβαναν μέρος στην έρευνα αυτή στατιστικές πληροφορίες σχετικά με τα αποτελέσματα δύο εναλλακτικών θεραπειών για το καρκίνο του πνεύμονα. Τα ίδια στατιστικά στοιχεία παρουσιάστηκαν στη μία ομάδα με κλίμακα θνησιμότητας ενώ στην άλλη σε κλίμακα επιβίωσης. Οι πληροφορίες που δόθηκαν ήταν οι εξής: Α) Πρόβλημα από τη σκοπιά της επιβίωσης Λύση εγχείρησης: Από τους 100 ανθρώπους που υπεβλήθησαν σε εγχείρηση, 90 επέζησαν της μετεγχειρητικής περιόδου, 68 είναι ζωντανοί στο τέλος του επόμενου χρόνου και 34 είναι ζωντανοί μετά από 5 χρόνια.

26 Λύση χημειοθεραπείας: Από τους 100 ανθρώπους που έκαναν χημειοθεραπεία, όλοι επέζησαν της θεραπείας, 77 είναι ζωντανοί στο τέλος του επόμενου χρόνου και 22 βρίσκονται εν ζωή μετά το πέρας 5 ετών. Β) Πρόβλημα από τη σκοπιά της θνησιμότητας Λύση εγχείρησης: Από τα 100 άτομα που έκαναν την εγχείρηση 10 από αυτά πέθαναν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ή την αμέσως επόμενη περίοδο της ανάρρωσης, 32 είχαν πεθάνει μέχρι το τέλος του πρώτου έτους και 66 στα 5 χρόνια. Λύση χημειοθεραπείας: Από τα 100 άτομα που υπεβλήθησαν σε χημειοθεραπεία, κανένας δεν πέθανε κατά τη διάρκεια της θεραπείας, 23 πέθαναν μέχρι το τέλος του πρώτου έτους και 78 στα 5 χρόνια. Το γενικό ποσοστό των συμμετεχόντων που προτίμησαν τη λύση της χημειοθεραπείας αυξήθηκε από 18% (από τη σκοπιά της επιβίωσης) στο 44% (από τη σκοπιά της θνησιμότητας). Η επιλογή της χημειοθεραπείας έναντι της εγχείρησης δεσπόζει πλεονεκτικότερη όταν παρουσιάζεται ως μείωση της πιθανότητας άμεσου θανάτου από 10% σε 0% από όταν παρουσιάζεται ως αύξηση της πιθανότητας από 90% σε 100% όσον αφορά στην επιβίωση. [Rabin, 1998] Γενικότερα, οι Tversky και Kahneman ισχυρίζονται ότι οι άνθρωποι αξιολογούν τις πράξεις με τα ελάχιστα δυνατά κριτήρια, τα οποία περιλαμβάνουν μονάχα τις άμεσες επιπτώσεις των πράξεων αυτών. Η απόφαση για τη συμμετοχή σε ένα στοίχημα για παράδειγμα περιλαμβάνει τα κερδισμένα ή χαμένα χρήματα και αποκλείει άλλες πτυχές των αποτελεσμάτων προηγούμενων στοιχημάτων. Συνήθως, οι άνθρωποι υιοθετούν τις ελάχιστες εκτιμήσεις γιατί με αυτόν τον τρόπο πλαισίου (i) απλοποιείται η αξιολόγηση και μειώνεται η κατανάλωση γνωσιακών πόρων, (ii) αντανακλάται η διαίσθηση ότι οι συνέπειες πρέπει να συνδέονται αιτιακά με τις πράξεις και (iii) ταιριάζει περισσότερο στις ιδιότητες της ηδονιστικής εμπειρίας, η

27 οποία είναι πιο ευαίσθητη στις επιθυμητές και μη επιθυμητές αλλαγές παρά σε σταθερές καταστάσεις. [Tvesky et al, 1981] Δύο προβλήματα παρουσιάζουν καλύτερα αυτό το φαινόμενο: Πρόβλημα Α: Φαντάσου ότι αποφάσισες να παρακολουθήσεις ένα κινηματογραφικό έργο όπου η είσοδος κοστίζει 10$. Καθώς εισέρχεσαι στον κινηματογράφο αντιλαμβάνεσαι ότι έχεις χάσει ένα χαρτονόμισμα αξίας 10$. Θα πληρώσεις τελικά τα 10$ για να παρακολουθήσεις το έργο; Απαντήσεις: Ναι [88%] Όχι [12%] Πρόβλημα Β: Φαντάσου ότι αποφάσισες να παρακολουθήσεις ένα κινηματογραφικό έργο όπου η είσοδος κοστίζει 10$. Καθώς εισέρχεσαι στον κινηματογράφο αντιλαμβάνεσαι ότι έχεις χάσει το εισιτήριο. Η θέση δεν είχε αρίθμηση και το εισιτήριο δεν μπορεί να αντικατασταθεί δωρεάν. Θα πλήρωνες 10$ ακόμα για ένα νέο εισιτήριο; Απαντήσεις: Ναι [46%] Όχι [54%] Η ουσιαστική διαφορά μεταξύ των δύο προβλημάτων είναι καθαρά ψυχολογικού χαρακτήρα. Στο δεύτερο πρόβλημα τα συνολικά έξοδα για την αγορά του εισιτηρίου ανέρχονται στα 20$, το οποίο πολλοί από τους συμμετέχοντες θεώρησαν υπερβολικό. Αντίθετα στην πρώτη περίπτωση, η απώλεια των 10$ δε συνδέεται άμεσα με την παρακολούθηση του έργου και η επίδραση στην τελική απόφαση επηρεάζει ελάχιστα. Παρεμφερές πείραμα, στοιχειοθετεί καλύτερα την επίδραση του πλαισίου παρουσίασης μιας επιλογής. Δύο διαφορετικές πτυχές του ίδιου προβλήματος παρουσιάστηκαν σε διαφορετικές ομάδες ανθρώπων. Στη μια ομάδα (συνολικό πλήθος συμμετεχόντων = 93) δόθηκαν οι τιμές στην παρένθεση, ενώ στην άλλη ομάδα (συνολικά άτομα = 88) οι τιμές στις αγκύλες:

28 Πρόβλημα Γ: Φαντάσου ότι ετοιμάζεσαι να αγοράσεις ένα νέο μπουφάν αξίας (125$) [15$] και έναν υπολογιστή τσέπης αξίας (15$) [125$]. Ο πωλητής σε ενημερώνει ότι ο υπολογιστής τσέπης που επιθυμείς να αγοράσεις βρίσκεται σε έκπτωση σε ένα άλλο υποκατάστημα της εταιρείας και η αξία του ανέρχεται στα (10$) [120$]. Το άλλο υποκατάστημα όμως βρίσκεται σε απόσταση είκοσι λεπτών οδικώς από το τωρινό. Θα έκανες το ταξίδι στο άλλο υποκατάστημα για να εκμεταλλευτείς τη διαφορά στην τιμή; Οι απαντήσεις στις δύο εκδοχές του προβλήματος ήταν αξιοσημείωτα διαφορετικές: 68% των ερωτηθέντων ήταν πρόθυμοι να πραγματοποιήσουν το ταξίδι για να εξοικονομήσουν 5$ για τον υπολογιστή τσέπης αξίας 15$. Όμως μόνο το 29% ήταν πρόθυμοι να υποστούν την ταλαιπωρία αυτή όταν η τιμή του υπολογιστή βρισκόταν στα 125$

29 9.2 Certainty Effect (το κριτήριο της βεβαιότητας) [Tvesky et al, 1981] Οι άνθρωποι τείνουν να υποβαθμίζουν αποτελέσματα που είναι πιθανά σε σύγκριση με αποτελέσματα που θα πραγματοποιηθούν μετά βεβαιότητας. Οι Kahneman και Tversky διεξήγαγαν μια σειρά πειραμάτων για να εξακριβώσουν αυτή τη θεωρία. Στο πρώτο πείραμα συμμετείχαν 77 άτομα τα οποία μπορούσαν να επιλέξουν μεταξύ των: Α. Σίγουρο κέρδος 30$ [78%] Β. 80% πιθανότητα για κέρδος ίσο με 45$ [22%] Στο δεύτερο πείραμα όπου συμμετείχαν 85 άτομα υπήρχαν δύο στάδια: Στο πρώτο στάδιο υπήρχε 75% πιθανότητα να τελειώσει το παιχνίδι και 25% να προχωρήσει στο επόμενο επίπεδο. Αν έφτανε στο δεύτερο στάδιο, τότε το άτομο είχε να επιλέξει μεταξύ των: Α. Σίγουρο κέρδος 30% [74%] Β. 80% πιθανότητα για κέρδος ίσο με 45$ [26%] Η επιλογή βέβαια πρέπει να γίνει εκ των προτέρων, πριν δηλαδή γίνει γνωστή η έκβαση του πρώτου σταδίου. Στο τρίτο πείραμα που συμμετείχαν 81 άτομα έπρεπε να επιλέξουν μεταξύ των: Α. 25% πιθανότητα για κέρδος ίσο με 30$ [42%] Β. 20% πιθανότητα για κέρδος ίσο με 45$ [58%]

30 Παρότι το δεύτερο και το τρίτο πείραμα είναι ταυτόσημα σε όρους πιθανοτήτων και αποτελεσμάτων και θα έπρεπε να είχε γίνει παρόμοια επιλογή των εναλλακτικών προτάσεων, εντούτοις δεν υπάρχει συνέπεια στις προτιμήσεις των ατόμων τείνοντας να προτιμούν τα σίγουρα αποτελέσματα. Η μείωση της πιθανότητας ενός αποτελέσματος εξαιτίας ενός σταθερού παράγοντα έχει μεγαλύτερη επίδραση όταν το αποτέλεσμα αυτό ήταν αρχικό βέβαιο παρότι αν ήταν μερικώς πιθανό. [Tvesky et al, 1981] Αυτή η προτίμηση για τη βεβαιότητα αφήνει τα άτομα ευάλωτα στον τρόπο παρουσίασης ενός προβλήματος δημιουργώντας την ψευδαίσθηση της σιγουριάς και παράγοντας επιλογές που αποκλίνουν από την κλασική ορθολογική σκέψη. [Altman, 2004]

31 9.3 Ο νόμος των μικρών αριθμών (The law of small numbers) [Rabin, 1998] Οι άνθρωποι τείνουν να υπερβάλλουν ως προς το πόσο πιστά ένα μικρό δείγμα μοιάζει με το συνολικό πληθυσμό από όπου προέρχεται. Προσμένουμε ακόμα και μικρές τάξεις μαθητών να βρίσκονται πολύ κοντά στην τυπική διανομή δυνατών και αδύναμων μαθητών. Επειδή ακριβώς περιμένουμε να έχουμε την ίδια πιθανή διανομή διάφορων τύπων όπως στις μικρές ομάδες έτσι και στις μεγάλες, τείνουμε να θεωρούμε συγκρίσιμα πιθανό το να έρθουν «γράμματα» στο 80% από 20 γυρίσματα νομίσματος από το να έρθουν «γράμματα» στο 80% 5 γυρισμάτων του νομίσματος. Στην πραγματικότητα, οι πιθανότητες να συμβεί κάτι τέτοιο είναι 1% και 19% αντίστοιχα. [Rabin, 1998] Οι Kahneman και Tversky διεξήγαγαν ένα πείραμα σε προπτυχιακούς φοιτητές τους, διατυπώνοντας την εξής ερώτηση: Μια συγκεκριμένη πόλη εξυπηρετείται από δύο νοσοκομεία. Στο μεγαλύτερο από αυτά γύρω στα 45 μωρά γεννιούνται κάθε μέρα και στο μικρότερο γύρω στα 15. Όπως είναι γνωστό, το 50% από τα νεογέννητα είναι αρσενικού φύλου. Παρόλα αυτά, το ακριβές ποσοστό ποικίλλει μέρα με τη μέρα. Μερικές φορές μπορεί να είναι υψηλότερο από 50%, ενώ άλλες χαμηλότερο. Σε περίοδο ενός έτους, κάθε νοσοκομείο κατέγραψε τις μέρες κατά τις οποίες πάνω από το 60% των μωρών που γεννήθηκαν ήταν αγόρια. Ποιο νοσοκομείο πιστεύετε ότι κατέγραψε περισσότερες τέτοιες μέρες; [Rabin, 1998] Το 22% των ερωτηθέντων είπαν ότι είναι πιο πιθανό το μεγάλο νοσοκομείο να κατέγραψε περισσότερες τέτοιες μέρες και το 50% είπε ότι ο αριθμός των ημερών θα είναι περίπου ο ίδιος. Μόνο το υπόλοιπο 22% απάντησε ορθά ότι το μικρότερο νοσοκομείο ενδέχεται να καταγράψει περισσότερες τέτοιες μέρες. Προφανώς, οι φοιτητές δεν εντόπισαν τη συνάφεια του αριθμού γεννήσεων ανά μέρα. [Rabin, 1998]

32 Ο νόμος των μικρών αριθμών υπονοεί επίσης ότι οι άνθρωποι μεγαλοποιούν την πιθανότητα πως μια σύντομη διαδοχή γυρισμάτων ενός νομίσματος θα αποφέρει σχεδόν τον ίδιο αριθμό από «κορώνα» ή «γράμματα». Αυτό που είναι γνωστό ως το σφάλμα του τζογαδόρου (gambler s fallacy) είναι απλά μια εκδήλωση αυτής της στατιστικής απόκλισης: Αν σε ένα νόμισμα δεν έχει έρθει «κορώνα» για λίγη ώρα, τότε στο επόμενο γύρισμα πρέπει να έρθει «κορώνα», καθώς μια διαδοχή γυρισμάτων του νομίσματος πρέπει να περιλαμβάνει τόσα «γράμματα» όσες και «κορώνες». [Rabin, 1998]

33 9.4 Cognitive Incapacity (γνωστική ανικανότητα) [Χατζής, 2005] Οι περιπτώσεις των παιδιών, των ψυχασθενών και των ψυχικά άρρωστων είναι σχετικά απλές, αν κι εδώ το πρόβλημα είναι και πάλι τα όρια. Ένας 16χρονος μπορεί να ενεργεί πολύ περισσότερο ορθολογικά από έναν 30χρονο με μειωμένη αντιληπτική ικανότητα. Όμως υπάρχουν πολύ δυσκολότερες διακρίσεις. Ο Anthony Kronman, επιχειρώντας να ορίσει την ορθή κρίση, θέτει ως προϋπόθεσή της την ηθική φαντασία (moral imagination), δηλαδή τη δυνατότητα του ατόμου να συλλαμβάνει φαντασιακά της ηθικές συνέπειες μίας ενέργειας και να προβλέπει τα αποτελέσματά της στον χαρακτήρα του. Εάν το άτομο δε διαθέτει αυτή τη δυνατότητα, είναι βέβαιο, σύμφωνα με τον Kronman, ότι τα λάθη του θα τον οδηγήσουν σε παράλυση και αυτοκαταστροφικές μορφές μετάνοιας (regret) για τις πράξεις του, που θα μειώσουν ακόμα περισσότερο τη δυνατότητά του για ορθή κρίση. Ο Kronman δε φαίνεται να ασπάζεται τη φιλελεύθερη αντίληψη πως ο άνθρωπος μαθαίνει από τα λάθη του. [Χατζής, 2005]

34 9.5 Reference levels / Shifts of reference [Rabin 1998, Kahneman 2003b] (Επίπεδα αναφοράς / Αλλαγές ως προς την αναφορά) Οι άνθρωποι είναι συνήθως πιο ευαίσθητοι στο πως η παρούσα τους κατάσταση διαφέρει από κάποιο επίπεδο αναφοράς παρά από κάποιο απόλυτο χαρακτηριστικό της κατάστασης καθαυτής. Για παράδειγμα, η ίδια θερμοκρασία που φαντάζει κρύα όταν είμαστε προσαρμοσμένοι σε ζεστές θερμοκρασίες, ίσως φαίνεται θερμή όταν είμαστε προσαρμοσμένοι σε κρύες θερμοκρασίες. Η αποδοχή ότι οι άνθρωποι είναι πιο ευαίσθητοι στις αλλαγές παρά σε απόλυτα επίπεδα υπονοεί ότι πρέπει να συμπεριλάβουμε στη θεωρία της ωφελιμότητας παράγοντες όπως τις συνήθειες και τις προτιμήσεις του καθενός. Οι ερευνητές έχουν ανακαλύψει ένα πάρα πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό της εξάρτησης από το επίπεδο αναφοράς. Σε ένα ευρύ φάσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας, οι άνθρωποι αποστρέφονται σε σημαντικό βαθμό τις απώλειες έναντι ισόβαθμων κερδών (loss aversion). Ειδικά στον τομέα του πλούτου όπου τα μεγέθη είναι μετρήσιμα, οι άνθρωποι εκτιμούν και αξιολογούν μετριοπαθείς απώλειες τουλάχιστον δύο φορές σε αξία σε σχέση με αντίστοιχα κέρδη. [Rabin 1998] Οι Kahneman και Tversky παρουσίασαν αυτό το φαινόμενο με δύο προβλήματα: Θα δεχόσουν το εξής στοίχημα; Α. 50% πιθανότητα για κέρδος ίσο με 150$ Β. 50% πιθανότητα για απώλεια 100$ Πειραματικά δεδομένα έδειξαν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι απορρίπτουν ένα στοίχημα με ίσες πιθανότητες κέρδους και απώλειας εκτός κι αν τα πιθανά κέρδη είναι τουλάχιστον διπλάσια από τις πιθανές απώλειες. Η απάντηση φυσικά ήταν αρνητική. Το δεύτερο πρόβλημα ήταν το εξής:

35 Ποιο από τα δύο θα επέλεγες: Α. Σίγουρη απώλεια 100$ Β. 50% πιθανότητα για κέρδος ίσο με 50$ 50% πιθανότητα για απώλεια 200$ Στο δεύτερο πρόβλημα το στοίχημα φαίνεται πιο ελκυστικό από τη σίγουρη απώλεια και τα πειραματικά δεδομένα το επιβεβαίωσαν. Όπως φαίνεται τέλος και στην παρακάτω εικόνα ενώ το μεσαίο τετράγωνο έχει ακριβώς το ίδιο χρώμα και στα δύο σχήματα, το εξωτερικό επίπεδο αναφοράς μας διαστρεβλώνει την πραγματικότητα. [Kahneman, 2003b]

36 9.6 Endowment effect (αποτέλεσμα κτητικότητας) [Rabin, 1998] Οι άνθρωποι τείνουν να αποδίδουν μεγαλύτερη αξία σε αντικείμενα που κατέχουν παρά στα ίδια αντικείμενα αν αυτά δε βρίσκονται στην κατοχή τους. Για παράδειγμα, αν κερδίσει κάποιος ένα μπουκάλι κρασί αξίας 200$, είναι πιο πιθανό να το πιει παρά να το πουλήσει, αλλά ο ίδιος ποτέ δε θα σκεφτόταν να αγοράσει μόνος του ένα μπουκάλι κρασί τέτοιας αξίας. Το φαινόμενο αυτό σχετίζεται με την αποστροφή της απώλειας (loss aversion) και αποδείχτηκε πειραματικά με τον εξής τρόπο: Δόθηκαν τυχαία σε διάφορους φοιτητές κύπελλα αξίας περίπου 5$ το καθένα με το λογότυπο του πανεπιστημίου τους. Σε άλλη μερίδα φοιτητών δόθηκαν χρήματα αξίας 5$. Αυτοί όμως στους οποίους είχαν δοθεί τα κύπελλα, τα θεωρούσαν ως μέρος του επίπεδου αναφοράς τους και θεωρούσαν το να φύγουν χωρίς το κύπελλο ως απώλεια. Αντίθετα, όσοι δεν είχαν λάβει εξαρχής κύπελλο, δε θεωρούσαν απώλεια την έλλειψη του κύπελλου. Σε ένα πείραμα μάλιστα η πρώτη ομάδα αξιολόγησε το κύπελλο ίσο με 7$ ενώ η δεύτερη ίσο με 3.5$. Υπάρχουν μάλιστα αποδείξεις ότι οι άνθρωποι υποτιμούν το φαινόμενο της κτητικότητας και συνεπώς δεν μπορούν να αξιολογήσουν κατάλληλα στις επιλογές τους. [Rabin, 1998]

37 9.7 Οι επιλογές δεν ανταποκρίνονται στις προτιμήσεις [Χατζής, 2005] Ακόμα και εάν το άτομο δρα ορθολογικά και οι προτιμήσεις του είναι σταθερές και συνεπείς, οι επιλογές του δεν είναι συμβατές με τις προτιμήσεις του. Το πρόβλημα αυτό εμφανίζεται εντυπωσιακά στη συνήθεια του καπνίσματος. Το κάπνισμα 1-2 πακέτων την ημέρα μειώνει κατά μέσο όρο το προσδόκιμο της διαβίωσης 6,2 χρόνια. Τα διάφορα είδη καρκίνου που οφείλονται στο κάπνισμα συνεπάγονται σοβαρό σωματικό, συναισθηματικό και οικονομικό κόστος. Παρόλα αυτά, υπάρχουν πολλοί καπνιστές ανάμεσα στα ορθολογικά άτομα και είναι ελάχιστες οι περιπτώσεις ελλιπούς πληροφόρησης για τις συνέπειες του καπνίσματος. Εδώ εντοπίζονται δύο περιορισμοί της ορθολογικότητας: η αδυναμία της βούλησης ή ακρασία (weakness of will akrasia) και η λανθασμένη εκτίμηση των πιθανοτήτων ή μυωπία (myopia). Στην πρώτη περίπτωση, το άτομο αναγνωρίζει ποιο είναι το συμφέρον του μακροπρόθεσμα, αλλά αδυνατεί να το επιδιώξει καθώς είναι έρμαιο των παθών και των έξεών του. Δεν κατορθώνει δηλαδή να επιδιώξει τις υψηλής ποιότητας προτιμήσεις του. Στη δεύτερη, το άτομο υπερεκτιμά τα οφέλη μιας συμπεριφοράς ή αντίθετα υποτιμά το κόστος της λόγω μειωμένης πληροφόρησης. Σε μια σειρά μελετών, ο Daniel Kahneman, ο Amos Tversky και ο Richard Thaler απέδειξαν πως οι συνήθειες και η αδυναμία μας να εφαρμόσουμε στη σκέψη μας όλους τους κανόνες της λογικής μας οδηγούν στην υποτίμηση ή στην υπερεκτίμηση των κινδύνων. [Χατζής, 2005]

38 9.8 Diminishing sensitivity (φθίνουσα ευαισθησία) [Rabin, 1998] Επιπρόσθετα με την αποστροφή της απώλειας άλλος ένας γνωσιακός περιορισμός είναι η φθίνουσα ευαισθησία. Η ευαισθησία στις αλλαγές αντίληψης είναι μεγαλύτερη όταν το άτομο βρίσκεται κοντά στο πλαίσιο αναφοράς του παρά όταν βρίσκεται μακριά. Για παράδειγμα, είναι πιο πιθανό να διακρίνουμε μεταξύ αλλαγών στη θερμοκρασία του δωματίου από τους 3 ο στους 6 ο παρά στους 23 ο και τους 26 ο. Και αυτό ισχύει και σε αυξήσεις της θερμοκρασίας καθώς και σε μειώσεις. Στο πλαίσιο των προτιμήσεων γύρω από αβέβαια αποτελέσματα, η φθίνουσα ευαισθησία υποδηλώνει ότι η τάση των ατόμων για μεγιστοποίηση του πλούτου τους μειώνεται καθώς ο πλούτος απομακρύνεται από το αρχικό επίπεδο αναφοράς. Αυτό έχει ως συνέπεια οι άνθρωποι να αποστρέφονται τον κίνδυνο όσον αφορά σε κέρδη, ενώ προτιμούν το ρίσκο αναφορικά με απώλειες. Οι Kahneman και Tversky βρήκαν πειραματικά ότι το 70% των ερωτηθέντων προτιμούν μια πιθανότητα 75% να μη χάσουν τίποτα και 25% πιθανότητα να χάσουν 6.000$ παρά μια πιθανότητα 50% να χάσουν τίποτα και μια πιθανότητα 25% να χάσουν 4.000$ ή 2.000$ αντίστοιχα. [Rabin, 1998]

39 9.9 Attribute substitution (υποκατάστατο χαρακτηριστικών) [Kahneman, 2003] Η αναγωγή πολύπλοκων διεργασιών σε απλούστερες και πιο προσβάσιμες λειτουργίες. Όπως φαίνεται και από το σχήμα στην ερώτηση ποιο είναι το μέγεθος των αλόγων στη φωτογραφία, μπορεί να παρασυρθεί κανείς από την οφθαλμαπάτη που δημιουργείται και να μην απαντήσει ότι έχουν το ίδιο μέγεθος. Αυτό συμβαίνει γιατί ενώ έχουμε να αξιολογήσουμε ένα δισδιάστατο σχήμα, η αντίληψή μας σχηματίζει την εντύπωση μιας τρισδιάστατης εικόνας, η οποία ανταποκρίνεται στην πραγματικότητά μας. [Kahneman, 2003]

40 9.10 Προκατάληψη της επιβεβαίωσης (confirmatory bias) [Rabin, 1998] Μια ευρεία γκάμα ερευνών αποδεικνύει ότι εφόσον τα άτομα διαμορφώσουν ισχυρές θεωρίες, τότε είναι συχνά αρνητικοί στην πρόσληψη νέων πληροφοριών που αντικρούουν τις υποθέσεις τους. Αν πειστεί κανείς ότι μια επενδυτική στρατηγική είναι πιο προσοδοφόρα από μια άλλη, δεν προσέχει αρκετά στοιχεία που υποδεικνύουν ότι αυτή η στρατηγική είναι λανθασμένη. Επίσης, άτομα που χρησιμοποιούν ασθενείς αποδείξεις για να σχηματίσουν αρχικές υποθέσεις, συναντούν δυσκολίες να ερμηνεύσουν σωστά επακόλουθες και σωστότερες πληροφορίες που αντικρούουν την αρχική υπόθεση. [Rabin, 1998] Αυτού του είδους η δυσκολία δε σημαίνει απαραίτητα ότι οι άνθρωποι κατανοούν με λανθασμένο τρόπο επιπλέον αποδείξεις, αλλά ότι τις αγνοούν εσκεμμένα. Ψυχολογικές έρευνες αποδεικνύουν ένα πιο ισχυρό και προκλητικό φαινόμενο: Οι άνθρωποι τείνουν να παρερμηνεύουν αποδείξεις σαν επιπλέον υποστήριξη της αρχικής τους υπόθεσης. Αν ένας δάσκαλος θεωρήσει ότι ένας μαθητής του είναι πιο έξυπνος από κάποιον άλλον, τότε έχει την τάση να επιβεβαιώσει την υπόθεσή του όταν ερμηνεύει μετέπειτα επιδόσεις τους. [Rabin, 1998] Κάποιοι συγκεκριμένοι τύποι ροής πληροφοριών φαίνεται να συντελούν πιο σημαντικά στην προκατάληψη της επιβεβαίωσης. Αμφιλεγόμενα στοιχεία ή τυχόν ασάφεια των αποδείξεων είναι ευρέως αναγνωρισμένα ότι αποτελούν ένα σημαντικό διαμεσολαβητικό παράγοντα ανάμεσα στην προκατάληψη και την υπερβολική αυτοπεποίθηση. Όταν οι άνθρωποι συναντούν περίπλοκες και αμφιλεγόμενες αποδείξεις, δίνουν έμφαση στη δύναμη και την αξιοπιστία των επιβεβαιωτικών αποδείξεων είτε στις αδυναμίες και την αναξιοπιστία στοιχείων που αποσκοπούν στη διάψευση των αποδείξεων. [Rabin, 1998]

41 Ακόμα και όταν κάθε ατομικό στοιχείο δεν είναι αμφιλεγόμενο, η προκατάληψη της επιβεβαίωσης μπορεί να προκληθεί όταν τα άτομα πρέπει στατιστικά να καθορίσουν συσχετισμούς επιμηκυνόμενους στο χρόνο. Όπως αναφέρει ο Rabin, οι Richard Nisbett και Ross υποστηρίζουν ότι η ανικανότητα των ατόμων να αντιληφθούν με ακρίβεια συσχετισμούς αποτελεί ένα από το πιο σθεναρά μειονεκτήματα της ανθρώπινης συλλογιστικής, ενώ αντίθετα συχνά φαντάζονται συσχετίσεις μεταξύ γεγονότων αν και δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα. Οι Dennis Jennings, Teresa Amabile και Ross υποστηρίζουν ότι απατηλές συσχετίσεις μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό παράγοντα στην επιβεβαίωση ψευδών υποθέσεων, καθώς οι άνθρωποι υποτιμούν συσχετίσεις όταν δεν έχουν κάποια θεωρία για συσχέτιση αλλά υπερβάλλοντας και θεωρώντας ότι υπάρχουν παντού όταν έχουν μια προδικασμένη θεωρία γι αυτό. [Rabin, 1998]

42 9.11 Ενδογενείς αλλά και περιστασιακές προτιμήσεις [Χατζής, 2005] Πολλές από τις προτιμήσεις μας δημιουργούνται όχι από τις δικές μας ανάγκες, αλλά μας επιβάλλονται από τη κοινωνία, τη διαφήμιση, τη μίμηση, ακόμα και το φθόνο. Ορισμένες προτιμήσεις πάλι διαμορφώνονται από την υποτίμηση των δυνατοτήτων μας (adaptive preferences), από την υπερεκτίμηση αυτών που έχουμε (endowment effect) ή την αποδοχή καταστάσεων που μας υποβαθμίζουν. Πέρα από τους προαναφερθέντες γνωσιακούς περιορισμούς υπάρχουν και άλλα προβλήματα που εμποδίζουν την ορθολογική σκέψη όπως λάθη και προκαταλήψεις στη γνωστική διαδικασία όπως ο κανόνας των μικρών αριθμών, η προκατάληψη της επιβεβαίωσης της θεωρίας, η προσαρμοστικότητα που χρήζουν ιδιαίτερης ανάλυσης. [Χατζής, 2005]

43 10. Αντιρρήσεις Ορθολογιστών Οι οπαδοί της σχολής της ορθολογικής επιλογής απαντούν στην επισήμανση των παραπάνω γνωστικών περιορισμών με μια σειρά επιχειρημάτων: (α) Δεν μπορούμε να λάβουμε υπόψη όλες τις εναλλακτικές. Πράγματι, υπάρχει άπειρος αριθμός θεωριών που μπορούν να είναι συνεπείς με κάθε εμπειρικό δεδομένο. Πρέπει λοιπόν να υπάρχει μια πειθαρχία και να μην προκύπτει νέα θεωρία για κάθε επιστημονικό άρθρο που γράφεται. Αυτή η έλλειψη πειθαρχίας και μεθοδικότητας θα μετατρέψει τα οικονομικά σε μια μη πειθαρχημένη επιστήμη χωρίς περιορισμούς στις προβλέψεις, καθώς οι θεωρίες θα είναι τυχαίες και δε θα πηγάζουν από έγκυρα επιστημονικά πειράματα ή δεδομένα. [Rabin, 2002] (β) Απουσία εναλλακτικής προβλεπτικής θεωρίας σε αντίθεση με την ισχύ της παρούσας θεωρίας. Δεν υπάρχει λόγος να αναζητούμε ψυχολογικές βελτιώσεις στα ήδη υπάρχοντα μοντέλα παρά μόνο αν προκύψει μια ανώτερη εναλλακτική θεωρία. Εξάλλου, το κλασικό μοντέλο είναι αρκετά επιτυχημένο στην προβλεπτική του ισχύ, οπότε δε χρειάζεται να «διυλίζουμε τον κώνωπα». [Rabin, 2002] (γ) Οι αγορές θα αποβάλουν κάθε άγνωστο ψυχολογικό φαινόμενο και συνεπώς δεν υπάρχει λόγος να ασχολούμαστε με νέες υποθέσεις, γιατί δε θα μπορούσαν να επιζήσουν στην αγορά. Αν εμφανιστεί μια τέτοια αποκλίνουσα συμπεριφορά, θα υπάρχουν πάντα εξισορροπιστές (arbitrage) που θα ισορροπήσουν τις τιμές. Μέσα από τις προσπάθειες ακόμη και λίγων ορθολογικών ή καλύτερα ενημερωμένων επενδυτών, οι αγορές θα είναι επαρκείς. [Rabin, 2002] (δ) Έλλειψη μεθοδολογικής κανονικότητας στα πειραματικά δεδομένα με συνέπεια την ποικιλία των αποτελεσμάτων και συνεπακόλουθα τη μη επιστημονική εγκυρότητά τους. Παρότι ο τομέας των συμπεριφορικών οικονομικών αποτελεί πλέον

44 κοινό πεδίο έρευνας για τους ψυχολόγους και τους οικονομικούς επιστήμονες ξαφνιάζει η διαφορετική προσέγγιση των δύο αυτών επιστημών αναφορικά με τις πειραματικές πρακτικές που ακολουθούν. Ενώ λοιπόν οι οικονομολόγοι διαθέτουν ένα καθορισμένο και ακριβές «σενάριο» για τους συμμετέχοντες, οι ψυχολόγοι συχνά δεν προσφέρουν κάτι αντίστοιχο, αφήνοντας τα υποκείμενα να εξάγουν συμπεράσματα ανάλογα με την περίσταση. Με τη συχνή χρήση επαναλαμβανόμενων πειραματικών δοκιμών, οι οικονομολόγοι επιτρέπουν στους συμμετέχοντες να μάθουν περισσότερα για το πείραμα και το περιβάλλον που αυτό αναπτύσσεται. Οι ψυχολόγοι αντίθετα το αποφεύγουν. Οι οικονομολόγοι γενικώς πληρώνουν τους συμμετέχοντες με βάση καθαρά ορισμένα κριτήρια απόδοσης. Οι ψυχολόγοι από την άλλη πλευρά συνήθως προσφέρουν μια σταθερή αμοιβή. Τέλος, οι οικονομολόγοι σχεδόν ποτέ δεν εξαπατούν τα υποκείμενα, ενώ οι ψυχολόγοι ειδικά σε μερικούς τομείς έρευνας το επιδιώκουν. Τα πειραματικά πρότυπα στην οικονομική επιστήμη επιτρέπουν μικρές αποκλίσεις μεταξύ των πειραματικών πρακτικών, ενώ τα αντίστοιχα της ψυχολογίας είναι συγκριτικά υποδεέστερα. Αυτός ίσως είναι και ένας λόγος για την ποικιλότητα των εμπειρικών ευρημάτων στο ερευνητικό πεδίο που ασχολούμαστε. [Hertwig et al, 2001] (ε) Τα προβλήματα που εντοπίζονται είναι μεμονωμένα και αφορούν ελάχιστες περιπτώσεις. Συνολικά, οι άνθρωποι φέρονται ορθολογικά. Αν θελήσει κανείς να προβλέψει τη συμπεριφορά μεγάλων ομάδων, θα πρέπει να υποθέσει πως ο μέσος άνθρωπος θα φερθεί ορθολογικά. Διαφορετικά, θα πρέπει να κατασκευάσει ένα μοντέλο ανθρώπου ανορθολογικού και αυτοκαταστροφικού που δεν έχει καμία προβλεπτική ισχύ και επί πλέον είναι λανθασμένο. [Χατζής, 2005]

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Συλλογιστική (1)

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Συλλογιστική (1) Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Συλλογιστική (1) Συλλογιστική Η γνωστική διεργασία μέσω της οποίας καταλήγουμε σε συμπεράσματα και, μάλιστα, σε συμπεράσματα που συχνά υπερβαίνουν τη διαθέσιμη πληροφορία

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΙΙ

ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΙΙ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΙΙ Παράδοση 7 ΕΠΙΛΟΓΗ ΣΕ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Συνεπής επιλογή σε συνθήκες βεβαιότητας Αν οι προτιμήσεις ικανοποιούν Πληρότητα Αντανακλαστικότητα (Aυτοπάθεια) Μεταβατικότητα Συνέχεια

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο

Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο I. Τι είναι η επιστήμη; A. Ο στόχος της επιστήμης είναι να διερευνήσει και να κατανοήσει τον φυσικό κόσμο, για να εξηγήσει τα γεγονότα στο φυσικό κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Υ: Νόσος. Χ: Παράγοντας Κινδύνου 1 (Ασθενής) 2 (Υγιής) Σύνολο. 1 (Παρόν) n 11 n 12 n 1. 2 (Απών) n 21 n 22 n 2. Σύνολο n.1 n.2 n..

Υ: Νόσος. Χ: Παράγοντας Κινδύνου 1 (Ασθενής) 2 (Υγιής) Σύνολο. 1 (Παρόν) n 11 n 12 n 1. 2 (Απών) n 21 n 22 n 2. Σύνολο n.1 n.2 n.. Μέτρα Κινδύνου για Δίτιμα Κατηγορικά Δεδομένα Σε αυτή την ενότητα θα ορίσουμε δείκτες μέτρησης του κινδύνου εμφάνισης μίας νόσου όταν έχουμε δίτιμες κατηγορικές μεταβλητές. Στην πιο απλή περίπτωση μας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων (ΨΥΧ-1202) Λεωνίδας Α. Ζαμπετάκης Β.Sc., M.Env.Eng., M.Ind.Eng., D.Eng. Εmail: statisticsuoc@gmail.com Διαλέξεις: ftp://ftp.soc.uoc.gr/psycho/zampetakis/ Διάλεξη 7 Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua. Μέρος Β /Στατιστική Μέρος Β Στατιστική Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.gr/gpapadopoulos) Από τις Πιθανότητες στη Στατιστική Στα προηγούμενα, στο

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία Ελέγχου Μηδενικών Υποθέσεων

Διαδικασία Ελέγχου Μηδενικών Υποθέσεων Διαδικασία Ελέγχου Μηδενικών Υποθέσεων Πέτρος Ρούσσος, Τμήμα Ψυχολογίας, ΕΚΠΑ Η λογική της διαδικασίας Ο σάκος περιέχει έναν μεγάλο αλλά άγνωστο αριθμό (αρκετές χιλιάδες) λευκών και μαύρων βόλων: 1 Το

Διαβάστε περισσότερα

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Πληθυσμός Δείγμα Δείγμα Δείγμα Ο ρόλος της Οικονομετρίας Οικονομική Θεωρία Διατύπωση της

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ Υπό ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΑΡΤΙΚΗ, ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΣΟΥΓΙΑΝΝΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΤ1ΚΗ Ανωτάτη Βιομηχανική Σχολή Πειραιά 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα συνήθη κριτήρια αξιολόγησης επενδύσεων βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Τι ήταν ο Πόππερ Φιλελεύθερος; Σοσιαλδημοκράτης; Συντηρητικός; Ήταν ο Πόππερ φιλελεύθερος;

Διαβάστε περισσότερα

Όλα αυτά αποκτούν νόηµα µόνο µέσα από τη σύγκριση µε άλλες οµάδες.

Όλα αυτά αποκτούν νόηµα µόνο µέσα από τη σύγκριση µε άλλες οµάδες. ιοµαδικές Σχέσεις. Το παράδειγµα της ελάχιστης οµάδας. Και µόνο η γνώση ότι το άτοµο ανήκει σε µια οµάδα είναι ικανό να επηρεάσει τη συµπεριφορά του προς αυτήν. Η Θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας. Τα άτοµα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημαϊκό έτος 2012-2013 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Εξέταση στο μάθημα: Δημόσια Οικονομική Διδασκαλία: Γεωργία Καπλάνογλου

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημαϊκό έτος 2012-2013 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Εξέταση στο μάθημα: Δημόσια Οικονομική Διδασκαλία: Γεωργία Καπλάνογλου ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημαϊκό έτος 2012-2013 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Εξέταση στο μάθημα: Δημόσια Οικονομική Διδασκαλία: Γεωργία Καπλάνογλου Εξεταστική περίοδος Φεβρουαρίου Η εξέταση αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόμενα Εισαγωγή στο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΥΠΡΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑTΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ Στο τομέα της εκπαίδευσης η αξιολόγηση μπορεί να αναφέρεται στην επίδοση των μαθητών, στην αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας ή της μαθησιακής διαδικασίας, στο αναλυτικό πρόγραμμα, στα διδακτικά

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Ροζίνα Κωστιάνη, Ρέα Μάνεση, STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Ροζίνα Κωστιάνη, Ρέα Μάνεση, STEDIMA S.A. www.stedima.gr Εισαγωγή Έρευνα Stedima: Ισότητα και Ισορροπία στην εργασιακή και προσωπική ζωή των ανωτάτων στελεχών Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Ροζίνα Κωστιάνη, Ρέα Μάνεση, STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων: Αξιοπιστία και εγκυρότητα

Εισαγωγή στη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων: Αξιοπιστία και εγκυρότητα Εισαγωγή στη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων: Αξιοπιστία και εγκυρότητα Ποια ψυχομετρικά εργαλεία να χρησιμοποιήσω για να μετρήσω τα χαρακτηριστικά των ατόμων; ή Γιατί να χρησιμοποιήσω ψυχομετρικά εργαλεία;

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Ονοματεπώνυμα Σπουδαστριών: Μποτονάκη Ειρήνη (5422), Καραλή Μαρία (5601) Μάθημα: Β06Σ03 Στατιστική

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

4. Τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία μακροχρόνια

4. Τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία μακροχρόνια 4. Τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία μακροχρόνια 1. Ο νόμος της μιας τιμής και η ισοδυναμία των αγοραστικών δυνάμεων (ΙΑΔ) 2. Η νομισματική προσέγγιση της συναλλαγματικής ισοτιμίας 3. Ερμηνεύοντας τα εμπειρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους; Μάθημα: Εισαγωγή στα δημόσια οικονομικά Διδάσκουσα: Καθηγήτρια Μαρία Καραμεσίνη Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι οργανωτικές του διαβάσματος. Τα θέματα των εξετάσεων δεν εξαντλούνται σε αυτές, αλλά περιλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια

Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια Κεφάλαιο 2 Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια 2.1 Σύνοψη Στο δεύτερο κεφάλαιο του συγγράμματος περιγράφεται αρχικά η συνθήκη της καλυμμένης ισοδυναμίας επιτοκίων και ο τρόπος με τον οποίο μπορεί ένας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ 1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ Το διάγραμμα κυκλικής ροής της οικονομίας (κεφ. 3, σελ. 100 Mankiw) Εισόδημα Υ Ιδιωτική αποταμίευση S Αγορά συντελεστών Αγορά χρήματος Πληρωμές συντελεστών

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικά για Νομικούς Μέρος 1ο Οι δυνάμεις της προσφοράς και της ζήτησης

Οικονομικά για Νομικούς Μέρος 1ο Οι δυνάμεις της προσφοράς και της ζήτησης Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Τμήμα Τραπεζικής και Χρηματοοικονομικής Διοικητικής Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Χρηματοοικονομική Ανάλυση για Στελέχη» Οικονομικά για Νομικούς Μέρος 1ο Οι δυνάμεις της προσφοράς και

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2. Σχέδιο Μάρκετινγκ. Κεφάλαιο 4. Τιμολόγηση. Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger

Ενότητα 2. Σχέδιο Μάρκετινγκ. Κεφάλαιο 4. Τιμολόγηση. Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger Ενότητα 2 Σχέδιο Μάρκετινγκ Κεφάλαιο 4 Τιμολόγηση Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 2 ΕΝΟΤΗΤΑ 2 ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Κεφάλαιο 4: Τιμολόγηση Συγγραφείς: Δρ.Andrea Grimm, Δρ.Astin Malschinger

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΦΑΙΑΚΩΝ ΤΑΞΗ Β Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Παιδεία για ένα μέλλον χωρίς Κάπνισμα και Αλκοόλ» Σχολικό Έτος 2014-15

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΦΑΙΑΚΩΝ ΤΑΞΗ Β Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Παιδεία για ένα μέλλον χωρίς Κάπνισμα και Αλκοόλ» Σχολικό Έτος 2014-15 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΦΑΙΑΚΩΝ ΤΑΞΗ Β Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Παιδεία για ένα μέλλον χωρίς Κάπνισμα και Αλκοόλ» Σχολικό Έτος 2014-15 Το παρακάτω ερωτηματολόγιο είναι αυθεντικό και διαμορφώθηκε στις συναντήσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Φλώρινα, Ιούνιος 2012 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ Κ. ΣΑΡΡΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΒΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΔΡΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗΣ ΓΔ Στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφοριακά Συστήματα Διοίκησης (ΜΒΑ) Ενότητα 7: Εισαγωγή στη Θεωρία Αποφάσεων Δέντρα Αποφάσεων

Πληροφοριακά Συστήματα Διοίκησης (ΜΒΑ) Ενότητα 7: Εισαγωγή στη Θεωρία Αποφάσεων Δέντρα Αποφάσεων Πληροφοριακά Συστήματα Διοίκησης (ΜΒΑ) Ενότητα 7: Εισαγωγή στη Θεωρία Αποφάσεων Δέντρα Αποφάσεων Μπεληγιάννης Γρηγόριος Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές Έρευνας. Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων

Τεχνικές Έρευνας. Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων Τεχνικές Έρευνας Ε. Ζέτου Ε εξάμηνο 2010-2011 Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων ΣΚΟΠΟΣ Η συγκεκριμένη εισήγηση έχει σαν σκοπό να δώσει τις απαραίτητες γνώσεις στο/στη φοιτητή/τρια για τον τρόπο διεξαγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Στο παρόν είναι συγκεντρωµένες όλες σχεδόν οι ερωτήσεις κλειστού τύπου που

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ

ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΜΕΡΟΣ Α-ESSAY QUESTIONS-ΑΠΑΝΤΗΣΤΕ ΣΕ 5 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1.Αναλύστε την Κοινωνική διάσταση της κοινωνικής ψυχολογίας μπορείτε να αναφερθείτε

Διαβάστε περισσότερα

1 Εισαγωγή στις Συνδυαστικές Δημοπρασίες - Combinatorial Auctions

1 Εισαγωγή στις Συνδυαστικές Δημοπρασίες - Combinatorial Auctions ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ - ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Θεωρία Παιγνίων και Αποφάσεων Διδάσκων: Ε. Μαρκάκης, Εαρινό εξάμηνο 2015 Συμπληρωματικές σημειώσεις για τον μηχανισμό VCG 1 Εισαγωγή στις Συνδυαστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Εισαγωγή Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Χαρχαντής Αθανάσιος STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Έρευνα: Μέθοδοι Συλλογής και Ανάλυσης εδομένων Έλεγχοι Υποθέσεων

Εκπαιδευτική Έρευνα: Μέθοδοι Συλλογής και Ανάλυσης εδομένων Έλεγχοι Υποθέσεων Εκπαιδευτική Έρευνα: Μέθοδοι Συλλογής και Ανάλυσης εδομένων Έλεγχοι Υποθέσεων Ένα Ερευνητικό Παράδειγμα Σκοπός της έρευνας ήταν να διαπιστωθεί εάν ο τρόπος αντίδρασης μιας γυναίκας απέναντι σε φαινόμενα

Διαβάστε περισσότερα

Προσφορά και Ζήτηση Υπηρεσιών Υγείας

Προσφορά και Ζήτηση Υπηρεσιών Υγείας Προσφορά και Ζήτηση Υπηρεσιών Υγείας ΤΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ Τι θα παραχθεί Πως θα παραχθεί Σε τι ποσότητα Μέθοδοι και διαδικασίες παραγωγής Μελέτες για τον προσδιορισμό των αναγκών Προσδιορισμός Αναγκών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!!

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! Μάτα Χαροκόπου Ανδρέας Καλλιβωκάς ΤΟ ΟΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΟ ΑΘΡΟΙΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ Οι συνεργασίες αποτελούν την πεμπτουσία της ανάπτυξης, του διαχρονικού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Χειμώνας Άνοιξη Μάθημα: Δημόσια Οικονομική Διδασκαλία: Βασίλης Θ. Ράπανος Γεωργία Καπλάνογλου 1 ο Πακέτο Ασκήσεων. Απαντήσεις Ημερομηνία

Διαβάστε περισσότερα

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση.

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. 1. Εισαγωγή. Κάθε μέτρηση, όσο προσεκτικά και αν έχει γίνει, περικλείει κάποια αβεβαιότητα. Η ανάλυση των σφαλμάτων είναι η μελέτη και ο υπολογισμός αυτής της αβεβαιότητας στη

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 2010 2 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ

ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ Έστω ότι επιθυμούμε να μελετήσουμε ένα τυχαίο πείραμα με δειγματικό χώρο Ω και έστω η πιθανότητα να συμβεί ένα ενδεχόμενο Α Ω Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ενώ δεν γνωρίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Brussels, 30 January 2013. Αξιότιμα Μέλη,

Brussels, 30 January 2013. Αξιότιμα Μέλη, Directorate-General for Communication Public Opinion Monitoring Unit Brussels, 30 January 2013 Αξιότιμα Μέλη, Ενόψει των ευρωπαϊκών εκλογών του 2014, βρίσκομαι στην ευχάριστη θέση να σας αποστείλω τα αποτελέσματα

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιάζοντας τη διδασκαλία των Μαθηματικών: Βασικές αρχές

Σχεδιάζοντας τη διδασκαλία των Μαθηματικών: Βασικές αρχές Σχεδιάζοντας τη διδασκαλία των Μαθηματικών: Βασικές αρχές Φοιτητής: Σκαρπέντζος Γεώργιος Καθηγήτρια: Κολέζα Ευγενία ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Βασικές θεωρίες σχεδιασμού της διδασκαλίας Δραστηριότητες και κατανόηση εννοιών

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η επιστημονική έρευνα στηρίζεται αποκλειστικά στη συστηματική μελέτη της εμπειρικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 6. Πιθανότητες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 6. Πιθανότητες ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΤΡΑΣ Εργαστήριο Λήψης Αποφάσεων & Επιχειρησιακού Προγραμματισμού Καθηγητής Ι. Μητρόπουλος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Γραφείο Επαγγελματικού Προσανατολισμού και Πληροφόρησης Νέων Δήμου Ρεθύμνης

Γραφείο Επαγγελματικού Προσανατολισμού και Πληροφόρησης Νέων Δήμου Ρεθύμνης Γραφείο Επαγγελματικού Προσανατολισμού και Πληροφόρησης Νέων Δήμου Ρεθύμνης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του παρόντος είναι να παρουσιάσει τον τρόπο δημιουργία και λειτουργίας Γραφείου Επαγγελματικού Προσανατολισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

2. Σε ένα κλάδο που υπάρχει μονοπώλιο, το βάρος από την επιβολή ενός φόρου μετακυλύεται ολόκληρο στους καταναλωτές.

2. Σε ένα κλάδο που υπάρχει μονοπώλιο, το βάρος από την επιβολή ενός φόρου μετακυλύεται ολόκληρο στους καταναλωτές. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημαϊκό έτος 2011-2012 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Εξεταστική περίοδος Ιουλίου Εξέταση στο μάθημα: Δημόσια Οικονομική Διδασκαλία: Γεωργία Καπλάνογλου Βασίλης Θ. Ράπανος Η εξέταση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Λέκτορας Ι. Γιαννατσής Καθηγητής Π. Φωτήλας ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Οικονομική Επιστήμη: Η κοινωνική επιστήμη που ερευνά την οικονομική δραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος ΕΡΕΥΝΑ Stedima: ΤΟ COACHING ΣΕ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος Αναστασία Μπαλάρη, Ανάλυση στοιχείων & Επεξεργασία ερωτηματολογίου Εισαγωγή Η Stedima παρουσιάζει παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ 2011-2012 ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΜΚΕ)

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ 2011-2012 ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΜΚΕ) ΕΠΙ ΧΕΙΡ Η ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ 2011-2012 ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΜΚΕ) ΜΑΤΙ ΚΟ ΤΗ ΤΑ Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράµµατος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση»

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400 Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400.01 Δύο ημέρες 16 ώρες Επιλογή Στελεχών: Ξεχωρίζοντας τους Καλύτερους Με την ολοκλήρωση του σεμιναρίου οι συμμετέχοντες θα έχουν σχηματίσει ολοκληρωμένη αντίληψη όλων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Αφηγηματική προσέγγιση: Αποτελεί τη βασική μορφή των δασκαλοκεντρικών μεθόδων διδασκαλίας. Ο δάσκαλος δίνει τις πληροφορίες, ενώ οι μαθητές του παρακολουθούν μένοντας αμέτοχοι και κρατώντας

Διαβάστε περισσότερα

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας Β Μέρος Κατάθλιψη Αξιολόγηση Χρήση ψυχομετρικών εργαλείων Ερωτήσειςγια: Συναίσθημα Ύπνο Ενδιαφέροντα Ενοχή Ενέργεια Συγκέντρωση Όρεξη Ψυχοκοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Διασποράς Ανάλυση Διασποράς διακύμανση κατά παράγοντες διακύμανση σφάλματος Παράδειγμα 1: Ισομεγέθη δείγματα

Ανάλυση Διασποράς Ανάλυση Διασποράς διακύμανση κατά παράγοντες διακύμανση σφάλματος Παράδειγμα 1: Ισομεγέθη δείγματα Ανάλυση Διασποράς Έστω ότι μας δίνονται δείγματα που προέρχονται από άγνωστους πληθυσμούς. Πόσο διαφέρουν οι μέσες τιμές τους; Με άλλα λόγια: πόσο πιθανό είναι να προέρχονται από πληθυσμούς με την ίδια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ Έρευνα μάρκετινγκ Τιμολόγηση Ανάπτυξη νέων προϊόντων ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Τμηματοποίηση της αγοράς Κανάλια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ Ενότητα 6η: ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-122) Διάλεξη 1 Εισαγωγή

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-122) Διάλεξη 1 Εισαγωγή (ΨΥΧ-122) Λεωνίδας Α. Ζαμπετάκης Β.Sc., M.Env.Eng., M.Ind.Eng., D.Eng. Εmail: statisticsuoc@gmail.com Διαλέξεις αναρτημένες στο: ftp://ftp.soc.uoc.gr/psycho/zampetakis/ Διάλεξη 1 Εισαγωγή ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες.

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. Αξιολόγηση µαθήµατος: γραπτές εξετάσεις. ιαπολιτισµική κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Ίντα Ελιάου BSc, MSc, PGDip, MA Συμβουλευτική Ψυχολόγος eliaouida@gmail.com

Ίντα Ελιάου BSc, MSc, PGDip, MA Συμβουλευτική Ψυχολόγος eliaouida@gmail.com ΣΥΝΕΔΡΙΟ: ΠΡΟΛΗΨΗ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Limneon, Καστοριά, 19.12.15 «Ενημέρωση του ασθενούς & των συνοδών του με καρκίνο του πνεύμονα. Προβλήματα στην ελληνική πραγματικότητα»

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2011-2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» Διδάσκων: Κ. Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πιθανότητες και Στατιστική

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πιθανότητες και Στατιστική ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πιθανότητες και Στατιστική Ο μεγάλος Γάλλος μαθηματικός Laplace έγραψε ότι οι Πιθανότητες δεν είναι τίποτα άλλο παρά η μετατροπή της κοινής λογικής σε μαθηματικές εκφράσεις. Η χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς. Περίληψη ιατριβής

Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς. Περίληψη ιατριβής ιδακτορική ιατριβή, Τμήμα Επικοινωνίας & Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (2008) Συγγραφέας: Σπύρος Τρύφωνας Επόπτρια: Μπετίνα Ντάβου Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς Περίληψη ιατριβής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική Εμπιστευτικότητας Σπουδαστών (Επικοινωνία με 3 ους )

Πολιτική Εμπιστευτικότητας Σπουδαστών (Επικοινωνία με 3 ους ) Πολιτική Εμπιστευτικότητας Σπουδαστών (Επικοινωνία με 3 ους ) Όλοι οι φοιτητές έχουν δικαίωμα στο απόρρητο των πληροφοριών.το προσωπικό της Bloomsbury International δεν θα περάσει προσωπικές πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Παλαιγεωργίου Γιώργος Τμήμα Μηχανικών Η/Υ, Τηλεπικοινωνιών και Δικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ιανουάριος 2011 Ψυχομετρία Η κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000.

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Το σύστημα ISO9000 Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Με τις αλλαγές δόθηκε έμφαση στην εφαρμογή της πολιτικής της ποιότητας και σε πιο πλήρεις διορθωτικές ενέργειες. Σε όλο τον κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου

Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου Κεφάλαιο 2 Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου Εισαγωγικές Παρατηρήσεις Προκειμένου να προσδιορίσουμε τον πληθυσμό, τον οποίο θα κάλυπτε η συγκεκριμένη έρευνα,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη

Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη Συγγραφέας Βασίλης Γ. Παυλόπουλος Περίληψη Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις του γάμου και της οικογένειας

Διαβάστε περισσότερα

Αγορές Χρήματος και Κεφαλαίου. Θεωρία Αποτελεσματικών Αγορών (Επανάληψη) Μεταπτυχιακό στην Οικονομική Επιστήμη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ

Αγορές Χρήματος και Κεφαλαίου. Θεωρία Αποτελεσματικών Αγορών (Επανάληψη) Μεταπτυχιακό στην Οικονομική Επιστήμη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ Αγορές Χρήματος και Κεφαλαίου Θεωρία Αποτελεσματικών Αγορών (Επανάληψη) Μεταπτυχιακό στην Οικονομική Επιστήμη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ Κατερίνα Κύρτσου Σελίδα-1 Υποθέσεις Δεν υπάρχει κόστος συναλλαγών Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του διαιτητή στο γήπεδο: Μια ψυχολογική προσέγγιση

Ο ρόλος του διαιτητή στο γήπεδο: Μια ψυχολογική προσέγγιση Ο ρόλος του διαιτητή στο γήπεδο: Μια ψυχολογική προσέγγιση Tσαγκαμίλης Ανδρέας Είναι σε όλους γνωστό ότι οι απαιτήσεις στον αθλητικό χώρο είναι αυξάνονται συνεχώς, απαιτήσεις που έχουν αναφορά σε όλους

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη

Διαβάστε περισσότερα