Ανθεκτική στη θεραπεία σχιζοφρένεια

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ανθεκτική στη θεραπεία σχιζοφρένεια"

Transcript

1 Ανθεκτική στη θεραπεία σχιζοφρένεια Π.Π.Φερεντίνος, Β.Π.Κονταξάκης Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών, Αιγινήτειο Νοσοκοµείο Η έννοια της ανθεκτικής στη θεραπεία σχιζοφρένειας κατανοείται καλύτερα σε συνάρτηση µε τα εκάστοτε διαγνωστικά κριτήρια για τη σχιζοφρένεια που χρησιµοποιούνται, τον ορισµό της θεραπευτικής ανταπόκρισης και την αποτελεσµατικότητα των διαθέσιµων κάθε φορά Θεραπειών. Ο ορισµός της ανθεκτικής σχιζοφρένειας έχει διέλθει µέσα από διάφορα στάδια εξέλιξης και ωρίµανσης. Η διαµόρφωση των σύγχρονων κριτηρίων της ανθεκτικής σχιζοφρένειας είναι συνυφασµένη µε την είσοδο στην κλινική πράξη της κλοζαπίνης. Τα κριτήρια που χρησιµοποιούνται συχνότερα σήµερα είναι τροποποίηση των κριτηρίων που διετύπωσαν οι Kane το Το ποσοστό των ανθεκτικών ασθενών εγγίζει, πιθανώς, το 50%. Η ανθεκτική σχιζοφρένεια έχει διακριτά επιδηµιολογικά χαρακτηριστικά: ελαφρώς µεγαλύτερη επικράτηση στους άνδρες, µικρότερη ηλικία έναρξης, υψηλότερη συχνότητα περιγεννητικών επιπλοκών. Μπορεί να έχει πρώιµη ή και όψιµη έναρξη. Καταστάσεις όπως η πτωχή συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή, η συννοσηρότητα, ιδίως µε χρήση ουσιών, και η ανεπαρκής ψυχοκοινωνική στήριξη µειώνουν την ανταπόκριση στη θεραπεία και πρέπει να αποκλείονται πριν τεθεί η διάγνωση της ανθεκτικής σχιζοφρένειας. Στους ανθεκτικούς ασθενείς ανευρίσκονται συχνά διακριτά βιολογικά χαρακτηριστικά: χαµηλότερος ρυθµός µεταβολισµού ντοπαµίνης, χαµηλότερα επίπεδα κατεχολαµινών στο ΕΝΥ, αυξηµένος βαθµός φλοιώδους ατροφίας και διεύρυνση των κοιλιών. Η ανθεκτική σχιζοφρένεια αποτελεί, πιθανώς, χωριστό υπότυπο της νόσου, µε διαφορετικό αιτιοπαθογενετικό µηχανιcτµό. Η κλοζαπίνη είναι σήµερα το µόνο φάρµακο µε αποδεδειγµένη αποτελεσµατικότητα στην ανθεκτική σχιζοφρένεια. Τα νεώτερα άτυπα αντιψυχωσικά υπολείπονται, πιθανώς, της κλοζαπίνης στην αντιµετώπιση της ανθεκτικής σχιζοφρένειας. εδοµένου του συγκριτικά ασφαλέστερου προφίλ τους, Θα πρέπει, ωστόσο, να χρησιµοποιούνται σε ανθεκτικούς ασθενείς πριν από µια δοκιµή κλοζαπίνης. Επιπλέον, στην αντιµετώπιση της ανθεκτικής σχιζοφρένειας χρησιµοποιούνται συνδυασµοί αντιψυχωσικών φαρµάκων καθώς και διάφορες τεχνικές ενίσχυσης της αντιψυχωσικής Θεραπείας: µε λίθιο, αντισπασµικά (καρβαµαζεπίνη, βαλπροίκό, νεώτερα), βενζοδιαζεπίνες, αντικαταθλιπτικά και ηλεκτροσπασµοθεραπεία, ενώ υπάρχουν κάποιες ενδείξεις για ενίσχυση της αντιψυχωσικής αγωγής µε β-αναστολείς, ρεζερπίνη, γλυκίνη, D-σερίνη, D-κυκλοσερίνη, γαλανταµίνη, εκχύλισµα Ginkgo biloba. Λέξεις ευρετηρίου: σχιζοφρένεια, ανθεκτικότητα στη Θεραπεία, κλοζαπίνη, άτυπα αντιφυχωσικά. Εισαγωγή Η ανακάλυψη της χλωροπροµαζίνης, του πρώτου αντιψυχωσικού, από τους Delay και Deniker το 1952 καλλιέργησε προσδοκίες και ελπίδες για αποτελεσµατική αντιµετώπιση ή και Θεραπεία της σχιζοφρένειας. Ακολούθησε σύντοµα πλειάδα παρόµοιων σκευασµάτων που ονοµάσθηκαν κλασσικά αντιψυχωσικά (ΑΨ) ή νευροληπτικά και χρησιµοποιήθηκαν τόσο στην οξεία ψύχωση όσο και στην πρόληψη των υποτροπών της νόσου. Ωστόσο, όπως φαίνεται από την κλινική εµπειρία ετών και αποδεικνύουν καλά ελεγχόµενες µελέτες, ποσοστό έως και 50% των σχιζοφρενών εξακολουθούν να έχουν συµπτώµατα της νόσου παρά την επαρκή σε δόση και διάρκεια Θεραπεία µε κλασσικά ΑΨ. Στην περίπτωση αυτή µιλάµε για ανθεκτική στη Θεραπεία σχιζοφρένεια (refractory ή treatment- resistant schizophrenia) (ΑΣ). Η αντιµετώπιση της ΑΣ αποτελεί µία σηµαντική πρόκληση για τη σύγχρονη ψυχιατρική λόγω: της υψηλής νοσηρότητας, Θνητότητας και συχνότητας αυτο- και ετεροκαταστροφικής συµπεριφοράς κατά την έξαρση της νόσου,

2 της απώλειας ανθρωπίνου δυναµικού, της σηµαντικής επιβάρυνσης των οικογενειών των ασθενών και του δυσανάλογα υψηλού οικονοµικού κόστους από τους παρατεταµένους χρόνους νοσηλειών. Σήµερα, οιπροοπτικές αντιµετώπισης της ΑΣ φαίνονται πιο αισιόδοξες µετά την είσοδο στην κλινική πράξη των άτυπων ΑΨ φαρµάκων. Σήµερα, οι προοπτικές αντιµετώπισης της ΑΣ φαίνονται πιο αισιόδοξεςµετά την είσοδο στην κλινική πράξη των άτυπων ΑΨ φαρµάκων. Ορισµοί Κριτήρια Η έννοια της ΑΣ κατανοείται καλύτερα σε συνάρτηση µε τα εκάστοτε χρησιµοποιούµενα διαγνωστικά κριτήρια για τη σχιζοφρένεια, τον ορισµό της θεραπευτικής ανταπόκρισης και αντίστασης και την αποτελεσµατικότητα των διαθέσιµων κάθε φορά θεραπειών. Έτσι, η αντιµετώπιση της ΑΣ είναι ένας ευέλικτος, συνεχώς µεταβαλλόµενος στόχος και ο ορισµός της ΑΣ εξελίσσεται ανάλογα µε τα διαθέσιµα κάθε φορά φάρµακα και τις προσδοκίες µας από αυτά. Η σκοπιµότητα της διαµόρφωσης ενός σαφούς ορισµού της ΑΣ έγκειται στα παρακάτω: συµβάλλει στην κλινική πράξη στην επιλογή της κατάλληλης φαρµακευτικής αγωγής για κάθε ασθενή αποτελεί απαραίτητο µεθοδολογικό εργαλείο στις κλινικές µελέτες αξιολόγησης νέων ΑΨ φαρµάκων διευκολύνει την ανάπτυξη Θεραπευτικών µεθόδων αντιµετώπισης των αρνητικών συµπτωµάτων, της γνωστικής δυσλειτουργίας και της µειωµένης λειτουργικότητας των σχιζοφρενικών ασθενών βοηθάει στην ταυτοποίηση υποοµάδων σχιζοφρενών µε κοινή αιτιολογική ή παθογενετική βάση και εποµένως στη διερεύνηση της παθογένειας της σχιζοφρενικής συνδροµής. Ο ορισµός της ΑΣ διήλθε από διάφορα στάδια εξέλιξης και ωρίµανσης, τα κυριότερα εκ των οποίων περιγράφονται παρακάτω: Η χρόνια ιδρυµατοποίηση (άνω των 2 ετών) και οι επανειληµµένες νοσηλείες Θεωρούνταν σχεδόν ταυτόσηµα της ΑΣ προ της εισόδου της κλοζαπίνης. Ωστόσο, χρόνια ιδρυµατοποίηση µπορεί να συµβεί παρά τη µέτρια βαρύτητα των συµπτωµάτων ενώ η σοβαρή επιδείνωση δεν οδηγεί πάντα σε παρατεταµένη νοσηλεία, ιδίως τα τελευταία χρόνια όπου όλο και περισσότερα περιστατικά αντιµετωπίζονται στην κοινότητα. Επιπλέον, η χρόνια ιδρυµατοποίηση µπορεί να οφείλεται σε "µη αληθή" ΑΣ, λόγω κακής ή µη συµµόρφωσης στη φαρµακευτική αγωγή, έλλειψης στρατηγικών ψυχοκοινωνικής επανένταξης, ιστορικού βίαιης συµπεριφοράς κ.ά. Είναι πια γενικά αποδεκτό ότι η χρόνια νοσηλεία δεν είναι ακριβής δείκτης ούτε, πολύ περισσότερο, ταυτόσηµη µε την ΑΣ Η διαµόρφωση της σύγχρονης έννοιας της ΑΣ είναι συνυφασµένη µε την είσοδο στην κλινική πράξη της κλοζαπίνης, του πρωτότυπου άτυπου ΑΨ. Η κλοζαπίνη είχε εισαχθεί και χρησιµοποιείτο σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες στην περίοδο και µάλιστα ανέµενε έγκριση από το FDA στις Η.Π.Α. Αποσύρθηκε, ωστόσο, παγκοσµίως, όταν ο Θάνατος 8 α- σθενών υπό κλοζαπίνη στη Φινλανδία αποδόθηκε σε ακοκκιοκυτταραιµία λόγω της χρήσης του εν λόγω φαρµάκου.4 Η κατασκευάστρια εταιρεία, ωθούµενη από πιέσεις για επανεισαγωγή της κλοζαπίνης λόγω της υπεροχής της στη µείωση της ψυχοπαθολογίας, λιγότερων εξωπυραµιδικών παρενεργειών και της µη πρόκλησης όψιµης δυσκινησίας, υπέβαλε σύντοµα νέα αίτηση έγκρισης του φαρµάκου στο FDA. Η αίτηση αυτή, όµως, απορρίφθηκε ενώ, παράλληλα, ζητήθηκε η διεξαγωγή διπλών τυφλών µελετών για την απόδειξη της υπεροχής της κλοζαπίνης στη µείωση της ψυχοπαθολογίας, κυρίως σε α-

3 σθενείς ανθεκτικούς σε κλασσικά ΑΨ. Στα πλαίσια του MCT (Multicenter Clozapine Trial) που συστάθηκε για το σκοπό αυτόν και στο οποίο περιελήφθησαν 268 ασθενείς, διατυπώθηκε για πρώτη φορά από τους Kane το 1988 ένα σύνολο ευρέως αποδεκτών κριτηρίων για τον ορισµό της ΑΣ (Πίνακας 1). Τα παραπάνω κριτήρια αφορούσαν το κλινικό ιστορικό και την παρούσα ψυχοπαθολογία του ασθενούς, καθώς και προοπτικές εκτιµήσεις. Το παραπάνω σύνολο κριτηρίων κρίθηκε σύντοµα ως ανακριβές, ασαφές και άρα ανεπαρκές για τον ορισµό της ΑΣ. Η κριτική που ασκήθηκε εστιάσθηκε στα ακόλουθα: Έδινε υπερβολική έµφαση στα Θετικά συµπτώµατα και αγνοούσε τα αρνητικά συµπτώµατα και τη γνωστική δυσλειτουργία, ενώ το κριτήριο της συνολικής λειτουργικότητας δεν προσδιοριζόταν επαρκώς. Κρίθηκε ως υπερβολικός ο χρόνος αναµονής των 5 ετών πτωχής ανταπόκρισης ως κριτήριο έναρξης αγωγής µε κλοζαπίνη. Θεωρήθηκε ότι η δοκιµή µε δύο κλασσικά ΑΨ (ή ακόµα και µε ένα) ήταν επαρκής πριν από µία δοκιµή κλοζαπίνης. Κρίθηκε ως υπερβολική η δόση του ισοδυνάµου των 1000 mg χλωροπροµαζίνης. Όπως είναι γνωστό, δόσεις mg χλωροπροµαζίνης ή ισοδύναµες δόσεις άλλων νευροληπτικών καταλαµβάνουν το 80-90% των υποδοχέων της ντοπαµίνης, ενώ υψηλότερες δόσεις δεν έχουν άµεσο Θεραπευτικό όφελος, ακόµα και σε ασθενείς ανθεκτικούς στη θεραπεία, ενώ, παράλληλα, είναι λιγότερο ανεκτές. Η χρονική περίοδος των 4-6 εβδοµάδων (έναντι των αυστηρά 6 εβδοµάδων) κρίθηκε ως ε- παρκής για µία κλινική δοκιµή µε ένα κλασσικό ΑΨ. Τα κριτήρια των Kane δεν αναφέρονται καθόλου στα νεώτερα άτυπα ΑΨ, τα οποία, όπως συµφωνούν οι περισσότεροι, πρέπει να δοκιµάζονται πριν από µία δοκιµή κλοζαπίνης. Η κριτική που ασκήθηκε στο σύνολο των κριτηρίων που διετύπωσαν οι Kane το 1988 οδήγησε σύντοµα στη διαµόρφωση τροποποιηµένων κριτηρίων για τον ορισµό της ΑΣ (Πίνακας 2). Αυτά χρησιµοποιούνται ακόµα και σήµερα (ενίοτε µε µικρές τροποποιήσεις) στις κλινικές µελέτες. Θεωρώντας τη Θεραπευτική ανταπόκριση στην ΑΨ αγωγή ως συνεχές (δεδοµένης της ετερογένειας των σχιζοφρενικών ασθενών), οι Βrenner πρότειναν, στα πλαίσια διεθνούς οµάδας µελέτης, µία ευρύτερη προσέγγιση της έννοιας της ΑΣ. Ως ΑΣ ορίσθηκε, έτσι, η κατάσταση µε "συνεχιζόµενα ψυχωσικά συµπτώµατα και σηµαντική διαταραχή της λειτουργικότητας ή/και αποκλίσεις της συµπεριφοράς που επιµένουν σε οριστικά διαγνωσµένους

4 ασθενείς µε σχιζοφρένεια, παρά την ορθολογική συνήθη φαρµακευτική και ιµυχοκοινωνική αγωγή που χορηγήθηκε συνεχώς και για επαρκή χρονική περίοδο". Επίσης, προτάθηκε ότι αρκούν τουλάχιστον δύο έτη εµµένουσας ψύχωσης από το κλινικό ιστορικό του ασθενούς για να τεθεί η διάγνωση της ΑΣ, αν και αναγνωρίσθηκε ότι ακόµα και ένα έτος µη ανταπόκρισης στην αγωγή Θα µπορούσε να Θεωρηθεί ως επαρκής χρόνος. Σύµφωνα µε τον παραπάνω ορισµό απαιτείται δοκιµή µε τουλάχιστον κλασσικά ΑΨ από διαφορετικές χηµικές κατηγορίες κατά την τελευταία διετία, σε δόσεις τουλάχιστον 1000 mg χλωροπροµαζίνης ή ισοδύναµες δόσεις άλλων νευροληπτικών, επί τουλάχιστον 6 εβδοµάδες για κάθε ΑΨ χωρίς ουσιαστική βελτίωση. Η α- νταπόκριση στη θεραπεία προσεγγίσθηκε ως συνεχές, αλλά προσδιορίσθηκαν διάφορα cut-off points κυρίως για ερευνητικούς σκοπούς. Έτσι, σχεδιάσθηκε µία κλίµακα στην οποία συνδυάζονταν βαθµολογίες από τη βραχεία ιµυχιατρική κλίµακα (Brief Psychiatric Rating Scale, BPRS), την κλίµακα κλινικής σφαιρικής εντύπωσης (Clinical Global Impression, CGI) και την κλίµακα δεξιοτήτων ανεξάρτητης διαβίωσης (Independent Living Skills Survey, ILSS) και η οποία προέβλεπε 7 βαθµίδες ανταπόκρισης στη θεραπεία (Πίνακας 3). Το 1992 ο Meltzer πρότεινε ένα πολυδιάστατο µοντέλο προσέγγισης της ΑΣ. Πρότεινε ότι θα ήταν πιο χρήσιµο να προσεγγίζουµε την ανταπόκριση στη Θεραπεία ως συνεχές, λαµβάνοντας υπόψη για την εκτίµησή της τους παρακάτω παράγοντες: Ψυχοπαθολογία: επίµονα µέτρια ή σοβαρά θετικά, αρνητικά ή αποδιοργανωτικά συµπτώµατα

5 Γνωστική δυσλειτουργία (προσοχή, εκτελεστική µνήµη κ.ά.) σε πολλούς τοµείς που παρεµβαίνει στην επαγγελµατική και κοινωνική λειτουργικότητα Εξωπυραµιδικά συµπτώµατα: παρκινσονισµός, ακαθισία, όψιµη δυσκινησία Μειωµένη κοινωνική, επαγγελµατική και διαπροσωπική λειτουργικότητα Υποτροπιάζουσες διαταραχές της διάθεσης, αυ τοκτονικότητα, επιθετικότητα Ανεπαρκής συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή, συχνές ή παρατεταµένες νοσηλείες Αλλόκοτη (αποδιοργανωµένη) συµπεριφορά Επιβάρυνση οικογένειας/ κοινωνικού συνόλου Πτωχή ποιότητα ζωής (υποκειµενικό αίσθηµα) Μη ανταπόκριση σε αγωγή µε ένα κλασσικό ΑΨ που είναι καλώς ανεκτό από τον ασθενή σε δόση 2-20 mg αλοπεριδόλης/ηµέρα ή ισοδύναµη δόση άλλου νευροληπτικού επί 6-12 εβδοµάδες Άσχετα µε το αν υιοθετεί κανείς ένα µονο- ή πολυάστατο µοντέλο για τον ορισµό της ΑΣ, οι προσδοκίες από τη φαρµακευτική αγωγή και οι εκτιµήσεις για τη ν ανταπόκριση στη Θεραπεία διαφέρουν ανάλογα µε τη ν οπτική γωνία εκτίµησης του προβλήµατος από τους θεραπευτές, τους ασθενείς, τους συγγενείς τους και τις οικονοµικό - διοικητικές πλευρές του προβλήµατος.

6 Επιδηµιολογικά δεδοµένα Το ποσοστό των σχιζοφρενικών ασθενών µε ΑΣ ποικίλλει στις διάφορες µελέτες ανάλογα µε τα κριτήρια ορισµού της ΑΣ που υιοθετούνται και το διαγνωστικό σύστηµα που χρησιµοποιείται. εν υπάρχουν συστηµατικές µελέτες σχιζοφρενικών ασθενών πρώτου επεισοδίου µε µακρές περιόδους παρακολούθησης που θα καθόριζαν µε ακρίβεια το ποσοστό εκείνων που πληρούν κριτήρια ΑΣ είτε από την έναρξη είτε κατά την πορεία της νόσου. Τα αποτελέσµατα των διαφόρων µελετών επηρεάζονται σηµαντικά από το εκάστοτε δείγµα και άλλες µεθοδολογικές παραµέτρους. Σε µία µελέτη 803 ασθενών µε σχιζοφρένεια ή σχιζοσυναισθηµατική διαταραχή που νοσηλεύονταν χρονίως σε κρατικά νοσοκοµεία στο Connecticut (Η.Π.Α.) οι Essock βρήκαν ότι το ποσοστό των ασθενών µε ΑΣ (και άρα υποψηφίων για είσοδο σε κλοζαπίνη) ανερχόταν σε 60% βάσει των κριτηρίων των Kane και συν.,5 ενώ αυτό εκτιµήθηκε σε 48% όταν χρησιµοποιήθηκαν ελαφρώς αυστηρότερα κριτήρια. Οι Juarez-Reyes προσπάθησαν να προσδιορίσουν το ποσοστό των ασθενών µε ΑΣ σε ένα κοινοτικό σύστηµα ψυχικής υγείας στην Καλιφόρνια (Η.Π.Α.). ΒασίσΘηκαν σε ένα τυχαίο, διαστρωµατωµένο δείγµα 293 σχιζοφρενικών ασθενών, που αποτελείτο από όλους τους εσωτερικούς και εξωτερικούς ασθενείς που είχαν εξυπηρετηθεί από το σύστηµα το Το ποσοστό των ασθενών µε ΑΣ εκτιµήθηκε σε 12,9% βάσει των κριτηρίων των Kane και συν., αλλά ανήλθε σε 42,9% όταν χρησιµοποιήθηκαν λιγότερο αυστηρά κριτήρια. Σε µία µελέτη τους σε δείγµα 74 ασθενών, στους οποίους είχε διαγνωσθεί σχιζοφρένεια βάσει των RDC (Research Diagnostic Criteria), οι Harrow βρήκαν ότι 40-50% από αυτούς είχαν πτωχή ανταπόκριση στη θεραπεία, ενώ περίπου 30-40% των ασθενών συνέχιζαν να έχουν παραληρητικές ιδέες και ψευδαισθήσεις µετά από περίοδο παρακολούθησης 2, 4,5 και 7-8 ετών. Άλλοι συγγραφείς εκτιµούν ότι το ποσοστό των ασθενών µε ΑΣ κυµαίνεται µεταξύ 10-45%. Σε µία µετανάλυση µελετών του 20ού αιώνα οι Hegarty ανασκόπησαν 320 εργασίες που α- φορούσαν σχιζοφρενικούς ασθενείς από 368 κέντρα µεταξύ των ετών 1895 και Τα κριτήρια ανταπόκρισης στη Θεραπεία περιελάµβαναν την ύπαρξη ήπιων µόνο ψυχωσικών συµπτωµάτων και επαρκούς επιπέδου κοινωνικής και επαγγελµατικής λειτουργικότητας. Για µεθοδολογικούς λόγους ελήφθησαν υπόψη µόνο µελέτες µε περίοδο παρακολούθησης µεγαλύτερη του ενός έτους και µικρότερη των 10 ετών. Η επεξεργασία των στοιχείων κατέδειξε ότι το ποσοστό των ασθενών µε καλή ανταπόκριση στη Θεραπεία ήταν κατά µέσο όρο 40,2%. Προ της εισόδου των νευροληπτικών ήταν 34,9%, ενώ αυξήθηκε σε 48,5% µετά την είσοδο των νευροληπτικών, αλλά ξαναµειώθηκε σε 36,4% µετά το Οι συγγραφείς κατέληξαν ότι η πλειονότητα των σχιζοφρενικών ασθενών σε αγωγή µε νευροληπτικά δεν είχε καλή ανταπόκριση στη θεραπεία. Η µείωση του ποσοστού ανταπόκρισης µετά το 1986 αποδόθηκε, πιθανώς, στον αυστηρότερο προσδιορισµό κριτηρίων για την ΑΣ, στην εξέλιξη των διαγνωστικών συστηµάτων ή σε αλλαγές του συστήµατος παροχής υπηρεσιών υγείας. Φαίνεται λοιπόν ότι η πτωχή ανταπόκριση στη θε ραπεία µε νευροληπτικά είναι πιθανώς ο κανόνας παρά η εξαίρεση στη σχιζοφρένεια, ειδικά όταν λαµβάνονται υπόψη στην εκτίµησή µας και άλλες παράµετροι εκτός από τον προσωρινό έλεγχο των θετικών ψυχωσικών συµπτωµάτων. Αναφέρουµε παρακάτω κάποια επιπλέον επιδηµιολογικά χαρακτηριστικά της ΑΣ: Υπάρχει ελαφρώς µεγαλύτερη επικράτηση της ΑΣ στο ανδρικό φύλο. ιαπιστώνεται µικρότερη ηλικία έναρξης στην ΑΣ (κατά µέσον όρο 2 έτη) χωρίς, εν τούτοις, διαφορά µεταξύ των δύο φύλων (αντίθετα µε ό,τι παρατηρείται στη µη ΑΣ, όπου η έναρξη της νόσου συµβαίνει νωρίτερα στους άνδρες). Οι ασθενείς µε ΑΣ δεν έχουν συχνότερα θετικό οικογενειακό ιστορικό από τους υπόλοιπους σχιζοφρενικούς ασθενείς. Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι µονοζυγωτικοί δίδυµοι συµφωνούν συνήθως όσον αφορά την ανταπόκριση στα νευροληπτικά. Οι περιγεννητικές επιπλοκές, που απαντώνται συχνότερα σε σχιζοφρενικούς ασθενείς σε σχέση µε το γενικό πληθυσµό, είναι συχνότερες στους ασθενείς µε ΑΣ σε σχέση µε τους υπόλοιπους σχιζοφρενικούς ασθενείς. Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι ασθενείς µε ΑΣ έχουν χαµηλότερο επίπεδο προνοσηρής ψυχοσεξουαλικής λειτουργικότητας στην όψιµη εφηβεία σε σχέση µε τους υπόλοιπους σχιζοφρενικούς ασθενείς.

7 Οι ασθενείς µε ΑΣ συχνότερα προκαλούν ή είναι Θύµατα βίας. 'Εναρξη και φυσική ιστορία Εκτιµάται ότι περίπου 5-20% των ασθενών µε πρώτο σχιζοφρενικό επεισόδιο δεν ανταποκρίνονται σε Θεραπεία µε κλασσικά ΑΨ ήδη από την έναρξη της νόσου και παραµένουν συνήθως ανθεκτικοί στη Θεραπεία και στη συνέχεια. Από τους υπόλοιπους κάποιοι αναπτύσσουν ανθεκτικότητα στη θεραπεία (ΑΣ) σε κάποια από τις επόµενες υποτροπές της νόσου. Εποµένως, µπορούµε να µιλάµε για ΑΣ πρώιµης έναρξης (από το πρώτο επεισόδιο) και όψιµης έναρξης (σε κάποιο από τα επόµενα επεισόδια). 'Οταν εµφανισθεί, η ΑΣ αποτελεί συνήθως µόνιµη κατάσταση. Παρατηρείται συχνά ότι µε την πρόοδο της νόσου και ιδίως κατά τα πρώτα 5 έτη, ο χρόνος που απαιτείται για την ύφεση αυξάνεται σε κάθε διαδοχική υποτροπή, ενώ µειώνεται σταδιακά ο βαθµός ανταπόκρισης στην ΑΨ αγωγή. Επιπλέον, οι ασθενείς πρώτου επεισοδίου µε συµπτώµατα µεγαλύτερης διάρκειας έχουν ατελέστερη και πιο αργή αποκατάσταση, ενώ η καθυστέρηση έναρξης ΑΨ αγωγής µετά την εµφάνιση των πρώτων ψυχωσικών συµπτωµάτων κατά το πρώτο επεισόδιο συσχετίζεται µε αυξηµένη πιθανότητα ανάπτυξης ανθεκτικότητας στη Θεραπεία. Οι Meltzer συνέκριναν σε µελέτη τους, βάσει δείγµατος 223 ασθενών µε ΑΣ, τα χαρακτηριστικά εκείνων µε πρώιµη έναρξη σε σχέση µε εκείνους µε όψιµη έναρξη ανθεκτικότητας στη Θεραπεία. ιαπίστωσαν ότι οι ασθενείς µε πρώιµης έναρξης ΑΣ είχαν µεγαλύτερο αριθµό νοσηλειών, πτωχότερη συµµόρφωση στη φαρµακοθεραπεία, υψηλότερη αυτοκτονικότητα (περισσότερες απόπειρες αυτοκτονίας), ενώ η διάρκεια Θεραπείας µετά την εµφάνιση των πρώτων ψυχωσικών συµπτωµάτων ήταν βραχύτερη σε αυτούς τους ασθενείς. Υπάρχει, τέλος, και µία ιατρογενής µορφή ΑΣ που µπορεί να εµφανισθεί µετά από διακοπή κλοζαπίνης σε ασθενείς που ανταποκρίνονταν προηγουµένως σε κλασσικά ΑΨ. Το παραπάνω ενισχύει την άποψη ότι η δυνατότητα ανταπόκρισης στην ΑΨ αγωγή µπορεί να µειωθεί ή και να χαθεί κατά την πορεία της νόσου. Παράγοντες που πρέπει να αποκλείονται πριν τη διάγνωση της ΑΣ Πριν αποφανθούµε ότι ένας σχιζοφρενικός ασθενής είναι ανθεκτικός στη θεραπεία, θα πρέπει να αποκλεισθούν οι παρακάτω καταστάσεις που µπορεί να ευθύνονται για µειωµένη ανταπόκριση στη θεραπεία: Απλή προσωρινή υποτροπή υπό ΑΨ αγωγή. Αυτή µπορεί να συµβεί λόγω στρεσσογόνων παραγόντων. Ο ασθενής Θα ανταποκριθεί τελικά στη θε ραπεία µε αποµάκρυνση των στρεσσογόνων παραγόντων (αν είναι δυνατόν) και προσωρινή αύξηση της δόσης του ΑΨ ή ενίσχυση της θεραπείας, π.χ. µε βαλπροϊκό ή καρβαµαζεπίνη. Πτωχή συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ο αποκλεισµός ενδεχοµένου ελλιπούς συµµόρφωσης στη φαρµακευτική αγωγή γίνεται: (1) µε τη χρήση βραδείας αποδέσµευσης ενέσιµων ΑΨ σκευασµάτων, (2) µε τη µέτρηση των επιπέδων των φαρµάκων στο αίµα, (3) µε τη µέτρηση βιολογικών δεικτών ανταπόκρισης, όπως η προλακτίνη πλάσµατος. Το ποσοστό των µη συµµορφούµενων σχιζοφρενικών ασθενών κυµαίνεται από 24% έως 88% στις διάφορες µελέτες (κατά µέσον όρο 50%). Οι ασθενείς µε ελλιπή συµµόρφωση έχουν τετραπλάσιο κίνδυνο υποτροπής σχετικά µε τους συµµορφούµενους. Μεταξύ των αιτίων ανεπαρκούς συµµόρφωσης στη φαρµακευτική αγωγή περιλαµβάνονται: o Οι ανεπιθύµητες ενέργειες των ΑΨ φαρµάκων (που αναφέρονται ως αίτιο µη συµµόρφωσης από 25-66% των ασθενών που διακόπτουν). Οι εξωπυραµιδικές παρενέργειες (κυρίως η ακαθισία), η σεξουαλική δυσλειτουργία και η αύξηση του σωµατικού βάρους είναι εκείνες που ενοχοποιούνται, κυρίως, για τα µεγαλύτερα ποσοστά µη συµµόρφωσης. o Η έλλειψη εναισθησίας (σε συνδυασµό µε τη γνωστική αποδόµηση και τις παρανοϊκές ιδέες) των σχιζοφρενικών ασθενών.

8 o Τα πολύπλοκα φαρµακευτικά σχήµατα (µε πολλούς συνδυασµούς φαρµάκων και δευτερεύοντα φάρµακα για αντιµετώπιση των ανεπιθύµητων ενεργειών). o Η αραιή (χαλαρή) παρακολούθηση, συχνά λόγω οικονοµικών αιτίων. o Η ανεπαρκής σχέση ιατρού-ασθενούς. o Η µεταψυχωσική κατάθλιψη. Επανεκτίµηση της διάγνωσης για αποκλεισµό διαγνωστικού λάθους. Η διαφορική διάγνωση της σχιζοφρένειας περιλαµβάνει τόσο παθολογικές καταστάσεις (παθήσεις ενδοκρινών αδένων, νοσήµατα συνδετικού ιστού, λοιµώξεις, µεταβολικά νοσήµατα, διατροφικές ελλείψεις κ.ά.) όσο και νευρολογικές νόσους (νεοπλάσµατα, λοιµώξεις ΚΝΣ, εγκεφαλικά τραύµατα, αναπτυξιακές διαταραχές, µεταβολικάγενετικά νοσήµατα, αποµυελίνωση κ.ά.), καθώς και άλλες ψυχικές διαταραχές (συναισθηµατικές διαταραχές, παραληρητική διαταραχή κ.ά.). 'Οταν συνυπάρχουν πολλές αιτίες-καταστάσεις (π.χ. ψυχιατρικές και παθολογικές-νευρολογικές), είναι συχνά δύσκολο να αναγνωρισθούν. Συννοσηρότητα, ιδίως µε χρήση ουσιών. Η παράλληλη χρήση ουσιών προκαλεί συχνότερες υποτροπές, πιο επίµονα ψυχωσικά συµπτώµατα, συχνότερες νοσηλείες, ελλιπή συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή και εποµένως µειωµένη ανταπόκριση στη Θεραπεία. Ψυχοκοινωνικά στρεσσογόνα ερεθίσµατα και απουσία στρατηγικών ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης. εδοµένου ότι οι σχιζοφρενικοί ασθενείς είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στο stress, είναι προφανής η σηµασία του ψυχοκοινωνικού περιβάλλοντος στην πορεία της νόσου. Σε αρκετές περιπτώσεις το "εκφρασµένο συναίσθηµα" επί της ψυχοπαθολογίας των ασθενών µε αυστηρά επικριτικά σχόλια και διείσδυση στην καθηµερινή ζωή τους µπορεί να γίνει σοβαρός παράγων stress. Επιπλέον, έχει αποδειχθεί ότι οι στρατηγικές ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης των ασθενών είναι σηµαντικές για την επίτευξη ουσιαστικής βελτίωσης στη λειτουργικότητα και στη συµπεριφόρά, για τη µείωση της ψυχοπαθολογίας και την ψυχοκοινωνική τους επανένταξη. Ως εκ τούτου, η παράλειψή τους ευθύνεται συχνά για µειωµένη ανταπόκριση στη θεραπεία. Η χορηγούµενη δόση της ΑΨ αγωγής Θα πρέπει να επανεξετασθεί προσεκτικά. Η δόση θα πρέπει να είναι εντός του Θεραπευτικού "παραθύρου". Οι µικρότερες δόσεις είναι λιγότερο αποτελεσµατικές, ενώ οι µεγαλύτερες δόσεις προκαλούν περισσότερες ανεπιθύµητες ενέργειες και ελλιπή συµµόρφωση χωρίς να είναι πιο αποτελεσµατικές. Οι δόσεις πρέπει να εξατοµικεύονται ανάλογα µε το ιστορικό του ασθενούς και τη βαρύτητα της νόσου, π.χ. οι ασθενείς πρώτου επεισοδίου είναι συνήθως πιο ευαίσθητοι στην ΑΨ αγωγή από τους χρόνιους ασθενείς, αλλά είναι επίσης συχνά πιο ευαίσθητοι σε παρενέργειες των φαρµάκων. Η διάρκεια της χορηγούµενης αγωγής Θα πρέπει να είναι τουλάχιστον 4-6 εβδοµάδες. Το είδος του κλασσικού ΑΨ, όταν είναι σε επαρκή δόση, δεν φαίνεται να έχει τόση σηµασία, αφού δεν υπάρχουν σηµαντικές ενδείξεις ότι κάποιο από τα κλασσικά ΑΨ είναι ανώτερο από τα άλλα στην αντιµετώπιση των ψυχωσικών συµπτωµάτων. Βιολογικά δεδοµένα Υπάρχουν σχετικά λίγες πληροφορίες πάνω στη νευροβιολογία της ΑΣ, δεδοµένου ότι τα πρώτα προτυπωµένα κριτήρια για την ΑΣ εµφανίσθηκαν µόλις το Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η έρευνα στον τοµέα αυτόν έχει ενταθεί. εν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι ασθενείς µε ΑΣ παρουσιάζουν µειωµένη απορρόφηση των κλασσικών ΑΨ φαρµάκων από το γαστρεντερικό σύστηµα. Τουναντίον, οι δόσεις και τα επίπεδα των φαρµάκων στο αίµα ασθενών µε ΑΣ ανευρίσκονται συχνά υψηλότερα σε σχέση µε εκείνα ασθενών µε καλή άνταπόκριση στη θεραπεία. Μελέτες µε σύγχρονες απεικονιστικές τεχνικές (ΡΕΤ, SPECT) έχουν δείξει ότι η δέσµευση των D2 υποδοχέων στο ραβδωτό σώµα δεν διαφέρει σηµαντικά σε ασθενείς µε ΑΣ σε σχέση µε τους υπόλοιπους σχιζοφρενικούς ασθενείς. Εποµένως, η ανθεκτικότητα στη Θεραπεία µπορεί να οφείλεται (α) σε αποτυχία αναστολής της αδενυλοκυκλάσης από την κατάληψη των D2 υποδοχέων ή (β) σε κάποιο ελάττωµα στον µετέπειτα βιολογικό "καταρράκτη" ενδοκυττάριων γεγονότων, είτε (γ) πιθανόν η νταπαµινεργική υπερδραστηριότητα να µην αποτελεί τη (µοναδική) βάση των Θετικών και αποδιοργανωτικών ψυχωσικών συµπτωµάτων.

9 Πρόσφατες µελέτες µε ΡΕΤ δείχνουν ότι ο ρυθµός µεταβολισµού της ντοπαµίνης στο ραβδωτό σώµα είναι χαµηλότερος στους ασθενείς µε ΑΣ σε σχέση µε τους υπόλοιπους σχιζοφρενικούς ασθενείς. Επίσης, οι ασθενείς µε ΑΣ έχουν χαµηλότερα επίπεδα κατεχολαµινών στο ΕΝΥ, ενώ η Θετική ανταπόκριση στην κλοζαπίνη έχει συσχετισθεί µε χαµηλή αναλογία οµοβανιλικού/ 5- υδροξυ-ινδολοξεικού στο ΕΝΥ (το πρώτο είναι µεταβολίτης της ντοπαµίνης, ενώ το δεύτερο της σεροτονίνης). Σε παρόµοιες παρατηρήσεις στηρίχθηκε η υπόθεση σεροτονίνης- ντοπαµίνης, που συµπλήρωσε την αρχική υπόθεση της ντοπαµίνης για τη σχιζοφρένεια, καθώς και η φιλοσοφία χορήγησης των ανταγωνιστών σεροτονίνης- ντοπαµίνης (SDAs), δηλαδή ΑΨ φαρµάκων µε ισχυρό σεροτονινεργικό και ασθενέστερο ντοπαµινεργικό ανταγωνισµό. Μελέτες µε MRI εγκεφάλου δείχνουν ότι οι ασθενείς µε ΑΣ έχουν αυξηµένο βαθµό φλοιώδους ατροφίας σε σχέση µε τους υπόλοιπους σχιζοφρενικούς ασθενείς, ιδίως όταν στην κλινική εικόνα προεξάρχουν τα αρνητικά συµπτώµατα. Οι ασθενείς µε πρώτο σχιζοφρενικό επεισόδιο στους οποίους ανευρίσκονται συχνότερα σε σχέση µε υγιείς µάρτυρες διεύρυνση των κοιλιών (ιδίως των κροταφικών κεράτων) και µείωση του όγκου του αριστερού ιπποκάµπου έχουν χειρότερη ανταπόκριση στη Θεραπεία και βραδύτερο ρυθµό βελτίωσης. Ακόµη, σε αυτούς παρατηρείται καθυστέρηση µέχρι την ύφεση της νόσου ή αναπτύσσεται συχνότερα ΑΣ (ιδίως όταν συνυπάρχει ανώµαλη µορφολογία εγκεφάλου και κυρίως διεύρυνση της τρίτης και των πλαγίων κοιλιών). Στους ασθενείς µε ΑΣ παρατηρείται συχνά αύξηση του όγκου κοιλιών που εξελίσσεται παράλληλα µε την πορεία της νόσου. Μελέτες των Owen έδειξαν συσχέτιση ανάµεσα στη διεύρυνση του κοιλιακού συστήµατος του εγκεφάλου και τις µαιευτικές επιπλοκές, οι οποίες είναι συχνότερες σε ασθενείς µε ΑΣ. Επίσης, οι ασθενείς µε ιστορικό σοβαρών µαιευτικών επιπλοκών έχουν χειρότερη έκβαση σε σχέση µε τους ασθενείς χωρίς παρόµοιο ιστορικό. Συνάγεται, εποµένως, το συµπέρασµα ότι η διεύρυνση των κοιλιών έχει στενή σχέση µε τα φαινόµενα που σχετίζονται µε την εµφάνιση µαιευτικών επιπλοκών. Οι µηχανισµοί που είναι υπεύθυνοι για την ΑΣ πρώιµης και όψιµης έναρξης ίσως να διαφέρουν. Κατά τη νευροαναπτυξιακή υπόθεση για την αιτιοπαθογένεια της σχιζοφρένειας, παράγοντες όπως γενετικά ελλείµµατα, µία λοίµωξη ή µία ανοσολογική αντίδραση που µεταδίδεται από τη µητέρα στο έµβρυο διά του πλακούντος, καθώς και µαιευτικές επιπλοκές, µπορούν να επηρεάσουν τη δηµιουργία ή τη λειτουργία νευρωνικών αυξητικών παραγόντων (NGFs) µέσω της έκλυσης κυτοκινών, της ίδιας της λοίµωξης, υποξίας, τραύµατος ή επαγόµενων από stress νευροχηµικών µεταβολών. Γενετικώς καθοριζόµενοι παράγοντες, αναπτυξιακές νευροχηµικές αλλαγές ή δοµικά ελλείµµατα παρόντα κατά την έναρξη της ψυχωσικής διαδικασίας παρεµποδίζουν, πιθανώς, την απάντηση στα νευροληπτικά και εποµένως το νευροαναπτυξιακό µοντέλο Θα µπορούσε να ερµηνεύσει την εµφάνιση της ΑΣ πρώιµης έναρξης. Η διεύρυνση των κοιλιών και οι µαιευτικές επιπλοκές ορίζουν, πιθανώς, ένα νευροαναπτυξιακό φαινότυπο σχιζοφρένειας µε πτωχή έκβαση και ανταπόκριση στα νευροληπτικά ήδη από την έναρξη της νόσου. Η νευροεκφυλιστική υπόθεση συµπληρώνει το φάσµα της αιτιοπαθογένειας της σχιζοφρένειας και παρέχει, πιθανώς, εξηγήσεις για την εµφάνιση της ΑΣ όψιµης έναρξης. Ενδείξεις υπέρ µιας προοδευτικής νευροεκφυλιστικής διεργασίας σε µερικές τουλάχιστον µορφές ΑΣ παρέχουν: η εµφάνιση ανθεκτικότητας στη Θεραπεία σε κάποια από τις διαδοχικές υποτροπές της νόσου, η πτωχή έκβαση ασθενών µε συµπτώµατα µακράς διαρκείας κατά το πρώτο επεισόδιο ή µε καθυστέρηση έναρξης ΑΨ αγωγής µετά τα πρώτα ψυχωσικά συµπτώµατα, καθώς και η προοδευτική αύξηση του όγκου κοιλιών µε την πορεία της νόσου που συµβαίνει συχνά σε ασθενείς µε ΑΣ. 'Εχει προταθεί η υπόθεση ότι παρατεταµένες ή επανειληµµένες περίοδοι ψύχωσης ευνοούν την εµφάνιση και εξέλιξη µιας διαδικασίας νευροχηµικής ευαισθητοποίησης και απορρύθµισης του συστήµατος της ντοπαµίνης (DA dysregulation), ενώ τα τελευταία χρόνια τονίζεται ιδιαίτερα ο ρόλος των ελευθέρων ριζών στη νευροεκφυλιστική διεργασία (θεωρία της τοξικής ψύχωσης). Μεταξύ των άλλων Θεωριών που έχουν προταθεί για την ερµηνεία της νευροεκφυλιστικής υπόθεσης αναφέρονται: η µειωµένη GABAεργική ανασταλτική δράση στο φλοιό ή η γλουταµινεργική υποδραστηριότητα, που αποαναστέλλει υποφλοιώδεις δοµές (όπως φαίνεται εξάλλου από τη ψυχωσεοµιµητική δράση των ανταγωνιστών των NMDA υποδοχέων του γλουταµικού), η διαταραχή στην ικανότητα ρύθµισης της

10 ντοπαµινεργικής δραστηριότητας µέσω των υποδοχέων σεροτονίνης (5-ΗΤ 1Α, 5-ΗΤ 2Α, 5-ΗΤ 2C ) και η διαταραχή στη συναπτική ρύθµιση της ντοπαµίνης λόγω βλαβών των συναψινών (ΙΑ, ΙΒ, ΙΙ, ΙΙΙ),5ο νευροειδικών πρωτέίνών που εµπλέκονται στην ανάπτυξη των συνάψεων και την απελευθέρωση νευροδιαβιβαστών. Στρατηγικές θεραπευτικών παρεµβάσεων Ελεγχόµενες µελέτες σε ασθενείς µε ΑΣ έδειξαν ότι λιγότερο από 5% ανταποκρίθηκαν στη Θεραπεία, όταν χρησιµοποιήθηκε ένα κλασσικό ΑΨ στη θέση ενός άλλου.5 Τα αποτελέσµατα είναι επίσης ισχνά, αν συνδυάσουµε περισσότερα του ενός κλασσικά ΑΨ ή αν απλώς αυξήσουµε τη δόση (µε την προϋπόθεση ότι προηγήθηκε θεραπεία σε επαρκή δόση και για επαρκές χρονικό διάστηµα). Κλοζαπίνη Είναι το πρωτότυπο άτυπο αντιψυχωσικό. Πρόκειται για παράγωγο διβενζοδιαζεπίνης. Εγκρίθηκε από το FDA το 1990 για χρήση σε σχιζοφρενικούς ασθενείς που δεν ανταποκρίνονται επαρκώς σε θεραπεία µε κλασσικά ΑΨ, είτε λόγω µη αποτελεσµατικότητάς τους είτε λόγω διακοπής της θεραπείας εξαιτίας µη ανεκτών παρενεργειών. Στην Ελλάδα επανακυκλοφόρησε την ίδια χρονιά. Είναι το µόνο φάρµακο µε αποδεδειγµένη αποτελεσµατικότητα στην ΑΣ και είναι χωρίς αµφιβολία ανώτερο από τα κλασσικά ΑΨ (όσον αφορά τη µείωση της ψυχοπαθολογίας, τις εξωπυραµιδικές παρενέργειες και τη συµµόρφωση) στον πληθυσµό αυτών των ασθενών, όπως έδειξαν διάφορες µελέτες και πρόσφατη µετανάλυση ελεγχόµενων µελετών σύγκρισης της κλοζαπίνης µε κλασσικά και νεότερα άτυπα ΑΨ. Συγκεκριµένα, η κλοζαπίνη έχει βρεθεί αποτελεσµατική: στη µείωση των Θετικών και αρνητικών ψυχωσικών συµπτωµάτων, σε ποσοστό µεγαλύτερο από τα κλασσικά ΑΨ, όπως δείχνουν δεδοµένα από πολυάριθµες ανοικτές και ελεγχόµενες συγκριτικές µελέτες σε ασθενείς µε ΑΣ. Το ποσοστό των ανθεκτικών ασθενών που ανταποκρίνονται κυµαίνεται από 30-60% στις διάφορες µελέτες. Οι µισοί από αυτούς αρχίζουν να ανταποκρίνονται εντός 6-8 εβδοµάδων και οι άλλοι µισοί σε διάστηµα 6 µηνών έως και 1 έτους. Ο χρόνος αναµονής στον οποίο φαίνεται να συµφωνούν οι περισσότεροι συγγραφείς είναι οι 12 εβδοµάδες. Κάποιοι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η κλοζαπίνη είναι αποτελεσµατική στα πρωτογενή αρνητικά συµπτώµατα, ενώ άλλοι ισχυρίζονται το αντίθετο (ιδίως στην υπολειµµατική µορφή της νόσου). στο γνωστικό έλλειµµα της σχιζοφρένειας (µνήµη σηµασιών και αναφοράς, αλλ' όχι εκτελεστική µνήµη). στη σταθεροποίηση της διάθεσης σχιζοφρενικών ασθενών και στη µείωση της συχνότητας των καταθλιπτικών και αγχωδών συµπτωµάτων. στη µείωση της βίαιης συµπεριφοράς, επιθετικότητας και εχθρότητας των σχιζοφρενικών ασθενών. στη µείωση της αυτοκτονικότητας των σχιζοφρενικών ασθενών. στην όψιµη δυσκινησία και στην όψιµη δυστονία. Εν τούτοις, δεν έχει απαντηθεί αν η κλοζαπίνη έχει ειδική θεραπευτική δράση επί της όψιµης δυσκινησίας. Ενδεχοµένως, επιτρέπει απλώς να λειτουργήσουν φυσιολογικοί επανορθωτικοί µηχανισµοί. στη συνολική ποιότητα ζωής των ασθενών. Οι περισσότεροι ασθενείς µε ΑΣ ανταποκρίνονται σε δόσεις mg/ηµέρα (µε εύρος mg/ηµέρα). Σε δόσεις άνω των 600 mg/ηµέρα πρέπει να προχωρούν µόνον οι ασθενείς µε λίγες ή χωρίς παρενέργειες. Τα θεραπευτικά επίπεδα στο πλάσµα έχουν προσδιορισθεί σε > 350 ng/ml ή > 420 ng/ml σε διάφορες µελέτες. Η κλοζαπίνη δεν προκαλεί όψιµη δυσκινησία και συνδέεται µε πολύ λιγότερες εξωπυραµιδικές ανεπιθύµητες ενέργειες από κάθε άλλο ΑΨ. Επίσης, δεν αυξάνει τα επίπεδα της προλακτίνης και επηρεάζει σε πολύ µικρότερο βαθµό τη σεξουαλική λειτουργία. Η χρήση της, ωστόσο, περιορίζεται από την εµφάνιση ουδετεροπενίας ή ακοκκιοκυτταραιµίας, σε ποσοστό περίπου 1%

11 ανεξάρτητα από τη δόση, δηλαδή 10 φορές συχνότερα σε σχέση µε τα άλλα ΑΨ και η οποία είναι συνήθως αναστρέψιµη µετά τη διακοπή της κλοζαπίνης. Για την πρόληψη και έγκαιρη αντιµετώπισή της απαιτούνται εβδοµαδιαίοι αιµατολογικοί έλεγχοι κατά το πρώτο εξάµηνο της θεραπείας και αραιότεροι στη συνέχεια. Παρά την αποδεδειγµένη ανωτερότητά της έναντι των κλασσικών ΑΨ, η χρήση της κλοζαπίνης δεν είναι η αναµενόµενη, κυρίως λόγω του προφίλ των ανεπιθύµητων ενεργειών της και της ανάγκης για τακτικούς αιµατολογικούς ελέγχους. Οι Meltzer έδειξαν ότι η κλοζαπίνη µείωσε το άµεσο κόστος rιου σχετίζεται µε την αντιµετώπιση της ΑΣ κατά περίπου 50% κάθε χρόνο. Βέβαια, αναµένονται περαιτέρω µελέτες για την κατάδειξη της µείωσης του έµµεσου και του συνολικού κόστους της ΑΣ λόγω χρήσης της κλοζαπίνης. Νεώτερα άτυπα αντιψυχωσικά Στην προσπάθειά τους να επαναλάβουν την επιτυχία της κλοζαπίνης στην αντιµετώπιση της ΑΣ, αλλά µε ασφαλέστερο προφίλ, οι φαρµακευτικές εταιρείες έχουν αναπτύξει την τελευταία δεκαετία µια σειρά νεώτερων άτυπων ΑΨ φαρµάκων. Αυτά προκαλούν µε χαµηλότερη συχνότητα (σε σχέση µε τα κλασσικά ΑΨ) εξωπυραµιδικές ανεπιθύµητες ενέργειες, όψιµη δυσκινησία, υπερπρολακτιναιµία και κακόηθες νευροληπτικό σύνδροµο, ενώ δεν έχουν συνδεθεί µε πρόκληση ακοκκιοκυτταραιµίας. Μερικά από αυτά συνδέονται, ωστόσο, όπως άλλωστε και η κλοζαπίνη σε µικρότερη συχνότητα, µε µέτρια έως σηµαντική αύξηση βάρους, έναρξη ή επιδείνωση σακχαρώδους διαβήτη, υπερλιπιδαιµία (αύξηση χοληστερόλης και τριγλυκεριδίων), παράταση του διαστήµατος QTc στο ηλεκτροκαρδιογράφηµα και ανάδυση ή επιδείνωση ιδεοψυχαναγκαστικών συµπτωµάτων. Επιπλέον, αρκετές ελεγχόµενες µελέτες παρέχουν ενδείξεις για ευεργετική δράση των νεώτερων άτυπων ΑΨ στη γνωστική δυσλειτουργία, στα αρνητικά και συχνά στα αγχώδη/καταθλιπτικά συµπτώµατα των σχιζοφρενικών ασθενών. Ωστόσο, όπως και για την κλοζαπίνη, η δράση των νεώτερων άτυπων ΑΨ φαρµάκων επί των πρωτογενών αρνητικών συµπτωµάτων δεν έχει τεκµηριωθεί. εν υπάρχουν ακόµα επαρκείς ελεγχόµενες µελέτες για τη διερεύνηση της αποτελεσµατικότητας των νεώτερων άτυπων ΑΨ στην ΑΣ, αλλά φαίνεται ότι αυτή είναι µικρότερη έναντι της κλοζαπίνης. Ωστόσο, λόγω του ασφαλέστερου προφίλ τους και της ανωτερότητάς τους έναντι των κλασσικών ΑΨ σε κάποιες παραµέτρους (καλύτερη συµµόρφωση, λιγότερες εξωπυραµιδικές παρενέργειες, πιθανώς µεγαλύτερη αποτελεσµατικότητα στη µείωση ιµυχοπαθολογίας, δράση στα αρνητικά συµπτώµατα και στις γνωστικές λειτουργίες), έχουν Θέση στην αντιµετώπιση της ΑΣ σε µία δοκιµή προ της έναρξης κλοζαπίνης. Πρόσφατη διπλή-τυφλή, προοπτική µελέτη σύγκρισης τριών άτυπων ΑΨ (κλοζαπίνης, ρισπεριδόνης, ολανζαπίνης) µεταξύ τους και µε την αλοπεριδόλη σε δείγµα 157 σχιζοφρενικών ή σχιζοσυναισθηµατικών ασθενών µε ιστορικό ανεπαρκούς ανταπόκρισης στη Θεραπεία έδειξε ότι τα τρία παραπάνω άτυπα ΑΨ είχαν, σε βαθµό στατιστικώς σηµαντικό, αλλά κλινικώς µέτριο, µεγαλύτερη αποτελεσµατικότητα έναντι της αλοπεριδόλης και ότι από αυτά η κλοζαπίνη και η ολανζαπίνη είχαν παρόµοια αποτελεσµατικότητα, πιθανώς ανώτερη της ρισπεριδόνης, αν και οι µεταξύ τους διαφορές ήταν µικρές, στον πληθυσµό αυτών των ασθενών. Η κλοζαπίνη βρέθηκε πιο αποτελεσµατική στην αντιµετώπιση των αρνητικών συµπτωµάτων. Ρισπεριδόνη Πρόκειται για παράγωγο της βενζισοξαζόλης. Εγκρίθηκε από το FDA για χρήση στη σχιζοφρένεια το Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε τον Μάιο του Οι Wirshing βρήκαν σε διπλή-τυφλή προοπτική µελέτη τους σε δείγµα ασθενών µε ΑΣ τη ρισπεριδόνη ανώτερη της αλοπεριδόλης στη µείωση ψυχοπαθολογίας (ποσοστό ανταπόκρισης 32%) και καλύτερα ανεκτή κατά τις πρώτες 4 εβδοµάδες θεραπείας, αλλ' όχι και στη συνέχεια. Οι µελέτες σύγκρισης της ρισπεριδόνης µε την κλοζαπίνη σε δείγµατα ασθενών µε ΑΣ έδωσαν αντιφατικά αποτελέσµατα. Η κλοζαπίνη βρέθηκε πιο αποτελεσµατική από τη ρισπεριδόνη σε κάποιες ανοικτές, προοπτικές µελέτες. Κάποιες διπλές-τυφλές, προοπτικές µελέτες βρήκαν τα δύο φάρµακα εξίσου αποτελεσµατικά στη µείωση ψυχοπαθολογίας ασθενών µε ΑΣ (ποσοστά ανταπόκρισης 53-63%, ανάλογα µε τη δόση της ρισπεριδόνης, στην πρώτη µελέτη και 67% στη δεύτερη), ενώ άλλες βρήκαν την κλοζαπίνη να υπερέχει στη µείωση των Θετικών συµπτωµάτων

12 και να είναι καλύτερα ανεκτή. Ωστόσο, όλες αυτές οι µελέτες έπασχαν από µεθοδολογικά προβλήµατα και περιορισµούς, συχνά χρησιµοποιούσαν διαφορετικά κριτήρια για τον ορισµό της ανθεκτικότητας στη θεραπεία και εποµένως η συναγωγή συµπερασµάτων από τη µεταξύ τους σύγκριση είναι επισφαλής. Σε πρόσφατη µεγάλη, διπλή-τυφλή συγκριτική µελέτη η κλοζαπίνη βρέθηκε πιο αποτελεσµατική έναντι της ρισπεριδόνης σε δείγµα χρόνιων σχιζοφρενών µε υψηλά επίπεδα ψυχοπαθολογίας. Συµπερασµατικά, αν και υπάρχουν ενδείξεις για αποτελεσµατικότητα της ρισπεριδόνης σε τουλάχιστον µερικούς ασθενείς µε ΑΣ, δεν έχει αποδειχθεί ότι είναι εξίσου αποτελεσµατική µε την κλοζαπίνη στην αντιµετώπιση της ΑΣ. Η συνήθης Θεραπευτική δόση είναι 4-8 mg/ηµέρα, ενώ η ανώτερη δόση είναι 16 mg/ηµέρα. Κάποιες µελέτες δείχνουν ότι είναι λιγότερο αποτελεσµατική σε µεγάλες δόσεις στην αντιµετώπιση της ΑΣ. Ολανζαπίνη Πρόκειται για παράγωγο της θιενοβενζοδιαζεπίνης. Έχει την πλησιέστερη στην κλοζαπίνη χηµική δοµή από όλα τα νεώτερα άτυπα ΑΨ και παρόµοιο προφίλ. Εγκρίθηκε από το FDA για χρήση στη σχιζοφρένεια το Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε τον εκέµβριο του Κάποιες ανοικτές, προοπτικές µελέτες παρείχαν αρχικά ενδείξεις για πιθανή αποτελεσµατικότητα της ολανζαπίνης στην ΑΣ, ενώ άλλες έδωσαν αρνητικά ή µέτρια αποτελέσµατα (βελτίωση γνωστικών λειτουργιών και αγχωδών και καταθλιπτικών συµπτωµάτων, αλλ' όχι θετικών και αρνητικών συµπτωµάτων). Ελεγχόµενες, διπλές-τυφλές, προοπτικές µελέτες σύγκρισης της ολανζαπίνης µε κλασσικά ΑΨ σε δείγµατα ασθενών µε ΑΣ παρείχαν επίσης αντιφατικά αποτελέσµατα: η ολανζαπίνη βρέθηκε ανώτερη της αλοπεριδόλης (ποσοστά ανταπόκρισης 47% έναντι 35%) στη µείωση Θετικών, αρνητικών και καταθλιπτικών συµπτωµάτων σε δείγµα ασθενών µε ΑΣ, ενώ σε άλλη µελέτη βρέθηκε εξίσου αναποτελεσµατική µε τη χλωροπροµαζίνη (ποσοστά ανταπόκρισης 7% έναντι 0%) σε χρόνιους ανθεκτικούς ασθενείς µε υψηλά επίπεδα ψυχοπαθολογίας. Τα αντιφατικά αποτελέσµατα των παραπάνω µελετών οφείλονταν πιθανώς µεταξύ άλλων στη χρήση δειγµάτων ασθενών µε διαφορετικά επίπεδα ψυχοπαθολογίας και διαφορετικούς βαθµούς ανθεκτικότητας στη θεραπεία και, ως εκ τούτου, παρέχουν ενδείξεις ότι η ολανζαπίνη είναι πιθανώς αποτελεσµατική σε ασθενείς µε µέτρια ανθεκτικότητα στη Θεραπεία, αλλ' όχι εξίσου αποτελεσµατική και σε ασθενείς µε πλήρη ανθεκτικότητα στη θεραπεία και υψηλά επίπεδα ψυχοπαθολογίας. Επιπλέον, υπάρχουν ενδείξεις ότι οι ασθενείς που είναι ανθεκτικοί στην ολανζαπίνη ανταποκρίνονται σε µία επόµενη δοκιµή κλοζαπίνης σε ποσοστό παρόµοιο µε οποιαδήποτε άλλη οµάδα ασθενών µε ΑΣ. Πρόσφατη ελεγχόµενη µελέτη σύγκρισης της ολανζαπίνης µε την κλοζαπίνη σε ασθενείς µε αυστηρά ορισµένη ΑΣ έδειξε ότι η ολανζαπίνη δεν είναι κατώτερης αποτελεσµατικότητας από την κλοζαπίνη και ότι είναι ασφαλέστερη και καλύτερα ανεκτή στον πληθυσµό αυτών των ασθενών. Τα ευρήµατα της µελέτης αυτής είναι συµβατά µε άλλη πρόσφατη διπλή-τυφλή προοπτική µελέτη ταυτόχρονης σύγκρισης τριών άτυπων ΑΨ (κλοζαπίνης, ρισπεριδόνης, ολανζαπίνης) µεταξύ τους και µε την αλοπεριδόλη σε δείγµα ασθενών µε ιστορικό ανεπαρκούς ανταπόκρισης στη Θεραπεία, όπως είδαµε παραπάνω. Η συνιστώµενη θεραπευτική δόση ανέρχεται σε mg/ηµέρα. Σε κάποιες από τις προαναφερθείσες µελέτες έχουν χρησιµοποιηθεί και µεγαλύτερες δόσεις (25-40 mg/ηµέρα). Υπάρχουν αναφορές στις οποίες η ολανζαπίνη σε ακόµα µεγαλύτερες δόσεις (50-60 mg/ηµέρα) βελτιώνει την κοινωνική λειτουργικότητα ή και την ψυχοπαθολογία σχιζοφρενικών ασθενών. Ωστόσο, τα αποτελέσµατα των αρχικών αυτών αναφορών θα πρέπει να επιβεβαιωθούν σε ελεγχόµενες µελέτες. Κουετιαπίνη Πρόκειται για παράγωγο της διβενζοθιαζεπίνης. 'Εχει παρόµοια µε την κλοζαπίνη χηµική δοµή και παρόµοιο προφίλ. ΕγκρίΘηκε από το FDA για χρήση στη σχιζοφρένεια το Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του Υπάρχουν αρκετές µεµονωµένες αναφορές για αποτελεσµατική δράση της κουετιαπίνης σε ανθεκτικούς ασθενείς. Πρόσφατη διπλή-τυφλή προοπτική µελέτη σύγκρισης της κουετιαπίνης µε την αλοπεριδόλη σε ασθενείς µε µερική ανταπόκριση σε Θεραπεία µε κλασσικά ΑΨ έδειξε ότι η κουετιαπίνη ήταν πιο αποτελεσµατική στη

13 µείωση της ψυχοπαθολογίας και καλύτερα ανεκτή. εν υπάρχουν, ωστόσο, µελέτες για την αποτελεσµατικότητα της κουετιαπίνης σε ασθενείς µε αυστηρά ορισµένη ΑΣ. 'Εχει βρεθεί αποτελεσµατική στην αντιµετώπιση ψυχωσικών συµπτωµάτων σε δόσεις mg/ηµέρα, αλλά οι περισσότεροι ασθενείς ανταποκρίνονται σε δόσεις mg/ηµέρα. Ζιπρασιδόνη Πρόκειται για βενζισοθιαζολικό παράγωγο της πιπεραζίνης. Εγκρίθηκε από το FDA για χρήση στη σχιζοφρένεια το Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε στις αρχές του εν υπάρχουν µέχρι στιγµής αναφορές ή µελέτες για την αποτελεσµατικότητά της στην ΑΣ. Αν και σε διάφορες κλινικές µελέτες έχει χρησιµοποιηθεί σε δόσεις από 40 έως 160 mg/ηµέρα κατά τη φάση συντήρησης, έχει βρεθεί αποτελεσµατική σε δόσεις από 80 έως 160 mg/ηµέρα κατά την οξεία φάση. Αµισουλπρίδη Πρόκειται για παράγωγο υποκατεστηµένης βενζαµίδης. εν έχει εγκριθεί από το FDA, αλλά κυκλοφορεί στη Γαλλία αρκετά χρόνια. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του εν υπάρχουν µέχρι στιγµής αναφορές ή µελέτες για την αποτελεσµατικότητά της στην ΑΣ. 'Εχει βρεθεί αποτελεσµατική στις οξείες εξάρσεις της σχιζοφρένειας σε δόση mg/ηµέρα (αναφερόµενη µέγιστη δόση 1200 mg/ηµέρα σε εξατοµικευµένες περιπτώσεις) καθώς και στη φάση συντήρησης, είτε όταν επικρατούν θετικά συµπτώµατα, σε δόση mg/ηµέρα, είτε όταν επικρατούν αρνητικά συµπτώµατα, σε δόση 100 mg/ηµέρα (µε εύρος mg/ηµέρα). Άλλα νεώτερα άτυπα ΑΨ που δεν κυκλοφορούν στην Ελλάδα Μια σειρά άλλων νεώτερων άτυπων ΑΨ αναµένουν έγκριση από το FDA (ή βρίσκονται σε φάση κλινικών δοκιµών) ή κυκλοφορούν ήδη σε άλλες χώρες, πλην της Ελλάδος: Σερτινδόλη. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε τον εκέµβριο του Αποσύρθηκε από το FDA το 1998, επειδή προκαλούσε µέτρια παράταση του διαστήµατος QTc και είχαν αναφερθεί θάνατοι ασθενών. 'Ετσι, αποσύρθηκε και από την ελλαδική αγορά το ίδιο έτος. Κυκλοφορεί, ωστόσο, σε αρκετές χώρες εκτός των Η.Π.Α. Υπάρχουν αναφορές για α- ποτελεσµατικότητά της σε ασθενείς µε ΑΣ, αλλά δεν υπάρχουν ελεγχόµενες µελέτες. Βρέθηκε, ωστόσο, εξίσου αποτελεσµατική µε την κλοζαπίνη και τη ρισπεριδόνη σε µελέτη επί 7 ασθενών µε µέτρια ανταπόκριση στη θεραπεία. Η χρήση της συνιστάται σε δόση mg/ηµέρα. Αριπιπραζόλη. Εγκρίθηκε από το FDA για χρήση στη σχιζοφρένεια το εν υπάρχουν µελέτες για την αποτελεσµατικότητά της στην ΑΣ. Η συνιστώµενη δόση είναι mg/ηµέρα. Ιλοπεριδόνη. Πρόκειται για ένα νέο άτυπο ΑΨ, που βρίσκεται ακόµη σε φάση κλινικών δοκιµών. εν υπάρχουν µελέτες για την αποτελεσµατικότητά της στην ΑΣ. Συνδυασµοί αντιψυχωσικών φαρµάκων Οι συνδυασµοί ΑΨ φαρµάκων χρησιµοποιούνται ευρέως στην κλινική πράξη σε ασθενείς ανθεκτικούς ή µερικώς ανταποκρινόµενους ή µη ανεχόµενους την κλοζαπίνη ή ακόµη και πριν από µία δοκιµή κλοζαπίνης. Ωστόσο, η αποτελεσµατικότητα της συνδυασµένης ΑΨ θεραπείας στην ΑΣ δεν έχει τεκµηριωθεί επαρκώς σε ελεγχόµενες µελέτες. Οι ενδείξεις υπέρ της χρησιµότητάς της προέρχονται κυρίως από αναφορές και µικρές ανοικτές µελέτες. Έχουν αναφερθεί θετικά αποτελέσµατα µε το συνδυασµό ενός άτυπου µε ένα κλασσικό ΑΨ, καθώς και µε το συνδυασµό δύο άτυπων ΑΨ. Πληρέστερα δεδοµένα υπάρχουν για τον συνδυασµό κλοζαπίνης και ρισπεριδόνης. Παρακάτω συνοψίζονται οι συνηθέστεροι συνδυασµοί, για τους οποίους υπάρχουν αναφορές ή κάποιες ανοικτές µελέτες: Συνδυασµοί ενός άτυπου µε ένα κλασσικό ΑΨ: Ολανζαπίνη και σουλπιρίδη, κλοζαπίνη και σουλπιρίδη, κλοζαπίνη και πιµοζίδη, κλοζαπίνη και λοξαπίνη. Συνδυασµοί δύο άτυπων ΑΨ: Κλοζαπίνη και ρισπεριδόνη, κλοζαπίνη και ολανζαπίνη, ολανζαπίνη και ρισπεριδόνη, ρισπεριδόνη και κουετιαπίνη. Η συγχορήγηση ρισπεριδόνης µε κλοζαπίνη µπορεί να αυξήσει τα επίπεδα της τελευταίας µέχρι 75% και να προκαλέσει νευροτοξικότητα ή και ήπιο κακόηθες νευροληπτικό σύνδροµο.

14 Τεχνικές ενίσχυσης της αντιψυχωσικής θεραπείας Πρόκειται για σκευάσµατα διαφόρων φαρµακολογικών κατηγοριών που χρησιµοποιούνται ως συµπληρωµατική αγωγή στη Θεραπεία µε ΑΨ για ενίσχυση του Θεραπευτικού τους αποτελέσµατος. Τα τελευταία χρόνια γίνεται ευρεία χρήση τους σε ασθενείς πλήρως ή µερικώς ανθεκτικούς στην κλοζαπίνη ή σε άλλα ΑΨ, καθώς και σε ασθενείς µε υπολειµµατικά ή άλλα µη ψυχωσικά συµπτώµατα. Ωστόσο, η αποτελεσµατικότητά τους δεν έχει τεκµηριωθεί επαρκώς σε ελεγχόµενες µελέτες. Παρακάτω συζητούνται τα κυριότερα σκευάσµατα που έχουν χρησιµοποιηθεί ως ενίσχυση της ΑΨ Θεραπείας, καθώς και τα δεδοµένα που υπάρχουν για την αποτελεσµατικότητά τους στην ΑΣ. Λίθιο Αρκετές µελέτες έχουν δείξει ότι το λίθιο είναι πιθανώς αποτελεσµατικό σε συνδυασµό µε ΑΨ (κλασσικά και άτυπα) στην ΑΣ, ιδίως σε ασθενείς µε συνυπάρχοντα συµπτώµατα διάθεσης καθώς και σε βίαιους και παρορµητικούς ασθενείς. Τα δεδοµένα αυτά, όµως, προέρχονται από µικρές, ανοικτές µελέτες που χρησιµοποιούν συχνά ανεπαρκή κριτήρια ορισµού της ΑΣ. Συµπερασµατικά, η αποτελεσµατικότητα του λιθίου στην ενίσχυση της δράσης των ΑΨ σε ασθενείς µε ΑΣ δεν έχει τεκµηριωθεί. Οι περισσότεροι συγγραφείς συµφωνούν ότι αρκεί αναµονή 3-4 εβδοµάδων για. την αξιολόγηση της αποτελεσµατικότητάς του. Το λίθιο πρέπει να χρησιµοποιείται µε προσοχή σε συνδυασµό µε ΑΨ (ιδίως µε κλασσικά ΑΨ και κλοζαπίνη) λόγω κινδύνου εγκεφαλοπάθειας, ντελίριου, νευροτοξικότητας, γνωστικών διαταραχών, επιδείνωσης εξωπυραµιδικών παρενεργειών των ΑΨ και αυξηµένου κινδύνου για κακόηθες νευροληπτικό σύνδροµο, ιδίως σε µεγάλες δόσεις λιθίου. Αντισπασµικά Αρκετές ελεγχόµενες µελέτες έδωσαν αντιφατικά αποτελέσµατα σχετικά µε την αποτελεσµατικότητα του συνδυασµού καρβαµαζεπίνης και κλασσικών ΑΨ στη µείωση της ψυχοπαθολογίας ασθενών µε ΑΣ. Οι περισσότερες συµφωνούσαν, όµως, στη χρησιµότητα του συνδυασµού στην αντιµετώπιση βίαιων ή διεγερµένων ασθενών, καθώς και ασθενών µε ανωµαλίες στο ΗΕΓ, µε ή χωρίς συνοδό επιληπτική διαταραχή. Πρόσφατη µετανάλυση των σχετικών ελεγχόµενων µελετών έδωσε µικρή, στατιστικώς µη σηµαντική, υπεροχή στη συνδυασµένη µε καρβαµαζεπίνη ΑΨ αγωγή. Συµπερασµατικά, δεν έχει τεκµηριωθεί η αποτελεσµατικότητα της καρβαµαζεπίνης ως µέσου ενίσχυσης της ΑΨ αγωγής σε ασθενείς µε ΑΣ, αλλά είναι πιθανόν να είναι χρήσιµη σε βίαιους ή διεγερµένους ασθενείς, καθώς και σε ασθενείς µε συνοδό επιληπτική διαταραχή. εν υπάρχουν ελεγχόµενες µελέτες για την αποτελεσµατικότητα της συνδυασµένης µε βαλπρόίκό ΑΨ αγωγής σε ασθενείς µε ΑΣ. Κάποιες πρώτες αναφορές παρέχουν, ωστόσο, θετικές ενδείξεις για την ενίσχυση της δράσης κλασσικών και άτυπων ΑΨ µε βαλπρόίκό σε ασθενείς µε ΑΣ, καθώς και για πιθανή αποτελεσµατικότητά του στην αντιµετώπιση ασθενών µε βίαιη συµπεριφορά, παρορµητικότητα, µανιακού τύπου συµπτώµατα ή συνοδού επιληπτικής διαταραχής. Παρά την ανεπαρκή βιβλιογραφική τεκµηρίωση της αποτελεσµατικότητας του βαλπρόίκού ως µέσου ενίσχυσης της ΑΨ αγωγής, σε ασθενείς µε µερική ή πλήρη ανθεκτικότητα στα ΑΨ, η χρήση του είναι ευρέως διαδεδοµένη σε σχιζοφρενικούς ασθενείς. Η αποτελεσµατικότητα των νεώτερων αντισπασµικών (λαµοτριγίνη, τοπιραµάτη, οξκάρβαζεπίνη, γκαµπαπεντίνη, βιγκαµπατρίνη, τιαγκαµπίνη) ως µέσων ενίσχυσης της ΑΨ αγωγής σε ασθενείς µε ΑΣ δεν έχει διερευνηθεί σε ελεγχόµενες µελέτες. Κάποιες πρώτες α- ναφορές παρέχουν ενδείξεις για ενίσχυση της δράσης της κλοζαπίνης µε λαµοτριγίνη σε ανθεκτικούς στην κλοζαπίνη ασθενείς, που εντάσσονται στα πλαίσια της σύγχρονης προβληµατικής περί του ρόλου της γλουταµινεργικής υποδραστηριότητας στην αιτιοπαθογένεια της σχιζοφρένειας. Υπάρχουν, τέλος, κάποιες αναφορές για ευνοϊκή δράση της τοπιραµάτης στα αρνητικά συµπτώµατα ασθενών µε ΑΣ, όταν συνδυάζεται µε την ΑΨ τους αγωγή. Τα αντισπασµικά σκευάσµατα χρησιµοποιούνται στη σχιζοφρένεια συνήθως στις ίδιες δόσεις µε εκείνες που χρησιµοποιούνται στη θεραπεία επιληπτικών διαταραχών. Όµως, τόσο η

15 καρβαµαζεπίνη όσο και το βαλπρόίκό, σε µικρότερο βαθµό, µειώνουν τα επίπεδα στο πλάσµα πολλών ΑΨ, λόγω επαγωγής των ηπατικών ενζύµων του κυτοχρώµατος Ρ450. Στις περιπτώσεις αυτές απαιτείται πιθανώς αναπροσαρµογή της δόσης του ΑΨ. Απαιτείται προσοχή κατά τη χρήση καρβαµαζεπίνης σε συνδυασµό µε ΑΨ λόγω αναφερθέντων επεισοδίων διαταραχής του προσανατολισµού και αταξίας σε κάποιους ασθενείς. Επίσης, πρέπει να αποφεύγεται η χρήση καρβαµαζεπίνης σε συνδυασµό µε κλοζαπίνη, λόγω αυξηµένου κινδύνου πρόκλησης ακοκκιοκυτταραιµίας. Το βαλπρόίκό προτιµάται, εποµένως, τις περισσότερες φορές λόγω λιγότερων αλληλεπιδράσεων µε τα ΑΨ σκευάσµατα και χαµηλότερης συχνότητας ανεπιθύµητων ενεργειών. Βενζοδιαζεπίνες Η χρήση βενζοδιαζεπινών σε συνδυασµό µε ΑΨ σε σχιζοφρενικούς ασθενείς έχει διερευνηθεί σε ελεγχόµενες µελέτες, οι οποίες έδωσαν αντιφατικά αποτελέσµατα. Σε µετανάλυση σχετικών ελεγχόµενων µελετών οι Wolkowitz και Pickar κατέληξαν ότι οι βενζοδιαζεπίνες είναι πιθανώς αποτελεσµατικές στην ενίσχυση της ΑΨ αγωγής και πρότειναν τη χρήση τους στην αντιµετώπιση της οξείας ψυχωσικής διέγερσης. Ο ρόλος των GABA-εργικών φαρµάκων (βενζοδιαζεπίνες και βαλπρόίκό) στη σχιζοφρένεια ερευνάται εντατικά τελευταίως, αλλά δεν υπάρχουν µέχρι στιγµής αποδείξεις για άµεση αντιψυχωσική δράση των βενζοδιαζεπινών. εν έχει, επίσης, τεκµηριωθεί η αποτελεσµατικότητα της συνδυασµένης µε βενζοδιαζεπίνες ΑΨ αγωγής σε ασθενείς µε ΑΣ. Συνήθως χρησιµοποιούνται σε συνδυασµό µε ΑΨ για την αντιµετώπιση του άγχους, της ανησυχίας, της αϋπνίας και της ψυχωσικής διέγερσης, ιδίως στα αρχικά στάδια της Θεραπείας. Είναι επίσης αποτελεσµατικές σε ασθενείς µε ακαθισία ή µε κατατονικά συµπτώµατα. εν έχουν αποδειχθεί διαφορές στην αποτελεσµατικότητα µεταξύ των διαφόρων βενζοδιαζεπινών. Στην κλινική πράξη προτιµώνται συνήθως η λοραζεπάµη, η διαζεπάµη και η κλοναζεπάµη, λόγω µεγαλύτερης ασφάλειας, µικρότερου κινδύνου εξάρτησης και διαθεσιµότητας περισσότερων οδών χορήγησης. Επιβάλλεται προσοχή κατά τη συγχορήγηση βενζσδιαζεπινών µε ΑΨ λόγω κινδύνου καταστολής, κόπωσης, αταξίας, γνωστικής επιβάρυνσης και εξάρτησης. Υπάρχουν αναφορές για άρση αναστολών στη συµπεριφορά µερικών ασθενών και για πιθανή συνεργική τοξικότητα κατά τη συγχορήγησή τους µε κλοζαπίνη. Το στερητικό σύνδροµο κατά την απόσυρσή τους µπορεί να περιλαµβάνει επιληπτικές κρίσεις ή/και υποτροπή ψυχωσικών συµπτωµάτων. Αντικαταθλιπτικά Τόσο τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά (TCAs) όσο και οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs) έχουν χρησιµοποιηθεί σε σχιζοφρενείς για την αντιµετώπιση καταθλιπτικών επεισοδίων και ιδεοψυχαναγκαστικών συµπτωµάτων. Οι SSRIs έχουν χρησιµοποιηθεί, επίσης, στην αντιµετώπιση υπολειµµατικών αρνητικών και αγχωδών συµπτωµάτων, καθώς και ως µέσο ενίσχυσης της ΑΨ αγωγής.lοο εδοµένα από αρχικές ανοικτές µελέτες ευνοούσαν την αποτελεσµατικότητα της φλουοξετίνης στη βελτίωση Θετικών και αρνητικών συµπτωµάτων σχιζοφρενών (ανθεκτικών και µη), όταν συγχορηγείτο µε κλασσικά ΑΨ. Ελεγχόµενες µελέτες ανίχνευσαν, αργότερα, αποτελεσµατικότητα των SSRIs στη µείωση µόνο των αρνητικών συµπτωµάτων, όταν συνδυάζονταν µε κλασσικά ΑΨ. Σε πρόσφατη ελεγχόµενη µελέτη η µιανσερίνη βελτίωσε τη Θεραπευτική ανταπόκριση ασθενών µε ΑΣ σε κλασσικά ΑΨ. Η φλουοξετίνη απέτυχε σε ελεγχόµενη µελέτη να βελτιώσει τη θεραπευτική ανταπόκριση ανθε κτικών στην κλοζαπίνη ασθενών. Αντίθετα, αρκετές αναφορές και ελεγχόµενες µελέτες διαπιστώνουν αποτελεσµατικότητα της φλουβοξαµίνης, όταν προστίθεται σε ανθεκτικούς στην κλοζαπίνη ασθενείς.lο5 Παρά την ανεπαρκή βιβλιογραφική τεκµηρίωση, η ενίσχυση της δράσης της κλοζαπίνης αλλά και άλλων ΑΨ µε SSRIs σε ασθενείς µε ΑΣ χρησιµοποιείται αρκετά συχνά στην κλινική πράξη. Απαιτείται προσοχή κατά τη συγχορήγηση TCAs ή SSRIs και ΑΨ λόγω συχνών αλληλεπιδράσεων. Ειδικά, η φλουβοξαµίνη αυξάνει τα επίπεδα της αλοπεριδόλης στο πλάσµα, επιτείνοντας έτσι τις εξωπυραµιδικές παρενέργειές της. Επίσης, προκαλείται αύξηση των επιπέδων της κλοζαπίνης σε συγχορήγηση µε φλουβοξαµίνη (5-10 φορές), παροξετίνη ή

16 φλουοξετίνη (έως 2 φορές), λόγω κοινού µεταβολισµού τους από τα ένζυµα του κυτοχρώµατος Ρ450-1 Α2. Στις περιπτώσεις αυτές είναι συνήθως απαραίτητη η αναπροσαρµογή προς τα κάτω της δόσης του ΑΨ. Τέλος, η χρήση αντικαταθλιπτικών ιδίως TCAs - κατά την οξεία φάση της σχιζοφρένειας µπορεί να επιδεινώσει τα ψυχωσικά συµπτώµατα. β-αναστολείς Κάποιες αρχικές µελέτες παρείχαν ενδείξεις για πιθανή αποτελεσµατικότητα των β- αναστολέων στην ΑΣ.3 Υπάρχουν αναφορές για ενίσχυση της δράσης των ΑΨ µε τη χρήση προπανολόλης σε µεγάλες δόσεις σε ασθενείς µε ΑΣ. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ελεγχόµενες µελέτες µε σύγχρονα κριτήρια ορισµού της ΑΣ. Συµπερασµατικά, υπάρχουν περιορισµένες µόνο ενδείξεις ότι η µακροχρόνια χρήση των β-αναστολέων µπορεί να είναι ευεργετική σε ασθενείς µε ΑΣ. Η όποια αποτελεσµατικότητά τους ερµηνεύεται πιθανώς µέσω της δράσης τους επί των εξωπυραµιδικών παρενεργειών (ακαθισίας) των ΑΨ, της αύξησης των επιπέδων του ΑΨ στο πλάσµα, της µείωσης αγχωδών συµπτωµάτων, καθώς και µέσω πιθανών αντισπασµικών ιδιοτήτων τους. Ρεζερπίνη Η ρεζερπίνη χρησιµοποιείτο ευρέως στη σχιζοφρένεια στην περίοδο προ της έλευσης των ΑΨ. Κατά τα τελευταία 30 χρόνια υπάρχουν αρκετές αναφορές µε Θετικά απστελέσµατα της ρεζερπίνης, κυρίως σε συνδυασµό µε ΑΨ αγωγή, σε ασθενείς µε ΑΣ. Σε πιο πρόσφατη αναφορά συνδυάσθηκε επιτυχώς µε ρισπεριδόνη σε ανθεκτικούς ασθενείς. εν υπάρχουν, ωστόσο, ελεγχόµενες µελέτες για την αποτελεσµατικότητά της στην ΑΣ. Έχει χρησιµοποιηθεί στην ΑΣ σε δόση 8-12 mg/ηµέρα, ως µονοθεραπεία, και 1-5 mg/ηµέρα, ως ενίσχυση σε ΑΨ αγωγή. Η δράση της ερµηνεύεται πιθανώς µέσω της εκκένωσης των αποθηκών σεροτονίνης και κατεχολαµινών. Η χρήση της απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή λόγω συσχέτισής της µε κατάθλιψη και εξωπυραµιδικές παρενέργειες. Γλυκίνη, D-σερίνη και D-κυκλοσερίνη Η γλυκίνη και η D-σερίνη είναι πλήρεις αγωνιστές του υποδοχέα NMDA του γλουταµικού, ενώ η D-κυκλοσερίνη, ένα αντιφυµατικό φάρµακο, είναι µερικός αγωνιστής στον ίδιο υποδοχέα. Την τελευταία δεκαετία ο ρόλος των σκευασµάτων αυτών στη σχιζοφρένεια (ειδικά στην ΑΣ) ερευνάται εντατικά, στα πλαίσια της προβληµατικής περί του ρόλου της γλουταµινεργικής υποδραστηριότητας στην αιτιοπαθογένεια της σχιζοφρένειας και πιθανών αλληλεπιδράσεων του υποδοχέα NMDA του γλουταµικού µε ντοπαµινεργικές οδούς. Αρκετές ελεγχόµενες µελέτες έδειξαν σηµαντική αποτελεσµατικότητα των µεγάλων δόσεων γλυκίνης και D-σερίνης στη µείωση των αρνητικών συµπτωµάτων χρονίων (και συχνά ανθεκτικών) σχιζοφρενών, όταν προστίθεντο σε αγωγή µε κλασσικά ΑΨ, αλλ' όχι µε κλοζαπίνη. Οµοίως, η D-κυκλοσερίνη βρέθηκε σε ελεγχόµενες µελέτες αποτελεσµατική στη µείωση των αρνητικών συµπτωµάτων, όταν συνδυαζόταν µε κλασσική ΑΨ αγωγή, αλλ' όχι όταν προστίθετο σε αγωγή µε κλοζαπίνη. Πρόσφατα η D-κυκλοσερίνη συνδυάσθηκε µε ολανζαπίνη και ρισπεριδόνη σε ελεγχόµενες µελέτες µε θετικά, αλλά µικρότερου βαθµού, αποτελέσµατα επί των αρνητικών συµπτωµάτων χρονίων σχιζοφρενών. Συµπερασµατικά, υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι ο συνδυασµός κλασσικής ΑΨ αγωγής και µεγάλων δόσεων γλυκίνης ή D-σερίνης ή D- κυκλοσερί νης µπορεί να είναι αποτελεσµατικός στη µείωση των αρνητικών συµπτωµάτων µερικών χρονίων ή/και ανθεκτικών σχιζοφρενών. Οι δόσεις που χρησιµοποιήθηκαν συνήθως στις παραπάνω µελέτες ήταν 800 mg/kg/ηµέρα (30-60 g/ηµέρα) για την γλυκίνη, 30 mg/kg/ηµέρα για την σερίνη και 50 mg/ηµέρα (εύρος mg/ηµέρα) για την D-κυκλοσερίνη. Η χρήση τους σε συνδυασµό µε ΑΨ δεν συσχετίσθηκε µε την εµφάνιση σοβαρών ανεπιθύµητων ενεργειών.

17 Γαλανταµίνη Η γαλανταµίνη είναι αναστολέας της ακετυλοχολινεστεράσης και θετικός αλλοστερικός τροποποιητής των νικοτινικών υποδοχέων, µε επίσηµη ένδειξη για χρήση σε µικρής έως µέτριας βαρύτητας νόσο Alzheimer. Λόγω ύπαρξης ενδείξεων για πιθανό ρόλο της δυσλειτουργίας των α νικοτινικών υποδοχέων στην παθογένεια της σχιζοφρένειας (και δεδοµένης της αλληλεπίδρασης των νικοτινικών υποδοχέων µε το γλουταµινεργικό και GABA-εργικό σύστηµα), εκδηλώθηκε πρόσφατα έντονο ενδιαφέρον για τη διερεύνηση του ρόλου της γαλανταµίνης στη σχιζοφρένεια. Κάποιες πρώτες αναφορές παρέχουν ενδείξεις για αποτελεσµατικότητα της γαλανταµίνης (σε δόση 8-12 mg/ηµέρα) στη µείωση της ψυχοπαθολογίας (ιδίως των αρνητικών συµπτωµάτων) ασθενών µε ΑΣ, όταν προστίθεται στην ΑΨ αγωγή τους. Αναµένονται τα αποτελέσµατα ελεγχόµενων µελετών για τη συναγωγή ασφαλέστερων συµπερασµάτων σχετικά µε το ρόλο της γαλανταµίνης στην ΑΣ. Εκχύλισµα Ginkgo biloba (EGb) Ενδείξεις για πιθανό ρόλο των ελευθέρων ριζών στην αιτιοπαθογένεια της σχιζοφρένειας είναι διαθέσιµες ήδη από παλαιότερες µελέτες. Σε αρκετές από αυτές διαπιστώθηκαν αυξηµένα επίπεδα ενζυµικής δραστηριότητας της δισµουτάσης του υπεροξειδίου και άλλων αντιοξειδωτικών ενζύµων στο αίµα χρόνιων σχιζοφρενών σε σύγκριση µε υγιείς µάρτυρες. Βάσει των παραπάνω παρατηρήσεων προτάθηκε η χρήση διαφόρων αντιοξειδωτικών φαρµάκων (free radical scavengers) ως µέσων ενίσχυσης της ΑΨ αγωγής ασθενών µε ΑΣ, καθώς και σε άλλες καταστάσεις (όψιµη δυσκινησία). Το εκχύλισµα Ginkgo biloba, µε επίσηµη ένδειξη για χρήση σε ήπια έως µέτρια ανόίκά σύνδροµα, είναι το πρώτο αντιοξειδωτικό σκεύασµα που δοκιµάσθηκε στην ΑΣ σε ελεγχόµενες µελέτες. Σε αυτές διαπιστώθηκε αποτελεσµατικότητά του (σε δόση 360 mg/ηµέρα) στη µείωση της ψυχοπαθολογίας (ιδίως των θετικών ψυχωσικών συµπτωµάτων) και των εξωπυραµιδικών παρενεργειών ασθενών µε ΑΣ, όταν προστέθηκε στην αγωγή τους µε κλασσικά ΑΨ. Παρατηρήθηκε, επίσης, σηµαντική µείωση των επιπέδων της ενζυµικής δραστηριότητας της δισµουτάσης του υπεροξειδίου στο αίµα των ασθενών που έλαβαν συνδυασµένη µε EGb αγωγή. Τα παραπάνω αποτελέσµατα θα πρέπει, ωστόσο, να επιβεβαιωθούν σε µεγαλύτερες ελεγχόµενες µελέτες. Μελπερόνη Η µελπερόνη είναι µια βουτυροφαινόνη που χρησιµοποιείται από ετών στη θεραπεία της σχιζοφρένειας. Παλαιότερες µελέτες είχαν δείξει ότι προκαλεί σηµαντικά λιγότερες εξωπυραµιδικές παρενέργειες στις συνήθεις δόσεις και ότι δεν επηρεάζει σηµαντικά τα επίπεδα της προλακτίνης, σε αντίθεση µε τα συνήθη κλασσικά ΑΨ. Άλλες µελέτες έδειξαν, επίσης, ότι έχει µικρότερη τάση να προκαλεί όψιµη δυσκινησία σε σύγκριση µε τα κλασσικά ΑΨ. Οι παρατηρήσεις αυτές ώθησαν τους Meltzer και να αναγνωρίσουν στη µελπερόνη ιδιότητες άτυπου ΑΨ, όπως της κλοζαπίνης. Πρόσφατες µελέτες σε χρόνιους σχιζοφρενείς δείχνουν, επιπλέον, ότι έχει ευνοίκή δράση σε µερικές γνωστικές λειτουργίες. Το φαρµακολογικό της προφίλ έχει, επίσης, χαρακτηριστικά άτυπου ΑΨ. Πρόσφατη ανοικτή µελέτη δείχνει ότι η µελπερόνη είναι, πιθανώς, χρήσιµη στην αντιµετώπιση ποσοστού ασθενών µε ΑΣ, ιδίως όσον αφορά την ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα και την εκτελεστική λειτουργία, σε δόση mg/ηµέρα, χωρίς να προκαλεί σηµαντικές ανεπιθύµητες ενέργειες. Ο ρόλος της στην ΑΣ χρήζει, όµως, περαιτέρω διερευνήσεως σε ελεγχόµενες µελέτες. Ηλεκτροσπασµοθεραπεία (ECT) Αρκετές ανοικτές, βραχυπρόθεσµες, προοπτικές µελέτες παρείχαν ενδείξεις για την αποτελεσµατικότητα και ασφάλεια του συνδυασµού ECT και κλασσικών ΑΨ σε ασθενείς µε ΑΣ. Σε πρόσφατη ανοικτή µελέτη ο συνδυασµός ECT και ολανζαπίνης ή ρισπεριδόνης βρέθηκε µέτρια, σε στατιστικώς µη σηµαντικό βαθµό. αποτελεσµατικός στη µείωση ψυχοπαθολογίας ασθενών µε ΑΣ.

18 Ο συνδυασµός ECT και κλοζαπίνης σε ανθεκτικούς στην κλοζαπίνη ασθενείς βρέθηκε αποτελεσµατικός και ασφαλής σε αρκετές αναφορές, αλλά η βελτίωση ήταν συχνά µικρής διάρκειας. Οι Kupchik και ανασκόπησαν σε πρόσφατη µελέτη τους 36 δηµοσιευµένες περιπτώσεις συνδυασµού κλοζαπίνης µε ECT. ιαπίστωσαν ότι 67% των ασθενών ανταποκρίθηκαν στο συνδυασµό. Ο αριθµός των συνεδριών ECT ήταν 12±6, ενώ η δόση της κλοζαπίνης κατά την ηλεκτροσπασµοθεραπεία ήταν 385±172 mg/ηµέρα. Ο συνδυασµός ήταν ασφαλής και καλά ανεκτός στην πλειονότητα των περιπτώσεων. Ανεπιθύµητες ενέργειες αναφέρθηκαν σε 16,6% των ασθενών και περιελάµβαναν επιληπτικές κρίσεις, υπερτασικά επεισόδια, υπερκοιλιακή και κολπική ταχυκαρδία. Οι συγγραφείς απέδωσαν την αποτελεσµατικότητα του συνδυασµού στη µείωση του επιληπτικού ουδού από την κλοζαπίνη ή στην αύξηση της διαπερατότητας του αιµατοεγκεφαλικού φραγµού από το ECT. Η αποτελεσµατικότητα του συνδυασµού ECT συντήρησης και ΑΨ αγωγής δεν έχει µελετηθεί επαρκώς σε ασθενείς µε ΑΣ. Κάποιες πρώτες µελέτες παρέχουν θετικές ενδείξεις για τη χρησιµότητά του στην ΑΣ. Συµπεράσµατα Η έννοια της ΑΣ κατανοείταικαλύτερα σε συνάρτηση µε τα εκάστοτε χρησιµοποιούµενα διαγνωστικά κριτήρια, τον ορισµό της θεραπευτικής ανταπόκρισης και αντίστασης και την αποτελεσµατικότητα των διαθέσιµων κάθε φορά θεραπειών. Η αντιµετώπιση της ΑΣ είναι, εποµένως, ένας ευέλικτος, συνεχώς µεταβαλλόµενος στόχος και ο ορισµός της ΑΣ έχει διέλθει από διάφορα στάδια εξέλιξης και ωρίµανσης. Το ποσοστό των ασθενών µε ΑΣ εγγίζει το 50%. Οι ανθεκτικοί ασθενείς έχουν διακριτά επιδηµιολογικά και βιολογικά χαρακτηριστικά, που συνηγορούν υπέρ της πιθανότητας της ΑΣ να είναι χωριστός υπότυπος της νόσου. Μπορεί να είναι πρώιµης ή όψιµης έναρξης και, όταν εµφανισθεί, αποτελεί συνήθως µόνιµη κατάσταση. Οι ακόλουθες µέθοδοι µεγιστοποιούν την πιθανότητα επιτυχούς έκβασης µιας αντιψυχωσικής αγωγής: Ταυτοποίηση συγκεκριµένων συµπτωµάτων-στόχων. Συστηµατική χρήση των ΑΨ φαρµάκων σε επαρκείς δόσεις και για επαρκές χρονικό διάστηµα. Αναζήτηση ενδεχόµενης ανεπαρκούς συµµόρφωσης, κακής ανοχής της αγωγής, διαγνωστικού λάθους, ανεπαρκών στρατηγικών ψυχοκοινωνικής στήριξης και επανένταξης, συννοσηρότητας, ιδίως µε χρήση ουσιών, πριν τη διάγνωση ΑΣ. Εξάντληση των δυνατοτήτων της µονοθεραπείας πριν από τη χρήση µεικτών σχηµάτων. Πρόληψη εξωπυραµιδικών (και άλλων) παρενεργειών, κατά προτίµηση µε την κατάλληλη επιλογή ΑΨ (χωρίς προσθήκη αντιχολινεργικού, αν είναι δυνατόν) ιατήρηση θετικής θεραπευτικής στάσης-συµµαχίας µε τον ασθενή. Η κλοζαπίνη είναι σήµερα το µόνο φάρµακο µε αποδεδειγµένη αποτελεσµατικότητα στην ΑΣ. Τα νεώτερα άτυπα ΑΨ υπολείπονται, πιθανώς, της κλοζαπίνης, αλλά είναι πιο αποτελεσµατικά από τα κλασσικά ΑΨ στην αντιµετώπιση της ΑΣ. εδοµένου και του ασφαλέστερου προφίλ τους, θα πρέπει να χρησιµοποιούνται σε όλους σχεδόν τους ασθενείς πριν από µια δοκιµή κλοζαπίνης

19 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Mc Glashan TH. A selective review of recent North American long-term follow-up studies of schizophrenia. Schizophr Bull 1988, 14: Brenner HD, Dencker SJ, et al. Defining treatment refractoriness in schizophrenia. Schizophr Bull 1990, 16: Christison GW, Kirch DG, Wyatt RJ. When symptoms persist: Choosing among alternative somatic treatments for schizophrenia. Schizophr Bull 1991, 17: Amsler HA, Teerenhovi L, Barth E, et al. Agranulocytosis in patients treated with clozapine. A study of the Finnish epidemic. Acta Psychiatr Scand 1977, 56: Kane J, Honigfeld G, Singer J, Meltzer H and the Clozaril Collaborative Study Group. Clozapine for the treatmentresistant schizophrenic: a double-blind comparison with chlorpromazine. Arch Gen Psychiatry 1988, 45: Meltzer HY. Commentary: Defining treatment refractoriness in schizophrenia. Schizophr Bull 1990, 16: Brenner HD, Merlo MCG. Definition of therapy-resistant schizophrenia and its assessment. Eur Psychiatry 1995, 10 (Suppl. 1): S11-S Meltzer HY. Treatment-resistant schizophrenia - the role of clozapine. Curr Med Res Opin 1997, 14: Kinon BJ, Kane JM, et al. Treatment of neuroleptic-resistant schizophrenic relapse. Psychopharmacol Bull 1993, 29: Barnes TR, McEvedy CJ. Pharmacological treatment strategies in the non-responsive schizophrenic patient. Int Clin Psychopharmacol 1996, 11 (Suppl. 2): American Psychiatric Association. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Schizophrenia. Am J Psychiatry 1997, 154 (Suppl. 4): Farde L, Nordstrom AL, Wiesel FA, Pauli S, Haldin C, Sedvall G. Positron emission tomographic analysis of central D~ and D2 dopamine receptor occupancy in patients treated with classical neuroleptics and clozapine: Relation to extrapyramidal side effects. Arch Gen Psychiatry 1992, 49: Wolkin A, Barouche F, et al. Dopamine blockade and clinical response: Evidence for two biological subgroups of schizophrenia. Am J Psychiatry 1989, 146: Kane JM, Marder SR. Psychopharmacologic treatment of schizophrenia. Schizophr Bull 1993, 19: Dixon LB, Lehman AF, Levine J. Conventional antipsychotic medications for schizophrenia. Schizophr Bull 1995, 21: Meltzer HY. Dimensions of outcome with clozapine. Br J Psychiatry 1992, 160 (Suppl.): Essock SM, Hargreaves WA, Dohm F-A, et al. Clozapine eligibility among state hospital patients. Schizophr Bull 1996, 22: Juarez-Reyes MG, Shumway M, Battle C, Bacchetti P, Hansen MS, Hargreaves WA. Effects of stringent criteria oneligibility for clozapine among public mental health clients. Psychiatr Serv 1995, 46: Harrow M, Sands JR, Silverstein ML, et al. Course and outcome for schizophrenia versus other psychotic patients: a longitudinal study. Schizophr Bull 1997, 23: Conley RR, Buchanan RW. Evaluation of treatment-resistant schizophrenia. Schizophr Bull 1997, 23: Hegarty JD, Baldessarini RJ, Tohen M, et al. One hundred years of schizophrenia: a metaanalysis of the outcome literature. Am J Psychiatry 1994, 151: Meltzer HY, Rabinowitz J, Lee MA, et al. Age of onset and gender of schizophrenic patients in relation to neuroleptic resistance. Am J Psychiatry 1997, 154: Alvir JMJ, Woerner MG, Gunduz H, et al. Obstetric complications predict treatment response in first episode schizophrenia. Psychol Med 1999, 29: Findling RL, Jayathilake K, Meltzer HY. Premorbid asociality in neuroleptic-resistant and neurolepticresponsive schizophrenia. Psychol Med 1996, 26: Malone ML, Thompson L, Goodwin JS. Aggressive behaviors among the institutionalized elderly. J Am Geriatr Soc 1993, 41: Lieberman JA, Jody D, Geisler S, et al. Time course and biological correlates of treatment response in first episode schizophrenia. Arch Gen Psychiatry 1993, 50:

20 27. Lieberman JA, Alvir JM, Woerner M, et al. Prospective study of psychobiology in flrst-episode schizophrenia at Hillside Hospital: design, methodology and summary of findings. Schizophr Bull 1992, 18: Loebel AD, Lieberman JA, Alvir JM, et al. Duration of psychosis and outcome in first-episode schizophrenia. Am J Psychiatry 1992, 149: Edwards J, Maude D, McGorry PD, Harrigan SM, Cocks JT. Prolonged recovery in first-episode psychosis. Br J Psychiatry 1998 (Suppl), 172: Meltzer HY, Lee MA, Cola P. The evolution of treatment resistance: biological implications. J Clin Psychopharmacol 1998, 18 (suppl. 1):S5-S Meltzer HY, Lee MA, Ranjan R, et al. Relapse following clozapine withdrawal: effect of cyproheptadine plus neuroleptic. Psychopharmacology 1996, 124: Gerlach J, Koppelhus P, Helweg E, Monrad A. Clozapine and haloperidol in a single-blind crossover trial: therapeutic and biochemical aspects in the treatment of schizophrenia. Acta Psychiatr Scand 1974, 50: Fenton WS, Blyler CR, Heinssen RK. Determinants of medication compliance in schizophrenia: Empirical and clinical findings. Schizophr Bull 1997, 23: Mueser KT, Bellack AS, Blanchard JJ. Comorbidity of schizophrenia and substance abuse: implications for treatment. J Consult Clin Psychol 1992, 60: Peuskens J. Proper psychosocial rehabilitation for the stabilised patient with schizophrenia: the role of new therapies. Eur Neuropsychopharmacol 1996, 6 (Suppl. 2):S7-S Kontaxakis VP, Havaki-Kontaxaki BJ, Stamouli SS, Christodoulou GN. Optimal risperidone dose in drugnaive, first-episode schizophrenia. Am J Psychiatry 2000, 157: Janicak PG, Davis JM, Preskorn SH, Ayd FJ Jr (eds): Principles and Practice of Psychopharmacotherapy. Williams & Wilkins, Baltimore, Van Kammen DP, Schooler N. Are biochemical markers for treatment-resistant schizophrenia state dependent or traits? Clin Neuropharmacol 1990, 13 (Suppl. 1): Pickar D, Breier A, Kelsoe J. Plasma homovanillic acid as an index of central dopaminergic activity: Studies in schizophrenic patients. Ann N Y Acad Sci 1988, 537: Meltzer HY. Clinical studies on the mechanism of action of clozapine: The dopamine-serotonin hypothesis of schizophrenia. Psychopharmacology 1989, 99 (Suppl.):S18-S Bilder RM, Wu H, et al. Cerebral morphometry and clozapine treatment in schizophrenia. J Clin Psychiatry 1994, 55 (Suppl. B): Ota P, Maeshiro H, et al. Treatment resistant chronic psychopathology and CT scans in schizophrenia. Acta Psychiatr Scand 1987, 75: DeLisi TE, Twe W, Shu-hong X, et al. A prospective followup study of brain morphology and cognition in first-episode schizophrenic patients: preliminary findings. Biol Psychiatry 1995, 38: Owen MJ, Lewis SW, Murray RM. Obstetric complications and schizophrenia: a computed tomographic study. Psychol Med 1988, 18: Lieberman JA, Sheitman B, Chakos M, et al. The development of treatment resistance in patients wlth schizophrenia: a clinical and pathophysiological perspective. J Clin Psychopharmacol 1998, 18:S20-S Thome J, Foley P, Riederer P. Neurotrophic factors and the maldevelopmental hypothesis of schizophrenic psychoses. J Neural Transm 1998, 105: Lieberman JA. Is schizophrenia a neurodegenerative disorder? A clinical and neurobiological perspective. Biol Psychiatry 1999, 46: Lieberman JA, Sheitman B, Kinon BJ. Neurochemical sensitization in the pathophysiology of schizophrenia: deficits and dysfunction in neuronal regulation and plasticity. Neuropsychopharmacology 1997, 17: Javitt DC, Frusciante MJ, Zukin SR. Activation-related and activation-independent effects of polyamines on phencyclidine receptor binding within the N-methyl-Daspartate receptor complex. J Pharmacol Exp Ther 1994, 270: Tcherepanov AA, Sokolov BP. Age-related abnormalities in expression of mrnas encoding synapsin 1 A, synapsin 1 B and synaptophysin in the temporal cortex of schizophrenics. J Neurosci Res 1997, 49: Kontaxakis VP, Havaki-Kontaxaki BJ, Kollias CT, Margariti MM, Stamouli SS, Christodoulou GN. Atypical antipsychotic use among acute schizophrenic inpatients. J Neuropsychiatry Clin Neurosci 2003, 15:

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ Ιούλιος 2009 Το παρόν έγγραφο

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 18 (1), 2007 31. Το πρώτο σχιζοφρενικό επεισόδιο: Φαρμακοθεραπεία και ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις. Γ.Δ. Γαρύφαλλος

ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 18 (1), 2007 31. Το πρώτο σχιζοφρενικό επεισόδιο: Φαρμακοθεραπεία και ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις. Γ.Δ. Γαρύφαλλος ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 18 (1), 2007 31 Aνασκόπηση Review Το πρώτο σχιζοφρενικό επεισόδιο: Φαρμακοθεραπεία και ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις Γ.Δ. Γαρύφαλλος Β' Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική 110 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 14 (2), 2003 Ερευνητική εργασία Research paper Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική Β. Μποζίκας, 1 Β. Τσιπροπούλου, 1 Χ. εσερή, 1 Μ. Κοσµίδου,

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Focus Group. Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012. Παρασκευή Σακκά

Focus Group. Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012. Παρασκευή Σακκά Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012 Focus Group Παρασκευή Σακκά Νευρολόγος Ψυχίατρος Πρόεδρος της Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης

Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης Σύσταση 6: Σε άτομα με μέτρια και σοβαρή κατάθλιψη οι Γενικοί Ιατροί και οι άλλοι Ιατροί στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας συστήνεται να χορηγούν αντικαταθλιπτική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΛΟΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΛΤΟΓΙΑΝΝΗΣ ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙ ΗΣ ΜΑΡΙΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΒΛΑΧΟΣ ΑΓΑΘΟΚΛΕΙΑ ΜΗΤΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Προσυναπτικά: 1.δυναµικό παλµού 2.σύνθεση νευροδιαβιβαστών 3.µεταβολισµός 4.έκκριση 5.επαναπρόσληψη 6.διάσπαση

Προσυναπτικά: 1.δυναµικό παλµού 2.σύνθεση νευροδιαβιβαστών 3.µεταβολισµός 4.έκκριση 5.επαναπρόσληψη 6.διάσπαση Επίδραση Φαρµάκων στο ΚΝΣ Προσυναπτικά: 1.δυναµικό παλµού 2.σύνθεση νευροδιαβιβαστών 3.µεταβολισµός 4.έκκριση 5.επαναπρόσληψη 6.διάσπαση Μετασυναπτικά: 7.σύνδεση µε τον υποδοχέα 8.µεταβολές διαπερατότητας

Διαβάστε περισσότερα

Η Φαρμακευτική θεραπεία των ανοιών

Η Φαρμακευτική θεραπεία των ανοιών Η Φαρμακευτική θεραπεία των ανοιών 1 Σωκράτης Γ. Παπαγεωργίου Επίκουρος Καθηγητής Νευρολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Τμήμα Νοητικών και Εξωπυραμιδικών Διαταραχών 1 η Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ιαβητική κετοξέωση ως ανεπιθύµητη ενέργεια θεραπείας µε ολανζαπίνη

ιαβητική κετοξέωση ως ανεπιθύµητη ενέργεια θεραπείας µε ολανζαπίνη ιαβητική κετοξέωση ως ανεπιθύµητη ενέργεια θεραπείας µε ολανζαπίνη Μ. Τσολάκη, Γ. Συµεωνίδης, Α. Κάζης Γ Νευρολογική Κλινική Αριστοτελείου Πανεπιστηµίου Θεσσαλονίκης και Β Παθολογική Κλινική ηµοτικού Νοσοκοµείου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΕΑ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΕΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΕΑ 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΓΕΝΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ THYMANAX Θέµατα ποιότητας Η ποιότητα του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ»

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ, Γ.Ν.Π. «Π.. & Α. ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΟΜEΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ

ΟΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ 199 ΟΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ Παύλος Σακκάς Αναπληρωτής Καθηγητής Ψυχιατρικής, Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών Το φάσμα των ψυχικών διαταραχών εκτείνεται στα εξής πεδία: Οργανικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΚΤ 2008. Αντικαταθλιπτικά

Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΚΤ 2008. Αντικαταθλιπτικά Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΚΤ 2008 Αντικαταθλιπτικά ΚΤ 2008 Vincent van Gogh, 1890 ιαταραχές σε Συναίσθηµα Όρεξη Ύπνο Ενεργητικότητα lipido Μονοπολική Μείζων κατάθλιψη θλίψη -

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοκαταστροφικότητα και βίαιη συμπεριφορά

Αυτοκαταστροφικότητα και βίαιη συμπεριφορά Αυτοκαταστροφικότητα και βίαιη συμπεριφορά Αλεξάνδρα Θεοδωροπούλου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Αυτοκαταστροφικότητα Θεωρείται ως μια διαταραγμένη ανθρώπινη συμπεριφορά που σε μεγάλο βαθμό σχετίζεται με ανοιχτή

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση )

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Συντηρητική ή Χειρουργική Αντιµετώπιση Γ. Στράντζαλης Νευροχειρουργική Κλινική, Πανεπιστήµιο Αθηνών, Θεραπευτήριο Ευαγγελισµός ΓΕΝΙΚΑ Η οσφυo-ισχιαλγία ή ο «πόνος

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Εισαγωγή Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

Κατάθλιψη και ηλικιωµένοι

Κατάθλιψη και ηλικιωµένοι Κατάθλιψη και ηλικιωµένοι Η συχνότητα εµφάνισης της κατάθλιψης αυξάνει µε την ηλικία, όπως δείχνουν διεθνείς στατιστικές. Επιπλέον µόνο ένα µικρό ποσοστό των ηλικιωµένων καταθλιπτικών που δεν ξεπερνά το

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης

Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης Σημείωση: Οι εν λόγω τροποποιήσεις της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση

Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση 1 Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση Τα θεραπευτικά σχήματα τα οποία περιγράφονται παρακάτω είναι βασισμένα σε κλινικές μελέτες Φάσης ΙΙΙ και στις εγκρίσεις θεραπειών από τους Οργανισμό Φαρμάκων

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικά πορίσματα

Επιστημονικά πορίσματα Παράρτημα II Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την ανάκληση ή την τροποποίηση των όρων των αδειών κυκλοφορίας και λεπτομερής αιτιολόγηση των αποκλίσεων από τη σύσταση της PRAC 69 Επιστημονικά πορίσματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Γενικά Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν τους στόχους της

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για την Φαρμακευτική θεραπεία της επιληψίας

Οδηγίες για την Φαρμακευτική θεραπεία της επιληψίας Οδηγίες για την Φαρμακευτική θεραπεία της επιληψίας Επιληψία είναι μία νόσος με πολλαπλά αίτια και η διάγνωση τίθεται όταν ο ασθενής εμφανίσει δύο επεισόδια μη προκλητών επιληπτικών κρίσεων ή ένα επεισόδιο

Διαβάστε περισσότερα

Φόβος απώλειας του ελέγχου ή φόβος του θανάτου

Φόβος απώλειας του ελέγχου ή φόβος του θανάτου Φόβος απώλειας του ελέγχου ή φόβος του θανάτου Ταχυκαρδία Ιδρώτας Τρεμούλα Κοντανάσαιμα Υπέρπνοια Ρίγη Εξάψεις Ναυτία Κράμπες στην κοιλιά Πόνος στο στήθος Πονοκέφαλος Ζάλη Τάση για λιποθυμία Σφίξιμο στον

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η αυτοκτονική συµπεριφορά ορίζεται ως η συµπεριφορά, κατά την οποία το άτοµο θέλει να κάνει κακό στον εαυτό του µε σκοπό να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. ιαχωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων

Παράρτημα Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων Παράρτημα Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων Σελίδα 1/5 Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ. Θεραπευτικό Πρωτόκολλο: «Η φαρμακευτική θεραπεία στις άνοιες»

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ. Θεραπευτικό Πρωτόκολλο: «Η φαρμακευτική θεραπεία στις άνοιες» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ 1 ΚΛΑΔΟΣ ΝΟΗΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ-ΑΝΟΙΑΣ Θεραπευτικό Πρωτόκολλο: «Η φαρμακευτική θεραπεία στις άνοιες» Εισαγωγή Ως άνοια θεωρείται η παθολογική κατάσταση η οποία χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Η στυτική δυσλειτουργία είναι ένα από τα συχνότερα νοσήματα των ανδρών στην σημερινή εποχή.σε νεαρότερες ηλικίες το 30% οφείλεται σε οργανικές αιτίες και το 70 % σε ψυχολογικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ Συντονιστής: Ελευθέριος Λύκουρας Καθηγητής Ψυχιατρικής, ΕΚΠΑ Μέλη: Παναγιώτης Φερεντίνος Λέκτορας Ψυχιατρικής, ΕΚΠΑ Θεόδωρος Μουγιάκος Ψυχίατρος, Αρχίατρος 414

Διαβάστε περισσότερα

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ»

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Κοινωνική Χυχιατρική Η Κοινωνική Χυχιατρική αποτελεί κλάδο της ψυχιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

Αγχώδειςδιαταραχές. διαταραχέςκαι Πανικός. Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών. Αθηνών

Αγχώδειςδιαταραχές. διαταραχέςκαι Πανικός. Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών. Αθηνών Αγχώδειςδιαταραχές διαταραχέςκαι Πανικός Εµµανουήλ Ν. Κάττουλας MD, PhD Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών Επιστηµονικός Συνεργάτης Α Ψυχιατικής Κλινικής Παν/µίου Αθηνών Ψυχίατρος

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Θάνατοι στην Ελλάδα κατά το έτος 2000, κατά ηλικία θανόντος και αιτία θανάτου (Συνεπτυγµένος ιεθνής Κατάλογος του 1975)

Θάνατοι στην Ελλάδα κατά το έτος 2000, κατά ηλικία θανόντος και αιτία θανάτου (Συνεπτυγµένος ιεθνής Κατάλογος του 1975) Θάνατοι στην Ελλάδα κατά το έτος 2000, κατά ηλικία θανόντος και αιτία θανάτου (Συνεπτυγµένος ιεθνής Κατάλογος του 1975) Κω- Αιτίες θανάτων Σύνολο Ηλικία του θανόντος ε δικός δηλώθηκε Κάτω του 1 1-4 5-9

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΓΗΡΙΑΤΡΙΚΗ Φίλιππος Γουρζής

ΨΥΧΟΓΗΡΙΑΤΡΙΚΗ Φίλιππος Γουρζής ΨΥΧΟΓΗΡΙΑΤΡΙΚΗ Φίλιππος Γουρζής Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΨΥΧΟΓΗΡΙΑΤΡΙΚΗ Κλάδος της ψυχιατρικής που ασχολείται με την προαγωγή της ψυχικής υγείας των ηλικιωμένων την πρόληψη τη διάγνωση των ψυχικών διαταραχών

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες Οδηγίες Ελλήνων Εμπειρογνωμόνων για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της Σχιζοφρένειας

Κατευθυντήριες Οδηγίες Ελλήνων Εμπειρογνωμόνων για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της Σχιζοφρένειας Κατευθυντήριες Οδηγίες Ελλήνων Εμπειρογνωμόνων για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της Σχιζοφρένειας Π. ΦΩΤΙΑΔΗΣ1¹, Β. ΜΠΟΖΙΚΑΣ², Ι. ΝΗΜΑΤΟΥΔΗΣ³. ¹ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ, ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΕΞΩΝΟΣΟΚΟΜΙΑΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΣΘΜΑΤΟΣ & ΚΥΗΣΗΣ

AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΣΘΜΑΤΟΣ & ΚΥΗΣΗΣ AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ Το άσθμα είναι ένα από τις πιο συχνές νόσους που περιπλέκει την εγκυμοσύνη. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν πως περίπου 8-10% των εγκύων έχουν άσθμα και μπορεί να επηρεάσει την εγκυμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας.

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. ΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΑΣΘΜΑ Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. Αν από το τρέξιμο, τη γυμναστική ή άλλη εργασία, δυσκολεύεται η αναπνοή, αυτό λέγεται άσθμα. Αρεταίος Καππαδόκης, 100 μχ Οι γυναίκες ήταν

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (Attention Deficit Hyperactivity Disorder,ADHD) στην Εφηβεία Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Μαρία Κυριαζή

Διαβάστε περισσότερα

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας.

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος Η κλινική εικόνα της πάθησης περιλαμβάνει την παρουσια γενικων συμπτωματων

Διαβάστε περισσότερα

Επείγοντα Ψυχιατρικά Προβλήματα

Επείγοντα Ψυχιατρικά Προβλήματα 166 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΓΑτJΚΗΣ ΙΑΊΊ'ΙΚΗΣ Επείγοντα Ψυχιατρικά Προβλήματα ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΚΩΝΣΤΑ Τα επείγοντα ψυχιατρικά προβλήματα περιλαμβάνουν διαταραχές στη σκέψη, στο συναίσθημα και στη συμπεριφορά

Διαβάστε περισσότερα

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους Οργανώνεται από Το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.) Την Α Ψυχιατρική Κλινική του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου ΕΓΚΑΙΡΗ ΙΑΓΝΩΣΗ & ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα ιευθύντρια Β Παθολογικής Κλινικής Γ.Ν. Χανίων Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου Πινακοθήκη ήµου Χανίων, 17/02/2012 Συχνότητα του

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η θεραπευτική αντιµετώπιση του αυτισµού

Η θεραπευτική αντιµετώπιση του αυτισµού Η θεραπευτική αντιµετώπιση του αυτισµού Η θεραπευτική αντιμετώπιση του αυτισμού και των συναφών διάχυτων αναπτυξιακών διαταραχών αποτελεί πρόκληση και αντικείμενο σημαντικού επιστημονικού ενδιαφέροντος

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας.

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας. CUMMULATINE SUCCESS SCORE % ΙΣΧΙΟ CUMMULATINE SUCCESS RATE % YΛΙΚΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΣΘΕΝΕΙΣ 42 ΑΝΔΡΕΣ 16 ΓΥΝΑΙΚΕΣ 26 ΗΛΙΚΙΑ 63.1 (42-92) ΥΨΟΣ 171 (162-191) Δ.Μ.Σ 36 (22-47) Το ποσοστό των ασθενών που αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Ακούσια νοσηλεία: Η αναγκαιότητα για εναλλακτική προσέγγιση

Ακούσια νοσηλεία: Η αναγκαιότητα για εναλλακτική προσέγγιση PSYCHIATRIKI 14 (2), 2003 101 Ερευνητική εργασία Research paper Ακούσια νοσηλεία: Η αναγκαιότητα για εναλλακτική προσέγγιση Α.Πολίτης, Γ. Τρίκκας, Α. Πεχλιβανίδης, Π. Μουρτζούχου, Γ.Ν. Χριστοδούλου Ψυχιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου που αντιμετωπίζει ψυχικά προβλήματα λόγω της σωματικής

Διαβάστε περισσότερα

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο 5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο Διάγνωση και διαγνωστικά εργαλεία Αναγνώριση Ανίχνευση της κατάθλιψης σε ομάδες υψηλού κινδύνου Σύσταση 1: Συστήνεται στους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 21 Νοεµβρίου 2014 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Σκοπός της έρευνας ήταν η συλλογή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΘΕΜΑ Διερεύνηση ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών συνύπαρξης ψυχιατρικής διαταραχής με εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες. Η Περίπτωση του θεραπευτικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Μέρα Νταλαντύσε Αχµέτι Φλούτουρα

Μέρα Νταλαντύσε Αχµέτι Φλούτουρα Μέρα Νταλαντύσε Αχµέτι Φλούτουρα πολυσύνθετο εξελισσόµενο θέµα Τέλη 90 ο ιό ήταν θανατηφόρο Σύνδροµο επίκτητη ανοσολογική ανεπάρκεια (AIDS) 1998 πρώτε αποτελεσµατικέ θεραπείε Χρόνιο νόσηµα Ο φορέα συνεχίζει

Διαβάστε περισσότερα

NeuroBloc Αλλαντική τοξίνη τύπου Β ενέσιμο διάλυμα 5.000 U/ml

NeuroBloc Αλλαντική τοξίνη τύπου Β ενέσιμο διάλυμα 5.000 U/ml NeuroBloc Αλλαντική τοξίνη τύπου Β ενέσιμο διάλυμα 5.000 U/ml Σημαντικές πληροφορίες ασφάλειας για γιατρούς Σκοπός αυτού του εγχειριδίου είναι να παρέχει σε γιατρούς με δικαίωμα συνταγογράφησης και χορήγησης

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα II. Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι απόρριψης που παρουσιάστηκαν από τον EMA

Παράρτημα II. Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι απόρριψης που παρουσιάστηκαν από τον EMA Παράρτημα II Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι απόρριψης που παρουσιάστηκαν από τον EMA 29 Επιστημονικά πορίσματα Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των Norditropin SimpleXx, Norditropin NordiFlex,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ. Σωρανού του Εφεσίου 2, 115 27 Αθήνα, www.epipsi.gr

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ. Σωρανού του Εφεσίου 2, 115 27 Αθήνα, www.epipsi.gr ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ Σωρανού του Εφεσίου 2, 115 27 Αθήνα, www.epipsi.gr ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Οι νέες θεραπευτικές, γενετικές και ψυχοπαθολογικές προσεγγίσεις για τη σχιζοφρένεια

Διαβάστε περισσότερα

Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα

Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα Μ. Μαδιανός Κέντρο Κοινοτικής Ψυχικής Υγιεινής Ζωγράφου, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ψυχιατρική 2002, 13:297-300 Η Ελλάδα, τρία έτη µετά την ένταξή της από το

Διαβάστε περισσότερα

Εξαρτησιογόνες ουσίες

Εξαρτησιογόνες ουσίες Ναρκωτικά Ναρκωτικά-Εξάρτηση Ο όρος ναρκωτικά χρησιµοποιείται για να χαρακτηρίσει όλες τις τοξικές ψυχοτρόπες ουσίες που διακινούνται παρανόµως και προκαλούν σοβαρή διαστρέβλωση της προσωπικότητας του

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικά πορίσματα. Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης του Prevora

Επιστημονικά πορίσματα. Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης του Prevora ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΓΝΩΜΗΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ, ΤΗΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΦΥΛΛΟΥ ΟΔΗΓΙΩΝ ΧΡΗΣΗΣ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ασθενείς. Προηγηθείσα ανεπιτυχής θεραπεία με 1 ή περισσότερα [γλυκοκορτικοειδή, ανοσοκατασταλτικά (ΑΖΑ, 6ΜΡ), anti-tnf]

Ασθενείς. Προηγηθείσα ανεπιτυχής θεραπεία με 1 ή περισσότερα [γλυκοκορτικοειδή, ανοσοκατασταλτικά (ΑΖΑ, 6ΜΡ), anti-tnf] Σχεδιασμός Μελέτης Φάσης 3, τυχαιοποιημένη, διπλή-τυφλή, ελεγχόμενη με placebo, μελέτη Ξεχωριστές μελέτες επαγωγής ύφεσης και συντήρησης Διενεργήθηκε σε 211 ιατρικά κέντρα σε 34 χώρες από το 2008-2012

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ : ποια και πότε ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΟΣ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟΛΟΓΟΣ

ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ : ποια και πότε ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΟΣ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟΛΟΓΟΣ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ : ποια και πότε ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΟΣ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΣΩΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ Αξιολόγηση κλινικής εικόνας ακμής(μορφή και βαρύτητα) Γνώση του σκευάσματος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες Οδηγίες Ελλήνων Εμπειρογνωμόνων για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της Διπολικής Διαταραχής

Κατευθυντήριες Οδηγίες Ελλήνων Εμπειρογνωμόνων για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της Διπολικής Διαταραχής Κατευθυντήριες Οδηγίες Ελλήνων Εμπειρογνωμόνων για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της Διπολικής Διαταραχής Κων/νος Φουντουλάκης, Ευάγγελος Καραβέλας, Απόστολος Ιακωβίδης Πρόγραμμα ΨΥΧΟΔΙΑΒΑΣΗ Ανάπτυξη Κατευθυντήριων

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Χριστίνα Δάλλα Λέκτορας Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών cdalla@med.uoa.gr www.med.uoa.gr/pharmacology Ισχύς (potency) ενός φαρμάκου (συνήθως εκφράζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη Πολλαπλή Σκλήρυνση. 1. βασισμένες σε μελέτες Φάσης ΙΙΙ 2. Εγκεκριμένες από ΕΜΕΑ και FDA

Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη Πολλαπλή Σκλήρυνση. 1. βασισμένες σε μελέτες Φάσης ΙΙΙ 2. Εγκεκριμένες από ΕΜΕΑ και FDA Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη Πολλαπλή Σκλήρυνση 1. βασισμένες σε μελέτες Φάσης ΙΙΙ 2. Εγκεκριμένες από ΕΜΕΑ και FDA Αντώνης Ρόμπος Αναπληρωτής Καθηγητής Νευρολογίας Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη πολλαπλή

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτική Θεραπεία Νόσου του Πάρκινσον

Φαρμακευτική Θεραπεία Νόσου του Πάρκινσον Φαρμακευτική Θεραπεία Νόσου του Πάρκινσον Η νόσος του Πάρκινσον είναι μία συχνή εκφυλιστική νόσος του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος η οποία εκδηλώνεται με κινητικά και μη κινητικά συμπτώματα. Μέχρι σήμερα

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI)

Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI) Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI) Τι είναι το σύνδροµο µηροκοτυλιαίας πρόσκρουσης; Φυσιολογικά, η κεφαλή του ισχίου δεν προσκρούει στο χείλος της κοτύλης κατά

Διαβάστε περισσότερα

Καθορίζει η νευρολογική κατάσταση μετά την ΚΑΡΠΑ την έκβαση του θύματος της ανακοπής;

Καθορίζει η νευρολογική κατάσταση μετά την ΚΑΡΠΑ την έκβαση του θύματος της ανακοπής; Καθορίζει η νευρολογική κατάσταση μετά την ΚΑΡΠΑ την έκβαση του θύματος της ανακοπής; Δήμητρα Κοντογιάννη Καρδιολόγος-Εντατικολόγος Επιμελήτρια Α Γενικό Νοσοκομείο Δυτικής Αττικής Εισαγωγή 80% ανακοπών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ Εισαγωγή Ψυχική διαταραχή : αφορά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σκέπτεται, συμπεριφέρεται προς τους άλλους, και σχετίζεται με τον εαυτό

Διαβάστε περισσότερα

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012»

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» «Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 Ηλίας Ν. Μυγδάλης Συντονιστής Διευθυντής Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκοµείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα 9o Πανελλήνιο Συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ ΤΩΝ ΝΕΥΡΟ- ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΠΟΥ ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΑΙ ΣΤΙΣ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ ΤΩΝ ΝΕΥΡΟ- ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΠΟΥ ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΑΙ ΣΤΙΣ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ ΤΩΝ ΝΕΥΡΟ- ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΠΟΥ ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΑΙ ΣΤΙΣ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΕΛΕΝΗ ΧΕΡΟΥΒΕΙΜ ΕΙΔΙΚΟΣ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΟΣ ΙΑΣΩ GENERAL ΑΓΧΟΛΥΤΙΚΑ (ΕΛΑΣΣΟΝΑ ΗΡΕΜΙΣΤΙΚΑ) Βενζοδιαζεπίνες

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου οδηγιών χρήσης

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου οδηγιών χρήσης Παράρτημα III Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου οδηγιών χρήσης Σημείωση: Οι τροποποιήσεις της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΟ ΓΥΝΑΙΚΕΙΟ ΦΥΛΟ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Απαρτιωμένη Διδασκαλία Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ψυχιατρική συνέντευξη αποτελεί θεμελιώδη διαδικασία στην άσκηση της Ψυχιατρικής. Κατά τη διάρκειά της οικοδομείται η θεραπευτική σχέση ιατρού-ασθενούς, η οποία οδηγεί

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο Τύπου. Για περισσότερες πληροφορίες: www.boehringer-ingelheim.com

Δελτίο Τύπου. Για περισσότερες πληροφορίες: www.boehringer-ingelheim.com Η εμπαγλιφλοζίνη είναι το μόνο φάρμακο για το σακχαρώδη διαβήτη που έχει δείξει στατιστικά σημαντική μείωση τόσο του καρδιαγγειακού κινδύνου όσο και του καρδιαγγειακού θανάτου, σε μελέτη ειδικά σχεδιασμένη

Διαβάστε περισσότερα

Αιτών Ονοµασία Περιεκτικότητα Φαρµακοτεχνική. Ribavirin IQUR Capsules. Ribavirin IQUR Capsules. Ribavirin IQUR Capsules. Ribavirin IQUR Capsules

Αιτών Ονοµασία Περιεκτικότητα Φαρµακοτεχνική. Ribavirin IQUR Capsules. Ribavirin IQUR Capsules. Ribavirin IQUR Capsules. Ribavirin IQUR Capsules ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΜΕ ΤΙΣ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ, ΤΙΣ ΦΑΡΜΑΚΟΤΕΧΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ, ΤΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ, ΤΗΝ Ο Ο ΧΟΡΗΓΗΣΗΣ, ΤΟΝ ΑΙΤΟΥΝΤΑ ΣΤΑ ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ 1 Κράτος µέλος Κάτοχος της άδειας κυκλοφορίας

Διαβάστε περισσότερα

Επίβλεψη. Κολπική µαρµαρυγή 3/12/2014. 1. κ. Σταύρος Κωνσταντινίδης Καθηγητητής Καρδιολογίας.Π.Θ. 1-2% του γενικού πληθυσµού

Επίβλεψη. Κολπική µαρµαρυγή 3/12/2014. 1. κ. Σταύρος Κωνσταντινίδης Καθηγητητής Καρδιολογίας.Π.Θ. 1-2% του γενικού πληθυσµού Επίβλεψη 1. κ. Σταύρος Κωνσταντινίδης Καθηγητητής Καρδιολογίας.Π.Θ Πρόληψη αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων στην κολπική µαρµαρυγή. Η θέση των νέων αντιπηκτικών. 2. Γεώργιος Χαλικιάς Λέκτορας Καρδιολογίας.Π.Θ

Διαβάστε περισσότερα

Κλασικοί παράγοντες κινδύνου καρδιαγγειακής νόσου Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες κινδύνου (άγχος, κατάθλιψη, κοινωνική τάξη, συμπεριφορά τύπου Α). Ψυχιατρικές διαταραχές Ψυχοκοινωνικά προβλήματα (ψυχολογικές

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

H Πορεία προσαρµογής ή Δυσπροσαρµογής των καρκινοπαθών στην Νόσο τους. Η συνεισφορά των Επαγγελµατιών Υγείας

H Πορεία προσαρµογής ή Δυσπροσαρµογής των καρκινοπαθών στην Νόσο τους. Η συνεισφορά των Επαγγελµατιών Υγείας H Πορεία προσαρµογής ή Δυσπροσαρµογής των καρκινοπαθών στην Νόσο τους. Η συνεισφορά των Επαγγελµατιών Υγείας Γιάννης Νικολής Ψυχίατρος Ψυχαναλυτής Οµάδας Η έννοια της προσαρµογής Προσαρµογή: Εφαρµογή,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜIV ΜΗΛΙΩΝΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Παγκόσμια Ημέρα Alzheimer Η Παγκόσμια Ημέρα Αlzheimer γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Σεπτεμβρίου. Σκοπόs: ευαισθητοποίηση της

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Εισαγωγή Η διάγνωση καρκίνου του μαστού αποτελεί ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός 1,2 Στην τελευταία έκδοση του Diagnostic and Statistical

Διαβάστε περισσότερα

Ι. Βλαχογιαννάκος, Γ. Β. Παπαθεοδωρίδης, Γ.Ν. Νταλέκος, Α. Αλεξοπούλου, Χ. Τριάντος, Ε. Χολόγκιτας, Ι. Κοσκίνας

Ι. Βλαχογιαννάκος, Γ. Β. Παπαθεοδωρίδης, Γ.Ν. Νταλέκος, Α. Αλεξοπούλου, Χ. Τριάντος, Ε. Χολόγκιτας, Ι. Κοσκίνας ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΗΠΑΤΟΣ (ΕΕΜΗ) ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΙΟΥ ΤΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑΣ Β ΚΑΤΑ ΤΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Ι. Βλαχογιαννάκος,

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΙΙ

ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΙΙ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΙΙ Παραληρητική ιαταραχή Παραληρητικές ιδέες όχι παράδοξες ή αλλόκοτες (όπως στη Σχιζοφρένεια), αλλά ευλογοφανείς. Οι ακουστικές ή οπτικές ψευδαισθήσεις, αν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Παράρτημα ΙΙΙ Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Σημείωση : Οι τροποποιήσεις στην Περίληψη των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα