ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΤΕΛΕΣΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΟΥΡΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΤΕΛΕΣΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΟΥΡΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΕΛΕΣΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΟΥΡΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΤΡΑ 8

2 Emal:

3 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.... ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΕΣ ΟΜΑΔΕΣ Ορισμός της Ομάδας Η ομάδα των μετασχηματισμών Γεννήτορες μιας πεπερασμένης ομάδας Κυκλικές ομάδες Υποομάδες Συζυγή στοιχεία και κλάσεις μιας ομάδας Συσύνολα Κανονική υποομάδα και ομάδα πηλίκο Ευθύ γινόμενο ομάδων..... Ισομορφισμός και ομομορφισμός ομάδων Οι ομάδες των μεταθέσεων Διακεκριμένες ομάδες δεδομένης τάξης ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΜΑΔΩΝ Εισαγωγή Ιδιότητες των αναπαραστάσεων Αναλλοίωτοι υπόχωροι Αναγωγιμότητα, (reducblty), μιας αναπαράστασης Ανάγωγες αναπαραστάσεις Τα λήμματα του Schur και το θεώρημα της ορθογωνιότητας Η Κανονική αναπαράσταση Οι χαρακτήρες μιας αναπαράστασης Αναγωγή μιας αναγώγιμης αναπαράστασης Ομάδες Πινάκων... 8

4 . ΣΥΝΕΧΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ Πεπερασμένες συνεχείς ομάδες Τοπολογικές ομάδες Συνεκτική και Συμπαγής ομάδα Le-ομάδες Αναπαράσταση μιας συνεχούς ομάδας Η αξονική ομάδα περιστροφών SO() Γεννήτορες της SO() Η ομάδα περιστροφών SO() Η ειδική μοναδιαία ομάδα, (specal untary Group), SU() Οι γεννήτορες των ομάδων U(n) και SU(n) Η Le-άλγεβρα μιας Le-ομάδας Η ειδική μοναδιαία ομάδα SU() Φυσικές εφαρμογές των ομάδων SU() και SU().... Μερικές ενδιαφέρουσες έννοιες και παραδείγματα των Le-αλγεβρών ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΟΜΑΔΩΝ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ Η συμμετρία της αμμωνίας Η ομάδα των τελεστών μετατοπίσεων Η ομάδα μεταφοράς στο χώρο Κρυσταλλικές συμμετρίες Η ομάδα dhedral D Η ομάδα των συνεχών περιστροφών Η Ομάδα dhedral D Η ομάδα μετασχηματισμών Μια αναπαράσταση της ομάδας C ν Κατοπτρισμός...

5 . Συμμετρικές και αντισυμμετρικές κυματοσυναρτήσεις.... Κανονικοί τρόποι ταλάντωσης... Παράδειγμα Παράδειγμα Παράδειγμα Μετατόπιση στερεού με ένα σταθερό σημείο ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΤΗν ΣΥΝΑΡΤΗΣΙΑΚh ΑΝΑΛΥΣΗ Εισαγωγή Γραμμικοί ή Διανυσματικοί Χώροι Γραμμικοί Σταθμητοί (normed) χώροι - Μετρικοί χώροι Χώροι απείρων διαστάσεων - Γεωμετρία των norm χώρων - Διαχωρισιμότητα Η ΓεωμετρΙα του Hlbert χωρου Εσωτερικό γινόμενο Μέθοδος Ορθοκανονικοποίησης Gram-Schmdt Γραμμικοι μετασχηματισμοι και Τελεστές. Εισαγωγή Εισαγωγή Αναπαράσταση ενός τελεστή υπό μορφή πίνακα ως προς μια βάση Είδη Τελεστών Φυσική ερμηνεία του γραμμικού φορμαλισμού Ισχυρή και ασθενής σύγκλιση Γραμμικα συναρτησοειδη και δυϊκος χώρος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Εισαγωγή Το επιλύον σύνολο και το φάσμα ενός τελεστή Γενίκευση της έννοιας της ιδιοτιμής...

6 5.4. Παραδείγματα Φασμάτων Γενικά στοιχεία για το φάσμα Φυσική σημασία του Φάσματος των ερμιτιανών τελεστών Κατάσταση ελαχίστης αβεβαιότητας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΚΑΤΑΝΟΜΩΝ ή ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΩΝ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ Συναρτήσεις αιχμής και η συνάρτηση δέλτα δ(x) του Drac Ακολουθίες πραγματικών συναρτήσεων που προσεγγίζουν την δ συνάρτηση Ιδιότητες της δ-συνάρτησης Ασθενής σύγκλισης - Θεωρία Κατανομών Μια άλλη προσέγγιση στη θεωρία των κατανομών ή γενικευμένων... 5 συναρτήσεων Διαφόριση και ολοκλήρωση των γενικευμένων συναρτήσεων Διαφορικές Εξισώσεις για γενικευμένες συναρτήσεις... 4 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α Σχέση της θεωρίας ομάδων και συμμετριών στη φυσική ( ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β... 5 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ δ Ορισμός της δ συνάρτησης Θεωρία κατανομών ή Γενικευμένες συναρτήσεις... 5 ( x) g( x)dx f n με n,,, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ... 6 ΑΛΓΕΒΡΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΤΕΛΕΣΤΩΝ ΚΑΤΑΒΙΒΑΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΒΙΒΑΣΗΣ 6 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Δ Μελέτη της αναπαράστασης των τελεστών της τροχιακής στροφορμής και του spn υπό μορφή πίνακα Γενικά... 85

7 . Τροχιακή στροφορμή Ιδιοστοφορμή (spn) Μελέτη της επίδρασης γραμμικών μετασχηματισμών στους spnors ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ε ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΟΜΑΔΩΝ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΠΕΔΙΩΝ ( ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΥΜΜΕΤΡΙΕΣ Ο ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ LORENTZ... ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ... ΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ LORENTZ ΩΣ ΟΜΑΔΑ... ΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ LORENTZ ΩΣ ΑΛΓΕΒΡΑ LIE... ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΓΕΝΝΗΤΟΡΩΝ... 4 ΦΥΣΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ... 5 ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ LORENTZ ΟΜΑΔΑ;... 5 ΕΞΗΓΗΣΗ ΠΛΗΘΟΥΣ ΚΑΙ ΜΟΡΦΗΣ ΓΕΝΝΗΤΟΡΩΝ... 7 ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ... 8 Η ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ, ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΠΙΛΥΟΝΤΑΙ... 8 ΕΠΙΛΟΓΟΣ... 9

8

9 ΜΕΡΟΣ Α ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ

10

11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η έννοια της αλγεβρικής δομής της ομάδας εμφανίστηκε στα μαθηματικά στις αρχές του 9ου αιώνα. Η ανάπτυξη της αντίστοιχης θεωρίας οφείλεται στην πρωτοποριακή συμβολή των μαθηματικών Gauss, Cauchy, Abel, Hamlton, Galos, Sylvester, Caley και άλλων. Όμως η θεωρία αυτή δεν βρήκε εφαρμογή στη φυσική παρά μόνο ύστερα από την θεμελίωση της κβαντομηχανικής το 95. Η θεωρία των ομάδων έγινε χρήσιμη στη φυσική από τη στιγμή που διαπιστώθηκε ότι οι μετασχηματισμοί συμμετρίας, που αφήνουν ένα φυσικό σύστημα αναλλοίωτο, αποτελούν ομάδα. Η έννοια της συμμετρίας δεν είναι βέβαια καινούργια. Ήταν γνωστό ότι το ανθρώπινο σώμα παρουσιάζει συμμετρία ως προς επίπεδο, ότι η σφαίρα είναι ίσως το πιο συμμετρικό σχήμα, ότι ο κύβος έχει αρκετή συμμετρία κ.λ.π. Οι γεωμετρικές συμμετρίες ήταν οι πρώτες που αναγνωρίστηκαν και η εφαρμογή της θεωρίας των ομάδων ήταν π.χ. στην κρυσταλλογραφία πιο άμεση. Η αναγνώριση των δυναμικών συμμετριών, δηλ. εκείνων που αφήνουν τις εξισώσεις της κίνησης αναλλοίωτες, ήρθε αργότερα. Στα πλαίσια της κλασικής φυσικής τα αποτελέσματα της θεωρίας των ομάδων είναι σχεδόν προφανή. Στην κβαντομηχανική τα αποτελέσματα υπήρξαν σχεδόν αναπάντεχα. Εδώ οι συμμετρίες γεννούν μετασχηματισμούς, οι οποίοι αφήνουν αναλλοίωτο τον τελεστή του Hamlton. Η αναγνώριση τέτοιων συμμετριών διευκολύνει πολύ στη λύση προβλημάτων της κβαντομηχανικής. Η θεωρία ομάδων αναγνωρίζεται σήμερα από όλους τους φυσικούς σαν πάρα πολύ χρήσιμο εργαλείο ιδιαίτερα στις εξής περιπτώσεις: α) Όταν υπάρχει γεωμετρική συμμετρία, όπως π.χ. στις περιπτώσεις συμμετρικών μορίων ή στην κρυσταλλογραφία. β) Όταν το σύστημα χαρακτηρίζεται από μεγάλο βαθμό δυναμικής συμμετρίας, όπως π.χ. το πρόβλημα του ατόμου του υδρογόνου. Με την θεωρία των ομάδων αποφεύγονται πολύπλοκες πράξεις. γ) Όταν θέλουμε να κατασκευάσουμε τις εξισώσεις κινήσεως. Τότε οι συμμετρίες χρησιμοποιούνται σαν περιορισμοί που πρέπει αναγκαστικά να πληρούν οι υπό κατασκευήν εξισώσεις, π.χ. οι συναρτήσεις Lagrange και Hamlton, που περιγράφουν συστήματα της κβαντικής θεωρίας, θα πρέπει να είναι αναλλοίωτοι ως προς τους μετασχηματισμούς Lorentz της ειδικής θεωρίας σχετικότητας. δ) Όταν το σύστημα έχει κατά προσέγγιση συμμετρίες. Τότε η αναγνώριση και χρησιμοποίηση τους μας βοηθάει να διαλέξουμε την κατάλληλη βάση, η οποία μειώνει αρκετά τις διαστάσεις των αναγκαίων πινάκων Τελειώνοντας την μικρή αυτή εισαγωγή πρέπει να πούμε ότι ο φυσικός δεν ενδιαφέρεται για την αφηρημένη θεωρία των ομάδων, όπως ο μαθηματικός, αλλά κυρίως για την θεωρία αναπαραστάσεων, (representaton), των αφηρημένων ομάδων. Όμως για λόγους ευνόητους πρέπει και ο φυσικός να ασχοληθεί έστω και λίγο με την αφηρημένη έννοια της ομάδας. Γι' αυτό είναι απαραίτητο να εισάγουμε τις βασικές μαθηματικές έννοιες που χρειάζονται για την κατανόηση των αναπαραστάσεων.

12 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι. ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΕΣ ΟΜΑΔΕΣ. Ορισμός της Ομάδας. Ας θεωρήσουμε το σύνολο των ακεραίων αριθμών Z{,-,-,,,, }. Παρατηρούμε ότι το σύνολο αυτό σε σχέση με την πράξη της πρόσθεσης, έχει τις εξής ιδιότητες: α) Το άθροισμα δυο οιονδήποτε ακεραίων είναι πάλι ακέραιος αριθμός: ( n,m Z)[m+n Z] β) Το σύνολο Z περιέχει ένα στοιχείο, το μηδέν, με την ιδιότητα: ( n Z)[n++nn] γ) Για κάθε στοιχείο n Z υπάρχει ένα μοναδικό στοιχείο n του Z τέτοιο ώστε n+n n +n, (προφανώς n -n), δηλ.: ( n Z)( n Z)[n+n n +n] δ) Ισχύει η προσεταιριστική ιδιότητα: ( n,m,p Z)[(n+m)+pn+(m+p)] Υπάρχουν και άλλα σύνολα με τα ίδια χαρακτηριστικά, όπως είναι το σύνολο U(n) των μοναδιαίων πινάκων (. Συγκεκριμένα: α) εάν A, B είναι δυο μοναδιαίοι πίνακες τότε το γινόμενο AB τους είναι πάλι ένας μοναδιαίος πίνακας. β) το σύνολο U(n) περιέχει τον ταυτοτικό πίνακα Ι με την ιδιότητα: AIIAA για κάθε A U(n). γ) Για κάθε πίνακα Α υπάρχει ένας μοναδικός πίνακας Α τέτοιος ώστε AA A AI, (προφανώς ο Α είναι ο αντίστροφος του Α, δηλ, Α Α - ). δ) Για τρεις οποιουσδήποτε πίνακες Α,Β,Γ ισχύει η προσεταιριστική ιδιότητα: (ΑΒ)ΓΑ(ΒΓ). Οι τέσσερις ιδιότητες που ικανοποιούνται από τα δυο σύνολα, Z και U(n) είναι χαρακτηριστικές και πολλών άλλων συνόλων, που απαντώνται τόσο στα μαθηματικά όσο και στη φύση. Οι ιδιότητες αυτές προσδίδουν στα σύνολα αυτά την δομή της ομάδας. Έτσι σε γενικό και αφηρημένο επίπεδο ο ορισμός της ομάδας έχει ως εξής: Ορισμός : Ένα σύνολο G εφοδιασμένο με μια πράξη εσωτερικής συνθέσεως (, που θα την συμβολίζουμε με, (που συνήθως είναι η πρόσθεση ή ο πολλαπλασιασμός), λέγεται ομάδα, (group), εάν ικανοποιούνται οι εξής ιδιότητες: ( Ένας πίνακας U λέγεται μοναδιαίος όταν ο συζυγοανάστροφος του συμπίπτει με τον αντίστροφο του, δηλ. U t U -.

13 Πεπερασμένες Ομάδες 5 α) ( α,β,γ G)[(α β) γα (β γ)] προσεταιριστική ιδιότητα β) ( e G)( α G)[α ee αα] ύπαρξη ουδετέρου στοιχείου γ) ( α G) ( α G)[α α α αe] ύπαρξη συμμετρικού στοιχείου Παρατήρηση : α) Στις ιδιότητες του ορισμού της ομάδας δεν συμπεριλαμβάνεται η ιδιότητα της κλειστότητας: α, β G, α β G, διότι αυτό εξυπακούεται από τον ορισμό της πράξεως που είναι πράξη εσωτερικής συνθέσεως. Στις εφαρμογές όμως, όπου πρέπει να αποδείξουμε ότι ένα σύνολο G αποτελεί ομάδα ως προς κάποια πράξη, πρέπει να ελέγξουμε ότι αυτή η πράξη είναι κλειστή ώστε να είμαστε σίγουροι ότι ποτέ δεν θα βγούμε έξω από το σύνολο όταν εφαρμόζουμε την πράξη αυτή. β) Το συμμετρικό στοιχείο α θα ονομάζεται αντίθετο, όταν η πράξη έχει τα χαρακτηριστικά της πρόσθεσης, ή αντίστροφο όταν η πράξη έχει τα χαρακτηριστικά του πολλαπλασιασμού. Το δε αποτέλεσμα α β θα ονομάζεται άθροισμα ή γινόμενο αντίστοιχα. γ) Το ουδέτερο στοιχείο e θα λέγεται και ταυτοτικό. Εάν δε η πράξη είναι προσθετική ή πολλαπλασιαστική το e θα ονομάζεται μηδέν ή μονάδα αντίστοιχα. Ορισμός : Εάν η πράξη της ομάδας G ικανοποιεί επί πλέον την ιδιότητα : δ) (α,β G)[α ββ α] τότε η ομάδα G λέγεται αντιμεταθετική ή αβελιανή. Ορισμός : Μια ομάδα που περιέχει πεπερασμένο πλήθος στοιχείων ονομάζεται πεπερασμένη ομάδα, ενώ αν περιέχει άπειρο πλήθος στοιχείων ονομάζεται άπειρη ομάδα. Μια άπειρη ομάδα ονομάζεται διακεκριμένη ή συνεχής ανάλογα εάν το πλήθος των στοιχείων είναι αριθμήσιμο ή συνεχές. Το πλήθος των στοιχείων μιας πεπερασμένης ομάδας ονομάζεται τάξη της ομάδας. Παραδείγματα ομάδων : ) Η ομάδα τάξης, που αποτελείται από ένα μόνο στοιχείο, την μονάδα, με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό. ) Η ομάδα τάξεως, που αποτελείται από τους πραγματικούς αριθμούς {, -,} με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό. ) Η ομάδα τάξεως, που αποτελείται από τους μιγαδικούς αριθμούς {, e π/, e 4π/ }, (οι οποίοι αποτελούν τις κυβικές ρίζες της μονάδας), με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό. 4) Η ομάδα τάξεως 4, που αποτελείται από τους μιγαδικούς αριθμούς {,,-,-}, με -, και με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό. 5) Η διακεκριμένη άπειρη ομάδα των πραγματικών ακεραίων με πράξη την πρόσθεση. ( Πράξη εσωτερικής συνθέσεως επί ενός συνόλου G ονομάζεται μια απεικόνιση f: G G G με την ιδιότητα σε κάθε ζεύγος (α,β) G G να αντιστοιχεί ένα και μόνο ένα στοιχείο γ του G ώστε γf(α,β).

14 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι 6) Η συνεχής ομάδα των πραγματικών αριθμών με πράξη την πρόσθεση. 7) Η ομάδα τάξεως, που αποτελείται από τους δυο πίνακες: και με πράξη τον πολλαπλασιασμό. 8) Η συνεχής ομάδα των μη ιδιαζόντων πινάκων τάξεως n, (που έχουν ορίζουσα διάφορη του μηδενός), με πράξη τον πολλαπλασιασμό των πινάκων. 9) Εάν k είναι ένας θετικός ακέραιος, τότε το σύνολο G των k ακεραίων {,,,,k- } αποτελεί ομάδα με πράξη την modulo(k)-πρόσθεση. Η πράξη αυτή ορίζεται ως εξής: Κατ' αρχάς ορίζουμε για τον θετικό ακέραιο n το n-mod(k) να είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης n/k. Έτσι το modulo(k)-άθροισμα των θετικών ακεραίων m και n είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης (m+n)/k. Το ταυτοτικό στοιχείο e είναι το μηδέν και το συμμετρικό m ενός στοιχείου m της ομάδας είναι το k-m. (Βλέπε άσκηση 5) ) Εάν k είναι ένας πρώτος αριθμός μεγαλύτερος του, τότε το σύνολο G των k- αριθμών {,, k-} αποτελεί ομάδα με πράξη τον modulo(k)- πολλαπλασιασμό, που ορίζεται κατά αναλογία με την modulo(k)-πρόσθεση. Το ταυτοτικό στοιχείο e είναι το και το συμμετρικό m ενός στοιχείου m είναι το m (sk+)/r, όπου s είναι ο μικρότερος θετικός ακέραιος, που καθιστά το sk+ ένα ακέραιο πολλαπλάσιο του m με την συνήθη έννοια. (Βλέπε άσκηση 6). Η ομάδα των μετασχηματισμών Για τους φυσικούς, οι ομάδες που παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον είναι οι ομάδες των μετασχηματισμών των φυσικών συστημάτων και ιδίως των συμμετρικών μετασχηματισμών, που αφήνουν ένα σύστημα αναλλοίωτο. Π.χ. οποιαδήποτε περιστροφή ενός κύκλου γύρω από έναν άξονα κάθετο στο επίπεδο του κύκλου και που διέρχεται από το κέντρο του, είναι ένας μετασχηματισμός συμμετρίας για τον κύκλο. Μια μετάθεση δυο ομοίων ατόμων σ' ένα μόριο είναι ένας μετασχηματισμός συμμετρίας για το μόριο. Εύκολα μπορούμε να δούμε ότι το σύνολο όλων των μετασχηματισμών συμμετρίας ενός συστήματος αποτελεί ομάδα. Πρώτα παρατηρούμε ότι εάν εκτελέσουμε διαδοχικά δυο μετασχηματισμούς συμμετρίας, το σύστημα παραμένει αναλλοίωτο. Έτσι η σύνθεση δυο οποιωνδήποτε μετασχηματισμών συμμετρίας είναι πάλι ένας μετασχηματισμός συμμετρίας και επομένως το σύνολο των μετασχηματισμών συμμετρίας είναι κλειστό ως προς την σύνθεση των μετασχηματισμών. Μπορούμε να ορίσουμε το ταυτοτικό στοιχείο να είναι ο ταυτοτικός μετασχηματισμός, που αφήνει το σύστημα αμετάβλητο και προφανώς ανήκει στο σύνολο. Για κάθε μετασχηματισμό συμμετρίας υπάρχει ο αντίστροφος του με την έννοια ότι ο αντίστροφος ξαναφέρνει το σύστημα στην αρχική του θέση. Τέλος η διαδοχική εφαρμογή των μετασχηματισμών συμμετρίας υπακούει την προσεταιριστική ιδιότητα. Παράδειγμα: Η ομάδα συμμετρίας του ισοπλεύρου τριγώνου. Θεωρούμε ένα ισόπλευρο τρίγωνο κατασκευασμένο από χαρτόνι και τοποθετημένο πάνω σ' ένα επίπεδο. Με Α, Β, Γ συμβολίζουμε τις κορυφές και με Δ, Ε και Ζ τα μέσα των πλευρών ΓΑ, ΑΒ, ΒΓ αντίστοιχα και με Ο το ορθόκεντρο του τριγώνου. Με τους αριθμούς,,,4,5,6 συμβολίζουμε τα αντίστοιχα σημεία του επιπέδου.

15 Πεπερασμένες Ομάδες 7 Ας περιστρέψουμε τώρα το τρίγωνο γύρω από τον άξονα u που είναι κάθετος στο τρίγωνο και διέρχεται από το κέντρο του Ο κατά γωνία μοιρών και κατά την αρνητική φορά. Καμμία αλλαγή δεν έχει επέλθει εκτός από την αλλαγή των Α γραμμάτων Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ. Η νέα θέση του τρίγωνου δεν θα διαφέρει από την αρχική. Η περιστροφή αυτή αποτελεί για το τρίγωνο 5 6 έναν μετασχηματισμό συμμετρίας. Υπάρχουν Δ Ε και άλλοι μετασχηματισμοί συμμετρίας, όπως περιστροφή γύρω από τον Ο προηγούμενο άξονα κατά 4 μοίρες, όπως Ζ και οι περιστροφές, (ανακλάσεις), γύρω από Γ 4 B τους άξονες που διέρχονται από τα ευθύγραμμα τμήματα ΑΖ, ΒΔ και ΓΕ κατά γωνία 8 μοιρών. Συνολικά για το τρίγωνο υπάρχουν 6 μετασχηματισμοί συμμετρίας, που ταξινομούνται και συμβολίζονται ως εξής: Πίνακας των συμμετρικών μετασχηματισμών του ισοπλεύρου τριγώνου Σύμβολο Πράξη Αποτέλεσμα Ε Το ταυτοτικό στοιχείο Α Γ Β C Αρνητική περιστροφή κατά γύρω από τον άξονα u Γ Β Α C Αρνητική περιστροφή κατά 4 γύρω από τον u Α Β Γ Αρνητική φορά περιστροφής είναι εκείνη που συμπίπτει με την φορά περιστροφής των δεικτών του ωρολογίου

16 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι σ Ανάκλαση κατά τον άξονα -4 Α Β 4 Γ Γ σ Ανάκλαση κατά τον άξονα -5 5 Α Β σ Ανάκλαση κατά τον άξονα -6 Β 6 Γ Α Οι 6 αυτοί μετασχηματισμοί συνθέτονται μεταξύ τους βάσει του παρακάτω πολλαπλασιαστικού πίνακα: Πολλαπλασιαστικός πίνακας του ισοπλεύρου τριγώνου E C C σ σ σ E E C C σ σ σ C C C E σ σ σ C C E C σ σ σ σ σ σ σ E C C σ σ σ σ C E C σ σ σ σ C C E Όπου εύκολα αποδεικνύεται ότι το σύνολο {Ε, C, C, σ, σ, σ } αποτελεί ομάδα με πράξη εσωτερικής συνθέσεως την σύνθεση των μετασχηματισμών. Η ομάδα των μετασχηματισμών συμμετρίας του ισοπλεύρου τριγώνου συμβολίζεται με C ν. Παρατήρηση : Στον παραπάνω πίνακα παρατηρούμε ότι κάθε στοιχείο της ομάδας εμφανίζεται σε μια και μόνο σε μια θέση σε κάθε γραμμή και σε κάθε στήλη. Το

17 Πεπερασμένες Ομάδες 9 χαρακτηριστικό αυτό ισχύει σε κάθε ομάδα και αποτελεί το θεώρημα της αναδιατάξεως ή θεώρημα του Cayley. Πιο συγκεκριμένα αν G{Ε, Α, Α,, Α g- } μια ομάδα τάξης g, τότε τα σύνολα {ΕΑ, Α A, Α A,, Α g- A } και {Α Ε, Α A, Α A,, Α A g- } είναι απλές αναδιατάξεις των στοιχείων της ομάδας G. Παρατήρηση : Η διάταξη των στοιχείων στις στήλες και τις σειρές μπορεί να είναι οποιαδήποτε. Εδώ ακολουθήσαμε την "φυσική" σειρά των στοιχείων. Στο επόμενο κεφάλαιο των αναπαραστάσεων μιας ομάδας, θα δούμε ότι έχει σημασία η διάταξη εκείνη των στοιχείων κατά την οποία κάθε στοιχείο της πρώτης στήλης είναι το συμμετρικό στοιχείο του αντίστοιχου στοιχείου της πρώτης γραμμής. Σ' αυτή την περίπτωση η πρώτη στήλη αναδιατάσσεται κατάλληλα και ο πολλαπλασιαστικός πίνακας γίνεται: E C C σ σ σ E E C C σ σ σ C C E C σ σ σ C C C E σ σ σ σ σ σ σ E C C σ σ σ σ C E C σ σ σ σ C C E στον οποίο παρατηρούμε ότι η διαγώνιος περιέχει μόνο το ταυτοτικό στοιχείο Ε, το οποίο αργότερα θα το αντιστοιχίσουμε με τον ταυτοτικό πίνακα n n όπου n η τάξη της ομάδας. Παράδειγμα : Η ομάδα συμμετρίας του τετραγώνου. Θεωρούμε ένα τετράγωνο κατασκευασμένο από χαρτόνι και τοποθετημένο πάνω σ' ένα επίπεδο. Με Α, Β, Γ, Δ συμβολίζουμε τις κορυφές, με Ε, Ζ, Η, Θ τα μέσα των πλευρών ΔΑ, ΑΒ, ΒΓ και ΓΔ αντίστοιχα και με Ο το κέντρο του τετραγώνου. Με τους αριθμούς,,,8 συμβολίζουμε τα αντίστοιχα σημεία του επιπέδου. Ας περιστρέψουμε τώρα το τετράγωνο γύρω από τον άξονα που είναι κάθετος στο τετράγωνο και διέρχεται από το κέντρο του Ο κατά μια ορθή γωνία και κατά την Α Ζ Β αρνητική φορά. Καμμία αλλαγή δεν έχει επέλθει εκτός από την αλλαγή των 6 γραμμάτων Α,Β,,Θ. Η νέα θέση του τετραγώνου δεν θα διαφέρει από την αρχική. Η περιστροφή αυτή αποτελεί για το 5 7 τετράγωνο έναν μετασχηματισμό Ε Η συμμετρίας. Υπάρχουν και άλλοι Ο μετασχηματισμοί συμμετρίας, όπως περιστροφή γύρω από τον προηγούμενο άξονα κατά 8 μοίρες ή 7 μοίρες, όπως 4 8 και οι περιστροφές, (ανακλάσεις), γύρω από Δ Θ Γ τους άξονες που διέρχονται από τα

18 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ευθύγραμμα τμήματα ΕΗ, ΖΘ, ΑΓ και ΒΔ κατά γωνία 8 μοιρών. Συνολικά για το τετράγωνο υπάρχουν 8 μετασχηματισμοί συμμετρίας, που ταξινομούνται και συμβολίζονται ως εξής: Πίνακας των συμμετρικών μετασχηματισμών του τετραγώνου Σύμβολο Πράξη Αποτέλεσμα Α Ε Το ταυτοτικό στοιχείο 4 Δ Β Γ C 4 Αρνητική περιστροφή κατά 9 ο γύρω από τον άξονα u κάθετο στο τετράγωνο και διερχόμενο από το κέντρο του Ο. Δ Γ 4 Α Β C 4 Αρνητική περιστροφή κατά 8 ο γύρω από τον άξονα u. Γ Β 4 Δ Α C 4 Αρνητική περιστροφή κατά 7 ο γύρω από τον άξονα u. Β Α 4 Γ Δ m x Ανάκλαση κατά τον άξονα 5-7 Δ 5 Α 4 Γ 7 Β m y Ανάκλαση κατά τον άξονα 6-8 Β 6 Α Γ 4 8 Δ

19 Πεπερασμένες Ομάδες σ u Ανάκλαση κατά τον άξονα - Α Δ Β 4 Γ σ v Ανάκλαση κατά τον άξονα -4 Γ Δ 4 Β Α Οι 8 αυτοί μετασχηματισμοί συνθέτονται μεταξύ τους βάσει του παρακάτω πολλαπλασιαστικού πίνακα: Πολλαπλασιαστικός Πίνακας του τετραγώνου Ε C 4 C 4 E E C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 m x m y σ u σ v m x m y σ u σ v E σ u σ v m y m x E C 4 m y m x σ v σ u E C 4 C 4 σ v σ u m x m y m x m x σ v m y σ u E C 4 C 4 C 4 m y m y σ u m x σ v C 4 E C 4 C 4 σ u σ u m x σ v m y C 4 C 4 E C 4 σ v σ v m y σ u m x C 4 C 4 C 4 E και εύκολα αποδεικνύεται ότι το σύνολο {Ε, C 4, C 4, C 4, m x, m y, σ u, σ v } αποτελεί ομάδα με πράξη εσωτερικής συνθέσεως την σύνθεση των μετασχηματισμών. Η ομάδα των μετασχηματισμών του τετραγώνου συμβολίζεται με C 4v. Όπως και στην περίπτωση του ισοπλεύρου τριγώνου, μπορούμε να αναδιατάξουμε τα στοιχεία της πρώτης στήλης έτσι ώστε το ουδέτερο στοιχείο Ε να εμφανισθεί στην διαγώνιο. Τότε ο πολλαπλασιαστικός πίνακας παίρνει την μορφή:

20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Ε C 4 C 4 E E C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 E C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 m x m y σ u σ v m x m y σ u σ v σ v σ u m x m y E C 4 m y m x σ v σ u C 4 E σ u σ v m y m x m x m x σ v m y σ u E C 4 C 4 C 4 m y m y σ u m x σ v C 4 E C 4 C 4 σ u σ u m x σ v m y C 4 C 4 E C 4 σ v σ v m y σ u m x C 4 C 4 C 4 E. Γεννήτορες μιας πεπερασμένης ομάδας. Είναι δυνατό τα στοιχεία μιας ομάδας να παράγονται από ορισμένα στοιχεία χρησιμοποιώντας τις δυνάμεις και τα γινόμενα αυτών των στοιχείων. Τα στοιχεία αυτά, των οποίων το πλήθος είναι το μικρότερο δυνατό λέμε ότι αποτελούν γεννήτορες της ομάδας. Παράδειγμα : Ας υποθέσουμε ότι θέλουμε να κατασκευάσουμε μια ομάδα G τάξης n με γεννήτορες ένα μόνο στοιχείο Α. Επειδή το Α είναι στοιχείο της ομάδας τότε στοιχεία της ομάδας θα είναι και όλες οι δυνάμεις του. Έτσι παράγουμε νέα στοιχεία τα: Α, Α, και η διαδικασία αυτή σταματά στο Α n Ao4A olo 4A Ε, όπου n ο μικρότερος φυσικός αριθμός, n φορες που ικανοποιεί αυτή την σχέση. Οι μεγαλύτερες από την Α n δυνάμεις δεν δίνουν νέα στοιχεία διότι Α n+k Α k. Τελικά η ομάδα που επιθυμούμε να κατασκευάσουμε από το στοιχείο Α θα περιέχει τα στοιχεία: {Α, Α,,Α n-, Α n Ε}, της οποίας η τάξη είναι n, ο δε γεννήτορας αυτής της ομάδας είναι το στοιχείο Α. Παράδειγμα : Για την ομάδα G{, -,, -} με νόμο εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό, το στοιχείο {} είναι γεννήτορας, διότι οι δυνάμεις του γεννούν τα υπόλοιπα στοιχεία: -, -, 4. Παράδειγμα : Ας κατασκευάσουμε τώρα την ομάδα από δυο στοιχεία Α, Β, που να ικανοποιούν τις σχέσεις: Α Β (ΑΒ) Ε. Η ομάδα πρέπει να περιέχει τα στοιχεία Ε, Α, Β και Β, (εφ' όσον Α Ε και Β Ε), όπως επίσης και όλα τα γινόμενα των Α, Β και Β, δηλ. τα ΑΒ, ΒΑ, ΑΒ, Β Α. Εξετάζουμε εάν τα στοιχεία ΑΒ και ΒΑ μετατίθενται. Έστω ότι μετατίθενται. Τότε από την σχέση (ΑΒ) Ε θα έχουμε: ΕΑΒΑΒΑ(ΒΑ)Β Α(ΑB)Β Α Β Β δηλ. ΕΒ που δεν αληθεύει. Επομένως τα ΑΒ και ΒΑ είναι διαφορετικά στοιχεία. Τα δε στοιχεία ΑΒ, Β Α ισούνται με ΒΑ και ΑΒ αντίστοιχα, δηλ. ΑΒ ΒΑ και Β ΑΑΒ. Πράγματι, από τις σχέσεις:

21 Πεπερασμένες Ομάδες Α Ε(ΑΒ) Α (ΑΒ)(ΑΒ) ΑΒΑΒ ΑΒ ΒΑΒ ΒΑ ΑΒ ΒΑ επίσης από τις σχέσεις: Β Ε(ΑΒ) Β (ΑΒ)(ΑΒ) Β ΑΒΑ Β ΑΑΒΑ Β ΑΑΒ. Επομένως τα στοιχεία που έχουμε δημιουργήσει είναι τα εξής 6: Ε, Α, Β, Β, ΑΒ, ΒΑ Εύκολα μπορούμε να δείξουμε ότι το σύνολο αυτών των στοιχείων αποτελεί ομάδα, της οποίας η τάξη είναι 6 και οι γεννήτορες της τα δυο στοιχεία Α και Β. Ο αντίστοιχος πολλαπλασιαστικός πίνακας είναι: Ε A B AB BA B E E A B AB BA B A A E AB B B BA B B BA B A AB E AB AB B BA E B A BA BA B A B E AB B B AB E BA A B Παρατήρηση: Οι γεννήτορες μιας ομάδας δεν είναι μοναδικοί. Π.χ. η ομάδα τάξης 6 του προηγουμένου παραδείγματος μπορεί να γεννηθεί από κάθε ένα από τα παρακάτω σύνολα: (Α,Β), (Α,Β ), (Α,ΑΒ), (Β,ΑΒ). Όπως επίσης οι γεννήτορες της ομάδας C ν είναι: {(C, σ ), (C, σ ), (C, σ )} και της C 4ν : {(C 4, m x ), (C 4, m y ),(C 4, σ u ), (C 4, σ v )}. Ελέγξτε εάν τα στοιχεία (C 4, m x ) αποτελούν γεννήτορες της ομάδας C 4ν..4 Κυκλικές ομάδες. Εάν Α είναι ένα στοιχείο μιας ομάδας G, τότε όλες οι δυνάμεις του Α: Α, Α,. πρέπει να είναι στοιχεία της G, αλλά εάν η G είναι μια πεπερασμένη ομάδα τότε κάποια από αυτές τις δυνάμεις θα είναι το ταυτοτικό στοιχείο δηλ. Α n Ε. Ο μικρότερος θετικός ακέραιος n που ικανοποιεί την σχέση Α n Ε ονομάζεται τάξη του στοιχείου Α. Μια ομάδα, που γεννάται από ένα μόνο στοιχείο Α, ονομάζεται κυκλική ομάδα. Μια τέτοια ομάδα είναι η ομάδα του παραδείγματος της παρ.. δηλ. η ομάδα {Α,Α,,Α n-, Α n Ε}. Παράδειγμα κυκλικής ομάδας είναι το σύνολο των n-οστών μιγαδικών ριζών της μονάδας, δηλ. το σύνολο των μιγαδικών αριθμών {z k exp(πk/n), k,, n-} αποτελεί κυκλική ομάδα τάξης n ως προς τον μιγαδικό πολλαπλασιασμό με γεννήτορα το στοιχείο Αexp(π/n) και Α n, (βλέπε άσκηση 4).

22 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι.5 Υποομάδες Ένα υποσύνολο Η μιας ομάδας G ονομάζεται υποομάδα της G εάν από μόνο του είναι ομάδα ως προς την ίδια πράξη εσωτερικής συνθέσεως. Κάθε ομάδα G έχει δυο τετριμμένες υποομάδες, το ταυτοτικό στοιχείο και την ίδια την ομάδα, δηλ. όταν Η{Ε} και ΗG. Κάθε άλλη υποομάδα Η Ε,G θα λέγεται γνήσια υποομάδα. Αποδεικνύεται (4 ότι ένα υποσύνολο Η G είναι υποομάδα εάν ισχύει: ( x,y H)[xy - H] Η ομάδα C ν των μετασχηματισμών συμμετρίας του ισοπλεύρου τριγώνου έχει τις εξής υποομάδες: {E, C, C }, {E, σ }, {E, σ }, {E, σ }. Τα τέσσερα στοιχεία {Ε, C 4,C 4,C 4 } της ομάδας C 4v αποτελούν υποομάδα, όπως και τα υποσύνολα: {Ε}, {E, C 4 }, {E, C 4, m x, m y }, {E, C 4, σ u, σ v }, {Ε, σ u }, {Ε, σ v } {E, m x } {E, m y } Άσκηση: Να γράψετε τους πολλαπλασιαστικούς πίνακες των παραπάνω υποομάδων. Εάν το Η είναι μια υποομάδα τάξης h της ομάδας G τάξης g, τότε το g είναι ακέραιο πολλαπλάσιο του h και ο ακέραιος g/h ονομάζεται δείκτης της Η ως προς την G.. Επίσης η τάξη κάθε στοιχείου Α της G είναι διαιρέτης της τάξης g της ομάδας. (Για την απόδειξη των ανωτέρω βλέπε παράγραφο.7 Θεώρημα Lagrange)..6 Συζυγή στοιχεία και κλάσεις μιας ομάδας Θεωρούμε δυο στοιχεία Α, Β μιας ομάδας G. Τα στοιχεία αυτά θα λέγονται συζυγή στοιχεία εάν υπάρχει ένα στοιχείο Ρ της ομάδας τέτοιο ώστε να ικανοποιείται η σχέση: ΒΡ - ΑΡ, η δε αντίστοιχη πράξη θα λέγεται μετασχηματισμός ομοιότητας, δηλ. η μετάβαση από το στοιχείο Α στο στοιχείο Β. Εύκολα μπορούμε να βρούμε τέτοιες σχέσεις μεταξύ των στοιχείων της ομάδας C 4v. Π.χ. C 4 - m x C 4 m y. Η τελευταία σχέση δείχνει ότι τα στοιχεία m x και m y είναι συζυγή το ένα με το άλλο. Είναι προφανές ότι εάν ΒP - ΑP, τότε και ΑQ - ΒQ με QΡ - δηλ. η σχέση της συζυγίας είναι συμμετρική, που σημαίνει ότι εάν ένα στοιχείο Α είναι συζυγές προς το Β, τότε και το Β είναι συζυγές προς το Α. Επίσης είναι και αυτοπαθής, διότι ΑΕ - ΑΕ, (δηλ. κάθε στοιχείο είναι συζυγές προς τον εαυτόν του), όπως και μεταβατική, δηλ. εάν ΑΡ - Β Ρ και ΒQ - CQ τότε ΑΡ - (Q - CQ)P(QP) - C(QP). Είναι δηλ. σχέση ισοδυναμίας 5 και σαν (4 α) Εάν yx τότε xx - e H, ύπαρξη ουδετέρου. β) Εάν xe τότε ey - y - H, ύπαρξη συμμετρικού γ) Εάν x,y H τότε και το y - H και επομένως x(y - ) - xy H, κλειστότητα του νόμου εσωτερικής συνθέσεως. δ) Η προσεταιριστική ιδιότητα είναι προφανής αφού ισχύει σ όλη την ομάδα G. 5 Σ' ένα σύνολο Α θεωρούμε μια διμελή σχέση, που θα την συμβολίζουμε με, και η οποία δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα υποσύνολο R του καρτεσιανού γινομένου Α Α, δηλ. R A A.. Θα λέμε τότε ότι το στοιχείο α Α πληροί τη σχέση R με το στοιχείο β Α εάν (α,β) R. Και θα γράφουμε α β. Εάν η διμελής αυτή σχέση ικανοποιεί τις τρεις παρακάτω ιδιότητες: ) α α α Α (αυτοπαθής) ) εάν α β β α (συμμετρική)

23 Πεπερασμένες Ομάδες 5 τέτοια χωρίζει την ομάδα σε υποσύνολα, που ονομάζονται κλάσεις συζυγίας ή απλώς κλάσεις. Τα στοιχεία κάθε κλάσης είναι μεταξύ τους συζυγή. Δεν είναι όμως συζυγή τα στοιχεία που ανήκουν σε διαφορετικές κλάσεις. Το ταυτοτικό στοιχείο κάθε ομάδας αποτελεί από μόνο του κλάση, διότι για κάθε στοιχείο Α ισχύει Α - ΕΑΕ. Δεν μπορεί όμως το Ε να είναι συζυγές με οποιοδήποτε άλλο στοιχείο Α, διότι τότε θα υπήρχε ένα στοιχείο Ρ τέτοιο ώστε ΑΡ - ΕΡ, που είναι αδύνατο διότι θα είχαμε ΑΕ. Επίσης και κάθε άλλο στοιχείο αποτελεί από μόνο του κλάση εάν και μόνο εάν μετατίθεται με όλα τα άλλα στοιχεία. Έτσι σε μια αβελιανή ομάδα κάθε στοιχείο αποτελεί και κλάση. Πράγματι Ρ - ΑΡΡ - ΡΑΑ Παράδειγμα : Από την Γραμμική Άλγεβρα είναι γνωστό ότι σε κάθε τελεστή Τ, που δρα σ' ένα διανυσματικό χώρο V, αντιστοιχεί ένας πίνακας Τ e, ως προς την βάση Β e {e, e,, e n }, που προκύπτει από την επίδραση του Τ πάνω στα βασικά διανύσματα e, e,, e n δηλ.: Te T e + T e + + T n e n Τα στοιχεία του πίνακα Τ e είναι (T e ) j T j. Εάν θεωρήσουμε μια νέα βάση Β f {f, f,, f n }, τότε στον τελεστή Τ, (που παραμένει ο ίδιος), αντιστοιχεί ένας νέος πίνακας Τ f. Οι δυο πίνακες Τ e και Τ f, που αναπαριστούν τον ίδιο τελεστή Τ, αποδεικνύεται ότι συνδέονται μεταξύ τους με τη σχέση: Τ f P - T e P όπου Ρ ο πίνακας που συνδέει τις βάσεις Β e και Β f δηλ. f Pe. Οι πίνακες Τ e και T f σε σχέση με την επενέργεια του τελεστή Τ έχουν την ίδια δράση πάνω στα διανύσματα του χώρου V, (όταν αυτά παρασταθούν υπό μορφή στηλών ως προς τις αντίστοιχες βάσεις B e, B f ), και γι' αυτό ονομάζονται όμοιοι, (smlar), και ανήκουν στην ίδια κλάση. Παράδειγμα : Να βρεθούν οι κλάσεις της ομάδας C ν. Μια κλάση {Ε} είναι αυτή που περιέχει μόνο το ουδέτερο στοιχείο Ε. Για να βρούμε τις υπόλοιπες κλάσεις εργαζόμαστε ως εξής: Διαλέγουμε ένα στοιχείο, έστω το C και σχηματίζουμε τα γινόμενα P - C P, P C ν και έχουμε: ) εάν α β και β γ α γ (μεταβατική) τότε η διμελής σχέση ονομάζεται σχέση ισοδυναμίας. Παραδείγματα: α) Η ισότητα ΑΒ δυο στοιχείων ενός συνόλου Χ είναι σχέση ισοδυναμίας β) Έστω Χ το σύνολο των τριγώνων σ' ένα επίπεδο. Η σχέση "το τρίγωνο Α είναι όμοιο με το τρίγωνο Β" είναι σχέση ισοδυναμίας, της οποίας οι κλάσεις περιέχουν τρίγωνα που είναι όμοια μεταξύ τους. γ) Στο σύνολο Ζ των ακεραίων αριθμών η σχέση α β: η διαφορά α-β είναι άρτιος αριθμός είναι σχέση ισοδυναμίας, η οποία διαιρεί τους ακεραίους σε άρτιους και περιττούς. δ) Στο σύνολο Ν των φυσικών αριθμών η σχέση αβmod(γ) με α,β Ν και γ συγκεκριμένος φυσικός αριθμός είναι σχέση ισοδυναμίας. Δηλ. όλοι οι φυσικοί αριθμοί, που αφήνουν το ίδιο υπόλοιπο όταν διαιρούνται με το γ είναι ισοδύναμοι. (Το ίδιο είναι να πούμε: όλοι οι φυσικοί αριθμοί, των οποίων η διαφορά α-β διαιρείται με τον γ). Οι κλάσεις ισοδυναμίας, στις οποίες διαιρείται το σύνολο των φυσικών αριθμών Ν για ένα συγκεκριμένο γ είναι: {kγ / k N}, {kγ+ / k N}, {kγ+ / k N},, {kγ+γ- / k N},

24 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι PE E - C E C PC C - C C C PC (C ) - C C (C ) - Ε C Pσ σ - C σ σ C σ σ σ C P σ σ - C σ σ C σ σ σ C P σ σ - C σ σ C σ σ σ C Η δεύτερη κλάση {C, C } περιλαμβάνει τα δυο στοιχεία C, C. Για να βρούμε την επόμενη κλάση διαλέγουμε ένα στοιχείο, που δεν ανήκει στις δυο προηγούμενες κλάσεις, έστω το σ. Εργαζόμαστε όπως και πριν και βρίσκουμε την κλάση {σ,σ,σ }. Επειδή εξαντλήθηκαν όλα τα στοιχεία της ομάδας C ν δεν υπάρχει άλλη κλάση. Άρα οι κλάσεις της ομάδας C ν είναι οι: {Ε} { C, C } και {σ, σ, σ }. Βλέπουμε ότι δεν υπάρχει μόνο μαθηματική ομοιότητα των στοιχείων μιας κλάσης αλλά και φυσική ομοιότητα. Δηλαδή οι τελεστές ανακλάσεως δεν αναμειγνύονται με τους τελεστές στροφής. Το ταυτοτικό στοιχείο προτιμά τη «μοναχική ζωή». Παράδειγμα : Να βρεθούν οι κλάσεις της ομάδας C 4v. Μια από τις κλάσεις είναι αυτή που περιέχει μόνο το ουδέτερο στοιχείο {Ε}. Για να βρούμε τις υπόλοιπες κλάσεις, διαλέγουμε ένα στοιχείο, έστω το C 4 και σχηματίζουμε τα γινόμενα Ρ - C 4 Ρ με Ρ C 4v. Έχουμε: PE E - C 4 EC 4 PC 4 C - 4 C 4 C - 4 C 4 PC 4 PC 4 (C 4 ) - C 4 C 4 (C 4 ) - C 4 C 4 C 4 C 4 (C 4 ) - C 4 C 4 (C 4 ) - ΕC 4 Pm x (m x ) - C 4 m x (m x ) - σ u m x σ v C 4 Pm y (m y ) - C 4 m y (m y ) - σ v m y σ v C 4 Pσ u (σ u ) - C 4 σ u (σ u ) - m y σ u m y C 4 Pσ v (σ v ) - C 4 σ v (σ v ) - m x σ v m x C 4 Επομένως η κλάση που περιέχει το στοιχείο C 4 είναι η {C 4, C 4 }. Στη συνέχεια θεωρούμε το επόμενο στοιχείο, που δεν ανήκει στις δυο κλάσεις {Ε}, {C 4, C 4 }, που ήδη βρήκαμε, π.χ. το C 4 και εργαζόμαστε με τον ίδιο τρόπο. Βρίσκουμε δε ότι η κλάση, στην οποία ανήκει το C 4 αποτελείται μόνο από αυτό το στοιχείο. Επομένως η τρίτη κλάση είναι η {C 4 }. Τέλος οι υπόλοιπες κλάσεις είναι: {m x, m y } και {σ v, σ u }. Τελικά για την ομάδα C 4v οι κλάσεις είναι: {Ε}, {C 4, C 4 }, {C 4 }, {m x, m y }, {σ v, σ u }. Παρατήρηση : Εάν Η είναι μια υποομάδα της G και Α G τότε το σύνολο Η ΑΗΑ - { ΑΗ Α - / Η H } αποτελεί υποομάδα, η οποία ονομάζεται συζυγής υποομάδα της Η. Και η υποομάδα Η ονομάζεται συζυγής της Η.

25 Πεπερασμένες Ομάδες 7 Ερώτημα: Εάν το στοιχείο Α αντικατασταθεί με άλλο στοιχείο Β, τότε η συζυγής υποομάδα Η ΒΗΒ - ταυτίζεται με την Η. (Απάντηση: όχι κατ ανάγκη) Παρατήρηση : Όταν τα στοιχεία μιας ομάδας είναι μετασχηματισμοί ενός φυσικού συστήματος, οι οποίοι παριστάνουν περιστροφές, αντιστροφές και ανακλάσεις ενός φυσικού συστήματος, τότε υπάρχουν κάποιοι απλοί κανόνες, οι οποίοι επιτρέπουν να καθορίσουμε τις κλάσεις της ομάδας χωρίς να χρειάζεται να εκτελέσουμε τις πράξεις για όλα τα στοιχεία. Οι κανόνες αυτοί είναι: ) Οι περιστροφές, που αναφέρονται σε διαφορετικές γωνίες, δεν πρέπει να ανήκουν στην ίδια κλάση. Και αυτό διότι όλα τα στοιχεία που ανήκουν σε μια κλάση μιας ομάδας έχουν την ίδια τάξη. Πράγματι εάν Α και Β ανήκουν στην ίδια κλάση, τότε θα ισχύει: ΑΡ - ΒΡ. Εάν υποθέσουμε τώρα ότι η τάξη του στοιχείου Α είναι n δηλ. Α n E, τότε Α n (Ρ - ΒΡ) n (Ρ - ΒΡ) (Ρ - ΒΡ) (Ρ - ΒΡ)Ρ - B n Ρ Β n PEP - E δηλ. και η τάξη του στοιχείου Β είναι n. Το αντίστροφο δεν ισχύει εν γένει. Έτσι οι περιστροφές C 4, C 4 της ομάδας μετασχηματισμών του τετραγώνου C 4v ανήκουν σε διαφορετικές τάξεις αφού η τάξη του στοιχείου C 4 είναι 4, (C 4 ) 4 Ε και η τάξη του C 4 είναι, (C 4 ) Ε. Απεναντίας οι περιστροφές C 4 και C 4 αναφέρονται σε γωνίες π/ και π/. Η τελευταία όμως γωνία μπορεί να αντικατασταθεί με την γωνία -π/, της οποίας το μέτρο συμπίπτει με το μέτρο της πρώτης. ) Οι περιστροφές γύρω από τον ίδιο άξονα και κατά την θετική ή αρνητική φορά ανήκουν στην ίδια κλάση εάν και μόνο εάν υπάρχει ένας μετασχηματισμός, στοιχείο της ομάδας, ο οποίος αντιστρέφει την διεύθυνση του άξονα ή μετατρέπει το δεξιόστροφο σύστημα αξόνων σε αριστερόστροφο ή αντίστροφα. Π.χ. οι περιστροφές C 4 και C 4 της ομάδας C 4v ανήκουν στην ίδια κλάση, διότι μια ανάκλαση, (όπως η m x ή σ u ) αλλάζει το σύστημα συντεταγμένων. ) Οι περιστροφές κατά την ίδια γωνία αλλά γύρω από διαφορετικούς άξονες, ή ανακλάσεις ως προς δυο διαφορετικά επίπεδα, ανήκουν στην ίδια κλάση εάν και μόνο εάν οι δυο άξονες ή τα δυο επίπεδα μπορούν να έρθουν σε σύμπτωση από κάποιο στοιχείο της ομάδας. Π.χ. οι ανακλάσεις m x και m y ανήκουν στην ίδια κλάση διότι ο άξονας 5-7 μπορεί να συμπέσει με τον άξονα 6-8 εφαρμόζοντας την περιστροφή C 4, ενώ τα στοιχεία σ u και m x δεν ανήκουν στην ίδια κλάση διότι δεν υπάρχει κανένα στοιχείο της ομάδας C 4v που μπορεί να φέρει σε ταύτιση τον άξονα - και Συσύνολα Έστω μια υποομάδα Η{Η Ε, Η,, Η h } τάξης h μιας ομάδας G τάξης g και Χ ένα τυχαίο στοιχείο της G. Κατασκευάζουμε τώρα όλα τα γινόμενα: ΧΕ, ΧΗ, των οποίων το σύνολο συμβολίζουμε με ΧΗ: ΧΗ{ΧΕ, ΧΗ,, ΧΗ h } Διακρίνουμε τώρα δυο περιπτώσεις: το Χ να ανήκει στο Η ή όχι. α) Εάν το Χ ανήκει στο Η τότε το σύνολο ΧΗ ταυτίζεται με την υποομάδα Η. Προφανώς το ΧΗ είναι μια ανακατάταξη των στοιχείων της Η.

26 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι β) Εάν τώρα το Χ δεν ανήκει στην Η, τότε κανένα στοιχείο της ΧΗ δεν ανήκει στο Η, διότι σε αντίθετη περίπτωση θα υπάρχει ένα στοιχείο Η της Η τέτοιο ώστε το ΧΗ Η. Όμως επειδή το Η - Η, το γινόμενο (ΧΗ )Η - Χ θα ανήκει στην Η, όπερ άτοπο. Επομένως τα σύνολα Η και ΧΗ είναι ξένα μεταξύ τους. Στην περίπτωση αυτή το σύνολο ΧΗ ονομάζεται αριστερό συσύνολο της Η ως προς Χ. Όμοια μπορούμε να ορίσουμε και τα δεξιά συσύνολα. Εάν ΧΗΗΧ τότε μιλάμε απλά για συσύνολο. Παράδειγμα : Έστω η ομάδα C ν, η οποία έχει τις εξής υποομάδες: H {E,C,C }, H {E,σ }, H {E,σ }, H {E,σ } α) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E,C,C }. Τότε σ Η {σ Ε, σ C, σ C } {σ, σ, σ } σ Η {σ E, σ C, σ C }{σ, σ, σ } σ Η { σ E, σ C, σ C } {σ, σ, σ } Όμοια βρίσκουμε Η σ {Eσ, C σ, C σ } {σ, σ, σ } κ.τ.λ. Επομένως υπάρχει ένα μόνο συσύνολο. β) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E,σ }. Τότε C Η {C E, C σ }{C, σ } Η C {EC, σ C }{C, σ } C Η {C E, C σ }{C, σ } H C {EC, σ C }{C, σ } σ Η {σ E, σ σ }{σ, C } H σ {Eσ, σ σ }{σ, C } σ Η {σ E, σ σ }{σ, C } H σ {Eσ, σ σ }{σ, C } Για την υποομάδα Η {E,σ } υπάρχουν αριστερά συσύνολα: {C, σ }, {C, σ } και δεξιά: {C, σ },, {C, σ } γ) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E,σ }. Τότε C Η { C E, C σ }{C, σ } C Η { C E, C σ }{C, σ } σ Η { σ E, σ σ }{σ, C } σ Η { σ E, σ σ }{σ, C } Για την υποομάδα Η {E,σ } υπάρχουν αριστερά συσύνολα: {C, σ }, {C, σ } και εύκολα επίσης προκύπτει ότι υπάρχουν δεξιά συσύνολα:{c, σ }, {C, σ }, δ) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E,σ }. Τότε C Η {C E, C σ }{C, σ } C Η {C E, C σ }{C, σ } σ Η {σ E, σ σ }{σ, C } σ Η {σ E, σ σ }{σ, C } Για την υποομάδα Η {E,σ } υπάρχουν αριστερά συσύνολα: {C, σ },, {C, σ }, όπως επίσης και δεξιά συσύνολα: {C, σ }, {C, σ }

27 Πεπερασμένες Ομάδες 9 Παράδειγμα : Η ομάδα C 4ν έχει τις εξής υποομάδες:, Η {E, C 4 C 4, C, 4 }, Η {E, C 4 m x, m y }, Η {E, C 4, σ u, σ v }, Η {Ε, σ u }, Η 4 {Ε, σ v }, Η 5 {E, m x }, Η 6 {E, m y } α) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E, C, 4 C 4, C 4 }. Τότε m x Η {m x E, m x C 4, m x C 4, m x C 4 }{m x, σ v, m y, σ u } m y Η {m y E, m y C 4, m y C 4, m y C 4 }{m y, σ u, m x, σ v } σ u Η {σ u E, σ u C 4, σ u C 4, σ u C 4 }{σ u, m x, σ v, m y } σ v Η {σ v E, σ v C 4, σ v C 4, σ v C 4 }{σ v, m y, σ u, m y } Για την υποομάδα Η {E, C, 4 C 4, C 4 } υπάρχει ένα μόνο αριστερό συσύνολο: {m x, m y, σ u, σ v } β) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E, C, 4 m x, m y }. Τότε C 4 Η {C 4 Ε, C 4 C 4, C 4 m x, C 4 m y }{C 4, C 4, σ u, σ v } C 4 Η {C 4 Ε, C 4 C 4, C 4 m x, C 4 m y }{C 4, C 4, σ v, σ u } σ u Η{σ u Ε, σ u C 4, σ u m x, σ u m y }{σ u, σ v, C 4, C 4 } σ v Η {σ v Ε, σ v C 4, σ v m x, σ v m y }{σ v, σ u, C 4, C 4 } Για την υποομάδα Η {E, C, 4 m x, m y } υπάρχει ένα μόνο αριστερό συσύνολο: {C 4, C 4, σ u, σ v } Με όμοιο τρόπο βρίσκουμε και τα υπόλοιπα συσύνολα. Παρατήρηση : Ένα συσύνολο ΧΗ με Χ Η δεν μπορεί να είναι υποομάδα, διότι προφανώς δεν περιέχει το ουδέτερο στοιχείο Ε. Πράγματι εάν ΧΗ E τότε XH -. Επειδή όμως Η - H τότε και το Χ Η, όπερ άτοπο. Θεώρημα : Δύο συσύνολα ΧΗ, ΥΗ ή ταυτίζονται ή δεν έχουν κανένα κοινό στοιχείο. Απόδειξη: Διακρίνουμε δυο περιπτώσεις: α) Εάν Υ ΧΗ, τότε ΧΗ ΥΗ. Πράγματι αν υπήρχαν στοιχεία ΧH YH j τότε Υ ΧΗ H - j Υ ΧΗ πράγμα άτοπο. β) Εάν Υ ΧΗ τότε ΧΗΥΗ - Πράγματι τότε υπάρχει στοιχείο H Η τέτοιο ώστε ΥΧH () ΧΥH (). 'Αρα () ΥΗΧH Η ΥΗ ΧΗ και () ΧΗ ΥH - Η ΧΗ ΥΗ. Τελικά ΧΗΥΗ Άλλος τρόπος: Εάν Υ ΧΗ τότε υπάρχουν δυο στοιχεία H, H j τέτοια ώστε XH YH j Y - XH j H - δηλ. το στοιχείο Y - X είναι ένα στοιχείο της υποομάδας Η και επομένως το σύνολο Υ - ΧΗ συμπίπτει με την Η: Υ - ΧΗΗ ΧΗΥΗ. Εάν τώρα δεν υπάρχουν στοιχεία H,H j H ώστε να ισχύει η σχέση XH YH j τότε τα συσύνολα έχουν τομή το κενό σύνολο.

28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Θεώρημα (Lagrange): Εάν το Η είναι μια υποομάδα τάξης h της ομάδας G τάξης g, τότε το g είναι ακέραιο πολλαπλάσιο του h και ο ακέραιος g/h ονομάζεται δείκτης της Η ως προς την G.. Επίσης η τάξη κάθε στοιχείου Α της G είναι διαιρέτης της τάξης g της ομάδας. Απόδειξη: Έστω Η υποομάδα Η{Α Ε, Α, Α,,Α h } με h<g. Υπάρχει συνεπώς ένα στοιχείο Χ G και δεν ανήκει στην Η. Κατασκευάζουμε τότε το συσύνολο: ΧΗ{ΧΑ, ΧΑ, ΧΑ,,ΧΑ h } το οποίο δεν έχει κανένα κοινό στοιχείο με την υποομάδα Η. Άρα η ομάδα G έχει τουλάχιστον h σε πλήθος στοιχεία: h στοιχεία από την υποομάδα Η και h στοιχεία από το συσύνολο ΧΗ. Αν τώρα gh η απόδειξη τελείωσε. Εάν h<g, υπάρχει στοιχείο Υ G τέτοιο ώστε Υ Η, Υ ΧΗ. Κατασκευάζουμε τώρα το συσύνολο ΥΗ{ΥΑ, ΥΑ, ΥΑ,,ΥΑ h } Επειδή ΧΗ ΥΗ τότε θα είναι gh ή υπάρχει Ζ G, Ζ Η, Ζ ΥΗ, Ζ ΧΗ Η διαδικασία όμως αυτή δεν μπορεί να συνεχιστεί επ' άπειρον καθ όσον {Η} {ΧΗ} {ΥΗ} G και η τάξη της G είναι πεπερασμένη. Συνεπώς υπάρχει θετικός ακέραιος k τέτοιος ώστε khg kg/hακέραιος. Εάν η τάξη ενός στοιχείου Α είναι n, τότε το σύνολο {Α, Α, Α,, Α n E} αποτελεί υποομάδα, όπως είδαμε στο παράδειγμα της παραγράφου., Επομένως το n θα διαιρεί το g..8 Κανονική υποομάδα και ομάδα πηλίκο. Εάν τα αριστερά και δεξιά συσύνολα μιας υποομάδας Η ως προς όλα τα στοιχεία Χ G συμπίπτουν, τότε η Η ονομάζεται κανονική υποομάδα ή αναλλοίωτη υποομάδα της G,(normal, nvarant) δηλ. θα έχουμε: ΧΗΗΧ ΗΧ - ΗΧ Χ G ή ισοδύναμα κάθε στοιχείο του ΧΗ θα ισούται με κάποιο στοιχείο του ΗΧ, δηλ. ΧΗ Η j Χ Χ - Η j ΧΗ,j h Αλλά η σχέση αυτή είναι η σχέση συζυγίας μεταξύ των στοιχείων Η και Η j και δείχνει ότι εάν ένα στοιχείο Η ανήκει σε μια κανονική υποομάδα Η της G, τότε όλα τα στοιχεία τα συζυγή του Η ανήκουν και αυτά στην υποομάδα Η. Τα παραπάνω συχνά διατυπώνονται λέγοντας ότι μια κανονική υποομάδα αποτελείται από κλάσεις. Το αντίστροφο επίσης αληθεύει, δηλ. εάν μια υποομάδα αποτελείται από κλάσεις, τότε είναι κανονική. Επίσης η σχέση ΗΧ - ΗΧ Χ G δικαιολογεί την έκφραση αναλλοίωτη υποομάδα, με την έννοια ότι η υποομάδα Η παραμένει αναλλοίωτη ως προς τους μετασχηματισμούς ομοιότητας. Για την ομάδα C 4ν η υποομάδα {Ε, C 4, m x, m y }είναι κανονική, ενώ η υποομάδα {Ε, m x } δεν είναι. (Υπάρχουν άλλες κανονικές υποομάδες; (6 ). Να βρεθούν οι κανονικές υποομάδες της ομάδας C ν. (6 Μια άλλη κανονική υποομάδα είναι η {Ε, C 4, σ v, σ u }

29 Πεπερασμένες Ομάδες την G. Κάθε ομάδα G έχει τουλάχιστον δυο τετριμένες κανονικές υποομάδες την {Ε} και Μία ομάδα ονομάζεται απλή, (smple), όταν περιέχει μόνο τις τετριμμένες κανονικές υποομάδες και ημιαπλή, (sem-smple), εάν περιέχει κανονική υποομάδα που δεν είναι αβελιανή. Παρατήρηση : Έστω τώρα μια κανονική υποομάδα Η της G. Σχηματίζουμε τα δυνατά συσύνολα: Κ Χ HHΧ όπου X G, X H,,,,,k Τα απαραίτητα για τον σκοπό αυτό στοιχεία Χ της G διαλέγονται σύμφωνα με το θεώρημα του Lagrange. Εάν η υποομάδα Η έχει h στοιχεία και k είναι το πλήθος των συσυνόλων Χ H,,,k, τότε η ομάδα G, σαν σύνολο, μπορεί να θεωρηθεί σαν ένωση της Η και των k συσυνόλων Χ H, δηλ. GHUU XH και θα έχουμε: kh+hg kg/h- και επομένως από την υποομάδα Η τάξης h μπορούμε να κατασκευάσουμε kg/h- σε πλήθος συσύνολα. Εάν Η είναι μια κανονική υποομάδα της G, τότε το σύνολο όλων των συσυνόλων της Η αποτελεί ομάδα με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό συσυνόλων, που ορίζεται ως εξής: εάν ΧΗ και ΥΗ δυο συσύνολα, ορίζουμε σαν γινόμενο αυτών το συσύνολο ΖΗ όπου ΖΧΥ (7. Αποδεικνύεται ότι το ίδιο συσύνολο παίρνουμε εάν πολλαπλασιάσουμε κάθε στοιχείο του πρώτου συσυνόλου ΧΗ με κάθε στοιχείο του δεύτερου συσυνόλου ΥΗ. Η ομάδα αυτή των συσυνόλων ονομάζεται ομάδα πηλίκο ή παραγοντική ομάδα και συμβολίζεται με RG/H (ο συμβολισμός είναι επηρεασμένος από το ότι k+g/h) Εάν g είναι η τάξη της G και h η τάξη της Η, τότε η τάξη της R είναι g/h δηλ. ο δείκτης της Η ως προς την G. Παράδειγμα : Θα εφαρμόσουμε τα παραπάνω στην περίπτωση που GC ν και H{E,C,C )}. Επειδή kg/h -6/ -, υπάρχει μόνο ένα συσύνολο της Η. Επομένως ένα στοιχείο αρκεί για να γεννήσει το συσύνολο αυτό. Σαν τέτοιο διαλέγουμε το Χ σ, και το συσύνολο είναι το Κ Χ Ησ Η{σ Ε, σ C, σ C }{σ,σ,σ }. Το γινόμενο τώρα του Κ με τον εαυτό του είναι Κ Κ Κ {σ, σ σ, σ σ, σ σ, σ, σ σ, σ σ, σ σ, σ } Κ {E,C,C )}. Δηλ. Κ Η ή Κ Κ Η Στο παράδειγμα αυτό, όπου GC ν και H{E,C,C )}, η ομάδα πηλίκο έχει δυο στοιχεία: το στοιχείο Κ και το στοιχείο H. Ο πίνακας πολλαπλασιασμού είναι: (7 Το ουδέτερο στοιχείο της ομάδας είναι το ΕΗΗ

30 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Η Κ Η Η Κ Κ Κ Η αφού Κ HHK K, K K H, HHH. Το Η προφανώς είναι το ουδέτερο στοιχείο. Παράδειγμα : Θεωρούμε την ομάδα GR των πραγματικών αριθμών με νόμο εσωτερικής συνθέσεως την πρόσθεση, όπως και την υποομάδα Ζ των ακεραίων αριθμών. Τα συσύνολα που παράγονται από την υποομάδα Ζ είναι της μορφής: xz{x+k / k Z και x R. Η υποομάδα Ζ προφανώς είναι κανονική διότι xzzx x R. Σκοπός μας τώρα είναι να βρούμε την ομάδα πηλίκο RR /Z και ποια είναι η γεωμετρική της ερμηνεία. Θεωρούμε την μοναδιαία περιφέρεια S και την απεικόνιση ρ : R S η οποία ορίζεται από την σχέση: ρ : x ρ(x) e πx. Η απεικόνιση ρ είναι συνεχής αλλά όχι αμφιμονοσήμαντη, διότι ρ(x+k)ρ(x) με k Z. Όμως την περιφέρεια S μπορούμε να την δούμε σαν ομάδα ως εξής: Θεωρούμε δυο σημεία Ρ και Ρ, τα οποία μπορούν αλγεβρικά να ορισθούν από τις σχέσεις: θ θ P e, P e. Ορίζουμε σαν γινόμενο των δυο αυτών σημείων το σημείο P PP e θ e θ e θ με θ θ +θ εάν θ +θ π ή θ θ +θ -π εάν θ +θ >π. Μπορούμε τώρα να δούμε την απεικόνιση ρ σαν απεικόνιση μεταξύ των δυο ομάδων, της R και της S. Ο πυρήνας της ρ Ker(ρ), που ορίζεται από την σχέση: Ker(ρ){x R / ρ(x)}, αποτελείται από την υποομάδα Ζ των ακεραίων αριθμών. Επομένως η περιφέρεια S είναι ισομορφική (8, με την ομάδα πηλίκο RR /Z και μπορούμε να πούμε ότι η ομάδα πηλίκο RR /Z παριστάνει την μοναδιαία περιφέρεια. Δηλαδή κάθε σημείο της περιφέρειας S παριστάνει ένα συσύνολο το θζ όπου θ το όρισμα του σημείου. Παράδειγμα : Ας θεωρήσουμε το σύνολο Ε όλων των γραμμικών μετασχηματισμών των διανυσμάτων του Ευκλείδειου χώρου R, που αφήνουν το μήκος των διανυσμάτων αμετάβλητο. Προφανώς οι μετασχηματισμοί αυτοί είναι οι μετατοπίσεις Τ(v), (με Τ(v)uu+v) και οι περιστροφές R(α,β,γ), (όπου α,β,γ οι γωνίες του Euler). Το σύνολο αυτό αποτελεί ομάδα με νόμο εσωτερικής συνθέσεως την σύνθεση των μετασχηματισμών και ονομάζεται Ευκλείδεια ομάδα. Αποδεικνύεται ότι: ) το σύνολο των μετατοπίσεων Τ(v) αποτελεί κανονική υποομάδα της Ε ) η ομάδα πηλίκο RΕ /Τ(v) είναι η υποομάδα των περιστροφών δηλ. RΕ /Τ(v) R(α,β,γ). (Ακριβέστερα η ομάδα πηλίκο RΕ /Τ(v) είναι ισομορφική προς την υποομάδα R(α,β,γ).9 Ευθύ γινόμενο ομάδων. Θεωρούμε μια ομάδα G και δυο υποομάδες της, Η και Κ, τάξης h και k αντίστοιχα, δηλ Η{Η Ε, Η,,Η h } K{K Ε, K,,K k } (8 Ο ορισμός των ισομορφικών ομάδων δίνεται παρακάτω στην παράγραφο..

31 Πεπερασμένες Ομάδες Ορίζουμε σαν ευθύ γινόμενο αυτών των δυο ομάδων την ομάδα F τάξης fhk αποτελούμενη από στοιχεία που προκύπτουν από τα γινόμενα των ομάδων Η και Κ με τους περιορισμούς: ) οι ομάδες Η και Κ να μην έχουν κοινά στοιχεία εκτός από το ταυτοτικό στοιχείο Ε, δηλ. Η Κ{Ε}. ) κάθε στοιχείο του Η μετατίθεται με κάθε στοιχείο του Κ. Το ευθύ γινόμενο F των ομάδων Η και Κ συμβολίζεται με: FH K{E, EK, EK,, Ek k, H K,,H h K k } Προφανώς και οι δυο ομάδες Η και Κ είναι κανονικές υποομάδες της F, (λόγω του περιορισμού ). Επίσης παρατηρούμε ότι κάθε στοιχείο Γ της ομάδας F γράφεται κατά μοναδικό τρόπο σαν γινόμενο δυο στοιχείων ΓΗ μ Κ ν όπου Η μ Η και Κ λ Κ. Το ευθύ γινόμενο είναι η πιο απλή μέθοδος για να διευρύνουμε μια ομάδα και βρίσκει μεγάλη εφαρμογή στη μελέτη των συμμετριών των φυσικών συστημάτων, όπως ατόμων, μορίων, κρυστάλλων, πυρήνων, και στοιχειωδών σωματίων. Π.χ. ας υποθέσουμε ότι H είναι μια ομάδα συμμετρίας ενός συστήματος αποτελούμενη μόνο από γνήσιες περιστροφές. Αργότερα ανακαλύπτουμε ότι η ανάκλαση J είναι επίσης ένας μετασχηματισμός συμμετρίας του συστήματος. Η ανάκλαση J μαζί με το ταυτοτικό στοιχείο Ε αποτελούν ομάδα τάξης, K{Ε,J}. Επειδή η ανάκλαση μετατίθεται με όλες τις περιστροφές, μπορούμε να πάρουμε το ευθύ γινόμενο της H με την K και να προκύψει έτσι μια μεγαλύτερη ομάδα συμμετρίας η H K. Παρατήρηση : Η έννοια του ευθέως γινομένου δυο υποομάδων μπορεί να επεκταθεί στην περίπτωση δυο ομάδων (Η,*), (Κ, ), που δεν είναι υποομάδες της αυτής ομάδας. Ορίζουμε τότε το καρτεσιανό γινόμενο FH K με στοιχεία F(A,B) όπου A H και B K και μια εσωτερική πράξη, που θα την συμβολίζουμε με επί του F ως εξής: ( F (A,B ), F (A,B ) F)[F F (A *A, B B )] Εύκολα αποδεικνύεται ότι το ζεύγος (F, ) αποτελεί ομάδα, που ονομάζεται ευθύ γινόμενο των ομάδων Η και Κ. Παράδειγμα : Η ομάδα Η αποτελείται από τους πίνακες Ε και σ x (9 και η ομάδα Κ αποτελείται από τους πίνακες Ε και Ι (. Θα βρούμε την ομάδα Κ Η δηλαδή το ευθύ γινόμενο αυτών. Πρώτα θα ελέγξουμε εάν τα σύνολα Η και Κ αποτελούν ομάδες. Παρατηρούμε ότι σ x Ε Εσ x σ x και σ x Ε. Άρα τα στοιχεία Ε και σ x αποτελούν ομάδα. Επίσης ΕΙΙ, IΕΕ και Ι Ε, δηλαδή τα στοιχεία Ε και Ι αποτελούν μια άλλη ομάδα. Επίσης οι ομάδες Κ και H έχουν μόνο το Ε κοινό στοιχείο. (9 Ο πίνακας σ x παριστάνει συμμετρία ως προς την πρώτη διχοτόμο. ( Ο πίνακας Ι παριστάνει αντιστροφή.

32 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Επιπλέον σ x ΙΙσ x J (, δηλαδή ισχύουν όλες οι προϋποθέσεις για το σχηματισμό της ομάδας Κ Η. Εκτελώντας τα απαραίτητα γινόμενα βρίσκουμε ότι η ομάδα Κ Η περιέχει τα στοιχεία FK H{E, σ x, Ι, J} Το ευθύ γινόμενο ομάδων χρησιμοποιείται συχνά για τη διάσπαση μεγάλων συμμετριών σε μικρότερες. Παράδειγμα : Εάν Η{Ε, m x } και Κ{Ε, m y } οι δυο υποομάδες της ομάδας C 4ν, τότε θα έχουμε: K H{Ε, C 4, m x, m y }.. Ισομορφισμός και ομομορφισμός ομάδων Ο πολλαπλασιαστικός πίνακας μιας ομάδας, όπως ο πίνακας των συμμετριών του τετραγώνου, χαρακτηρίζει πλήρως την ομάδα και περιέχει όλες τις πληροφορίες τις σχετικές με την αναλυτική δομή της ομάδας. Όλες οι ομάδες, που έχουν όμοιους πολλαπλασιαστικούς πίνακες, έχουν την ίδια δομή. Οι ομάδες αυτές λέγονται ισομορφικές. Έτσι εάν G{Ε, Α, Β, C, } και G {E, A, B, C, } είναι δυο ομάδες της ίδιας τάξεως g, με αντίστοιχες εσωτερικές πράξεις * και, και υπάρχει μια αμφιμονοσήμαντη απεικόνιση: f: G G (που αναγκαστικά θα είναι και επί), με την ιδιότητα να διατηρεί τις πράξεις δηλ. ( A,B G)[f(A*B)f(A) f(b)] τότε οι ομάδες G και G είναι ισομορφικές και η απεικόνιση f λέγεται ισομορφισμός. Ο πολλαπλασιαστικός πίνακας της G μπορεί να προκύψει από τον πολλαπλασιαστικό πίνακα της G αντικαθιστώντας τα στοιχεία της G με τα αντίστοιχα στοιχεία της G. Σαν παράδειγμα μπορούμε να δούμε ότι η ομάδα {,, -, -} είναι ισομορφική προς την ομάδα των περιστροφών {E, C 4, C 4. C 4 } του τετραγώνου εάν σαν ισοφορφισμό θεωρήσουμε την αντιστοιχία: E, - C 4, - C 4, C 4 Αυτό μας κάνει να σκεφθούμε ότι το σύνολο των αριθμών {, -,, -} παριστούν περιστροφές. Πράγματι οι μιγαδικοί αριθμοί της μορφής e θ cosθ+snθ ως γνωστόν παριστούν περιστροφές στο μιγαδικό επίπεδο κατά γωνία θ. Έτσι: ) για θ έχουμε τον αριθμό που μπορούμε να τον αντιστοιχήσουμε στο ταυτοτικό στοιχείο Ε ) για θ-π/ έχουμε τον αριθμό - που μπορούμε να τον αντιστοιχήσουμε στο στοιχείο C 4 ) για θ-π έχουμε τον αριθμό - που μπορούμε να τον αντιστοιχήσουμε στο στοιχείο C 4 ( Ο πίνακας J παριστάνει συμμετρία ως προς την δεύτερη διχοτόμο.

33 Πεπερασμένες Ομάδες 5 4) για θ-π/ έχουμε τον αριθμό που μπορούμε να τον αντιστοιχήσουμε στο στοιχείο C 4 Εάν η απεικόνιση f δεν είναι αμφιμονοσήμαντη, αλλά διατηρεί τις πράξεις, τότε οι ομάδες G και G λέγονται ομομορφικές και η απεικόνιση f ομομορφισμός. Στην περίπτωση αυτή οι δυο ομάδες δεν μπορεί να είναι της ίδιας τάξεως. Παράδειγμα ομομορφικών ομάδων είναι η ομάδα G και η ομάδα πηλίκο RG/H.. Οι ομάδες των μεταθέσεων Οι ομάδες αυτές έχουν μεγάλο ενδιαφέρον για την Kβαντομηχανική και ιδίως για την περίπτωση των ταυτοτικών σωματίων. Ας θεωρήσουμε ένα σύστημα αποτελούμενο από n ταυτοτικά αντικείμενα. Εάν εναλλάξουμε την θέση οποιωνδήποτε δυο ή περισσοτέρων από αυτά τα αντικείμενα, η κατάσταση που θα δημιουργηθεί δεν θα διακρίνεται από την αρχική. Μπορούμε να θεωρήσουμε κάθε τέτοια εναλλαγή, μετάθεση, σαν ένα μετασχηματισμό του συστήματος. Tο σύνολο αυτό των μετασχηματισμών αποτελεί ομάδα, της οποίας η τάξη είναι n!, εφ' όσον όλες οι μεταθέσεις n αντικειμένων είναι n!. Η ομάδα αυτή ονομάζεται ομάδα μεταθέσεων, (permutaton group), n αντικειμένων ή συμμετρική ομάδα βαθμού n και συμβολίζεται με S n. Εάν το σύνολο αποτελείται από τρία αντικείμενα, τότε οι!6 δυνατές μεταθέσεις είναι: E A B C D F () Π.χ. η μετάθεση Α είναι ένας μετασχηματισμός: A: κατά τον οποίον το αντικείμενο που είναι στη θέση πηγαίνει στη θέση, το αντικείμενο που είναι στη θέση πηγαίνει στη θέση και το αντικείμενο που είναι στη θέση πηγαίνει στη θέση. Οι δείκτες,, αναφέρονται στις θέσεις των τριών αντικειμένων παρά στα ίδια τα αντικείμενα. Το σύστημα έχει πιθανές "καταστάσεις", που τις συμβολίζουμε με: Ψ ( ) Ψ ( ) Ψ ( ) Ψ 4 ( ) Ψ 5 ( ) Ψ 6 ( ) πάνω στις οποίες μπορούν να επιδράσουν οι "πράξεις" () των μεταθέσεων. Π.χ. ΑΨ ( )( )Ψ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΉΣ ΚΑΙ ΤΕΛΕΣΤΩΝ. Δημήτρης Σουρλάς Αναπλ. Καθηγητής

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΉΣ ΚΑΙ ΤΕΛΕΣΤΩΝ. Δημήτρης Σουρλάς Αναπλ. Καθηγητής ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΉΣ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΚΑΙ ΤΕΛΕΣΤΩΝ Δημήτρης Σουρλάς Αναπλ. Καθηγητής Πάτρα Email: dsourlas@physics.upatras.gr www.physics.upatras.gr/ Πίνακας περιεχομένων ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 9. ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ημιαπλοί Δακτύλιοι

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ημιαπλοί Δακτύλιοι ΚΕΦΑΛΑΙΟ : Ημιαπλοί Δακτύλιοι Είδαμε στο κύριο θεώρημα του προηγούμενου κεφαλαίου ότι κάθε δακτύλιος διαίρεσης έχει την ιδιότητα κάθε πρότυπο είναι ευθύ άθροισμα απλών προτύπων Εδώ θα χαρακτηρίσουμε όλους

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ 80 ΝΙΚΑΙΑ ΝΕΑΠΟΛΗ ΤΗΛΕΦΩΝΟ 0965897 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΡΟΥΤΣΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΜΠΟΥΡΝΟΥΤΣΟΥ ΚΩΝ/ΝΑ ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ Η έννοια του μιγαδικού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Πρότυπα. x y x z για κάθε x, y, R με την ιδιότητα 1R. x για κάθε x R, iii) υπάρχει στοιχείο 1 R. ii) ( x y) z x ( y z)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Πρότυπα. x y x z για κάθε x, y, R με την ιδιότητα 1R. x για κάθε x R, iii) υπάρχει στοιχείο 1 R. ii) ( x y) z x ( y z) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Πρότυπα Στο κεφάλαιο αυτό θα υπενθυμίσουμε τις βασικές έννοιες που αφορούν πρότυπα πάνω από ένα δακτύλιο Θα περιοριστούμε στα πλέον απαραίτητα για αυτά που ακολουθούν στα άλλα κεφάλαια Η κατευθυντήρια

Διαβάστε περισσότερα

1 Η εναλλάσσουσα ομάδα

1 Η εναλλάσσουσα ομάδα Η εναλλάσσουσα ομάδα Η εναλλάσσουσα ομάδα Όπως είδαμε η συνάρτηση g : S { } είναι ένας επιμορφισμός ομάδων. Ο πυρήνας Ke g {σ S / g σ } του επιμορφισμού συμβολίζεται με A περιέχει όλες τις άρτιες μεταθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

ETY-202 ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ETY-202 ΎΛΗ & ΦΩΣ 02. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ. Στέλιος Τζωρτζάκης 1/11/2013

ETY-202 ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ETY-202 ΎΛΗ & ΦΩΣ 02. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ. Στέλιος Τζωρτζάκης 1/11/2013 stzortz@iesl.forth.gr 1396; office Δ013 ΙΤΕ 2 ΎΛΗ & ΦΩΣ 02. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ Στέλιος Τζωρτζάκης 1 3 4 Ο διανυσματικός χώρος των φυσικών καταστάσεων Η έννοια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ 1 ΜΑΘΗΜΑ 1 ο +2 ο ΕΝΝΟΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΟΣ Διάνυσμα ορίζεται ένα προσανατολισμένο ευθύγραμμο τμήμα, δηλαδή ένα ευθύγραμμο τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Ε Μέχρι 18 Μαΐου 2015.

Ε Μέχρι 18 Μαΐου 2015. Ε Μέχρι 18 Μαΐου 2015. 1 Αντικείμενα: δακτύλιοι Fraleigh, 4.1. Ορισμός έννοιας «δακτυλίου». Χαρακτηρισμοί δακτυλίων και στοιχείων αυτών: Δακτύλιος R Στοιχεία δακτυλίου R / (= δεν έχει μηδενοδιαιρέτες άρα

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι βαθμωτό μέγεθος? Ένα μέγεθος που περιγράφεται μόνο με έναν αριθμό (π.χ. πίεση)

Τι είναι βαθμωτό μέγεθος? Ένα μέγεθος που περιγράφεται μόνο με έναν αριθμό (π.χ. πίεση) TETY Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Ενότητα ΙΙ: Γραμμική Άλγεβρα Ύλη: Διανυσματικοί χώροι και διανύσματα, μετασχηματισμοί διανυσμάτων, τελεστές και πίνακες, ιδιοδιανύσματα και ιδιοτιμές πινάκων, επίλυση γραμμικών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Αναπαραστάσεις Πεπερασμένων Ομάδων Ι

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Αναπαραστάσεις Πεπερασμένων Ομάδων Ι ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Αναπαραστάσεις Πεπερασμένων Ομάδων Ι Χρησιμοποιώντας το θεώρημα του Weddebu για ημιαπλούς δακτυλίους, αναπτύσσουμε εδώ τις πρώτες προτάσεις από τη θεωρία των αναπαραστάσεων και αρακτήρων πεπερασμένων

Διαβάστε περισσότερα

Α Δ Ι. Παρασκευή 29 Νοεμβρίου 2013 & K =

Α Δ Ι. Παρασκευή 29 Νοεμβρίου 2013 & K = Α Δ Ι Α - Φ 5 Δ : Ν. Μαρμαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ι Μ : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html, https://sites.google.com/site/maths4edu/home/algdom114 Παρασκευή 29 Νοεμβρίου 2013 Ασκηση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι Κεφάλαιο Διανυσματικοί Χώροι Διανυσματικοί χώροι - Βασικοί ορισμοί και ιδιότητες Θεωρούμε τρία διαφορετικά σύνολα: Διανυσματικοί Χώροι α) Το σύνολο διανυσμάτων (πινάκων με μία στήλη) με στοιχεία το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Από προηγούμενες τάξεις γνωρίζουμε ότι το τετράγωνο οποιουδήποτε πραγματικού αριθμού

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Από προηγούμενες τάξεις γνωρίζουμε ότι το τετράγωνο οποιουδήποτε πραγματικού αριθμού ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο: ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΈΝΝΟΙΑ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΠΡΑΞΕΙΣ ΣΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΩΝ ΜΙΓΑΔΙΚΩΝ ΣΥΖΥΓΕΙΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ i ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ι. ΠΡΑΞΕΙΣ. Ορισµός 2 A. ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. Έστω E ένα µη κενό σύνολο. Κάθε απεικόνιση f: E x E E λέγεται εσωτερική πράξη επί του E.

Ι. ΠΡΑΞΕΙΣ. Ορισµός 2 A. ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. Έστω E ένα µη κενό σύνολο. Κάθε απεικόνιση f: E x E E λέγεται εσωτερική πράξη επί του E. Ι. ΠΡΑΞΕΙΣ A. ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΡΑΞΗ Ορισµός Έστω E ένα µη κενό σύνολο. Κάθε απεικόνιση f: E x E E λέγεται εσωτερική πράξη επί του E. Παραδείγµατα:. Η ισότητα x y = x y είναι µια πράξη επί του *. 2. Η ισότητα

Διαβάστε περισσότερα

a b b < a > < b > < a >.

a b b < a > < b > < a >. Θεωρια Δακτυλιων και Modules Εαρινο Εξαμηνο 2016 17 Διάλεξη 1 Ενότητα 1. Επανάληψη: Προσθετικές ομάδες, δακτύλιοι, αντιμεταθετικοί δακτύλιοι, δακτύλιοι με μοναδιαίο στοιχείο, παραδείγματα. Συμφωνήσαμε

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ

Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ Διανυσματικοί Χώροι Ιωάννης Λυχναρόπουλος Μαθηματικός, MSc, PhD Διανυσματικός Χώρος επί του F Αλγεβρική δομή που αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac Σημειώσεις μαθήματος Μ1212 Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Χρήστος Κουρουνιώτης ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 2014 Κεφάλαιο 1 Διανυσματικοί Χώροι Στο εισαγωγικό μάθημα Γραμμικής Άλγεβρας ξεκινήσαμε μελετώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1. Τελεστές και πίνακες. 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά. Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο.

ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1. Τελεστές και πίνακες. 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά. Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1 Τελεστές και πίνακες 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο. Ανάλογα, τελεστής είναι η απεικόνιση ενός διανύσματος σε ένα

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ

Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ Διανυσματικοί Χώροι Ιωάννης Λυχναρόπουλος Μαθηματικός, MSc, PhD Διανυσματικός Χώρος επί του F Αλγεβρική δομή που αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά

Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά Ενότητα 8: Σχέσεις - Πράξεις Δομές Στεφανίδης Γεώργιος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 Πρότυπα. Στο κεφάλαιο αυτό εισάγουμε την έννοια του προτύπου πάνω από δακτύλιο.

Κεφάλαιο 1 Πρότυπα. Στο κεφάλαιο αυτό εισάγουμε την έννοια του προτύπου πάνω από δακτύλιο. Κεφάλαιο Πρότυπα Στο κεφάλαιο αυτό εισάγουμε την έννοια του προτύπου πάνω από δακτύλιο Ορισμοί και Παραδείγματα Παραδοχές Στo βιβλίο αυτό θα κάνουμε τις εξής παραδοχές Χρησιμοποιούμε προσθετικό συμβολισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Μια παράσταση που περιέχει πράξεις με μεταβλητές (γράμματα) και αριθμούς καλείται αλγεβρική, όπως για παράδειγμα η : 2x+3y-8

ΘΕΩΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Μια παράσταση που περιέχει πράξεις με μεταβλητές (γράμματα) και αριθμούς καλείται αλγεβρική, όπως για παράδειγμα η : 2x+3y-8 ΘΕΩΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο 1. Τι ονομάζουμε αριθμητική και τι αλγεβρική παράσταση; Να δώσετε από ένα παράδειγμα. Μια παράσταση που περιέχει πράξεις με αριθμούς, καλείται αριθμητική παράσταση,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν.

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν. ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Τι είναι αριθμητική παράσταση; Με ποια σειρά εκτελούμε τις πράξεις σε μια αριθμητική παράσταση ώστε να βρούμε την τιμή της; Αριθμητική παράσταση λέγεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΟΡΕΣΤΙΑΔΑΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Διάνυσμα ορίζεται ένα ευθύγραμμο τμήμα στο οποίο έχει ορισθεί ποια είναι η αρχή, ή σημείο εφαρμογής του

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι αληθείς; Δικαιολογήστε την απάντησή σας.

Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι αληθείς; Δικαιολογήστε την απάντησή σας. Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι αληθείς; Δικαιολογήστε την απάντησή σας. 1. Κάθε πολυώνυμο ανάγωγο επί του Z είναι ανάγωγο επί του Q. Σωστό. 2. Κάθε πολυώνυμο ανάγωγο επί του Q είναι ανάγωγο επί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρμογή: Το θεώρημα του Burnside

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρμογή: Το θεώρημα του Burnside ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρμογή: Το θεώρημα του Bursde a b Θα αποδείξουμε εδώ ότι κάθε ομάδα τάξης pq ( p, q πρώτοι) είναι επιλύσιμη Το θεώρημα αυτό αποδείχτηκε από τον Bursde το 904 ο οποίος χρησιμοποίησε τη νέα

Διαβάστε περισσότερα

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C Κεφάλαιο 1 Εισαγωγικές έννοιες Στο κεφάλαιο αυτό θα αναφερθούμε σε ορισμένες έννοιες, οι οποίες ίσως δεν έχουν άμεση σχέση με τους διανυσματικούς χώρους, όμως θα χρησιμοποιηθούν αρκετά κατά τη μελέτη τόσο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηµιαπλοί ακτύλιοι

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηµιαπλοί ακτύλιοι ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηµιαπλοί ακτύλιοι Είδαµε στο κύριο θεώρηµα του προηγούµενου κεφαλαίου ότι κάθε δακτύλιος διαίρεσης έχει την ιδιότητα κάθε πρότυπο είναι ευθύ άθροισµα απλών προτύπων. Εδώ θα χαρακτηρίσουµε όλους

Διαβάστε περισσότερα

6 Συνεκτικοί τοπολογικοί χώροι

6 Συνεκτικοί τοπολογικοί χώροι 36 6 Συνεκτικοί τοπολογικοί χώροι Έστω R διάστημα και f : R συνεχής συνάρτηση τότε, όπως γνωρίζουμε από τον Απειροστικό Λογισμό, η f έχει την ιδιότητα της ενδιάμεσου τιμής. Η ιδιότητα αυτή δεν εξαρτάται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Συνθήκες Αλυσίδων

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Συνθήκες Αλυσίδων ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Συνθήκες Αλυσίδων Μελετάμε εδώ τη συνθήκη της αύξουσας αλυσίδας υποπροτύπων και τη συνθήκη της φθίνουσας αλυσίδας υποπροτύπων Αυτές συνδέονται μεταξύ τους με την έννοια της συνθετικής σειράς

Διαβάστε περισσότερα

β) 3 n < n!, n > 6 i i! = (n + 1)! 1, n 1 i=1

β) 3 n < n!, n > 6 i i! = (n + 1)! 1, n 1 i=1 Κεφάλαιο 2: Στοιχεία Λογικής - Μέθοδοι Απόδειξης 1. Να αποδειχθεί ότι οι λογικοί τύποι: (p ( (( p) q))) (p q) και p είναι λογικά ισοδύναμοι. Θέλουμε να αποδείξουμε ότι: (p ( (( p) q))) (p q) p, ή με άλλα

Διαβάστε περισσότερα

Δακτύλιοι και Πρότυπα Ασκήσεις 6. Η ύλη των ασκήσεων αυτών είναι η Ενότητα6, Εφαρμογές Θεωρημάτων Δομής στη Γραμμική Αλγεβρα.

Δακτύλιοι και Πρότυπα Ασκήσεις 6. Η ύλη των ασκήσεων αυτών είναι η Ενότητα6, Εφαρμογές Θεωρημάτων Δομής στη Γραμμική Αλγεβρα. Δακτύλιοι και Πρότυπα 0-7 Ασκήσεις Η ύλη των ασκήσεων αυτών είναι η Ενότητα, Εφαρμογές Θεωρημάτων Δομής στη Γραμμική Αλγεβρα Βρείτε τη ρητή κανονική μορφή και μια κανονική μορφή Jorda του M( ) 0 0 Έστω

Διαβάστε περισσότερα

4.2 ΕΥΚΛΕΙΔΕΙΑ ΔΙΑΙΡΕΣΗ

4.2 ΕΥΚΛΕΙΔΕΙΑ ΔΙΑΙΡΕΣΗ 14 4 ΕΥΚΛΕΙΔΕΙΑ ΔΙΑΙΡΕΣΗ Ας υποθέσουμε ότι θέλουμε να βρούμε το πηλίκο και το υπόλοιπο της διαίρεσης του με τον Σύμφωνα με το γνωστό αλγόριθμο της διαίρεσης, το πηλίκο θα είναι ένας ακέραιος κ, τέτοιος,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Η έννοια του μιγαδικού Το σύνολο των μιγαδικών. Από προηγούμενες τάξεις γνωρίζουμε ότι το τετράγωνο οποιουδήποτε πραγματικού αριθμού

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Η έννοια του μιγαδικού Το σύνολο των μιγαδικών. Από προηγούμενες τάξεις γνωρίζουμε ότι το τετράγωνο οποιουδήποτε πραγματικού αριθμού ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο: ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΈΝΝΟΙΑ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΠΡΑΞΕΙΣ ΣΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΩΝ ΜΙΓΑΔΙΚΩΝ ΣΥΖΥΓΕΙΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ i ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών

Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 1 Εισαγωγη : Πραξεις επι Συνολων και Σωµατα Αριθµων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. ρ Χρήστου Νικολαϊδη

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. ρ Χρήστου Νικολαϊδη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ ρ Χρήστου Νικολαϊδη Δεκέμβριος Περιεχόμενα Κεφάλαιο : σελ. Τι είναι ένας πίνακας. Απλές πράξεις πινάκων. Πολλαπλασιασμός πινάκων.

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος 3. Εισαγωγή 7

Πρόλογος 3. Εισαγωγή 7 Πρόλογος Η σύγχρονη Άλγεβρα είναι ένα σημαντικό και ουσιαστικό κομμάτι της μαθηματικής εκπαίδευσης σε όλα τα πανεπιστήμια του κόσμου Αυτό δεν οφείλεται μόνο στο γεγονός ότι πολλοί άλλοι κλάδοι των μαθηματικών,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο: ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΜΑ Α Άσκηση, μιγαδικοί αριθμοί να αποδείξετε ότι: Αν = Έχουμε: = ( ) ( ) ( ) ( ) = = =. Το τελευταίο ισχύει, άρα ισχύει και η ισοδύναμη αρχική σχέση.

Διαβάστε περισσότερα

2. Να γράψετε έναν αριθμό που είναι μεγαλύτερος από το 3,456 και μικρότερος από το 3,457.

2. Να γράψετε έναν αριθμό που είναι μεγαλύτερος από το 3,456 και μικρότερος από το 3,457. 1. Ένα κεφάλαιο ενός βιβλίου ξεκινάει από τη σελίδα 32 και τελειώνει στη σελίδα 75. Από πόσες σελίδες αποτελείται το κεφάλαιο; Αν το κεφάλαιο ξεκινάει από τη σελίδα κ και τελειώνει στη σελίδα λ, από πόσες

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Κεφάλαιο 1. Μαθηματικό Υπόβαθρο 23, 26 Ιανουαρίου 2007 Δρ. Παπαδοπούλου Βίκη 1 1.1. Σύνολα Ορισμός : Σύνολο μια συλλογή από αντικείμενα Στοιχεία: Μέλη συνόλου Τα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά προσανατολισμού Β Λυκείου

Μαθηματικά προσανατολισμού Β Λυκείου Μαθηματικά προσανατολισμού Β Λυκείου Συντεταγμένες Διανύσματος wwwaskisopolisgr wwwaskisopolisgr Συντεταγμένες στο επίπεδο Άξονας Πάνω σε μια ευθεία επιλέγουμε δύο σημεία Ο και Ι, έτσι το διάνυσμα i OI

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών

Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών TINΑ ΒΡΕΝΤΖΟΥ www.ma8eno.gr www.ma8eno.gr Σελίδα 1 Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών Στους πραγματικούς αριθμούς ορίστηκαν οι

Διαβάστε περισσότερα

= 7. Στο σημείο αυτό θα υπενθυμίσουμε κάποιες βασικές ιδιότητες του μετασχηματισμού Laplace, δηλαδή τις

= 7. Στο σημείο αυτό θα υπενθυμίσουμε κάποιες βασικές ιδιότητες του μετασχηματισμού Laplace, δηλαδή τις 1. Εισαγωγή Δίνεται η συνάρτηση μεταφοράς = = 1 + 6 + 11 + 6 = + 6 + 11 + 6 =. 2 Στο σημείο αυτό θα υπενθυμίσουμε κάποιες βασικές ιδιότητες του μετασχηματισμού Laplace, δηλαδή τις L = 0 # και L $ % &'

Διαβάστε περισσότερα

0 + a = a + 0 = a, a k, a + ( a) = ( a) + a = 0, 1 a = a 1 = a, a k, a a 1 = a 1 a = 1,

0 + a = a + 0 = a, a k, a + ( a) = ( a) + a = 0, 1 a = a 1 = a, a k, a a 1 = a 1 a = 1, I ΠΙΝΑΚΕΣ 11 Σώμα 111 Ορισμός: Ενα σύνολο k εφοδιασμένο με δύο πράξεις + και ονομάζεται σώμα αν ικανοποιούνται οι παρακάτω ιδιότητες: (Α (α (Προσεταιριστική ιδιότητα της πρόσθεσης (a + b + c = a + (b +

Διαβάστε περισσότερα

Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο ... ν παράγοντες

Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο ... ν παράγοντες 1 Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο Ερώτηση 1 : Τι ονομάζεται δύναμη α ν με βάση τον πραγματικό αριθμό α και εκθέτη το φυσικό αριθμό >1; H δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα φυσικό αριθμό ν, συμβολίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις3 Διαγωνίσιμες Γραμμικές Απεικονίσεις

Ασκήσεις3 Διαγωνίσιμες Γραμμικές Απεικονίσεις Ασκήσεις 5 Βασικά σημεία Ιδιότητες ιδιόχωρων: Έστω,, Ισχύουν τα εξής Ασκήσεις Διαγωνίσιμες Γραμμικές Απεικονίσεις κάποιες διακεκριμένες ιδιοτιμές της γραμμικής απεικόνισης : V V, όπου o Αν v v 0, όπου

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή 6 Δεκεμβρίου 2013

Παρασκευή 6 Δεκεμβρίου 2013 Α Δ Ι Α - Φ 6 Δ : Ν. Μαρμαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ι Μ : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi20/asi20.html, https://sites.google.com/site/mathsedu/home/algdom Παρασκευή 6 Δεκεμβρίου 20

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικές Δομές Ι. 1 Ομάδα I

Αλγεβρικές Δομές Ι. 1 Ομάδα I Αλγεβρικές Δομές Ι 1 Ομάδα I Ά σ κ η σ η 1.1 Έστω G μια προσθετική ομάδα S ένα μη κενό σύνολο και M(S G το σύνολο όλων των συναρτήσεων f : S G. Δείξτε ότι το σύνολο M(S G είναι ομάδα με πράξη την πρόσθεση

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου. Άλγεβρα...

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου. Άλγεβρα... Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Άλγεβρα 1.1 Β: Δυνάμεις πραγματικών αριθμών. 1. Πως ορίζεται η δύναμη ενός πραγματικού αριθμού ; Η δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Galois. Πρόχειρες σημειώσεις (εκδοχή )

Θεωρία Galois. Πρόχειρες σημειώσεις (εκδοχή ) Θεωρία Galos Πρόχειρες σημειώσεις 0- (εκδοχή -7-0) Περιεχόμενα 0 Υπενθυμίσεις και συμπληρώματα Ανάγωγα πολυώνυμα Ανάγωγα πολυώνυμα και σώματα Χαρακτηριστική σώματος Απλές ρίζες πολυωνύμων Ασκήσεις 0 Επεκτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Άλγεβρα 1.1 Β : Δυνάμεις πραγματικών αριθμών. 1. Πως ορίζεται η δύναμη ενός πραγματικού αριθμού ; Η δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος ΜEd: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο : Εξισώσεις - Ανισώσεις 1 1.1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Μεταβλητή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ 1 ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ 1 ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης Φυλλάδιο Φυλλάδι555 4 ο ο.α) ΕΝΝΟΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ - ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ.α) ΕΝΝΟΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ - ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

b. Για κάθε θετικό ακέραιο m και για κάθε A. , υπάρχουν άπειρα το πλήθος πολυώνυμα ( x) [ x] m και ( A) 0.

b. Για κάθε θετικό ακέραιο m και για κάθε A. , υπάρχουν άπειρα το πλήθος πολυώνυμα ( x) [ x] m και ( A) 0. Ασκήσεις4 46 Ασκήσεις 4 Τριγωνίσιμες γραμμικές απεικονίσεις, Θεώρημα των Cayley-Hamilton Βασικά σημεία Ορισμός τριγωνίσιμου πίνακα, ορισμός τριγωνίσιμης γραμμικής απεικόνισης Κριτήριο τριγωνισιμότητας

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Θεωρία Ομάδων. Ενότητα: Θεωρία Sylow. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών

Τίτλος Μαθήματος: Θεωρία Ομάδων. Ενότητα: Θεωρία Sylow. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών Τίτλος Μαθήματος: Θεωρία Ομάδων Ενότητα: Θεωρία Sylow Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 2 Θεωρία Sylow 21 Τα Θεωρήματα Sylow Ορισμός 211 Μια ομάδα (G, ) τάξης p α, όπου

Διαβάστε περισσότερα

Ε Μέχρι 31 Μαρτίου 2015.

Ε Μέχρι 31 Μαρτίου 2015. Ε Μέχρι 31 Μαρτίου 2015. 1 Αντικείμενα: δακτύλιοι Fraleigh, 4.1. Ορισμός έννοιας «δακτυλίου». Χαρακτηρισμοί δακτυλίων και στοιχείων αυτών: Δακτύλιος R Στοιχεία δακτυλίου R / (= δεν έχει μηδενοδιαιρέτες

Διαβάστε περισσότερα

Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων

Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων Παράρτημα Α Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων Το παρόν παράρτημα βασίζεται στις σελίδες 671 8 του βιβλίου: Γ. Χ. Ψαλτάκης, Κβαντικά Συστήματα Πολλών Σωματιδίων (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο,

Διαβάστε περισσότερα

n ίδια n διαφορετικά n n 0 n n n 1 n n n n 0 4

n ίδια n διαφορετικά n n 0 n n n 1 n n n n 0 4 Διακριτά Μαθηματικά Ι Επαναληπτικό Μάθημα 1 Συνδυαστική 2 Μεταξύ 2n αντικειμένων, τα n είναι ίδια. Βρείτε τον αριθμό των επιλογών n αντικειμένων από αυτά τα 2n αντικείμενα. Μεταξύ 3n + 1 αντικειμένων τα

Διαβάστε περισσότερα

f I X i I f i X, για κάθεi I.

f I X i I f i X, για κάθεi I. 47 2 Πράξεις σε τοπολογικούς χώρους 2. Η τοπολογία γινόμενο Σε προηγούμενη παράγραφο ορίσαμε την τοπολογία γινόμενο στο καρτεσιανό γινόμενο Y δύο τοπολογικών χώρων Y, ( παράδειγμα.33 () ). Στην παρούσα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Γ. Π. Βαξεβάνης (Γ. Π. Β.

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Γ. Π. Βαξεβάνης (Γ. Π. Β. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ Γ. Π. Β. ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Γ. Π. Βαξεβάνης (Γ. Π. Β.) (Μαθηματικός) ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΙΟΡΤΕΣ (ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ)

ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΙΟΡΤΕΣ (ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ) ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΙΟΡΤΕΣ (ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ) 1. Ένα κεφάλαιο ενός βιβλίου ξεκινάει από τη σελίδα 32 και τελειώνει στη σελίδα 75. Από πόσες σελίδες αποτελείται το κεφάλαιο; Αν το κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ

2.3 ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ ΠΑΥΛΟΣ.ptetragono.gr Σελίδα. ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Να βρεθεί το μέτρο των μιγαδικών :..... 0 0. 5 5 6.. 0 0. 5. 5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ : ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ Αν τότε. Αν χρειαστεί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Κεντρικές Απλές Άλγεβρες

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Κεντρικές Απλές Άλγεβρες ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Κεντρικές Απλές Άλγεβρες Χρησιμοποιώντας τανυστικά γινόμενα και εφαρμόζοντας το θεώρημα των Wedderbur-Art ( 33) θα αποδείξουμε δύο θεμελιώδη θεωρήματα που αφορούν κεντρικές απλές άλγεβρες *

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμοθεωρητικοί Αλγόριθμοι

Αριθμοθεωρητικοί Αλγόριθμοι Αλγόριθμοι που επεξεργάζονται μεγάλους ακέραιους αριθμούς Μέγεθος εισόδου: Αριθμός bits που απαιτούνται για την αναπαράσταση των ακεραίων. Έστω ότι ένας αλγόριθμος λαμβάνει ως είσοδο έναν ακέραιο Ο αλγόριθμος

Διαβάστε περισσότερα

Παραδείγματα Ιδιοτιμές Ιδιοδιανύσματα

Παραδείγματα Ιδιοτιμές Ιδιοδιανύσματα Παραδείγματα Ιδιοτιμές Ιδιοδιανύσματα Παράδειγμα Να βρείτε τις ιδιοτιμές και τα αντίστοιχα ιδιοδιανύσματα του πίνακα A 4. Επίσης να προσδιοριστούν οι ιδιοχώροι και οι γεωμετρικές πολλαπλότητες των ιδιοτιμών.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΠΙΝΑΚΩΝ. Ορισμός 1: Ένας πίνακας Α με m γραμμές και n στήλες,

ΘΕΩΡΙΑ ΠΙΝΑΚΩΝ. Ορισμός 1: Ένας πίνακας Α με m γραμμές και n στήλες, ΘΕΩΡΙΑ ΠΙΝΑΚΩΝ Ορισμός 1: Ένας πίνακας Α με m γραμμές και n στήλες, παριστάνεται με την εξής ορθογώνια διάταξη: α11 α12 α1n α21 α22 α2n A = αm1 αm2 αmn Ορισμός 2: Δύο πίνακες Α και Β είναι ίσοι, και γράφουμε

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος 3

Περιεχόμενα. Πρόλογος 3 Πρόλογος Η Γραμμική Άλγεβρα είναι ένα σημαντικό συστατικό στο πρόγραμμα σπουδών, όχι μόνο των Μαθηματικών, αλλά και άλλων τμημάτων, όπως είναι το τμήμα Φυσικής, Χημείας, των τμημάτων του Πολυτεχνείου,

Διαβάστε περισσότερα

Α Δ Ι. Παρασκευή 15 Νοεμβρίου Ασκηση 1. Να ευρεθεί η τάξη τού στοιχείου a τής ομάδας (G, ), όπου. (4) a = ( 1 + i 3)/2, (G, ) = (C, ),

Α Δ Ι. Παρασκευή 15 Νοεμβρίου Ασκηση 1. Να ευρεθεί η τάξη τού στοιχείου a τής ομάδας (G, ), όπου. (4) a = ( 1 + i 3)/2, (G, ) = (C, ), Α Δ Ι Α - Φ 4 Δ : Ν. Μαρμαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ι Μ : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi2013/asi2013.html, https://sites.google.com/site/maths4edu/home/algdom114 Παρασκευή 15 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Δομή Διάλεξης. Ορισμός-Παραδείγματα Τελεστών. Αναμενόμενες τιμές φυσικών μεγεθών με χρήση τελεστών. Ιδιοκαταστάσεις και Ιδιοτιμές τελεστών

Δομή Διάλεξης. Ορισμός-Παραδείγματα Τελεστών. Αναμενόμενες τιμές φυσικών μεγεθών με χρήση τελεστών. Ιδιοκαταστάσεις και Ιδιοτιμές τελεστών Τελεστές Δομή Διάλεξης Ορισμός-Παραδείγματα Τελεστών Αναμενόμενες τιμές φυσικών μεγεθών με χρήση τελεστών Ιδιοκαταστάσεις και Ιδιοτιμές τελεστών Ερμητειανοί τελεστές Στοιχεία πίνακα τελεστών Μεταθέτες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ 12) ΕΡΓΑΣΙΑ 2 η Ημερομηνία Αποστολής στον Φοιτητή: 28 Νοεμβρίου 2011

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ 12) ΕΡΓΑΣΙΑ 2 η Ημερομηνία Αποστολής στον Φοιτητή: 28 Νοεμβρίου 2011 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ ) ΕΡΓΑΣΙΑ η Ημερομηνία Αποστολής στον Φοιτητή: 8 Νοεμβρίου 0 Ημερομηνία παράδοσης της Εργασίας: 6 Ιανουαρίου 0 Οι ασκήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4. Ευθέα γινόµενα οµάδων. 4.1 Ευθύ εξωτερικό γινόµενο οµάδων. i 1 G 1 G 1 G 2, g 1 (g 1, e 2 ), (4.1.1)

Κεφάλαιο 4. Ευθέα γινόµενα οµάδων. 4.1 Ευθύ εξωτερικό γινόµενο οµάδων. i 1 G 1 G 1 G 2, g 1 (g 1, e 2 ), (4.1.1) Κεφάλαιο 4 Ευθέα γινόµενα οµάδων Στο Παράδειγµα 1.1.2.11 ορίσαµε το ευθύ εξωτερικό γινόµενο G 1 G 2 G n των οµάδων G i, 1 i n. Στο κεφάλαιο αυτό ϑα ασχοληθούµε λεπτοµερέστερα µε τα ευθέα γινόµενα οµάδων

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5 Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Παρασκευή 16 & Τετάρτη 21 Νοεµβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις θεωρίας Κεφάλαιο 1ο. (α μέρος)

Απαντήσεις θεωρίας Κεφάλαιο 1ο. (α μέρος) Μαθηματικά Γ Γυμνασίου Απαντήσεις θεωρίας Κεφάλαιο 1ο. (α μέρος) 1. Πως προσθέτουμε δυο πραγματικούς αριθμούς; Για να προσθέσουμε δύο ομόσημους αριθμούς, προσθέτουμε τις απόλυτες τιμές τους και στο άθροισμά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ριζικό του Jacobson

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ριζικό του Jacobson ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ριζικό του Jacobso Στο κεφάλαιο αυτό μελετάμε δακτυλίους του Art χρησιμοποιώντας το ριζικό του Jacobso. Ως εφαρμογή αποδεικνύουμε ότι κάθε δακτύλιος του Art είναι και της Noether. 4.1. Δακτύλιοι

Διαβάστε περισσότερα

Β:περιστροφή κατά 240 ο ως προς τον άξονα z ή περιστροφή κατά 120 ο ως προς τον z. M:περιστροφή κατά 180 ο ως προς την ΟΜ ( c 2

Β:περιστροφή κατά 240 ο ως προς τον άξονα z ή περιστροφή κατά 120 ο ως προς τον z. M:περιστροφή κατά 180 ο ως προς την ΟΜ ( c 2 I ΟΡΙΣΜΟΣ ΟΜΑΔΑΣ ΠΑΡΑΔΕΙΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ I Ομάδες μετασχηματισμών συμμετρίας Όπως συνηθίζεται θα διαλέξουμε μια ομάδα συμμετρίας και θα εξετάσουμε όλες τις ιδιότητες στην συγκεκριμμένη ομάδα σε ολόκληρες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΩΝ 76 ος ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ο ΘΑΛΗΣ 14 Νοεμβρίου 2015. Ενδεικτικές λύσεις Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΩΝ 76 ος ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ο ΘΑΛΗΣ 14 Νοεμβρίου 2015. Ενδεικτικές λύσεις Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Πανεπιστημίου (Ελευθερίου Βενιζέλου) 34 06 79 ΑΘΗΝΑ Τηλ. 36653-367784 - Fax: 36405 e-mail : info@hms.gr www.hms.gr GREEK MATHEMATICAL SOCIETY 34, Panepistimiou (Εleftheriou

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΓΙΣΤΙΚΟΣ ΤΕΛΕΣΤΗΣ 18 Σεπτεμβρίου 2014

ΜΕΓΙΣΤΙΚΟΣ ΤΕΛΕΣΤΗΣ 18 Σεπτεμβρίου 2014 ΜΕΓΙΣΤΙΚΟΣ ΤΕΛΕΣΤΗΣ 18 Σεπτεμβρίου 2014 Περιεχόμενα 1 Εισαγωγή 2 2 Μεγιστικός τελέστης στην μπάλα 2 2.1 Βασικό θεώρημα........................ 2 2.2 Γενική περίπτωση μπάλας.................. 6 2.2.1 Στο

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 ο ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους 1. Ποιοι αριθμοί ονομάζονται: α) ρητοί β) άρρητοι γ) πραγματικοί;

Διαβάστε περισσότερα

Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου

Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου Αριθμητική - Άλγεβρα Γεωμετρία Άρτιος λέγεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. 118 ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 324 416 ασκήσεις για λύση. 20 συνδυαστικά θέματα εξετάσεων

ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. 118 ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 324 416 ασκήσεις για λύση. 20 συνδυαστικά θέματα εξετάσεων ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 118 ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 34 416 ασκήσεις για λύση ερωτήσεις κατανόησης λυμένα παραδείγματα 0 συνδυαστικά θέματα εξετάσεων Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Εισαγωγική ενότητα Το λεξιλόγιο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119)

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΙΩΑΝΝΗΣ Α. ΤΣΑΓΡΑΚΗΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΜΕΡΟΣ 5: ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΟΙ ΥΠΟΧΩΡΟΙ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ ΒΑΣΕΙΣ & ΔΙΑΣΤΑΣΗ Δ.Χ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις επί των ρητών αριθµών

Ερωτήσεις επί των ρητών αριθµών Σελ. 1 Ερωτήσεις επί των ρητών αριθµών 1. Ποια είναι τα πρόσηµα των ακεραίων αριθµών; Ζ={... -3,-2,-1,0,+1,+2,+3,... } 2. Ποιοι αριθµοί λέγονται θετικοί και ποιοι αρνητικοί; Γράψε από έναν. 3. Στον άξονα

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου Α λ γ ε β ρ ι κ έ ς π α ρ α σ τ ά σ ε ι ς 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς (επαναλήψεις συμπληρώσεις) A. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Διδακτικοί στόχοι Θυμάμαι ποιοι αριθμοί λέγονται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ 1. Τι καλείται μεταβλητή; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ Μεταβλητή είναι ένα γράμμα (π.χ., y, t, ) που το χρησιμοποιούμε για να παραστήσουμε ένα οποιοδήποτε στοιχείο ενός συνόλου..

Διαβάστε περισσότερα

R={α/ αρητός ή άρρητος αριθμός }

R={α/ αρητός ή άρρητος αριθμός } o ΛΥΚΕΙΟ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΗΣ Οι ρητοί και οι άρρητοι αριθμοί λέγονται πραγματικοί αριθμοί. Το σύνολο που περιέχει όλους τους πραγματικούς αριθμούς λέγεται σύνολο των πραγματικών αριθμών και συμβολίζεται με R.

Διαβάστε περισσότερα

1.4 ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ

1.4 ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ 34 4 ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ Άξονας Πάνω σε μια ευθεία επιλέγουμε δύο σημεία Ο και Ι, έτσι ώστε το διάνυσμα OI να έχει μέτρο και να βρίσκεται στην ημιευθεία O Λέμε τότε ότι έχουμε έναν άξονα με αρχή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΗΘΗΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΕΝΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

ΒΟΗΘΗΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΕΝΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΒΟΗΘΗΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΕΝΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ: ) ΠΙΝΑΚΕΣ ) ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ ) ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 4) ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ ΜΑΡΙΑ ΡΟΥΣΟΥΛΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΙΝΑΚEΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΟΡΙΣΜΟΣ Πίνακας

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΕ 14 Διανύσματα. 1 Περιγραφή διανυσμάτων στο χώρο Γεωμετρική περιγραφή: Τα διανύσματα περιγράφονται σαν προσανατολισμένα ευθύγραμμα

ΦΥΕ 14 Διανύσματα. 1 Περιγραφή διανυσμάτων στο χώρο Γεωμετρική περιγραφή: Τα διανύσματα περιγράφονται σαν προσανατολισμένα ευθύγραμμα ΦΥΕ 4 Διανύσματα Περιγραφή διανυσμάτων στο χώρο Γεωμετρική περιγραφή: Τα διανύσματα περιγράφονται σαν προσανατολισμένα ευθύγραμμα τμήματα Δύο διανύσματα θα θεωρούμε ότι είναι ίσα, εάν έχουν το ίδιο μήκος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Οι πραγματικοί αριθμοί αποτελούνται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς, τους φυσικούς και τους ακέραιους αριθμούς. Δηλαδή είναι το μεγαλύτερο σύνολο αριθμών που μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ

Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ 1 Συνοπτική θεωρία Ερωτήσεις αντικειμενικού τύπου Ασκήσεις Διαγωνίσματα 2 ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1. Πότε ένας φυσικός αριθμός λέγεται άρτιος; Άρτιος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ i ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΝΙΚΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ ΠΤΥΧΙΟΥΧΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ)

Διαβάστε περισσότερα

Aπάντηση Απόλυτη τιμή αριθμού είναι η απόσταση του αριθμού από το 0. Συμβολίζεται με 3 = 3-3 = 3 + και και είναι πάντα θετικός αριθμός. Π.

Aπάντηση Απόλυτη τιμή αριθμού είναι η απόσταση του αριθμού από το 0. Συμβολίζεται με 3 = 3-3 = 3 + και και είναι πάντα θετικός αριθμός. Π. ΜΕΡΟΣ Α : Α Λ Γ Ε Β ΡΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο ΟΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και πράξεις τους 1. Γράψε τα βασικότερα σύνολα τιμών: Aπάντηση Ν{0,1,,,4,5,6,..+

Διαβάστε περισσότερα

Μιγαδικοί Αριθμοί. Μαθηματικά Γ! Λυκείου Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση

Μιγαδικοί Αριθμοί. Μαθηματικά Γ! Λυκείου Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση Μιγαδικοί Αριθμοί Μαθηματικά Γ! Λυκείου Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση Θεωρία - Μέθοδοι Υποδειγματικά λυμένες ασκήσεις Ασκήσεις προς λύση Επιλεγμένα θέματα «Σας εύχομαι, καλό κουράγιο και μεγάλη δύναμη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Κεντρικές Απλές Άλγεβρες

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Κεντρικές Απλές Άλγεβρες ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Κεντρικές Απλές Άλγεβρες Χρησιμοποιώντας τανυστικά γινόμενα και εφαρμόζοντας το θεώρημα των Wedderbur-rt ( 33) θα αποδείξουμε δύο θεμελιώδη θεωρήματα που αφορούν κεντρικές απλές άλγεβρες θεώρημα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρµογή: Το θεώρηµα του Burnside

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρµογή: Το θεώρηµα του Burnside ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρµογή: Το θεώρηµα του Bursde Θα αποδείξουµε εδώ ότι κάθε οµάδα τάξης a q b (, q πρώτοι) είναι επιλύσιµη. Το θεώρηµα αυτό αποδείχτηκε από τον Bursde το 904 ο οποίος χρησιµοποίησε τη νέα τότε

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τίτλος Μαθήματος: Αλγεβρικές Δομές Ι Ενότητα: Υποοµάδες και το Θεώρηµα του Lagrange Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τμήμα: Μαθηματικών 210 2. Υποοµάδες και το Θεώρηµα

Διαβάστε περισσότερα

P(n, r) = n! P(n, r) = n r. (n r)! n r. n+r 1 r n!

P(n, r) = n! P(n, r) = n r. (n r)! n r. n+r 1 r n! Διακριτά Μαθηματικά Σύνοψη Θεωρίας Τυπολόγιο Αναστασία Κόλλια 20/11/2016 1 / 55 Κανόνες γινομένου και αθροίσματος Κανόνας αθροίσματος: Αν ένα γεγονός μπορεί να συμβεί κατά m τρόπους και ένα άλλο γεγονός

Διαβάστε περισσότερα

KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. { 1,2,3,..., n,...

KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. { 1,2,3,..., n,... KΕΦΑΛΑΙΟ ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Βασικές έννοιες διαιρετότητας Θα συµβολίζουµε µε, τα σύνολα των φυσικών αριθµών και των ακεραίων αντιστοίχως: {,,3,,, } { 0,,,,, } = = ± ± ± Ορισµός Ένας φυσικός αριθµός

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ

Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ Ιδιοτιμές - Ιδιοδιανύσματα Ιωάννης Λυχναρόπουλος Μαθηματικός, MSc, PhD Χαρακτηριστικά Ποσά Τετράγωνου Πίνακα (Ιδιοτιμές Ιδιοδιανύσματα)

Διαβάστε περισσότερα