ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΤΕΛΕΣΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΟΥΡΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΤΕΛΕΣΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΟΥΡΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΕΛΕΣΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΟΥΡΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΤΡΑ 8

2 Emal:

3 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.... ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΕΣ ΟΜΑΔΕΣ Ορισμός της Ομάδας Η ομάδα των μετασχηματισμών Γεννήτορες μιας πεπερασμένης ομάδας Κυκλικές ομάδες Υποομάδες Συζυγή στοιχεία και κλάσεις μιας ομάδας Συσύνολα Κανονική υποομάδα και ομάδα πηλίκο Ευθύ γινόμενο ομάδων..... Ισομορφισμός και ομομορφισμός ομάδων Οι ομάδες των μεταθέσεων Διακεκριμένες ομάδες δεδομένης τάξης ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΜΑΔΩΝ Εισαγωγή Ιδιότητες των αναπαραστάσεων Αναλλοίωτοι υπόχωροι Αναγωγιμότητα, (reducblty), μιας αναπαράστασης Ανάγωγες αναπαραστάσεις Τα λήμματα του Schur και το θεώρημα της ορθογωνιότητας Η Κανονική αναπαράσταση Οι χαρακτήρες μιας αναπαράστασης Αναγωγή μιας αναγώγιμης αναπαράστασης Ομάδες Πινάκων... 8

4 . ΣΥΝΕΧΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ Πεπερασμένες συνεχείς ομάδες Τοπολογικές ομάδες Συνεκτική και Συμπαγής ομάδα Le-ομάδες Αναπαράσταση μιας συνεχούς ομάδας Η αξονική ομάδα περιστροφών SO() Γεννήτορες της SO() Η ομάδα περιστροφών SO() Η ειδική μοναδιαία ομάδα, (specal untary Group), SU() Οι γεννήτορες των ομάδων U(n) και SU(n) Η Le-άλγεβρα μιας Le-ομάδας Η ειδική μοναδιαία ομάδα SU() Φυσικές εφαρμογές των ομάδων SU() και SU().... Μερικές ενδιαφέρουσες έννοιες και παραδείγματα των Le-αλγεβρών ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΟΜΑΔΩΝ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ Η συμμετρία της αμμωνίας Η ομάδα των τελεστών μετατοπίσεων Η ομάδα μεταφοράς στο χώρο Κρυσταλλικές συμμετρίες Η ομάδα dhedral D Η ομάδα των συνεχών περιστροφών Η Ομάδα dhedral D Η ομάδα μετασχηματισμών Μια αναπαράσταση της ομάδας C ν Κατοπτρισμός...

5 . Συμμετρικές και αντισυμμετρικές κυματοσυναρτήσεις.... Κανονικοί τρόποι ταλάντωσης... Παράδειγμα Παράδειγμα Παράδειγμα Μετατόπιση στερεού με ένα σταθερό σημείο ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΤΗν ΣΥΝΑΡΤΗΣΙΑΚh ΑΝΑΛΥΣΗ Εισαγωγή Γραμμικοί ή Διανυσματικοί Χώροι Γραμμικοί Σταθμητοί (normed) χώροι - Μετρικοί χώροι Χώροι απείρων διαστάσεων - Γεωμετρία των norm χώρων - Διαχωρισιμότητα Η ΓεωμετρΙα του Hlbert χωρου Εσωτερικό γινόμενο Μέθοδος Ορθοκανονικοποίησης Gram-Schmdt Γραμμικοι μετασχηματισμοι και Τελεστές. Εισαγωγή Εισαγωγή Αναπαράσταση ενός τελεστή υπό μορφή πίνακα ως προς μια βάση Είδη Τελεστών Φυσική ερμηνεία του γραμμικού φορμαλισμού Ισχυρή και ασθενής σύγκλιση Γραμμικα συναρτησοειδη και δυϊκος χώρος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Εισαγωγή Το επιλύον σύνολο και το φάσμα ενός τελεστή Γενίκευση της έννοιας της ιδιοτιμής...

6 5.4. Παραδείγματα Φασμάτων Γενικά στοιχεία για το φάσμα Φυσική σημασία του Φάσματος των ερμιτιανών τελεστών Κατάσταση ελαχίστης αβεβαιότητας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΚΑΤΑΝΟΜΩΝ ή ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΩΝ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ Συναρτήσεις αιχμής και η συνάρτηση δέλτα δ(x) του Drac Ακολουθίες πραγματικών συναρτήσεων που προσεγγίζουν την δ συνάρτηση Ιδιότητες της δ-συνάρτησης Ασθενής σύγκλισης - Θεωρία Κατανομών Μια άλλη προσέγγιση στη θεωρία των κατανομών ή γενικευμένων... 5 συναρτήσεων Διαφόριση και ολοκλήρωση των γενικευμένων συναρτήσεων Διαφορικές Εξισώσεις για γενικευμένες συναρτήσεις... 4 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α Σχέση της θεωρίας ομάδων και συμμετριών στη φυσική ( ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β... 5 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ δ Ορισμός της δ συνάρτησης Θεωρία κατανομών ή Γενικευμένες συναρτήσεις... 5 ( x) g( x)dx f n με n,,, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ... 6 ΑΛΓΕΒΡΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΤΕΛΕΣΤΩΝ ΚΑΤΑΒΙΒΑΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΒΙΒΑΣΗΣ 6 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Δ Μελέτη της αναπαράστασης των τελεστών της τροχιακής στροφορμής και του spn υπό μορφή πίνακα Γενικά... 85

7 . Τροχιακή στροφορμή Ιδιοστοφορμή (spn) Μελέτη της επίδρασης γραμμικών μετασχηματισμών στους spnors ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ε ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΟΜΑΔΩΝ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΠΕΔΙΩΝ ( ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΥΜΜΕΤΡΙΕΣ Ο ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ LORENTZ... ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ... ΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ LORENTZ ΩΣ ΟΜΑΔΑ... ΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ LORENTZ ΩΣ ΑΛΓΕΒΡΑ LIE... ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΓΕΝΝΗΤΟΡΩΝ... 4 ΦΥΣΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ... 5 ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ LORENTZ ΟΜΑΔΑ;... 5 ΕΞΗΓΗΣΗ ΠΛΗΘΟΥΣ ΚΑΙ ΜΟΡΦΗΣ ΓΕΝΝΗΤΟΡΩΝ... 7 ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ... 8 Η ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ, ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΠΙΛΥΟΝΤΑΙ... 8 ΕΠΙΛΟΓΟΣ... 9

8

9 ΜΕΡΟΣ Α ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ

10

11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η έννοια της αλγεβρικής δομής της ομάδας εμφανίστηκε στα μαθηματικά στις αρχές του 9ου αιώνα. Η ανάπτυξη της αντίστοιχης θεωρίας οφείλεται στην πρωτοποριακή συμβολή των μαθηματικών Gauss, Cauchy, Abel, Hamlton, Galos, Sylvester, Caley και άλλων. Όμως η θεωρία αυτή δεν βρήκε εφαρμογή στη φυσική παρά μόνο ύστερα από την θεμελίωση της κβαντομηχανικής το 95. Η θεωρία των ομάδων έγινε χρήσιμη στη φυσική από τη στιγμή που διαπιστώθηκε ότι οι μετασχηματισμοί συμμετρίας, που αφήνουν ένα φυσικό σύστημα αναλλοίωτο, αποτελούν ομάδα. Η έννοια της συμμετρίας δεν είναι βέβαια καινούργια. Ήταν γνωστό ότι το ανθρώπινο σώμα παρουσιάζει συμμετρία ως προς επίπεδο, ότι η σφαίρα είναι ίσως το πιο συμμετρικό σχήμα, ότι ο κύβος έχει αρκετή συμμετρία κ.λ.π. Οι γεωμετρικές συμμετρίες ήταν οι πρώτες που αναγνωρίστηκαν και η εφαρμογή της θεωρίας των ομάδων ήταν π.χ. στην κρυσταλλογραφία πιο άμεση. Η αναγνώριση των δυναμικών συμμετριών, δηλ. εκείνων που αφήνουν τις εξισώσεις της κίνησης αναλλοίωτες, ήρθε αργότερα. Στα πλαίσια της κλασικής φυσικής τα αποτελέσματα της θεωρίας των ομάδων είναι σχεδόν προφανή. Στην κβαντομηχανική τα αποτελέσματα υπήρξαν σχεδόν αναπάντεχα. Εδώ οι συμμετρίες γεννούν μετασχηματισμούς, οι οποίοι αφήνουν αναλλοίωτο τον τελεστή του Hamlton. Η αναγνώριση τέτοιων συμμετριών διευκολύνει πολύ στη λύση προβλημάτων της κβαντομηχανικής. Η θεωρία ομάδων αναγνωρίζεται σήμερα από όλους τους φυσικούς σαν πάρα πολύ χρήσιμο εργαλείο ιδιαίτερα στις εξής περιπτώσεις: α) Όταν υπάρχει γεωμετρική συμμετρία, όπως π.χ. στις περιπτώσεις συμμετρικών μορίων ή στην κρυσταλλογραφία. β) Όταν το σύστημα χαρακτηρίζεται από μεγάλο βαθμό δυναμικής συμμετρίας, όπως π.χ. το πρόβλημα του ατόμου του υδρογόνου. Με την θεωρία των ομάδων αποφεύγονται πολύπλοκες πράξεις. γ) Όταν θέλουμε να κατασκευάσουμε τις εξισώσεις κινήσεως. Τότε οι συμμετρίες χρησιμοποιούνται σαν περιορισμοί που πρέπει αναγκαστικά να πληρούν οι υπό κατασκευήν εξισώσεις, π.χ. οι συναρτήσεις Lagrange και Hamlton, που περιγράφουν συστήματα της κβαντικής θεωρίας, θα πρέπει να είναι αναλλοίωτοι ως προς τους μετασχηματισμούς Lorentz της ειδικής θεωρίας σχετικότητας. δ) Όταν το σύστημα έχει κατά προσέγγιση συμμετρίες. Τότε η αναγνώριση και χρησιμοποίηση τους μας βοηθάει να διαλέξουμε την κατάλληλη βάση, η οποία μειώνει αρκετά τις διαστάσεις των αναγκαίων πινάκων Τελειώνοντας την μικρή αυτή εισαγωγή πρέπει να πούμε ότι ο φυσικός δεν ενδιαφέρεται για την αφηρημένη θεωρία των ομάδων, όπως ο μαθηματικός, αλλά κυρίως για την θεωρία αναπαραστάσεων, (representaton), των αφηρημένων ομάδων. Όμως για λόγους ευνόητους πρέπει και ο φυσικός να ασχοληθεί έστω και λίγο με την αφηρημένη έννοια της ομάδας. Γι' αυτό είναι απαραίτητο να εισάγουμε τις βασικές μαθηματικές έννοιες που χρειάζονται για την κατανόηση των αναπαραστάσεων.

12 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι. ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΕΣ ΟΜΑΔΕΣ. Ορισμός της Ομάδας. Ας θεωρήσουμε το σύνολο των ακεραίων αριθμών Z{,-,-,,,, }. Παρατηρούμε ότι το σύνολο αυτό σε σχέση με την πράξη της πρόσθεσης, έχει τις εξής ιδιότητες: α) Το άθροισμα δυο οιονδήποτε ακεραίων είναι πάλι ακέραιος αριθμός: ( n,m Z)[m+n Z] β) Το σύνολο Z περιέχει ένα στοιχείο, το μηδέν, με την ιδιότητα: ( n Z)[n++nn] γ) Για κάθε στοιχείο n Z υπάρχει ένα μοναδικό στοιχείο n του Z τέτοιο ώστε n+n n +n, (προφανώς n -n), δηλ.: ( n Z)( n Z)[n+n n +n] δ) Ισχύει η προσεταιριστική ιδιότητα: ( n,m,p Z)[(n+m)+pn+(m+p)] Υπάρχουν και άλλα σύνολα με τα ίδια χαρακτηριστικά, όπως είναι το σύνολο U(n) των μοναδιαίων πινάκων (. Συγκεκριμένα: α) εάν A, B είναι δυο μοναδιαίοι πίνακες τότε το γινόμενο AB τους είναι πάλι ένας μοναδιαίος πίνακας. β) το σύνολο U(n) περιέχει τον ταυτοτικό πίνακα Ι με την ιδιότητα: AIIAA για κάθε A U(n). γ) Για κάθε πίνακα Α υπάρχει ένας μοναδικός πίνακας Α τέτοιος ώστε AA A AI, (προφανώς ο Α είναι ο αντίστροφος του Α, δηλ, Α Α - ). δ) Για τρεις οποιουσδήποτε πίνακες Α,Β,Γ ισχύει η προσεταιριστική ιδιότητα: (ΑΒ)ΓΑ(ΒΓ). Οι τέσσερις ιδιότητες που ικανοποιούνται από τα δυο σύνολα, Z και U(n) είναι χαρακτηριστικές και πολλών άλλων συνόλων, που απαντώνται τόσο στα μαθηματικά όσο και στη φύση. Οι ιδιότητες αυτές προσδίδουν στα σύνολα αυτά την δομή της ομάδας. Έτσι σε γενικό και αφηρημένο επίπεδο ο ορισμός της ομάδας έχει ως εξής: Ορισμός : Ένα σύνολο G εφοδιασμένο με μια πράξη εσωτερικής συνθέσεως (, που θα την συμβολίζουμε με, (που συνήθως είναι η πρόσθεση ή ο πολλαπλασιασμός), λέγεται ομάδα, (group), εάν ικανοποιούνται οι εξής ιδιότητες: ( Ένας πίνακας U λέγεται μοναδιαίος όταν ο συζυγοανάστροφος του συμπίπτει με τον αντίστροφο του, δηλ. U t U -.

13 Πεπερασμένες Ομάδες 5 α) ( α,β,γ G)[(α β) γα (β γ)] προσεταιριστική ιδιότητα β) ( e G)( α G)[α ee αα] ύπαρξη ουδετέρου στοιχείου γ) ( α G) ( α G)[α α α αe] ύπαρξη συμμετρικού στοιχείου Παρατήρηση : α) Στις ιδιότητες του ορισμού της ομάδας δεν συμπεριλαμβάνεται η ιδιότητα της κλειστότητας: α, β G, α β G, διότι αυτό εξυπακούεται από τον ορισμό της πράξεως που είναι πράξη εσωτερικής συνθέσεως. Στις εφαρμογές όμως, όπου πρέπει να αποδείξουμε ότι ένα σύνολο G αποτελεί ομάδα ως προς κάποια πράξη, πρέπει να ελέγξουμε ότι αυτή η πράξη είναι κλειστή ώστε να είμαστε σίγουροι ότι ποτέ δεν θα βγούμε έξω από το σύνολο όταν εφαρμόζουμε την πράξη αυτή. β) Το συμμετρικό στοιχείο α θα ονομάζεται αντίθετο, όταν η πράξη έχει τα χαρακτηριστικά της πρόσθεσης, ή αντίστροφο όταν η πράξη έχει τα χαρακτηριστικά του πολλαπλασιασμού. Το δε αποτέλεσμα α β θα ονομάζεται άθροισμα ή γινόμενο αντίστοιχα. γ) Το ουδέτερο στοιχείο e θα λέγεται και ταυτοτικό. Εάν δε η πράξη είναι προσθετική ή πολλαπλασιαστική το e θα ονομάζεται μηδέν ή μονάδα αντίστοιχα. Ορισμός : Εάν η πράξη της ομάδας G ικανοποιεί επί πλέον την ιδιότητα : δ) (α,β G)[α ββ α] τότε η ομάδα G λέγεται αντιμεταθετική ή αβελιανή. Ορισμός : Μια ομάδα που περιέχει πεπερασμένο πλήθος στοιχείων ονομάζεται πεπερασμένη ομάδα, ενώ αν περιέχει άπειρο πλήθος στοιχείων ονομάζεται άπειρη ομάδα. Μια άπειρη ομάδα ονομάζεται διακεκριμένη ή συνεχής ανάλογα εάν το πλήθος των στοιχείων είναι αριθμήσιμο ή συνεχές. Το πλήθος των στοιχείων μιας πεπερασμένης ομάδας ονομάζεται τάξη της ομάδας. Παραδείγματα ομάδων : ) Η ομάδα τάξης, που αποτελείται από ένα μόνο στοιχείο, την μονάδα, με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό. ) Η ομάδα τάξεως, που αποτελείται από τους πραγματικούς αριθμούς {, -,} με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό. ) Η ομάδα τάξεως, που αποτελείται από τους μιγαδικούς αριθμούς {, e π/, e 4π/ }, (οι οποίοι αποτελούν τις κυβικές ρίζες της μονάδας), με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό. 4) Η ομάδα τάξεως 4, που αποτελείται από τους μιγαδικούς αριθμούς {,,-,-}, με -, και με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό. 5) Η διακεκριμένη άπειρη ομάδα των πραγματικών ακεραίων με πράξη την πρόσθεση. ( Πράξη εσωτερικής συνθέσεως επί ενός συνόλου G ονομάζεται μια απεικόνιση f: G G G με την ιδιότητα σε κάθε ζεύγος (α,β) G G να αντιστοιχεί ένα και μόνο ένα στοιχείο γ του G ώστε γf(α,β).

14 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι 6) Η συνεχής ομάδα των πραγματικών αριθμών με πράξη την πρόσθεση. 7) Η ομάδα τάξεως, που αποτελείται από τους δυο πίνακες: και με πράξη τον πολλαπλασιασμό. 8) Η συνεχής ομάδα των μη ιδιαζόντων πινάκων τάξεως n, (που έχουν ορίζουσα διάφορη του μηδενός), με πράξη τον πολλαπλασιασμό των πινάκων. 9) Εάν k είναι ένας θετικός ακέραιος, τότε το σύνολο G των k ακεραίων {,,,,k- } αποτελεί ομάδα με πράξη την modulo(k)-πρόσθεση. Η πράξη αυτή ορίζεται ως εξής: Κατ' αρχάς ορίζουμε για τον θετικό ακέραιο n το n-mod(k) να είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης n/k. Έτσι το modulo(k)-άθροισμα των θετικών ακεραίων m και n είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης (m+n)/k. Το ταυτοτικό στοιχείο e είναι το μηδέν και το συμμετρικό m ενός στοιχείου m της ομάδας είναι το k-m. (Βλέπε άσκηση 5) ) Εάν k είναι ένας πρώτος αριθμός μεγαλύτερος του, τότε το σύνολο G των k- αριθμών {,, k-} αποτελεί ομάδα με πράξη τον modulo(k)- πολλαπλασιασμό, που ορίζεται κατά αναλογία με την modulo(k)-πρόσθεση. Το ταυτοτικό στοιχείο e είναι το και το συμμετρικό m ενός στοιχείου m είναι το m (sk+)/r, όπου s είναι ο μικρότερος θετικός ακέραιος, που καθιστά το sk+ ένα ακέραιο πολλαπλάσιο του m με την συνήθη έννοια. (Βλέπε άσκηση 6). Η ομάδα των μετασχηματισμών Για τους φυσικούς, οι ομάδες που παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον είναι οι ομάδες των μετασχηματισμών των φυσικών συστημάτων και ιδίως των συμμετρικών μετασχηματισμών, που αφήνουν ένα σύστημα αναλλοίωτο. Π.χ. οποιαδήποτε περιστροφή ενός κύκλου γύρω από έναν άξονα κάθετο στο επίπεδο του κύκλου και που διέρχεται από το κέντρο του, είναι ένας μετασχηματισμός συμμετρίας για τον κύκλο. Μια μετάθεση δυο ομοίων ατόμων σ' ένα μόριο είναι ένας μετασχηματισμός συμμετρίας για το μόριο. Εύκολα μπορούμε να δούμε ότι το σύνολο όλων των μετασχηματισμών συμμετρίας ενός συστήματος αποτελεί ομάδα. Πρώτα παρατηρούμε ότι εάν εκτελέσουμε διαδοχικά δυο μετασχηματισμούς συμμετρίας, το σύστημα παραμένει αναλλοίωτο. Έτσι η σύνθεση δυο οποιωνδήποτε μετασχηματισμών συμμετρίας είναι πάλι ένας μετασχηματισμός συμμετρίας και επομένως το σύνολο των μετασχηματισμών συμμετρίας είναι κλειστό ως προς την σύνθεση των μετασχηματισμών. Μπορούμε να ορίσουμε το ταυτοτικό στοιχείο να είναι ο ταυτοτικός μετασχηματισμός, που αφήνει το σύστημα αμετάβλητο και προφανώς ανήκει στο σύνολο. Για κάθε μετασχηματισμό συμμετρίας υπάρχει ο αντίστροφος του με την έννοια ότι ο αντίστροφος ξαναφέρνει το σύστημα στην αρχική του θέση. Τέλος η διαδοχική εφαρμογή των μετασχηματισμών συμμετρίας υπακούει την προσεταιριστική ιδιότητα. Παράδειγμα: Η ομάδα συμμετρίας του ισοπλεύρου τριγώνου. Θεωρούμε ένα ισόπλευρο τρίγωνο κατασκευασμένο από χαρτόνι και τοποθετημένο πάνω σ' ένα επίπεδο. Με Α, Β, Γ συμβολίζουμε τις κορυφές και με Δ, Ε και Ζ τα μέσα των πλευρών ΓΑ, ΑΒ, ΒΓ αντίστοιχα και με Ο το ορθόκεντρο του τριγώνου. Με τους αριθμούς,,,4,5,6 συμβολίζουμε τα αντίστοιχα σημεία του επιπέδου.

15 Πεπερασμένες Ομάδες 7 Ας περιστρέψουμε τώρα το τρίγωνο γύρω από τον άξονα u που είναι κάθετος στο τρίγωνο και διέρχεται από το κέντρο του Ο κατά γωνία μοιρών και κατά την αρνητική φορά. Καμμία αλλαγή δεν έχει επέλθει εκτός από την αλλαγή των Α γραμμάτων Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ. Η νέα θέση του τρίγωνου δεν θα διαφέρει από την αρχική. Η περιστροφή αυτή αποτελεί για το τρίγωνο 5 6 έναν μετασχηματισμό συμμετρίας. Υπάρχουν Δ Ε και άλλοι μετασχηματισμοί συμμετρίας, όπως περιστροφή γύρω από τον Ο προηγούμενο άξονα κατά 4 μοίρες, όπως Ζ και οι περιστροφές, (ανακλάσεις), γύρω από Γ 4 B τους άξονες που διέρχονται από τα ευθύγραμμα τμήματα ΑΖ, ΒΔ και ΓΕ κατά γωνία 8 μοιρών. Συνολικά για το τρίγωνο υπάρχουν 6 μετασχηματισμοί συμμετρίας, που ταξινομούνται και συμβολίζονται ως εξής: Πίνακας των συμμετρικών μετασχηματισμών του ισοπλεύρου τριγώνου Σύμβολο Πράξη Αποτέλεσμα Ε Το ταυτοτικό στοιχείο Α Γ Β C Αρνητική περιστροφή κατά γύρω από τον άξονα u Γ Β Α C Αρνητική περιστροφή κατά 4 γύρω από τον u Α Β Γ Αρνητική φορά περιστροφής είναι εκείνη που συμπίπτει με την φορά περιστροφής των δεικτών του ωρολογίου

16 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι σ Ανάκλαση κατά τον άξονα -4 Α Β 4 Γ Γ σ Ανάκλαση κατά τον άξονα -5 5 Α Β σ Ανάκλαση κατά τον άξονα -6 Β 6 Γ Α Οι 6 αυτοί μετασχηματισμοί συνθέτονται μεταξύ τους βάσει του παρακάτω πολλαπλασιαστικού πίνακα: Πολλαπλασιαστικός πίνακας του ισοπλεύρου τριγώνου E C C σ σ σ E E C C σ σ σ C C C E σ σ σ C C E C σ σ σ σ σ σ σ E C C σ σ σ σ C E C σ σ σ σ C C E Όπου εύκολα αποδεικνύεται ότι το σύνολο {Ε, C, C, σ, σ, σ } αποτελεί ομάδα με πράξη εσωτερικής συνθέσεως την σύνθεση των μετασχηματισμών. Η ομάδα των μετασχηματισμών συμμετρίας του ισοπλεύρου τριγώνου συμβολίζεται με C ν. Παρατήρηση : Στον παραπάνω πίνακα παρατηρούμε ότι κάθε στοιχείο της ομάδας εμφανίζεται σε μια και μόνο σε μια θέση σε κάθε γραμμή και σε κάθε στήλη. Το

17 Πεπερασμένες Ομάδες 9 χαρακτηριστικό αυτό ισχύει σε κάθε ομάδα και αποτελεί το θεώρημα της αναδιατάξεως ή θεώρημα του Cayley. Πιο συγκεκριμένα αν G{Ε, Α, Α,, Α g- } μια ομάδα τάξης g, τότε τα σύνολα {ΕΑ, Α A, Α A,, Α g- A } και {Α Ε, Α A, Α A,, Α A g- } είναι απλές αναδιατάξεις των στοιχείων της ομάδας G. Παρατήρηση : Η διάταξη των στοιχείων στις στήλες και τις σειρές μπορεί να είναι οποιαδήποτε. Εδώ ακολουθήσαμε την "φυσική" σειρά των στοιχείων. Στο επόμενο κεφάλαιο των αναπαραστάσεων μιας ομάδας, θα δούμε ότι έχει σημασία η διάταξη εκείνη των στοιχείων κατά την οποία κάθε στοιχείο της πρώτης στήλης είναι το συμμετρικό στοιχείο του αντίστοιχου στοιχείου της πρώτης γραμμής. Σ' αυτή την περίπτωση η πρώτη στήλη αναδιατάσσεται κατάλληλα και ο πολλαπλασιαστικός πίνακας γίνεται: E C C σ σ σ E E C C σ σ σ C C E C σ σ σ C C C E σ σ σ σ σ σ σ E C C σ σ σ σ C E C σ σ σ σ C C E στον οποίο παρατηρούμε ότι η διαγώνιος περιέχει μόνο το ταυτοτικό στοιχείο Ε, το οποίο αργότερα θα το αντιστοιχίσουμε με τον ταυτοτικό πίνακα n n όπου n η τάξη της ομάδας. Παράδειγμα : Η ομάδα συμμετρίας του τετραγώνου. Θεωρούμε ένα τετράγωνο κατασκευασμένο από χαρτόνι και τοποθετημένο πάνω σ' ένα επίπεδο. Με Α, Β, Γ, Δ συμβολίζουμε τις κορυφές, με Ε, Ζ, Η, Θ τα μέσα των πλευρών ΔΑ, ΑΒ, ΒΓ και ΓΔ αντίστοιχα και με Ο το κέντρο του τετραγώνου. Με τους αριθμούς,,,8 συμβολίζουμε τα αντίστοιχα σημεία του επιπέδου. Ας περιστρέψουμε τώρα το τετράγωνο γύρω από τον άξονα που είναι κάθετος στο τετράγωνο και διέρχεται από το κέντρο του Ο κατά μια ορθή γωνία και κατά την Α Ζ Β αρνητική φορά. Καμμία αλλαγή δεν έχει επέλθει εκτός από την αλλαγή των 6 γραμμάτων Α,Β,,Θ. Η νέα θέση του τετραγώνου δεν θα διαφέρει από την αρχική. Η περιστροφή αυτή αποτελεί για το 5 7 τετράγωνο έναν μετασχηματισμό Ε Η συμμετρίας. Υπάρχουν και άλλοι Ο μετασχηματισμοί συμμετρίας, όπως περιστροφή γύρω από τον προηγούμενο άξονα κατά 8 μοίρες ή 7 μοίρες, όπως 4 8 και οι περιστροφές, (ανακλάσεις), γύρω από Δ Θ Γ τους άξονες που διέρχονται από τα

18 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ευθύγραμμα τμήματα ΕΗ, ΖΘ, ΑΓ και ΒΔ κατά γωνία 8 μοιρών. Συνολικά για το τετράγωνο υπάρχουν 8 μετασχηματισμοί συμμετρίας, που ταξινομούνται και συμβολίζονται ως εξής: Πίνακας των συμμετρικών μετασχηματισμών του τετραγώνου Σύμβολο Πράξη Αποτέλεσμα Α Ε Το ταυτοτικό στοιχείο 4 Δ Β Γ C 4 Αρνητική περιστροφή κατά 9 ο γύρω από τον άξονα u κάθετο στο τετράγωνο και διερχόμενο από το κέντρο του Ο. Δ Γ 4 Α Β C 4 Αρνητική περιστροφή κατά 8 ο γύρω από τον άξονα u. Γ Β 4 Δ Α C 4 Αρνητική περιστροφή κατά 7 ο γύρω από τον άξονα u. Β Α 4 Γ Δ m x Ανάκλαση κατά τον άξονα 5-7 Δ 5 Α 4 Γ 7 Β m y Ανάκλαση κατά τον άξονα 6-8 Β 6 Α Γ 4 8 Δ

19 Πεπερασμένες Ομάδες σ u Ανάκλαση κατά τον άξονα - Α Δ Β 4 Γ σ v Ανάκλαση κατά τον άξονα -4 Γ Δ 4 Β Α Οι 8 αυτοί μετασχηματισμοί συνθέτονται μεταξύ τους βάσει του παρακάτω πολλαπλασιαστικού πίνακα: Πολλαπλασιαστικός Πίνακας του τετραγώνου Ε C 4 C 4 E E C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 m x m y σ u σ v m x m y σ u σ v E σ u σ v m y m x E C 4 m y m x σ v σ u E C 4 C 4 σ v σ u m x m y m x m x σ v m y σ u E C 4 C 4 C 4 m y m y σ u m x σ v C 4 E C 4 C 4 σ u σ u m x σ v m y C 4 C 4 E C 4 σ v σ v m y σ u m x C 4 C 4 C 4 E και εύκολα αποδεικνύεται ότι το σύνολο {Ε, C 4, C 4, C 4, m x, m y, σ u, σ v } αποτελεί ομάδα με πράξη εσωτερικής συνθέσεως την σύνθεση των μετασχηματισμών. Η ομάδα των μετασχηματισμών του τετραγώνου συμβολίζεται με C 4v. Όπως και στην περίπτωση του ισοπλεύρου τριγώνου, μπορούμε να αναδιατάξουμε τα στοιχεία της πρώτης στήλης έτσι ώστε το ουδέτερο στοιχείο Ε να εμφανισθεί στην διαγώνιο. Τότε ο πολλαπλασιαστικός πίνακας παίρνει την μορφή:

20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Ε C 4 C 4 E E C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 E C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 C 4 m x m y σ u σ v m x m y σ u σ v σ v σ u m x m y E C 4 m y m x σ v σ u C 4 E σ u σ v m y m x m x m x σ v m y σ u E C 4 C 4 C 4 m y m y σ u m x σ v C 4 E C 4 C 4 σ u σ u m x σ v m y C 4 C 4 E C 4 σ v σ v m y σ u m x C 4 C 4 C 4 E. Γεννήτορες μιας πεπερασμένης ομάδας. Είναι δυνατό τα στοιχεία μιας ομάδας να παράγονται από ορισμένα στοιχεία χρησιμοποιώντας τις δυνάμεις και τα γινόμενα αυτών των στοιχείων. Τα στοιχεία αυτά, των οποίων το πλήθος είναι το μικρότερο δυνατό λέμε ότι αποτελούν γεννήτορες της ομάδας. Παράδειγμα : Ας υποθέσουμε ότι θέλουμε να κατασκευάσουμε μια ομάδα G τάξης n με γεννήτορες ένα μόνο στοιχείο Α. Επειδή το Α είναι στοιχείο της ομάδας τότε στοιχεία της ομάδας θα είναι και όλες οι δυνάμεις του. Έτσι παράγουμε νέα στοιχεία τα: Α, Α, και η διαδικασία αυτή σταματά στο Α n Ao4A olo 4A Ε, όπου n ο μικρότερος φυσικός αριθμός, n φορες που ικανοποιεί αυτή την σχέση. Οι μεγαλύτερες από την Α n δυνάμεις δεν δίνουν νέα στοιχεία διότι Α n+k Α k. Τελικά η ομάδα που επιθυμούμε να κατασκευάσουμε από το στοιχείο Α θα περιέχει τα στοιχεία: {Α, Α,,Α n-, Α n Ε}, της οποίας η τάξη είναι n, ο δε γεννήτορας αυτής της ομάδας είναι το στοιχείο Α. Παράδειγμα : Για την ομάδα G{, -,, -} με νόμο εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό, το στοιχείο {} είναι γεννήτορας, διότι οι δυνάμεις του γεννούν τα υπόλοιπα στοιχεία: -, -, 4. Παράδειγμα : Ας κατασκευάσουμε τώρα την ομάδα από δυο στοιχεία Α, Β, που να ικανοποιούν τις σχέσεις: Α Β (ΑΒ) Ε. Η ομάδα πρέπει να περιέχει τα στοιχεία Ε, Α, Β και Β, (εφ' όσον Α Ε και Β Ε), όπως επίσης και όλα τα γινόμενα των Α, Β και Β, δηλ. τα ΑΒ, ΒΑ, ΑΒ, Β Α. Εξετάζουμε εάν τα στοιχεία ΑΒ και ΒΑ μετατίθενται. Έστω ότι μετατίθενται. Τότε από την σχέση (ΑΒ) Ε θα έχουμε: ΕΑΒΑΒΑ(ΒΑ)Β Α(ΑB)Β Α Β Β δηλ. ΕΒ που δεν αληθεύει. Επομένως τα ΑΒ και ΒΑ είναι διαφορετικά στοιχεία. Τα δε στοιχεία ΑΒ, Β Α ισούνται με ΒΑ και ΑΒ αντίστοιχα, δηλ. ΑΒ ΒΑ και Β ΑΑΒ. Πράγματι, από τις σχέσεις:

21 Πεπερασμένες Ομάδες Α Ε(ΑΒ) Α (ΑΒ)(ΑΒ) ΑΒΑΒ ΑΒ ΒΑΒ ΒΑ ΑΒ ΒΑ επίσης από τις σχέσεις: Β Ε(ΑΒ) Β (ΑΒ)(ΑΒ) Β ΑΒΑ Β ΑΑΒΑ Β ΑΑΒ. Επομένως τα στοιχεία που έχουμε δημιουργήσει είναι τα εξής 6: Ε, Α, Β, Β, ΑΒ, ΒΑ Εύκολα μπορούμε να δείξουμε ότι το σύνολο αυτών των στοιχείων αποτελεί ομάδα, της οποίας η τάξη είναι 6 και οι γεννήτορες της τα δυο στοιχεία Α και Β. Ο αντίστοιχος πολλαπλασιαστικός πίνακας είναι: Ε A B AB BA B E E A B AB BA B A A E AB B B BA B B BA B A AB E AB AB B BA E B A BA BA B A B E AB B B AB E BA A B Παρατήρηση: Οι γεννήτορες μιας ομάδας δεν είναι μοναδικοί. Π.χ. η ομάδα τάξης 6 του προηγουμένου παραδείγματος μπορεί να γεννηθεί από κάθε ένα από τα παρακάτω σύνολα: (Α,Β), (Α,Β ), (Α,ΑΒ), (Β,ΑΒ). Όπως επίσης οι γεννήτορες της ομάδας C ν είναι: {(C, σ ), (C, σ ), (C, σ )} και της C 4ν : {(C 4, m x ), (C 4, m y ),(C 4, σ u ), (C 4, σ v )}. Ελέγξτε εάν τα στοιχεία (C 4, m x ) αποτελούν γεννήτορες της ομάδας C 4ν..4 Κυκλικές ομάδες. Εάν Α είναι ένα στοιχείο μιας ομάδας G, τότε όλες οι δυνάμεις του Α: Α, Α,. πρέπει να είναι στοιχεία της G, αλλά εάν η G είναι μια πεπερασμένη ομάδα τότε κάποια από αυτές τις δυνάμεις θα είναι το ταυτοτικό στοιχείο δηλ. Α n Ε. Ο μικρότερος θετικός ακέραιος n που ικανοποιεί την σχέση Α n Ε ονομάζεται τάξη του στοιχείου Α. Μια ομάδα, που γεννάται από ένα μόνο στοιχείο Α, ονομάζεται κυκλική ομάδα. Μια τέτοια ομάδα είναι η ομάδα του παραδείγματος της παρ.. δηλ. η ομάδα {Α,Α,,Α n-, Α n Ε}. Παράδειγμα κυκλικής ομάδας είναι το σύνολο των n-οστών μιγαδικών ριζών της μονάδας, δηλ. το σύνολο των μιγαδικών αριθμών {z k exp(πk/n), k,, n-} αποτελεί κυκλική ομάδα τάξης n ως προς τον μιγαδικό πολλαπλασιασμό με γεννήτορα το στοιχείο Αexp(π/n) και Α n, (βλέπε άσκηση 4).

22 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι.5 Υποομάδες Ένα υποσύνολο Η μιας ομάδας G ονομάζεται υποομάδα της G εάν από μόνο του είναι ομάδα ως προς την ίδια πράξη εσωτερικής συνθέσεως. Κάθε ομάδα G έχει δυο τετριμμένες υποομάδες, το ταυτοτικό στοιχείο και την ίδια την ομάδα, δηλ. όταν Η{Ε} και ΗG. Κάθε άλλη υποομάδα Η Ε,G θα λέγεται γνήσια υποομάδα. Αποδεικνύεται (4 ότι ένα υποσύνολο Η G είναι υποομάδα εάν ισχύει: ( x,y H)[xy - H] Η ομάδα C ν των μετασχηματισμών συμμετρίας του ισοπλεύρου τριγώνου έχει τις εξής υποομάδες: {E, C, C }, {E, σ }, {E, σ }, {E, σ }. Τα τέσσερα στοιχεία {Ε, C 4,C 4,C 4 } της ομάδας C 4v αποτελούν υποομάδα, όπως και τα υποσύνολα: {Ε}, {E, C 4 }, {E, C 4, m x, m y }, {E, C 4, σ u, σ v }, {Ε, σ u }, {Ε, σ v } {E, m x } {E, m y } Άσκηση: Να γράψετε τους πολλαπλασιαστικούς πίνακες των παραπάνω υποομάδων. Εάν το Η είναι μια υποομάδα τάξης h της ομάδας G τάξης g, τότε το g είναι ακέραιο πολλαπλάσιο του h και ο ακέραιος g/h ονομάζεται δείκτης της Η ως προς την G.. Επίσης η τάξη κάθε στοιχείου Α της G είναι διαιρέτης της τάξης g της ομάδας. (Για την απόδειξη των ανωτέρω βλέπε παράγραφο.7 Θεώρημα Lagrange)..6 Συζυγή στοιχεία και κλάσεις μιας ομάδας Θεωρούμε δυο στοιχεία Α, Β μιας ομάδας G. Τα στοιχεία αυτά θα λέγονται συζυγή στοιχεία εάν υπάρχει ένα στοιχείο Ρ της ομάδας τέτοιο ώστε να ικανοποιείται η σχέση: ΒΡ - ΑΡ, η δε αντίστοιχη πράξη θα λέγεται μετασχηματισμός ομοιότητας, δηλ. η μετάβαση από το στοιχείο Α στο στοιχείο Β. Εύκολα μπορούμε να βρούμε τέτοιες σχέσεις μεταξύ των στοιχείων της ομάδας C 4v. Π.χ. C 4 - m x C 4 m y. Η τελευταία σχέση δείχνει ότι τα στοιχεία m x και m y είναι συζυγή το ένα με το άλλο. Είναι προφανές ότι εάν ΒP - ΑP, τότε και ΑQ - ΒQ με QΡ - δηλ. η σχέση της συζυγίας είναι συμμετρική, που σημαίνει ότι εάν ένα στοιχείο Α είναι συζυγές προς το Β, τότε και το Β είναι συζυγές προς το Α. Επίσης είναι και αυτοπαθής, διότι ΑΕ - ΑΕ, (δηλ. κάθε στοιχείο είναι συζυγές προς τον εαυτόν του), όπως και μεταβατική, δηλ. εάν ΑΡ - Β Ρ και ΒQ - CQ τότε ΑΡ - (Q - CQ)P(QP) - C(QP). Είναι δηλ. σχέση ισοδυναμίας 5 και σαν (4 α) Εάν yx τότε xx - e H, ύπαρξη ουδετέρου. β) Εάν xe τότε ey - y - H, ύπαρξη συμμετρικού γ) Εάν x,y H τότε και το y - H και επομένως x(y - ) - xy H, κλειστότητα του νόμου εσωτερικής συνθέσεως. δ) Η προσεταιριστική ιδιότητα είναι προφανής αφού ισχύει σ όλη την ομάδα G. 5 Σ' ένα σύνολο Α θεωρούμε μια διμελή σχέση, που θα την συμβολίζουμε με, και η οποία δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα υποσύνολο R του καρτεσιανού γινομένου Α Α, δηλ. R A A.. Θα λέμε τότε ότι το στοιχείο α Α πληροί τη σχέση R με το στοιχείο β Α εάν (α,β) R. Και θα γράφουμε α β. Εάν η διμελής αυτή σχέση ικανοποιεί τις τρεις παρακάτω ιδιότητες: ) α α α Α (αυτοπαθής) ) εάν α β β α (συμμετρική)

23 Πεπερασμένες Ομάδες 5 τέτοια χωρίζει την ομάδα σε υποσύνολα, που ονομάζονται κλάσεις συζυγίας ή απλώς κλάσεις. Τα στοιχεία κάθε κλάσης είναι μεταξύ τους συζυγή. Δεν είναι όμως συζυγή τα στοιχεία που ανήκουν σε διαφορετικές κλάσεις. Το ταυτοτικό στοιχείο κάθε ομάδας αποτελεί από μόνο του κλάση, διότι για κάθε στοιχείο Α ισχύει Α - ΕΑΕ. Δεν μπορεί όμως το Ε να είναι συζυγές με οποιοδήποτε άλλο στοιχείο Α, διότι τότε θα υπήρχε ένα στοιχείο Ρ τέτοιο ώστε ΑΡ - ΕΡ, που είναι αδύνατο διότι θα είχαμε ΑΕ. Επίσης και κάθε άλλο στοιχείο αποτελεί από μόνο του κλάση εάν και μόνο εάν μετατίθεται με όλα τα άλλα στοιχεία. Έτσι σε μια αβελιανή ομάδα κάθε στοιχείο αποτελεί και κλάση. Πράγματι Ρ - ΑΡΡ - ΡΑΑ Παράδειγμα : Από την Γραμμική Άλγεβρα είναι γνωστό ότι σε κάθε τελεστή Τ, που δρα σ' ένα διανυσματικό χώρο V, αντιστοιχεί ένας πίνακας Τ e, ως προς την βάση Β e {e, e,, e n }, που προκύπτει από την επίδραση του Τ πάνω στα βασικά διανύσματα e, e,, e n δηλ.: Te T e + T e + + T n e n Τα στοιχεία του πίνακα Τ e είναι (T e ) j T j. Εάν θεωρήσουμε μια νέα βάση Β f {f, f,, f n }, τότε στον τελεστή Τ, (που παραμένει ο ίδιος), αντιστοιχεί ένας νέος πίνακας Τ f. Οι δυο πίνακες Τ e και Τ f, που αναπαριστούν τον ίδιο τελεστή Τ, αποδεικνύεται ότι συνδέονται μεταξύ τους με τη σχέση: Τ f P - T e P όπου Ρ ο πίνακας που συνδέει τις βάσεις Β e και Β f δηλ. f Pe. Οι πίνακες Τ e και T f σε σχέση με την επενέργεια του τελεστή Τ έχουν την ίδια δράση πάνω στα διανύσματα του χώρου V, (όταν αυτά παρασταθούν υπό μορφή στηλών ως προς τις αντίστοιχες βάσεις B e, B f ), και γι' αυτό ονομάζονται όμοιοι, (smlar), και ανήκουν στην ίδια κλάση. Παράδειγμα : Να βρεθούν οι κλάσεις της ομάδας C ν. Μια κλάση {Ε} είναι αυτή που περιέχει μόνο το ουδέτερο στοιχείο Ε. Για να βρούμε τις υπόλοιπες κλάσεις εργαζόμαστε ως εξής: Διαλέγουμε ένα στοιχείο, έστω το C και σχηματίζουμε τα γινόμενα P - C P, P C ν και έχουμε: ) εάν α β και β γ α γ (μεταβατική) τότε η διμελής σχέση ονομάζεται σχέση ισοδυναμίας. Παραδείγματα: α) Η ισότητα ΑΒ δυο στοιχείων ενός συνόλου Χ είναι σχέση ισοδυναμίας β) Έστω Χ το σύνολο των τριγώνων σ' ένα επίπεδο. Η σχέση "το τρίγωνο Α είναι όμοιο με το τρίγωνο Β" είναι σχέση ισοδυναμίας, της οποίας οι κλάσεις περιέχουν τρίγωνα που είναι όμοια μεταξύ τους. γ) Στο σύνολο Ζ των ακεραίων αριθμών η σχέση α β: η διαφορά α-β είναι άρτιος αριθμός είναι σχέση ισοδυναμίας, η οποία διαιρεί τους ακεραίους σε άρτιους και περιττούς. δ) Στο σύνολο Ν των φυσικών αριθμών η σχέση αβmod(γ) με α,β Ν και γ συγκεκριμένος φυσικός αριθμός είναι σχέση ισοδυναμίας. Δηλ. όλοι οι φυσικοί αριθμοί, που αφήνουν το ίδιο υπόλοιπο όταν διαιρούνται με το γ είναι ισοδύναμοι. (Το ίδιο είναι να πούμε: όλοι οι φυσικοί αριθμοί, των οποίων η διαφορά α-β διαιρείται με τον γ). Οι κλάσεις ισοδυναμίας, στις οποίες διαιρείται το σύνολο των φυσικών αριθμών Ν για ένα συγκεκριμένο γ είναι: {kγ / k N}, {kγ+ / k N}, {kγ+ / k N},, {kγ+γ- / k N},

24 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι PE E - C E C PC C - C C C PC (C ) - C C (C ) - Ε C Pσ σ - C σ σ C σ σ σ C P σ σ - C σ σ C σ σ σ C P σ σ - C σ σ C σ σ σ C Η δεύτερη κλάση {C, C } περιλαμβάνει τα δυο στοιχεία C, C. Για να βρούμε την επόμενη κλάση διαλέγουμε ένα στοιχείο, που δεν ανήκει στις δυο προηγούμενες κλάσεις, έστω το σ. Εργαζόμαστε όπως και πριν και βρίσκουμε την κλάση {σ,σ,σ }. Επειδή εξαντλήθηκαν όλα τα στοιχεία της ομάδας C ν δεν υπάρχει άλλη κλάση. Άρα οι κλάσεις της ομάδας C ν είναι οι: {Ε} { C, C } και {σ, σ, σ }. Βλέπουμε ότι δεν υπάρχει μόνο μαθηματική ομοιότητα των στοιχείων μιας κλάσης αλλά και φυσική ομοιότητα. Δηλαδή οι τελεστές ανακλάσεως δεν αναμειγνύονται με τους τελεστές στροφής. Το ταυτοτικό στοιχείο προτιμά τη «μοναχική ζωή». Παράδειγμα : Να βρεθούν οι κλάσεις της ομάδας C 4v. Μια από τις κλάσεις είναι αυτή που περιέχει μόνο το ουδέτερο στοιχείο {Ε}. Για να βρούμε τις υπόλοιπες κλάσεις, διαλέγουμε ένα στοιχείο, έστω το C 4 και σχηματίζουμε τα γινόμενα Ρ - C 4 Ρ με Ρ C 4v. Έχουμε: PE E - C 4 EC 4 PC 4 C - 4 C 4 C - 4 C 4 PC 4 PC 4 (C 4 ) - C 4 C 4 (C 4 ) - C 4 C 4 C 4 C 4 (C 4 ) - C 4 C 4 (C 4 ) - ΕC 4 Pm x (m x ) - C 4 m x (m x ) - σ u m x σ v C 4 Pm y (m y ) - C 4 m y (m y ) - σ v m y σ v C 4 Pσ u (σ u ) - C 4 σ u (σ u ) - m y σ u m y C 4 Pσ v (σ v ) - C 4 σ v (σ v ) - m x σ v m x C 4 Επομένως η κλάση που περιέχει το στοιχείο C 4 είναι η {C 4, C 4 }. Στη συνέχεια θεωρούμε το επόμενο στοιχείο, που δεν ανήκει στις δυο κλάσεις {Ε}, {C 4, C 4 }, που ήδη βρήκαμε, π.χ. το C 4 και εργαζόμαστε με τον ίδιο τρόπο. Βρίσκουμε δε ότι η κλάση, στην οποία ανήκει το C 4 αποτελείται μόνο από αυτό το στοιχείο. Επομένως η τρίτη κλάση είναι η {C 4 }. Τέλος οι υπόλοιπες κλάσεις είναι: {m x, m y } και {σ v, σ u }. Τελικά για την ομάδα C 4v οι κλάσεις είναι: {Ε}, {C 4, C 4 }, {C 4 }, {m x, m y }, {σ v, σ u }. Παρατήρηση : Εάν Η είναι μια υποομάδα της G και Α G τότε το σύνολο Η ΑΗΑ - { ΑΗ Α - / Η H } αποτελεί υποομάδα, η οποία ονομάζεται συζυγής υποομάδα της Η. Και η υποομάδα Η ονομάζεται συζυγής της Η.

25 Πεπερασμένες Ομάδες 7 Ερώτημα: Εάν το στοιχείο Α αντικατασταθεί με άλλο στοιχείο Β, τότε η συζυγής υποομάδα Η ΒΗΒ - ταυτίζεται με την Η. (Απάντηση: όχι κατ ανάγκη) Παρατήρηση : Όταν τα στοιχεία μιας ομάδας είναι μετασχηματισμοί ενός φυσικού συστήματος, οι οποίοι παριστάνουν περιστροφές, αντιστροφές και ανακλάσεις ενός φυσικού συστήματος, τότε υπάρχουν κάποιοι απλοί κανόνες, οι οποίοι επιτρέπουν να καθορίσουμε τις κλάσεις της ομάδας χωρίς να χρειάζεται να εκτελέσουμε τις πράξεις για όλα τα στοιχεία. Οι κανόνες αυτοί είναι: ) Οι περιστροφές, που αναφέρονται σε διαφορετικές γωνίες, δεν πρέπει να ανήκουν στην ίδια κλάση. Και αυτό διότι όλα τα στοιχεία που ανήκουν σε μια κλάση μιας ομάδας έχουν την ίδια τάξη. Πράγματι εάν Α και Β ανήκουν στην ίδια κλάση, τότε θα ισχύει: ΑΡ - ΒΡ. Εάν υποθέσουμε τώρα ότι η τάξη του στοιχείου Α είναι n δηλ. Α n E, τότε Α n (Ρ - ΒΡ) n (Ρ - ΒΡ) (Ρ - ΒΡ) (Ρ - ΒΡ)Ρ - B n Ρ Β n PEP - E δηλ. και η τάξη του στοιχείου Β είναι n. Το αντίστροφο δεν ισχύει εν γένει. Έτσι οι περιστροφές C 4, C 4 της ομάδας μετασχηματισμών του τετραγώνου C 4v ανήκουν σε διαφορετικές τάξεις αφού η τάξη του στοιχείου C 4 είναι 4, (C 4 ) 4 Ε και η τάξη του C 4 είναι, (C 4 ) Ε. Απεναντίας οι περιστροφές C 4 και C 4 αναφέρονται σε γωνίες π/ και π/. Η τελευταία όμως γωνία μπορεί να αντικατασταθεί με την γωνία -π/, της οποίας το μέτρο συμπίπτει με το μέτρο της πρώτης. ) Οι περιστροφές γύρω από τον ίδιο άξονα και κατά την θετική ή αρνητική φορά ανήκουν στην ίδια κλάση εάν και μόνο εάν υπάρχει ένας μετασχηματισμός, στοιχείο της ομάδας, ο οποίος αντιστρέφει την διεύθυνση του άξονα ή μετατρέπει το δεξιόστροφο σύστημα αξόνων σε αριστερόστροφο ή αντίστροφα. Π.χ. οι περιστροφές C 4 και C 4 της ομάδας C 4v ανήκουν στην ίδια κλάση, διότι μια ανάκλαση, (όπως η m x ή σ u ) αλλάζει το σύστημα συντεταγμένων. ) Οι περιστροφές κατά την ίδια γωνία αλλά γύρω από διαφορετικούς άξονες, ή ανακλάσεις ως προς δυο διαφορετικά επίπεδα, ανήκουν στην ίδια κλάση εάν και μόνο εάν οι δυο άξονες ή τα δυο επίπεδα μπορούν να έρθουν σε σύμπτωση από κάποιο στοιχείο της ομάδας. Π.χ. οι ανακλάσεις m x και m y ανήκουν στην ίδια κλάση διότι ο άξονας 5-7 μπορεί να συμπέσει με τον άξονα 6-8 εφαρμόζοντας την περιστροφή C 4, ενώ τα στοιχεία σ u και m x δεν ανήκουν στην ίδια κλάση διότι δεν υπάρχει κανένα στοιχείο της ομάδας C 4v που μπορεί να φέρει σε ταύτιση τον άξονα - και Συσύνολα Έστω μια υποομάδα Η{Η Ε, Η,, Η h } τάξης h μιας ομάδας G τάξης g και Χ ένα τυχαίο στοιχείο της G. Κατασκευάζουμε τώρα όλα τα γινόμενα: ΧΕ, ΧΗ, των οποίων το σύνολο συμβολίζουμε με ΧΗ: ΧΗ{ΧΕ, ΧΗ,, ΧΗ h } Διακρίνουμε τώρα δυο περιπτώσεις: το Χ να ανήκει στο Η ή όχι. α) Εάν το Χ ανήκει στο Η τότε το σύνολο ΧΗ ταυτίζεται με την υποομάδα Η. Προφανώς το ΧΗ είναι μια ανακατάταξη των στοιχείων της Η.

26 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι β) Εάν τώρα το Χ δεν ανήκει στην Η, τότε κανένα στοιχείο της ΧΗ δεν ανήκει στο Η, διότι σε αντίθετη περίπτωση θα υπάρχει ένα στοιχείο Η της Η τέτοιο ώστε το ΧΗ Η. Όμως επειδή το Η - Η, το γινόμενο (ΧΗ )Η - Χ θα ανήκει στην Η, όπερ άτοπο. Επομένως τα σύνολα Η και ΧΗ είναι ξένα μεταξύ τους. Στην περίπτωση αυτή το σύνολο ΧΗ ονομάζεται αριστερό συσύνολο της Η ως προς Χ. Όμοια μπορούμε να ορίσουμε και τα δεξιά συσύνολα. Εάν ΧΗΗΧ τότε μιλάμε απλά για συσύνολο. Παράδειγμα : Έστω η ομάδα C ν, η οποία έχει τις εξής υποομάδες: H {E,C,C }, H {E,σ }, H {E,σ }, H {E,σ } α) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E,C,C }. Τότε σ Η {σ Ε, σ C, σ C } {σ, σ, σ } σ Η {σ E, σ C, σ C }{σ, σ, σ } σ Η { σ E, σ C, σ C } {σ, σ, σ } Όμοια βρίσκουμε Η σ {Eσ, C σ, C σ } {σ, σ, σ } κ.τ.λ. Επομένως υπάρχει ένα μόνο συσύνολο. β) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E,σ }. Τότε C Η {C E, C σ }{C, σ } Η C {EC, σ C }{C, σ } C Η {C E, C σ }{C, σ } H C {EC, σ C }{C, σ } σ Η {σ E, σ σ }{σ, C } H σ {Eσ, σ σ }{σ, C } σ Η {σ E, σ σ }{σ, C } H σ {Eσ, σ σ }{σ, C } Για την υποομάδα Η {E,σ } υπάρχουν αριστερά συσύνολα: {C, σ }, {C, σ } και δεξιά: {C, σ },, {C, σ } γ) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E,σ }. Τότε C Η { C E, C σ }{C, σ } C Η { C E, C σ }{C, σ } σ Η { σ E, σ σ }{σ, C } σ Η { σ E, σ σ }{σ, C } Για την υποομάδα Η {E,σ } υπάρχουν αριστερά συσύνολα: {C, σ }, {C, σ } και εύκολα επίσης προκύπτει ότι υπάρχουν δεξιά συσύνολα:{c, σ }, {C, σ }, δ) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E,σ }. Τότε C Η {C E, C σ }{C, σ } C Η {C E, C σ }{C, σ } σ Η {σ E, σ σ }{σ, C } σ Η {σ E, σ σ }{σ, C } Για την υποομάδα Η {E,σ } υπάρχουν αριστερά συσύνολα: {C, σ },, {C, σ }, όπως επίσης και δεξιά συσύνολα: {C, σ }, {C, σ }

27 Πεπερασμένες Ομάδες 9 Παράδειγμα : Η ομάδα C 4ν έχει τις εξής υποομάδες:, Η {E, C 4 C 4, C, 4 }, Η {E, C 4 m x, m y }, Η {E, C 4, σ u, σ v }, Η {Ε, σ u }, Η 4 {Ε, σ v }, Η 5 {E, m x }, Η 6 {E, m y } α) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E, C, 4 C 4, C 4 }. Τότε m x Η {m x E, m x C 4, m x C 4, m x C 4 }{m x, σ v, m y, σ u } m y Η {m y E, m y C 4, m y C 4, m y C 4 }{m y, σ u, m x, σ v } σ u Η {σ u E, σ u C 4, σ u C 4, σ u C 4 }{σ u, m x, σ v, m y } σ v Η {σ v E, σ v C 4, σ v C 4, σ v C 4 }{σ v, m y, σ u, m y } Για την υποομάδα Η {E, C, 4 C 4, C 4 } υπάρχει ένα μόνο αριστερό συσύνολο: {m x, m y, σ u, σ v } β) Θεωρούμε την υποομάδα Η {E, C, 4 m x, m y }. Τότε C 4 Η {C 4 Ε, C 4 C 4, C 4 m x, C 4 m y }{C 4, C 4, σ u, σ v } C 4 Η {C 4 Ε, C 4 C 4, C 4 m x, C 4 m y }{C 4, C 4, σ v, σ u } σ u Η{σ u Ε, σ u C 4, σ u m x, σ u m y }{σ u, σ v, C 4, C 4 } σ v Η {σ v Ε, σ v C 4, σ v m x, σ v m y }{σ v, σ u, C 4, C 4 } Για την υποομάδα Η {E, C, 4 m x, m y } υπάρχει ένα μόνο αριστερό συσύνολο: {C 4, C 4, σ u, σ v } Με όμοιο τρόπο βρίσκουμε και τα υπόλοιπα συσύνολα. Παρατήρηση : Ένα συσύνολο ΧΗ με Χ Η δεν μπορεί να είναι υποομάδα, διότι προφανώς δεν περιέχει το ουδέτερο στοιχείο Ε. Πράγματι εάν ΧΗ E τότε XH -. Επειδή όμως Η - H τότε και το Χ Η, όπερ άτοπο. Θεώρημα : Δύο συσύνολα ΧΗ, ΥΗ ή ταυτίζονται ή δεν έχουν κανένα κοινό στοιχείο. Απόδειξη: Διακρίνουμε δυο περιπτώσεις: α) Εάν Υ ΧΗ, τότε ΧΗ ΥΗ. Πράγματι αν υπήρχαν στοιχεία ΧH YH j τότε Υ ΧΗ H - j Υ ΧΗ πράγμα άτοπο. β) Εάν Υ ΧΗ τότε ΧΗΥΗ - Πράγματι τότε υπάρχει στοιχείο H Η τέτοιο ώστε ΥΧH () ΧΥH (). 'Αρα () ΥΗΧH Η ΥΗ ΧΗ και () ΧΗ ΥH - Η ΧΗ ΥΗ. Τελικά ΧΗΥΗ Άλλος τρόπος: Εάν Υ ΧΗ τότε υπάρχουν δυο στοιχεία H, H j τέτοια ώστε XH YH j Y - XH j H - δηλ. το στοιχείο Y - X είναι ένα στοιχείο της υποομάδας Η και επομένως το σύνολο Υ - ΧΗ συμπίπτει με την Η: Υ - ΧΗΗ ΧΗΥΗ. Εάν τώρα δεν υπάρχουν στοιχεία H,H j H ώστε να ισχύει η σχέση XH YH j τότε τα συσύνολα έχουν τομή το κενό σύνολο.

28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Θεώρημα (Lagrange): Εάν το Η είναι μια υποομάδα τάξης h της ομάδας G τάξης g, τότε το g είναι ακέραιο πολλαπλάσιο του h και ο ακέραιος g/h ονομάζεται δείκτης της Η ως προς την G.. Επίσης η τάξη κάθε στοιχείου Α της G είναι διαιρέτης της τάξης g της ομάδας. Απόδειξη: Έστω Η υποομάδα Η{Α Ε, Α, Α,,Α h } με h<g. Υπάρχει συνεπώς ένα στοιχείο Χ G και δεν ανήκει στην Η. Κατασκευάζουμε τότε το συσύνολο: ΧΗ{ΧΑ, ΧΑ, ΧΑ,,ΧΑ h } το οποίο δεν έχει κανένα κοινό στοιχείο με την υποομάδα Η. Άρα η ομάδα G έχει τουλάχιστον h σε πλήθος στοιχεία: h στοιχεία από την υποομάδα Η και h στοιχεία από το συσύνολο ΧΗ. Αν τώρα gh η απόδειξη τελείωσε. Εάν h<g, υπάρχει στοιχείο Υ G τέτοιο ώστε Υ Η, Υ ΧΗ. Κατασκευάζουμε τώρα το συσύνολο ΥΗ{ΥΑ, ΥΑ, ΥΑ,,ΥΑ h } Επειδή ΧΗ ΥΗ τότε θα είναι gh ή υπάρχει Ζ G, Ζ Η, Ζ ΥΗ, Ζ ΧΗ Η διαδικασία όμως αυτή δεν μπορεί να συνεχιστεί επ' άπειρον καθ όσον {Η} {ΧΗ} {ΥΗ} G και η τάξη της G είναι πεπερασμένη. Συνεπώς υπάρχει θετικός ακέραιος k τέτοιος ώστε khg kg/hακέραιος. Εάν η τάξη ενός στοιχείου Α είναι n, τότε το σύνολο {Α, Α, Α,, Α n E} αποτελεί υποομάδα, όπως είδαμε στο παράδειγμα της παραγράφου., Επομένως το n θα διαιρεί το g..8 Κανονική υποομάδα και ομάδα πηλίκο. Εάν τα αριστερά και δεξιά συσύνολα μιας υποομάδας Η ως προς όλα τα στοιχεία Χ G συμπίπτουν, τότε η Η ονομάζεται κανονική υποομάδα ή αναλλοίωτη υποομάδα της G,(normal, nvarant) δηλ. θα έχουμε: ΧΗΗΧ ΗΧ - ΗΧ Χ G ή ισοδύναμα κάθε στοιχείο του ΧΗ θα ισούται με κάποιο στοιχείο του ΗΧ, δηλ. ΧΗ Η j Χ Χ - Η j ΧΗ,j h Αλλά η σχέση αυτή είναι η σχέση συζυγίας μεταξύ των στοιχείων Η και Η j και δείχνει ότι εάν ένα στοιχείο Η ανήκει σε μια κανονική υποομάδα Η της G, τότε όλα τα στοιχεία τα συζυγή του Η ανήκουν και αυτά στην υποομάδα Η. Τα παραπάνω συχνά διατυπώνονται λέγοντας ότι μια κανονική υποομάδα αποτελείται από κλάσεις. Το αντίστροφο επίσης αληθεύει, δηλ. εάν μια υποομάδα αποτελείται από κλάσεις, τότε είναι κανονική. Επίσης η σχέση ΗΧ - ΗΧ Χ G δικαιολογεί την έκφραση αναλλοίωτη υποομάδα, με την έννοια ότι η υποομάδα Η παραμένει αναλλοίωτη ως προς τους μετασχηματισμούς ομοιότητας. Για την ομάδα C 4ν η υποομάδα {Ε, C 4, m x, m y }είναι κανονική, ενώ η υποομάδα {Ε, m x } δεν είναι. (Υπάρχουν άλλες κανονικές υποομάδες; (6 ). Να βρεθούν οι κανονικές υποομάδες της ομάδας C ν. (6 Μια άλλη κανονική υποομάδα είναι η {Ε, C 4, σ v, σ u }

29 Πεπερασμένες Ομάδες την G. Κάθε ομάδα G έχει τουλάχιστον δυο τετριμένες κανονικές υποομάδες την {Ε} και Μία ομάδα ονομάζεται απλή, (smple), όταν περιέχει μόνο τις τετριμμένες κανονικές υποομάδες και ημιαπλή, (sem-smple), εάν περιέχει κανονική υποομάδα που δεν είναι αβελιανή. Παρατήρηση : Έστω τώρα μια κανονική υποομάδα Η της G. Σχηματίζουμε τα δυνατά συσύνολα: Κ Χ HHΧ όπου X G, X H,,,,,k Τα απαραίτητα για τον σκοπό αυτό στοιχεία Χ της G διαλέγονται σύμφωνα με το θεώρημα του Lagrange. Εάν η υποομάδα Η έχει h στοιχεία και k είναι το πλήθος των συσυνόλων Χ H,,,k, τότε η ομάδα G, σαν σύνολο, μπορεί να θεωρηθεί σαν ένωση της Η και των k συσυνόλων Χ H, δηλ. GHUU XH και θα έχουμε: kh+hg kg/h- και επομένως από την υποομάδα Η τάξης h μπορούμε να κατασκευάσουμε kg/h- σε πλήθος συσύνολα. Εάν Η είναι μια κανονική υποομάδα της G, τότε το σύνολο όλων των συσυνόλων της Η αποτελεί ομάδα με πράξη εσωτερικής συνθέσεως τον πολλαπλασιασμό συσυνόλων, που ορίζεται ως εξής: εάν ΧΗ και ΥΗ δυο συσύνολα, ορίζουμε σαν γινόμενο αυτών το συσύνολο ΖΗ όπου ΖΧΥ (7. Αποδεικνύεται ότι το ίδιο συσύνολο παίρνουμε εάν πολλαπλασιάσουμε κάθε στοιχείο του πρώτου συσυνόλου ΧΗ με κάθε στοιχείο του δεύτερου συσυνόλου ΥΗ. Η ομάδα αυτή των συσυνόλων ονομάζεται ομάδα πηλίκο ή παραγοντική ομάδα και συμβολίζεται με RG/H (ο συμβολισμός είναι επηρεασμένος από το ότι k+g/h) Εάν g είναι η τάξη της G και h η τάξη της Η, τότε η τάξη της R είναι g/h δηλ. ο δείκτης της Η ως προς την G. Παράδειγμα : Θα εφαρμόσουμε τα παραπάνω στην περίπτωση που GC ν και H{E,C,C )}. Επειδή kg/h -6/ -, υπάρχει μόνο ένα συσύνολο της Η. Επομένως ένα στοιχείο αρκεί για να γεννήσει το συσύνολο αυτό. Σαν τέτοιο διαλέγουμε το Χ σ, και το συσύνολο είναι το Κ Χ Ησ Η{σ Ε, σ C, σ C }{σ,σ,σ }. Το γινόμενο τώρα του Κ με τον εαυτό του είναι Κ Κ Κ {σ, σ σ, σ σ, σ σ, σ, σ σ, σ σ, σ σ, σ } Κ {E,C,C )}. Δηλ. Κ Η ή Κ Κ Η Στο παράδειγμα αυτό, όπου GC ν και H{E,C,C )}, η ομάδα πηλίκο έχει δυο στοιχεία: το στοιχείο Κ και το στοιχείο H. Ο πίνακας πολλαπλασιασμού είναι: (7 Το ουδέτερο στοιχείο της ομάδας είναι το ΕΗΗ

30 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Η Κ Η Η Κ Κ Κ Η αφού Κ HHK K, K K H, HHH. Το Η προφανώς είναι το ουδέτερο στοιχείο. Παράδειγμα : Θεωρούμε την ομάδα GR των πραγματικών αριθμών με νόμο εσωτερικής συνθέσεως την πρόσθεση, όπως και την υποομάδα Ζ των ακεραίων αριθμών. Τα συσύνολα που παράγονται από την υποομάδα Ζ είναι της μορφής: xz{x+k / k Z και x R. Η υποομάδα Ζ προφανώς είναι κανονική διότι xzzx x R. Σκοπός μας τώρα είναι να βρούμε την ομάδα πηλίκο RR /Z και ποια είναι η γεωμετρική της ερμηνεία. Θεωρούμε την μοναδιαία περιφέρεια S και την απεικόνιση ρ : R S η οποία ορίζεται από την σχέση: ρ : x ρ(x) e πx. Η απεικόνιση ρ είναι συνεχής αλλά όχι αμφιμονοσήμαντη, διότι ρ(x+k)ρ(x) με k Z. Όμως την περιφέρεια S μπορούμε να την δούμε σαν ομάδα ως εξής: Θεωρούμε δυο σημεία Ρ και Ρ, τα οποία μπορούν αλγεβρικά να ορισθούν από τις σχέσεις: θ θ P e, P e. Ορίζουμε σαν γινόμενο των δυο αυτών σημείων το σημείο P PP e θ e θ e θ με θ θ +θ εάν θ +θ π ή θ θ +θ -π εάν θ +θ >π. Μπορούμε τώρα να δούμε την απεικόνιση ρ σαν απεικόνιση μεταξύ των δυο ομάδων, της R και της S. Ο πυρήνας της ρ Ker(ρ), που ορίζεται από την σχέση: Ker(ρ){x R / ρ(x)}, αποτελείται από την υποομάδα Ζ των ακεραίων αριθμών. Επομένως η περιφέρεια S είναι ισομορφική (8, με την ομάδα πηλίκο RR /Z και μπορούμε να πούμε ότι η ομάδα πηλίκο RR /Z παριστάνει την μοναδιαία περιφέρεια. Δηλαδή κάθε σημείο της περιφέρειας S παριστάνει ένα συσύνολο το θζ όπου θ το όρισμα του σημείου. Παράδειγμα : Ας θεωρήσουμε το σύνολο Ε όλων των γραμμικών μετασχηματισμών των διανυσμάτων του Ευκλείδειου χώρου R, που αφήνουν το μήκος των διανυσμάτων αμετάβλητο. Προφανώς οι μετασχηματισμοί αυτοί είναι οι μετατοπίσεις Τ(v), (με Τ(v)uu+v) και οι περιστροφές R(α,β,γ), (όπου α,β,γ οι γωνίες του Euler). Το σύνολο αυτό αποτελεί ομάδα με νόμο εσωτερικής συνθέσεως την σύνθεση των μετασχηματισμών και ονομάζεται Ευκλείδεια ομάδα. Αποδεικνύεται ότι: ) το σύνολο των μετατοπίσεων Τ(v) αποτελεί κανονική υποομάδα της Ε ) η ομάδα πηλίκο RΕ /Τ(v) είναι η υποομάδα των περιστροφών δηλ. RΕ /Τ(v) R(α,β,γ). (Ακριβέστερα η ομάδα πηλίκο RΕ /Τ(v) είναι ισομορφική προς την υποομάδα R(α,β,γ).9 Ευθύ γινόμενο ομάδων. Θεωρούμε μια ομάδα G και δυο υποομάδες της, Η και Κ, τάξης h και k αντίστοιχα, δηλ Η{Η Ε, Η,,Η h } K{K Ε, K,,K k } (8 Ο ορισμός των ισομορφικών ομάδων δίνεται παρακάτω στην παράγραφο..

31 Πεπερασμένες Ομάδες Ορίζουμε σαν ευθύ γινόμενο αυτών των δυο ομάδων την ομάδα F τάξης fhk αποτελούμενη από στοιχεία που προκύπτουν από τα γινόμενα των ομάδων Η και Κ με τους περιορισμούς: ) οι ομάδες Η και Κ να μην έχουν κοινά στοιχεία εκτός από το ταυτοτικό στοιχείο Ε, δηλ. Η Κ{Ε}. ) κάθε στοιχείο του Η μετατίθεται με κάθε στοιχείο του Κ. Το ευθύ γινόμενο F των ομάδων Η και Κ συμβολίζεται με: FH K{E, EK, EK,, Ek k, H K,,H h K k } Προφανώς και οι δυο ομάδες Η και Κ είναι κανονικές υποομάδες της F, (λόγω του περιορισμού ). Επίσης παρατηρούμε ότι κάθε στοιχείο Γ της ομάδας F γράφεται κατά μοναδικό τρόπο σαν γινόμενο δυο στοιχείων ΓΗ μ Κ ν όπου Η μ Η και Κ λ Κ. Το ευθύ γινόμενο είναι η πιο απλή μέθοδος για να διευρύνουμε μια ομάδα και βρίσκει μεγάλη εφαρμογή στη μελέτη των συμμετριών των φυσικών συστημάτων, όπως ατόμων, μορίων, κρυστάλλων, πυρήνων, και στοιχειωδών σωματίων. Π.χ. ας υποθέσουμε ότι H είναι μια ομάδα συμμετρίας ενός συστήματος αποτελούμενη μόνο από γνήσιες περιστροφές. Αργότερα ανακαλύπτουμε ότι η ανάκλαση J είναι επίσης ένας μετασχηματισμός συμμετρίας του συστήματος. Η ανάκλαση J μαζί με το ταυτοτικό στοιχείο Ε αποτελούν ομάδα τάξης, K{Ε,J}. Επειδή η ανάκλαση μετατίθεται με όλες τις περιστροφές, μπορούμε να πάρουμε το ευθύ γινόμενο της H με την K και να προκύψει έτσι μια μεγαλύτερη ομάδα συμμετρίας η H K. Παρατήρηση : Η έννοια του ευθέως γινομένου δυο υποομάδων μπορεί να επεκταθεί στην περίπτωση δυο ομάδων (Η,*), (Κ, ), που δεν είναι υποομάδες της αυτής ομάδας. Ορίζουμε τότε το καρτεσιανό γινόμενο FH K με στοιχεία F(A,B) όπου A H και B K και μια εσωτερική πράξη, που θα την συμβολίζουμε με επί του F ως εξής: ( F (A,B ), F (A,B ) F)[F F (A *A, B B )] Εύκολα αποδεικνύεται ότι το ζεύγος (F, ) αποτελεί ομάδα, που ονομάζεται ευθύ γινόμενο των ομάδων Η και Κ. Παράδειγμα : Η ομάδα Η αποτελείται από τους πίνακες Ε και σ x (9 και η ομάδα Κ αποτελείται από τους πίνακες Ε και Ι (. Θα βρούμε την ομάδα Κ Η δηλαδή το ευθύ γινόμενο αυτών. Πρώτα θα ελέγξουμε εάν τα σύνολα Η και Κ αποτελούν ομάδες. Παρατηρούμε ότι σ x Ε Εσ x σ x και σ x Ε. Άρα τα στοιχεία Ε και σ x αποτελούν ομάδα. Επίσης ΕΙΙ, IΕΕ και Ι Ε, δηλαδή τα στοιχεία Ε και Ι αποτελούν μια άλλη ομάδα. Επίσης οι ομάδες Κ και H έχουν μόνο το Ε κοινό στοιχείο. (9 Ο πίνακας σ x παριστάνει συμμετρία ως προς την πρώτη διχοτόμο. ( Ο πίνακας Ι παριστάνει αντιστροφή.

32 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Επιπλέον σ x ΙΙσ x J (, δηλαδή ισχύουν όλες οι προϋποθέσεις για το σχηματισμό της ομάδας Κ Η. Εκτελώντας τα απαραίτητα γινόμενα βρίσκουμε ότι η ομάδα Κ Η περιέχει τα στοιχεία FK H{E, σ x, Ι, J} Το ευθύ γινόμενο ομάδων χρησιμοποιείται συχνά για τη διάσπαση μεγάλων συμμετριών σε μικρότερες. Παράδειγμα : Εάν Η{Ε, m x } και Κ{Ε, m y } οι δυο υποομάδες της ομάδας C 4ν, τότε θα έχουμε: K H{Ε, C 4, m x, m y }.. Ισομορφισμός και ομομορφισμός ομάδων Ο πολλαπλασιαστικός πίνακας μιας ομάδας, όπως ο πίνακας των συμμετριών του τετραγώνου, χαρακτηρίζει πλήρως την ομάδα και περιέχει όλες τις πληροφορίες τις σχετικές με την αναλυτική δομή της ομάδας. Όλες οι ομάδες, που έχουν όμοιους πολλαπλασιαστικούς πίνακες, έχουν την ίδια δομή. Οι ομάδες αυτές λέγονται ισομορφικές. Έτσι εάν G{Ε, Α, Β, C, } και G {E, A, B, C, } είναι δυο ομάδες της ίδιας τάξεως g, με αντίστοιχες εσωτερικές πράξεις * και, και υπάρχει μια αμφιμονοσήμαντη απεικόνιση: f: G G (που αναγκαστικά θα είναι και επί), με την ιδιότητα να διατηρεί τις πράξεις δηλ. ( A,B G)[f(A*B)f(A) f(b)] τότε οι ομάδες G και G είναι ισομορφικές και η απεικόνιση f λέγεται ισομορφισμός. Ο πολλαπλασιαστικός πίνακας της G μπορεί να προκύψει από τον πολλαπλασιαστικό πίνακα της G αντικαθιστώντας τα στοιχεία της G με τα αντίστοιχα στοιχεία της G. Σαν παράδειγμα μπορούμε να δούμε ότι η ομάδα {,, -, -} είναι ισομορφική προς την ομάδα των περιστροφών {E, C 4, C 4. C 4 } του τετραγώνου εάν σαν ισοφορφισμό θεωρήσουμε την αντιστοιχία: E, - C 4, - C 4, C 4 Αυτό μας κάνει να σκεφθούμε ότι το σύνολο των αριθμών {, -,, -} παριστούν περιστροφές. Πράγματι οι μιγαδικοί αριθμοί της μορφής e θ cosθ+snθ ως γνωστόν παριστούν περιστροφές στο μιγαδικό επίπεδο κατά γωνία θ. Έτσι: ) για θ έχουμε τον αριθμό που μπορούμε να τον αντιστοιχήσουμε στο ταυτοτικό στοιχείο Ε ) για θ-π/ έχουμε τον αριθμό - που μπορούμε να τον αντιστοιχήσουμε στο στοιχείο C 4 ) για θ-π έχουμε τον αριθμό - που μπορούμε να τον αντιστοιχήσουμε στο στοιχείο C 4 ( Ο πίνακας J παριστάνει συμμετρία ως προς την δεύτερη διχοτόμο.

33 Πεπερασμένες Ομάδες 5 4) για θ-π/ έχουμε τον αριθμό που μπορούμε να τον αντιστοιχήσουμε στο στοιχείο C 4 Εάν η απεικόνιση f δεν είναι αμφιμονοσήμαντη, αλλά διατηρεί τις πράξεις, τότε οι ομάδες G και G λέγονται ομομορφικές και η απεικόνιση f ομομορφισμός. Στην περίπτωση αυτή οι δυο ομάδες δεν μπορεί να είναι της ίδιας τάξεως. Παράδειγμα ομομορφικών ομάδων είναι η ομάδα G και η ομάδα πηλίκο RG/H.. Οι ομάδες των μεταθέσεων Οι ομάδες αυτές έχουν μεγάλο ενδιαφέρον για την Kβαντομηχανική και ιδίως για την περίπτωση των ταυτοτικών σωματίων. Ας θεωρήσουμε ένα σύστημα αποτελούμενο από n ταυτοτικά αντικείμενα. Εάν εναλλάξουμε την θέση οποιωνδήποτε δυο ή περισσοτέρων από αυτά τα αντικείμενα, η κατάσταση που θα δημιουργηθεί δεν θα διακρίνεται από την αρχική. Μπορούμε να θεωρήσουμε κάθε τέτοια εναλλαγή, μετάθεση, σαν ένα μετασχηματισμό του συστήματος. Tο σύνολο αυτό των μετασχηματισμών αποτελεί ομάδα, της οποίας η τάξη είναι n!, εφ' όσον όλες οι μεταθέσεις n αντικειμένων είναι n!. Η ομάδα αυτή ονομάζεται ομάδα μεταθέσεων, (permutaton group), n αντικειμένων ή συμμετρική ομάδα βαθμού n και συμβολίζεται με S n. Εάν το σύνολο αποτελείται από τρία αντικείμενα, τότε οι!6 δυνατές μεταθέσεις είναι: E A B C D F () Π.χ. η μετάθεση Α είναι ένας μετασχηματισμός: A: κατά τον οποίον το αντικείμενο που είναι στη θέση πηγαίνει στη θέση, το αντικείμενο που είναι στη θέση πηγαίνει στη θέση και το αντικείμενο που είναι στη θέση πηγαίνει στη θέση. Οι δείκτες,, αναφέρονται στις θέσεις των τριών αντικειμένων παρά στα ίδια τα αντικείμενα. Το σύστημα έχει πιθανές "καταστάσεις", που τις συμβολίζουμε με: Ψ ( ) Ψ ( ) Ψ ( ) Ψ 4 ( ) Ψ 5 ( ) Ψ 6 ( ) πάνω στις οποίες μπορούν να επιδράσουν οι "πράξεις" () των μεταθέσεων. Π.χ. ΑΨ ( )( )Ψ

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι Κεφάλαιο Διανυσματικοί Χώροι Διανυσματικοί χώροι - Βασικοί ορισμοί και ιδιότητες Θεωρούμε τρία διαφορετικά σύνολα: Διανυσματικοί Χώροι α) Το σύνολο διανυσμάτων (πινάκων με μία στήλη) με στοιχεία το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1. Τελεστές και πίνακες. 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά. Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο.

ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1. Τελεστές και πίνακες. 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά. Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1 Τελεστές και πίνακες 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο. Ανάλογα, τελεστής είναι η απεικόνιση ενός διανύσματος σε ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν.

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν. ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Τι είναι αριθμητική παράσταση; Με ποια σειρά εκτελούμε τις πράξεις σε μια αριθμητική παράσταση ώστε να βρούμε την τιμή της; Αριθμητική παράσταση λέγεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C Κεφάλαιο 1 Εισαγωγικές έννοιες Στο κεφάλαιο αυτό θα αναφερθούμε σε ορισμένες έννοιες, οι οποίες ίσως δεν έχουν άμεση σχέση με τους διανυσματικούς χώρους, όμως θα χρησιμοποιηθούν αρκετά κατά τη μελέτη τόσο

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Κεφάλαιο 1. Μαθηματικό Υπόβαθρο 23, 26 Ιανουαρίου 2007 Δρ. Παπαδοπούλου Βίκη 1 1.1. Σύνολα Ορισμός : Σύνολο μια συλλογή από αντικείμενα Στοιχεία: Μέλη συνόλου Τα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ 1. α. Τι γνωρίζετε για την Ευκλείδεια διαίρεση; Πότε λέγεται τέλεια; β. Αν σε μια διαίρεση είναι Δ=δ, πόσο είναι το πηλίκο και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ τη ΘΕΩΡΙΑ με τις απαραίτητες διευκρινήσεις ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσία µηδενιστών στη θεωρία τοπολογικών αλγεβρών

Παρουσία µηδενιστών στη θεωρία τοπολογικών αλγεβρών Παρουσία µηδενιστών στη θεωρία τοπολογικών αλγεβρών Μαρίνα Χαραλαµπίδου Τµήµα Μαθηµατικών Τοµέας Αλγεβρας και Γεωµετρίας Πανεπιστηµίο Αθηνών Σεµινάριο Τοµέα Αλγεβρας και Γεωµετρίας 11/12/2012 1 / 47 Περιεχόµενα

Διαβάστε περισσότερα

2 Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Εισαγωγή

2 Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Εισαγωγή Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ Εισαγωγή Η ιδέα της χρησιμοποίησης ενός συστήματος συντεταγμένων για τον προσδιορισμό της θέσης ενός σημείου πάνω σε μια επιφάνεια προέρχεται από την Γεωγραφία και ήταν γνωστή στους

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Θεωρια και παραδειγματα livemath.eu σελ. απο 9 Περιεχομενα Α ΜΕΡΟΣ: ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ 4 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Χ 4 ΜΟΝΩΝΥΜΑ & ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΜΟΝΩΝΥΜΑ 5 ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΡΙΖΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΟΥ 5 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου Κεφάλαιο ο Αλγεβρικές Παραστάσεις ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ Γυμνάσιο Αμυνταίου ΜΑΘΗΜΑ Α. Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς ΑΣΚΗΣΕΙΣ ) ) Να συμπληρώσετε τα κενά ώστε στην κατακόρυφη στήλη

Διαβάστε περισσότερα

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1 Μιγαδικοί αριθμοί Τι είναι και πώς τους αναπαριστούμε Οι μιγαδικοί αριθμοί είναι μια επέκταση του συνόλου

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας-Μαθηματικά Ομάδας Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ

Τράπεζα Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας-Μαθηματικά Ομάδας Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΜΕΝΗΣ ΔΥΣΚΟΛΙΑΣ Σχολικό έτος : 04-05 Τα θέματα εμπλουτίζονται με την δημοσιοποίηση και των νέων θεμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 014-015 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ 1. ΘΕΜΑ ΚΩΔΙΚΟΣ_18556 Δίνονται τα διανύσματα α και β με ^, και,. α Να

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις 2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΙΣ ΘΕΩΡΙΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΛΗ ΤΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΜΕΡΟΣ Α -- ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις Α. 1 1 1. Τι ονομάζεται Αριθμητική και τι Αλγεβρική παράσταση; Ονομάζεται Αριθμητική παράσταση μια παράσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2013 ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Βαγγέλης Α Νικολακάκης Μαθηματικός http://cutemaths.wordpress.com/ ΛΙΓΑ ΛΟΓΑ Η παρούσα εργασία μου δεν στοχεύει απλά στο κυνήγι του 20,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. Να εξετάσετε αν ισχύουν οι υποθέσεις του Θ.Μ.Τ. για την συνάρτηση στο διάστημα [ 1,1] τέτοιο, ώστε: C στο σημείο (,f( ))

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. Να εξετάσετε αν ισχύουν οι υποθέσεις του Θ.Μ.Τ. για την συνάρτηση στο διάστημα [ 1,1] τέτοιο, ώστε: C στο σημείο (,f( )) ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο: ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 6: ΘΕΩΡΗΜΑ ΜΕΣΗΣ ΤΙΜΗΣ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΟΥ (Θ.Μ.Τ.) [Θεώρημα Μέσης Τιμής Διαφορικού Λογισμού του κεφ..5 Μέρος Β του σχολικού βιβλίου]. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Παράδειγμα. ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 1 Ιδιοτιμές και Ιδιοδιανύσματα

Κεφάλαιο 9 1 Ιδιοτιμές και Ιδιοδιανύσματα Σελίδα από 58 Κεφάλαιο 9 Ιδιοτιμές και Ιδιοδιανύσματα 9. Ορισμοί... 9. Ιδιότητες... 9. Θεώρημα Cayley-Hamlto...9 9.. Εφαρμογές του Θεωρήματος Cayley-Hamlto... 9.4 Ελάχιστο Πολυώνυμο...40 Ασκήσεις του Κεφαλαίου

Διαβάστε περισσότερα

1.3 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ

1.3 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ - ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Ορισμός : αν λ πραγματικός αριθμός με 0 και μη μηδενικό διάνυσμα τότε σαν γινόμενο του λ με το ορίζουμε ένα διάνυσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος;

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος; ΙΝΥΣΜΤ ΘΕΩΡΙ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; AB A (αρχή) B (πέρας) Στη Γεωµετρία το διάνυσµα ορίζεται ως ένα προσανατολισµένο ευθύγραµµο τµήµα, δηλαδή ως ένα ευθύγραµµο τµήµα του οποίου τα άκρα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις)

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) 6 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) Η εξίσωση αx βy γ Στο Γυμνάσιο διαπιστώσαμε με την βοήθεια παραδειγμάτων ότι η εξίσωση αx βy γ, με α 0 ή β 0, που λέγεται γραμμική εξίσωση,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ GEOGEBRA

ΒΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ GEOGEBRA ΒΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ GEOGEBRA ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ Για να κάνουμε Γεωμετρία χρειαζόμαστε εργαλεία κατασκευής, εργαλεία μετρήσεων και εργαλεία μετασχηματισμών.

Διαβάστε περισσότερα

Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα

Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα Θεωρούμε την ακολουθία (α ν ) των θετικών περιττών αριθμών: 1, 3, 5, 7, α) Να αιτιολογήσετε γιατί η (α ν ) είναι αριθμητική πρόοδος και να βρείτε τον εκατοστό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΘΕΜΑ 1 ο Α) Συµπληρώστε τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: 1) Ο κύκλος µε κέντρο Κ(α, β) και ακτίνα ρ > έχει εξίσωση... ) Η εξίσωση του κύκλου µε κέντρο στην αρχή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σ

ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σ υ ν δ υ α σ τ ι κ ή Πειραιάς 2007 1 Μάθημα 4ο Συνδυασμοί 2 2.3 ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ Έστω Χ= {x 1, x 2,..., x ν } ένα πεπερασμένο σύνολο με ν στοιχεία x 1, x 2,...,

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυαστική Απαρίθμηση Υπολογισμός αριθμού διαφορετικών αποτελεσμάτων πειράματος (με συνδυαστικά επιχειρήματα)

Συνδυαστική Απαρίθμηση Υπολογισμός αριθμού διαφορετικών αποτελεσμάτων πειράματος (με συνδυαστικά επιχειρήματα) Συνδυαστική Απαρίθμηση Υπολογισμός αριθμού διαφορετικών αποτελεσμάτων πειράματος (με συνδυαστικά επιχειρήματα) Πείραμα: διαδικασία που παράγει πεπερασμένο σύνολο αποτελεσμάτων Πληθικός αριθμός συνόλου

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Ενιαίο Λύκειο Μαθ. Κατ. Τάξη B

Γενικό Ενιαίο Λύκειο Μαθ. Κατ. Τάξη B 151 Θέματα εξετάσεων περιόδου Μαΐου - Ιουνίου στα Μαθηματικά Κατεύθυνσης Τάξη - B Λυκείου 15 Α. Αν α, β, γ ακέραιοι ώστε α/β και α/γ, να δείξετε ότι α/(β + γ). Μονάδες 13 Β. α. Δώστε τον ορισμό της παραβολής.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. Να σηµειώσετε το σωστό (Σ) ή το λάθος (Λ) στους παρακάτω ισχυρισµούς:. Αν ΑΒ + ΒΓ = ΑΓ, τότε τα σηµεία Α, Β, Γ είναι συνευθειακά.. Αν α = β, τότε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΗ Η ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΟΛΗ Η ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΛΗ Η ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ : ΣΩΣΤΟ ΛΑΘΟΣ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ ΠΑΥΛΟΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ ΠΑΥΛΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ : ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για το Geogebra Μωυσιάδης Πολυχρόνης Δόρτσιος Κώστας

Οδηγίες για το Geogebra Μωυσιάδης Πολυχρόνης Δόρτσιος Κώστας Οδηγίες για το Geogebra Μωυσιάδης Πολυχρόνης Δόρτσιος Κώστας Η πρώτη οθόνη μετά την εκτέλεση του προγράμματος διαφέρει κάπως από τα προηγούμενα λογισμικά, αν και έχει αρκετά κοινά στοιχεία. Αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο : Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο : Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ. Ένα σημείο Μ(x,y) ανήκει σε μια γραμμή C αν και μόνο αν επαληθεύει την εξίσωσή της. Π.χ. :

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ

ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ 1. ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Στόχος Να γνωρίζουν οι μαθητές: να αξιοποιούν το σύμβολο της συνεπαγωγής και της ισοδυναμίας να αξιοποιούν τους συνδέσμους «ή», «και» ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συννενόηση μεταξύ των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Α Λ Γ Ε Β Ρ Α ΤΗΣ Α Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ

Α Λ Γ Ε Β Ρ Α ΤΗΣ Α Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ Α Λ Γ Ε Β Ρ Α ΤΗΣ Α Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ 1. Για οποιαδήποτε ενδεχόμενα Α, Β ενός δειγματικού χώρου Ω ισχύει η σχέση ( ) ( ) ( ).. Ισχύει ότι P( A B) P( A

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ; Η επιστήμη των αριθμών Βασανιστήριο για τους μαθητές και φοιτητές Τέχνη για τους μαθηματικούς ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α Εξάμηνο ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σ

ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σ υ ν δ υ α σ τ ι κ ή Πειραιάς 2007 1 Μάθημα 5ο Σχηματισμοί όπου επιτρέπεται η επανάληψη στοιχείων 2 Παράδειγμα 2.4.1 Πόσα διαφορετικά αποτελέσματα μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

Κανονικ ες ταλαντ ωσεις

Κανονικ ες ταλαντ ωσεις Κανονικες ταλαντωσεις Ειδαµε ηδη οτι φυσικα συστηµατα πλησιον ενος σηµειου ευαταθους ισορροπιας συ- µπεριφερονται οπως σωµατιδια που αλληλεπιδρουν µε γραµµικες δυναµεις επαναφορας οπως θα συνεαινε σε σωµατιδια

Διαβάστε περισσότερα

Α) 4 Β) 5 Γ) 7 Δ) 6 Ε) Κανένα από τα πιο πάνω.

Α) 4 Β) 5 Γ) 7 Δ) 6 Ε) Κανένα από τα πιο πάνω. η Κυπριακή Μαθηματική Ολυμπιάδα Απρίλιος 200 Χρόνος: 60 λεπτά ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΑΣΚΗΣΗ Ο πενταψήφιος αριθμός 45Β7Α, στον οποίο τα ψηφία των μονάδων και των εκατοντάδων είναι σημειωμένα με Α και Β, διαιρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε.1 ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Στη παράγραφο αυτή θα γνωρίσουμε μερικές βασικές έννοιες της Λογικής, τις οποίες θα χρησιμοποιήσουμε στη συνέχεια, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο, για τη σαφέστερη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Επιμέλεια : Παλαιολόγου Παύλος Μαθηματικός Αγαπητοί μαθητές. αυτό το βιβλίο αποτελεί ένα βοήθημα στην ύλη της Άλγεβρας Α Λυκείου, που είναι ένα από

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου

Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου Κεφάλαιο ο : Κωνικές Τομές Επιμέλεια : Παλαιολόγου Παύλος Μαθηματικός ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ. Ο ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Ένας κύκλος ορίζεται αν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γιώργος Πρέσβης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΕΞΙΣΩΣΗ ΕΥΘΕΙΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Φροντιστήρια Φροντιστήρια ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΕΩΝ 1η Κατηγορία : Εξίσωση Γραμμής 1.1 Να εξετάσετε

Διαβάστε περισσότερα

Σημείωση: Δες ορισμό απλού γραφήματος στον Τόμο Α, σελ. 97 και τόμο Β, σελ 12.

Σημείωση: Δες ορισμό απλού γραφήματος στον Τόμο Α, σελ. 97 και τόμο Β, σελ 12. ΑΣΚΗΣΗ 1: Είναι το ακόλουθο γράφημα απλό; Σημείωση: Δες ορισμό απλού γραφήματος στον Τόμο Α, σελ. 97 και τόμο Β, σελ 12. v 2 ΑΠΑΝΤΗΣΗ 1: Το παραπάνω γράφημα δεν είναι απλό, αφού υπάρχουν δύο ακμές που

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Σακαρίκος Ευάγγελος 108 Θέματα - 24/1/2015

Επιμέλεια: Σακαρίκος Ευάγγελος 108 Θέματα - 24/1/2015 Τράπεζα Θεμάτων Β Λυκείου Μαθηματικά Προσανατολισμού Επιμέλεια: Σακαρίκος Ευάγγελος 08 Θέματα - 4//05 Τράπεζα Θεμάτων Β Λυκείου Μαθηματικά Προσανατολισμού Τράπεζα Θεμάτων Β Λυκείου Μαθηματικά Προσαν. Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου Ενότητα 1: Σύνολα ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου Ενότητα 1: Σύνολα Συγγραφή: Ομάδα Υποστήριξης Μαθηματικών

Διαβάστε περισσότερα

Σειρά: ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ Tίτλος: ΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Συγγραφέας: ΦΩΤΗΣ ΚΟΥΝΑ ΗΣ

Σειρά: ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ Tίτλος: ΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Συγγραφέας: ΦΩΤΗΣ ΚΟΥΝΑ ΗΣ Ι Α Γ Ω Ν Ι Σ Μ Α Τ Α Γ Ι Α Τ Α Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Φώτης Κουνάδης Ι Α Γ Ω Ν Ι Σ Μ Α Τ Α Γ Ι Α Τ Α Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ ΕΚ ΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΛΙΒΑΝΗ ΑΘΗΝΑ 2007 Σειρά:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΥΧΟΣ ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ

ΤΕΥΧΟΣ ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΤΕΥΧΟΣ 1 ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΜΕ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα για ιδιωτική

Διαβάστε περισσότερα

Συνεχή Κλάσματα. Εμμανουήλ Καπνόπουλος Α.Μ 282

Συνεχή Κλάσματα. Εμμανουήλ Καπνόπουλος Α.Μ 282 Συνεχή Κλάσματα Εμμανουήλ Καπνόπουλος Α.Μ 282 5 Νοεμβρίου 204 Ορισμός και ιδιότητες: Ορισμός: Έστω a 0, a, a 2,...a n ανεξάρτητες μεταβλητές, n N σχηματίζουν την ακολουθία {[a 0, a,..., a n ] : n N} όπου

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΓΕΒΡΑ. Α' τάξης Γενικού Λυκείου

ΑΛΓΕΒΡΑ. Α' τάξης Γενικού Λυκείου ΑΛΓΕΒΡΑ Α' τάξης Γενικού Λυκείου ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ανδρεαδάκης Στυλιανός Κατσαργύρης Βασίλειος Παπασταυρίδης Σταύρος Πολύζος Γεώργιος Σβέρκος Ανδρέας ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗΣ Ανδρεαδάκης Στυλιανός Κατσαργύρης Βασίλειος

Διαβάστε περισσότερα

B Γυμνασίου. Ενότητα 9

B Γυμνασίου. Ενότητα 9 B Γυμνασίου Ενότητα 9 Γραμμικές εξισώσεις με μία μεταβλητή Διερεύνηση (1) Να λύσετε τις πιο κάτω εξισώσεις και ακολούθως να σχολιάσετε το πλήθος των λύσεων που βρήκατε σε καθεμιά. α) ( ) ( ) ( ) Διερεύνηση

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία παιγνίων Δημήτρης Χριστοφίδης Εκδοση 1η: Παρασκευή 3 Απριλίου 2015. Παραδείγματα Παράδειγμα 1. Δυο άτομα παίζουν μια παραλλαγή του σκακιού όπου σε κάθε βήμα ο κάθε παίκτης κάνει δύο κανονικές κινήσεις.

Διαβάστε περισσότερα

1. στο σύνολο Σ έχει ορισθεί η πράξη της πρόσθεσης ως προς την οποία το Σ είναι αβελιανή οµάδα, δηλαδή

1. στο σύνολο Σ έχει ορισθεί η πράξη της πρόσθεσης ως προς την οποία το Σ είναι αβελιανή οµάδα, δηλαδή KΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ιατεταγµένα σώµατα-αξίωµα πληρότητας Ένα σύνολο Σ καλείται διατεταγµένο σώµα όταν στο σύνολο Σ έχει ορισθεί η πράξη της πρόσθεσης ως προς την οποία το Σ είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012 ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 0 Ε_.ΜλΘΤ(ε) ΤΑΞΗ: Β ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ / ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή

Διαβάστε περισσότερα

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com 1 Η αφορμή συγγραφής της εργασίας Το παρακάτω πρόβλημα που τέθηκε στο Μεταπτυχιακό μάθημα «Θεωρία Αριθμών» το ακαδημαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Θεμελιώδη προβλήματα της Τοπογραφίας

Κεφάλαιο 5. Θεμελιώδη προβλήματα της Τοπογραφίας Κεφάλαιο 5 Θεμελιώδη προβλήματα της Τοπογραφίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. 5 Θεμελιώδη προβλήματα της Τοπογραφίας. Στο Κεφάλαιο αυτό περιέχονται: 5.1 Γωνία διεύθυνσης. 5. Πρώτο θεμελιώδες πρόβλημα. 5.3 εύτερο θεμελιώδες

Διαβάστε περισσότερα

ικτυωτά διαγράµµατα και οµάδες αυτοµορφισµών Παρουσίαση εργασίας φοιτητή (x,a) 1) (xy)a=x(ya) x,y G και a A 1) a(xy)=(ax)y 2) ae=a

ικτυωτά διαγράµµατα και οµάδες αυτοµορφισµών Παρουσίαση εργασίας φοιτητή (x,a) 1) (xy)a=x(ya) x,y G και a A 1) a(xy)=(ax)y 2) ae=a ικτυωτά διαγράµµατα και οµάδες αυτοµορφισµών Ν. Λυγερός Παρουσίαση εργασίας φοιτητή Θα µιλήσουµε για το θεώρηµα του Lagrange. Αλλά προτού φτάσουµε εκεί, θα ήθελα να εισάγω ορισµένες έννοιες που θα µας

Διαβάστε περισσότερα

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Κωνσταντίνος Παπασταματίου Μαθηματικά Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Συνοπτική Θεωρία Μεθοδολογίες Λυμένα Παραδείγματα Επιμέλεια: Μαθηματικός Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ. Καρτάλη 8 (με

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδα Γραφήματα (planar graphs)

Επίπεδα Γραφήματα (planar graphs) Επίπεδα Γραφήματα (planar graphs) Μπορούν να σχεδιαστούν στο επίπεδο χωρίς να τέμνονται οι ακμές τους 1 2 1 2 3 4 3 4 Άρα αυτό το γράφημα είναι επίπεδο Επίπεδα Γραφήματα (planar graphs) Μπορούν να σχεδιαστούν

Διαβάστε περισσότερα

ProapaitoÔmenec gn seic.

ProapaitoÔmenec gn seic. ProapaitoÔmeec g seic. Α. Το σύνολο των πραγματικών αριθμών R και οι αλγεβρικές ιδιότητες των τεσσάρων πράξεων στο R. Το σύνολο των φυσικών αριθμών N = {1,, 3,... }. Προσέξτε: μερικά βιβλία (τα βιβλία

Διαβάστε περισσότερα

Θαλής Α' Λυκείου 1995-1996

Θαλής Α' Λυκείου 1995-1996 Θαλής Α' Λυκείου 1995-1996 1. Δυο μαθητές Α και Β παίζουν το ακόλουθο παιχνίδι: Τους δίνεται ένα κανονικό πολύγωνο με άρτιο πλήθος πλευρών, μεγαλύτερο από 6 (π.χ. ένα 100-γωνο). Κάθε παίκτης συνδέει δυο

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικό Διαγώνισμα Μαθηματικών Κατεύθυνσης Β Λυκείου

Επαναληπτικό Διαγώνισμα Μαθηματικών Κατεύθυνσης Β Λυκείου Επαναληπτικό Διαγώνισμα Μαθηματικών Κατεύθυνσης Β Λυκείου Θέμα 1 Α. Να αποδείξετε ότι αν α,β τότε α //β α λβ, λ. είναι δύο διανύσματα, με β 0, Β. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 3 η ΕΚΑ Α

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 3 η ΕΚΑ Α ΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΝΛΗΨΗΣ η ΕΚ. Έστω οι παραστάσεις = 4 4 + 5, Β = 5 (8 + 0) : (7 5) και Γ = 6 : 5 4 Να υπολογίσετε την τιµή των παραστάσεων ν = 5, Β = 6 και Γ = να βρείτε : i) Το ελάχιστο κοινό πολλαπλάσιο των,

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί αριθμοί - Διάταξη φυσικών αριθμών - Στρογγυλοποίηση

Φυσικοί αριθμοί - Διάταξη φυσικών αριθμών - Στρογγυλοποίηση Φυσικοί αριθμοί - Διάταξη φυσικών αριθμών - Στρογγυλοποίηση TINΑ ΒΡΕΝΤΖΟΥ www.ma8eno.gr Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 2 Φυσικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΣΤΟΥΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΣΤΟΥΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΣΤΟΥΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥΣ. Δίνεται η συνάρτηση f (). Να βρείτε για ποιες τιμές του δεν ορίζεται η συνάρτηση f. Να βρείτε τον αριθμό f ( ). Να δείξετε ότι f () I. Δίνεται η εξίσωση με η οποία έχει ρίζες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ I. ΣΥΝΟΛΑ

ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ I. ΣΥΝΟΛΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ I. ΣΥΝΟΛΑ 1.Τι ονοµάζεται σύνολο; Σύνολο ονοµάζεται κάθε συλλογή αντικειµένων, που προέρχονται από την εµπειρία µας ή την διανόηση µας, είναι καλά ορισµένα και διακρίνονται το ένα από το άλλο.

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστό: P (M) = 2 M = τρόποι επιλογής υποσυνόλου του M. Π.χ. M = {A, B, C} π. 1. Π.χ.

Γνωστό: P (M) = 2 M = τρόποι επιλογής υποσυνόλου του M. Π.χ. M = {A, B, C} π. 1. Π.χ. Παραδείγματα Απαρίθμησης Γνωστό: P (M 2 M τρόποι επιλογής υποσυνόλου του M Τεχνικές Απαρίθμησης Πχ M {A, B, C} P (M 2 3 8 #(Υποσυνόλων με 2 στοιχεία ( 3 2 3 #(Διατεταγμένων υποσυνόλων με 2 στοιχεία 3 2

Διαβάστε περισσότερα

Κ ε φ α λ ά ( ) ( ) ηµθ + = ( )

Κ ε φ α λ ά ( ) ( ) ηµθ + = ( ) ΑΣΚΗΣΗ ίνονται οι µιγαδικοί αριθµοί z + 0i για τους οποίους ισχύει: z 4 =. z i. Να δείξετε ότι z =. ii. Αν επιπλέον ισχύει Re( z) Im( z) iii. = να υπολογίσετε τους παραπάνω µιγαδικούς αριθµούς. Για τους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

Αφαίρεση και Γενίκευση στα Μαθηματικά

Αφαίρεση και Γενίκευση στα Μαθηματικά 1 Αφαίρεση και Γενίκευση στα Μαθηματικά Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ3 www.p-theodoropoulos.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην εργασία αυτή εξετάζεται εντός του πλαισίου της Διδακτικής των

Διαβάστε περισσότερα

ENOTHTA 1.1 ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΗ ΚΙΝΗΣΗ

ENOTHTA 1.1 ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΗ ΚΙΝΗΣΗ ENOTHTA. ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΗ ΚΙΝΗΣΗ ΦΥΣΙΚΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕΡΟΣ ο. Πώς προσδιορίζουμε τη θέση των αντικειμένων; A O M B ' y P Ì(,y) Ð Για τον προσδιορισμό της θέσης πάνω σε μία ευθεία πρέπει να έχουμε ένα σημείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΤΡΑΚΤΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Αμυραδάκη 20, Νίκαια (210-4903576) ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2013 ΤΑΞΗ... Β ΛΥΚΕΙΟΥ... ΜΑΘΗΜΑ...ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ...

ΤΕΤΡΑΚΤΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Αμυραδάκη 20, Νίκαια (210-4903576) ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2013 ΤΑΞΗ... Β ΛΥΚΕΙΟΥ... ΜΑΘΗΜΑ...ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ... Αμυραδάκη 0, Νίκαια (10-4903576) ΤΑΞΗ... Β ΛΥΚΕΙΟΥ... ΘΕΜΑ 1 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 013 Α. Να αποδείξετε ότι σε κάθε ορθογώνιο τρίγωνο, το τετράγωνο του ύψους που αντιστοιχεί στην υποτείνουσα του ισούται με το γινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

«ΣΥΝΕΧΗ ΚΛΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ: ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ»

«ΣΥΝΕΧΗ ΚΛΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ: ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ» Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο «ΣΥΝΕΧΗ ΚΛΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ: ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ» ΜΠΙΘΗΜΗΤΡΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΤΕΛΛΑ Επιβλέπουσα: Αν. Καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss Κεφάλαιο Η2 Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως ένας εναλλακτικός τρόπος υπολογισµού του ηλεκτρικού πεδίου. Ο νόµος του Gauss βασίζεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική

Διαβάστε περισσότερα

1.5 ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΩΝ

1.5 ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ - ΕΝΟΤΗΤΑ.. ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Αν είναι δυο μη μηδενικά διανύσματα τότε ονομάζουμε εσωτερικό γινόμενο των και τον αριθμό : όπου φ είναι η γωνία των

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 4 Η Ευκλείδεια Γεωμετρία στην εκπαίδευση και στην κοινωνία. Κώστας Μαλλιάκας, Καθηγητής Δ.Ε., 1 ο ΓΕΛ Ρόδου, kmath@otenet.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ο ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ο ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΘΕΩΡΗΜΑ ΤΟΥ ΘΑΛΗ Βασικά θεωρήματα Αν τρεις τουλάχιστον παράλληλες ευθείες τέμνουν δύο άλλες ευθείες, ορίζουν σε αυτές τμήματα ανάλογα. (αντίστροφο Θεωρήματος Θαλή) Θεωρούμε δύο ευθείες δ και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΙΓΑΔΙΚΩΝ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΙΓΑΔΙΚΩΝ ΑΣΚΗΣΗ 1 Να αποδειχθεί ότι οι γεωμετρικές εικόνες των μιγαδικών ριζών της εξίσωσης (συν θ)z (4συνθ)z + (5 συν θ) = 0 με θ π, π κινούνται σε υπερβολή, της οποίας να ευρεθούν τα στοιχεί ΑΣΚΗΣΗ Στο μιγαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Θα ξεκινήσουµε την παρουσίαση των γραµµικών συστηµάτων µε ένα απλό παράδειγµα από τη Γεωµετρία, το οποίο ϑα µας ϐοηθήσει στην κατανόηση των συστηµάτων αυτών και των συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ 11.3 ΕΓΓΡΑΦΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ ΣΕ ΚΥΚΛΟ ΚΑΙ ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ 11.3 ΕΓΓΡΑΦΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ ΣΕ ΚΥΚΛΟ ΚΑΙ ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΥΚΛΟΥ 113 ΕΓΓΡΑΦΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ ΣΕ ΚΥΚΛΟ ΚΑΙ ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥΣ ΘΕΩΡΙΑ Θα ασχοληθούμε με την εγγραφή μερικών βασικών κανονικών πολυγώνων σε κύκλο και θα υπολογίσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο διδασκαλίας Στόχοι Παρατηρήσεις. υπολογίζουν το λόγο δύο λόγο δύο τμημάτων

Περιεχόμενο διδασκαλίας Στόχοι Παρατηρήσεις. υπολογίζουν το λόγο δύο λόγο δύο τμημάτων Νίκος Γ. Τόμπρος ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Ενότητα : ΟΜΟΙΟΤΗΤΑ (ΛΟΓΟΣ ΑΝΑΛΟΓΙΑ) Σκοποί: Η ανάπτυξη ενδιαφέροντος για το θέμα, η εξοικείωση με τη χρήση τεχνολογίας, η παρότρυνση για αναζήτηση πληροφοριών (εδώ σε

Διαβάστε περισσότερα

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Διαγράμματα διασποράς (scattergrams) Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Η οπτική απεικόνιση δύο συνόλων δεδομένων μπορεί να αποκαλύψει με παραστατικό τρόπο πιθανές τάσεις και μεταξύ τους συσχετίσεις,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ Β. Προηγούµενες και απαραίτητες γνώσεις

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ Β. Προηγούµενες και απαραίτητες γνώσεις Μαρτάκης Μάρτης Μαθηµατικός του 1 ου ΓΕΛ Ρόδου 1 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ Β Προηγούµενες και απαραίτητες γνώσεις 1. σε ορθογώνιο τρίγωνο µε 30 ο, η απέναντι 30 ο κάθετη είναι το µισό της υποτείνουσας α και αντίστροφα.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟ

ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟ Το κεφάλαιο αυτό γράφτηκε από το Βαγγέλη Δρίβα Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούμε με την συμμετρία στο επίπεδο. Αυτή έχει την έννοια της μεταφοράς όλων των σημείων ενός αντικειμένου

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι. Θεωρητικα Θεµατα

Αλγεβρικες οµες Ι. Θεωρητικα Θεµατα Αλγεβρικες οµες Ι Θεωρητικα Θεµατα Ακαδηµαϊκο Ετος 2012-2013 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html 4 εκεµβρίου 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α. Γεωμετρικές κατασκευές. 1. Μεσοκάθετος ευθυγράμμου τμήματος. 2. ιχοτόμος γωνίας. 3. ιχοτόμος γωνίας με άγνωστη κορυφή. 4.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α. Γεωμετρικές κατασκευές. 1. Μεσοκάθετος ευθυγράμμου τμήματος. 2. ιχοτόμος γωνίας. 3. ιχοτόμος γωνίας με άγνωστη κορυφή. 4. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α Γεωμετρικές κατασκευές Σκοπός των σημειώσεων αυτών είναι να υπενθυμίζουν γεωμετρικές κατασκευές, που θα φανούν ιδιαίτερα χρήσιμες στο μάθημα της παραστατικής γεωμετρίας, της προοπτικής, αξονομετρίας

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M11. Στροφορµή

Κεφάλαιο M11. Στροφορµή Κεφάλαιο M11 Στροφορµή Στροφορµή Η στροφορµή παίζει σηµαντικό ρόλο στη δυναµική των περιστροφών. Αρχή διατήρησης της στροφορµής Η αρχή αυτή είναι ανάλογη µε την αρχή διατήρησης της ορµής. Σύµφωνα µε την

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποια μεγέθη ονομάζονται μονόμετρα και ποια διανυσματικά;

1. Ποια μεγέθη ονομάζονται μονόμετρα και ποια διανυσματικά; ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο ΚΙΝΗΣΗ 2.1 Περιγραφή της Κίνησης 1. Ποια μεγέθη ονομάζονται μονόμετρα και ποια διανυσματικά; Μονόμετρα ονομάζονται τα μεγέθη τα οποία, για να τα προσδιορίσουμε πλήρως, αρκεί να γνωρίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΑ ΠΡΟΤΥΠΑ-ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΑ ΠΡΟΤΥΠΑ-ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΑ ΠΡΟΤΥΠΑ-ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ 6 1) Να εκφράσετε τον αριθμό 48 σε γινόμενο πρώτων παραγόντων με δενδροδιάγραμμα. 2) Να συγκρίνετε

Διαβάστε περισσότερα

Καρτεσιανές συντεταγμένες Γραφική παράσταση συνάρτησης

Καρτεσιανές συντεταγμένες Γραφική παράσταση συνάρτησης Καρτεσιανές συντεταγμένες Γραφική παράσταση συνάρτησης Ορθοκανονικό σύστημα αξόνων ονομάζεται ένα σύστημα από δύο κάθετους άξονες με κοινή αρχή στους οποίους οι μονάδες έχουν το ίδιο μήκος. Υπάρχουν περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ευκλείδης Β' Γυμνασίου 1995-1996. 1. Να λύσετε την εξίσωση: 1 {3 [5 7 x : 9] 7} 5=26

Ευκλείδης Β' Γυμνασίου 1995-1996. 1. Να λύσετε την εξίσωση: 1 {3 [5 7 x : 9] 7} 5=26 Ευκλείδης Β' Γυμνασίου 1995-1996 1. Να λύσετε την εξίσωση: 1 {3 [5 7 x : 9] 7} 5=26 2. Σ' ένα ισόπλευρο τρίγωνο ΑΒΓ παίρνουμε τις διαμέσους ΑΔ, ΒΕ και ΓΖ (που διέρχονται από το ίδιο σημείο Θ). Πόσες γωνίες,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ. H Εννοια του διανυσματος. Σ υ ν ο λ α - Ο ρ ι σ μ ο ι

ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ. H Εννοια του διανυσματος. Σ υ ν ο λ α - Ο ρ ι σ μ ο ι ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ Σ υ ν ο λ α - Ο ρ ι σ μ ο ι Συνολο λεγεται καθε συλλογη 3. Να δειχτει αντικειμενων, οτι α + 0 που προερχονται 0α. Ποτε ισχυει απ την το εμπειρια ισον; μας η τη διανοηση 3 3. μας, Aν α, ειναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 1. Τι λέμε δύναμη, πως συμβολίζεται και ποια η μονάδα μέτρησής της. Δύναμη είναι η αιτία που προκαλεί τη μεταβολή της κινητικής κατάστασης των σωμάτων ή την παραμόρφωσή

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 Ο κύκλος Ορισμός. Ο κύκλος (Κ, r) με κέντρο Κ και ακτίνα r είναι το σχήμα που αποτελείται από όλα τα σημεία του επιπέδου που απέχουν απόσταση r από το σημείο Κ. Σχήμα 9.1: Στοιχεία ενός κύκλου.

Διαβάστε περισσότερα

O n+2 = O n+1 + N n+1 = α n+1 N n+2 = O n+1. α n+2 = O n+2 + N n+2 = (O n+1 + N n+1 ) + (O n + N n ) = α n+1 + α n

O n+2 = O n+1 + N n+1 = α n+1 N n+2 = O n+1. α n+2 = O n+2 + N n+2 = (O n+1 + N n+1 ) + (O n + N n ) = α n+1 + α n Η ύλη συνοπτικά... Στοιχειώδης συνδυαστική Γεννήτριες συναρτήσεις Σχέσεις αναδρομής Θεωρία Μέτρησης Polyá Αρχή Εγκλεισμού - Αποκλεισμού Σχέσεις Αναδρομής Γραμμικές Σχέσεις Αναδρομής με σταθερούς συντελεστές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες ΥΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗ:...

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες ΥΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗ:... ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΒΑΘΜΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 5/06/2015 ΤΑΞΗ: A Αριθμητικά... ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες ΥΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗ:... Ολογράφως:...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: ΚΟΙΝ.: ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδακτέα - εξεταστέα ύλη των µαθηµάτων Β τάξης Ηµερησίου Γενικού Λυκείου και Γ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου

ΠΡΟΣ: ΚΟΙΝ.: ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδακτέα - εξεταστέα ύλη των µαθηµάτων Β τάξης Ηµερησίου Γενικού Λυκείου και Γ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ /ΝΣΗ ΣΠΟΥ ΩΝ /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α ----- Ταχ. /νση: Ανδρέα Παπανδρέου 37 Τ.Κ. Πόλη: 15180

Διαβάστε περισσότερα

Μετασχηµατισµός Ζ (z-tranform)

Μετασχηµατισµός Ζ (z-tranform) Μετασχηµατισµός Ζ (-traform) Εργαλείο ανάλυσης σηµάτων και συστηµάτων διακριτού χρόνου ιεργασία ανάλογη του Μετ/σµού Laplace Απόκριση συχνότητας Εφαρµογές επίλυση γραµµικών εξισώσεων διαφορών µε σταθερούς

Διαβάστε περισσότερα