Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης"

Transcript

1 Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Οδοντιατρική Σχολή Εργαστήριο Ακίνητης Προσθετικής & Προσθετικής Εμφυτευματολογίας Διδακτορική Διατριβή Μελέτη της επίδρασης πολυμερών οδοντιατρικών αποκαταστατικών βιοϋλικών σε βασικές κυτταρικές λειτουργίες Αθηνά Α. Μπακοπούλου Θεσσαλονίκη

2 2

3 ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΥ Α. ΑΘΗΝΑ Οδοντίατρος Υποψήφια Διδάκτωρ - Υπότροφος Ιδρύματος «Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης» Εργαστήριο Ακίνητης Προσθετικής & Προσθετικής Επί Εμφυτευμάτων, Οδοντιατρική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Συνεργαζόμενα Τμήματα Εργαστήριο Ακίνητης Προσθετικής & Προσθετικής Επί Εμφυτευμάτων, Οδοντιατρική Σχολή AΠΘ (Διευθυντής: καθ. Π. Γαρέφης) Εργαστήριο Φαρμακολογίας, Φαρμακευτική Σχολή ΑΠΘ (Διευθυντής: καθ. Α. Τσιφτσόγλου) Εργαστήριο Γενικής Βιολογίας & Γενετικής, Ιατρική Σχολή ΑΠΘ (Επιστημονικός Υπεύθυνος: καθ. Δ. Μουρελάτος) Τριμελής Συμβουλευτική Επιτροπή Γαρέφης Παύλος, Kαθηγητής & Διευθυντής Εργαστηρίου Ακίνητης Προσθετικής & Προσθετικής Επί Εμφυτευμάτων, Οδοντιατρικής Σχολής Α.Π.Θ. (επιβλέπων) Τσιφτσόγλου Αστέριος, Kαθηγητής & Διευθυντής Εργαστηρίου Φαρμακολογίας, Φαρμακευτικής Σχολής Α.Π.Θ. Αντωνιάδης Δημήτριος, Kαθηγητής & Διευθυντής Εργαστηρίου Στοματολογίας Οδοντιατρικής Σχολής Α.Π.Θ. Επταμελής Εξεταστική Επιτροπή Γαρέφης Παύλος, Καθηγητής & Διευθυντής Εργαστηρίου Ακίνητης Προσθετικής & Προσθετικής επί Εμφυτευμάτων, Οδοντιατρικής Σχολής Α.Π.Θ Τσιφτσόγλου Αστέριος, Kαθηγητής & Διευθυντής Εργαστηρίου Φαρμακολογίας, Φαρμακευτικής Σχολής Α.Π.Θ. Αντωνιάδης Δημήτριος, Kαθηγητής & Διευθυντής Εργαστηρίου Στοματολογίας Οδοντιατρικής Σχολής Α.Π.Θ. Μουρελάτος Διονύσιος, Καθηγητής Εργαστηρίου Βιολογίας & Γενετικής Ιατρικής Σχολής Α.Π.Θ Κοϊδης Πέτρος, Καθηγητής Εργαστηρίου Ακίνητης Προσθετικής & Προσθετικής επί Εμφυτευμάτων, Οδοντιατρικής Σχολής Α.Π.Θ Καφαντάρης Νικόλαος, Καθηγητής & Διευθυντής Εργαστηρίου Οδοντικής και Ανωτέρας Προσθετικής, Οδοντιατρικής Σχολής Α.Π.Θ Κωνσταντινίδης Αντώνης, Καθηγητής & Διευθυντής Εργαστηρίου Προληπτικής Οδοντιατρικής, Περιοδοντολογίας και Βιολογίας Εμφυτευμάτων, Οδοντιατρικής Σχολής Α.Π.Θ. 3

4 4

5 Αφιερώνεται Στους πολυαγαπημένους μου γονείς Αθανάσιο & Ζωή και στην αδερφή μου Χριστίνα για την αγάπη & συμπαράσταση που διαχρονικά μου έχουν προσφέρει Στον αγαπημένο μου Δημήτρη για την απεριόριστη έμπνευση και στήριξη που προσφέρει στη ζωή μου 5

6 6

7 Στους δασκάλους μου Παύλο Γαρέφη Αστέριο Τσιφτσόγλου & Διονύσιο Μουρελάτο για τις πολύτιμες γνώσεις και εμπειρίες που αποκόμισα μαθητεύοντας δίπλα τους 7

8 8

9 «Παιδεία μεν και πόνου πολλού και χρόνου μακρού και δαπάνης ου μικράς και τύχης δείται λαμπράς» Λουκιανός ο Σαμοσατεύς ( μχ) 9

10 10

11 Εισαγωγικό σημείωμα και Ευχαριστίες Η αέναη προσπάθεια του ανθρώπου για αποκατάσταση των καταστραμμένων ή απολεσθέντων λόγω φθοράς ή νόσου ιστών του σώματος με τεχνητά μέλη-υλικά ξεκινά στο πολύ μακρινό παρελθόν, με τις προσπάθειες λαών όπως οι Αιγύπτιοι και οι Ετρούσκοι για προσθετική αντικατάσταση ελλειπόντων δοντιών και φτάνει στον 20 ο αιώνα να γίνει ξεχωριστή επιστήμη βιοϋλικών, με την οποία δίνεται η δυνατότητα αντικατάστασης και ομαλής λειτουργίας μιας πληθώρας οργάνων και ιστών του σώματος, με χρήση μιας σειράς προηγμένων βιοϋλικών, όπως καρδιακές βαλβίδες, τεχνητές αρθρώσεις, οστάρια μέσου ωτός, οδοντικά εμφυτεύματα κ.α. Η προσπάθεια δε αυτή κινείται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς και προς το μέλλον, με την εξέλιξη της βιοτεχνολογίας των βλαστοκυττάρων και των ασύλληπτων δυνατοτήτων, που αναμένεται να δώσουν στην εκ νέου αναδόμηση ιστών και οργάνων και στην εξάλειψη σοβαρών ασθενειών. Επειδή όμως κάθε νόμισμα έχει δύο όψεις, οι παραπάνω θετικές προοπτικές έδωσαν και το έναυσμα να ξεπηδήσουν τα τελευταία χρόνια στο Δυτικό κόσμο νέα φουτουριστικά ρεύματα, που υποστηρίζουν τη χρήση της μοριακής νανοτεχνολογίας και της μηχανικής των ιστών στη δημιουργία ενός Μετανθρώπου (Transhuman), στον οποίο νέες τεχνολογίες, όπως η αλληλεπίδραση εγκεφάλου-υπολογιστών και η νευροφαρμακολογία θα ενισχύσουν τη νοημοσύνη, ενώ ο στενός έλεγχος των βιοχημικών διαδικασιών θα βελτιώσει τις επιδόσεις του σώματος, προσφέροντας ισχυρότερους μύες, πιο ευέλικτες αρθρώσεις και πιο οξυμένες αισθήσεις. Το σενάριο αυτό μπορεί ωστόσο να αποκτήσει τρομακτικές διαστάσεις στην περίπτωση που η χρήση της τεχνολογίας δε γίνει για αποκατάσταση και θεραπεία, αλλά για την ανεξέλεγκτη και αμετροεπή επέκταση των ανθρώπινων δυνατοτήτων. Και ιδιαίτερα όταν η επέκταση αυτή γίνεται αυτοσκοπός, καθώς σύμφωνα με τους υποστηρικτές της «προκειμένου να επιβιώσουμε θα πρέπει να νευρομεταμοσχευθούμε, να βιοσυγκολληθούμε και να υπερμοφοποιηθούμε στην πιο στενή συμβίωση με τον βιο-μηχανικό και ηλεκτρονικό κόσμο.». Η κουλτούρα αυτή αντανακλά, ωστόσο, ένα βαθύτερο φόβο ότι για να επιζήσουμε θα πρέπει να γίνουμε ισχυρότεροι και από τις μηχανές, όπως οι πρωτόγονοι άνθρωποι έπρεπε να γίνουν ισχυρότεροι από τα θηρία και δυστυχώς προϋποθέτει και τη «μετάλλαξη» του ίδιου του ανθρώπινου ψυχισμού, με την υιοθέτηση ενός άκαρδου πνεύματος επιβίωσης που ακυρώνει κάθε ίχνος ανθρωπιάς. Πέρα από τις μελλοντικές δυνατότητες και προοπτικές, ένα μεγάλο ζήτημα που καλείται ακόμα σήμερα να επιλύσει η επιστήμη των βιοϋλικών είναι η ομαλή ενσωμάτωση και εναρμόνιση τους με τον ανθρώπινο οργανισμό, αυτό που εκφράζεται περιεκτικά στον όρο βιοσυμβατότητα. Σήμερα θεωρείται δεδομένο ότι κανένα βιοϋλικό δεν είναι απόλυτα αδρανές, αλλά ερχόμενο σε επαφή με τους βιολογικούς ιστούς απελευθερώνει σε άλλοτε άλλο βαθμό, διάφορα συστατικά, δημιουργώντας μια δεξαμενή ξενοβιοτικών παραγόντων, δηλαδή ουσιών που δεν αναγνωρίζονται ως φυσικά στοιχεία του οργανισμού. Αυτά κινητοποιούν αναπόφευκτα τη βιολογική αντίδραση του οργανισμού, η φύση και η ένταση της οποίας εξαρτάται από μια πληθώρα παραγόντων, που σχετίζονται με το είδος των στοιχείων, τη συγκέντρωση τους, το χρόνο έκθεσης των ιστών και άλλους παράγοντες που αφορούν τον ξενιστή. Έτσι, τα τελευταία 20 χρόνια, το κέντρο βάρους της έρευνας και στο χώρο των οδοντιατρικών βιοϋλικών έχει μετατοπιστεί προς την κατεύθυνση της βελτίωσης των βιολογικών τους ιδιοτήτων, γεγονός που αντικατοπτρίζει την αυξημένη επαγρύπνηση της κοινής γνώμης αλλά και το ενδιαφέρον των διεθνών οργανισμών για τη χρήση ασφαλών αποκαταστατικών υλικών, χωρίς ανεπιθύμητες επιδράσεις. Τα 11

12 πορίσματα των ερευνών οδηγούν στη θέσπιση νομοθετικών ρυθμίσεων γεγονός που αποδεικνύει τη συνεισφορά της έρευνας στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των πολιτών. Ο βιολογικός έλεγχος ωστόσο των οδοντιατρικών υλικών είναι μια εξαιρετικά πολύπλοκη διαδικασία, καθώς είναι δύσκολο από τους προκλινικούς ελέγχους να καθοριστεί με ακρίβεια ο πραγματικός κίνδυνος για την υγεία του πληθυσμού (risk assessment). Λόγω δε της απουσίας μακροχρόνιας κλινικής έρευνας, δεν μπορεί να εξασφαλιστεί ότι ένα υλικό που πέρασε όλους τους απαραίτητους ελέγχους δεν θα εμφανίσει στην πορεία της χρήσης του διάφορες ανεπιθύμητες αντιδράσεις. Γι αυτό, η βιολογική αξιολόγηση των βιοϋλικών είναι μια συνεχιζόμενη διαδικασία και συνεπάγεται συνεχή αναθεώρηση της έρευνας και της αντίστοιχης νομοθεσίας. Για όλους τους παραπάνω λόγους, η ανάπτυξη ισχυρής επιστημονικής βάσης για το βιολογικό έλεγχο των οδοντιατρικών υλικών και η θέσπιση σύγχρονου νομικού πλαισίου και διεθνών κριτηρίων που να διέπουν την αξιολόγηση αυτή, καθίσταται σήμερα περισσότερο αναγκαία παρά ποτέ. Μέσα στα παραπάνω πλαίσια, υπάρχει τα τελευταία χρόνια μια σαφής τάση εξέλιξης των in vitro συστημάτων μελέτης της βιοσυμβατότητας, ώστε να προσομοιάζουν σε μεγάλο βαθμό τις κλινικές συνθήκες και να είναι σε θέση να δώσουν αποτελέσματα με την ίδια προβλεπτική αξία (predictive value) με τις περισσότερο χρονοβόρες, δαπανηρές και προβληματικές από ηθική και δεοντολογική άποψη μελέτες σε πειραματόζωα και στον άνθρωπο. Με τον τρόπο αυτό καθίσταται εφικτή η μελέτη των μηχανισμών δράσης των υπό μελέτη βιοϋλικών σε κυτταρικό και μοριακό επίπεδο (μηχανιστική προσέγγιση), σε αντιδιαστολή με την αδρή φαινομενολογική παρατήρηση κάποιων τοξικών επιδράσεων. Με βάση τις παραπάνω σκέψεις σχεδιάστηκε και εκπονήθηκε η παρούσα διδακτορική διατριβή, η οποία είχε ως σκοπό να μελετήσει τους μηχανισμούς δράσης επί των κυττάρων των συστατικών που απελευθερώνονται από σκευάσματα οδοντιατρικών συνθέτων ρητινών σε κατάλληλα βιολογικά μέσα, υπό συνθήκες που να προσομοιάζουν σε μεγάλο βαθμό αυτές της κλινικής πράξης. Συγκεκριμένα, μελετήθηκε η επίδραση εκχυλισμάτων που προέκυψαν από 3 σύνθετες ρητίνες άμεσων αποκαταστάσεων και 3 σύνθετες ρητίνες έμμεσων (εργαστηριακά πολυμεριζόμενων) προσθετικών αποκαταστάσεων σε βασικές κυτταρικές λειτουργίες, όπως η διατήρηση της κυτταρικής μορφολογίας, ο κυτταρικός πολλαπλασιασμός και η ομαλή διεξαγωγή του κυτταρικού κύκλου, η κυτταρική ζωτικότητα και ο τύπος του επαγόμενου κυτταρικού θανάτου, ο κυτταρικός μεταβολισμός και η ακεραιότητα και λειτουργία του χρωμοσωμικού DNA. Η παρασκευή των εκχυλισμάτων και η διεξαγωγή των πειραματικών σταδίων βασίστηκε σε διεθνώς αποδεκτά πρωτόκολλα, όπως ορίζονται από την προδιαγραφή ISO Στα πλαίσια αυτής της προσπάθειας, κυτταρικές καλλιέργειες που εκτέθηκαν στα εκχυλίσματα των συνθέτων ρητινών μελετήθηκαν με πληθώρα βιολογικών μεθόδων όπως οπτική και φθορίζουσα μικροσκοπία, κυτταρομετρία ροής, βιοχημικές, ανοσοκυτταροχημικές και κυτταρογενετικές μεθόδους, ώστε να αξιολογηθούν μια σειρά από χαρακτηριστικές βιολογικές παραμέτρους που αντιστοιχούν στις προαναφερθείσες βασικές κυτταρικές λειτουργίες. Η σχεδίαση της διατριβής, η πραγματοποίηση της εργαστηριακής επεξεργασίας και η αποτίμηση των ευρημάτων, επετεύχθη χάρη στη γόνιμη συνεργασία των Εργαστηρίων Ακίνητης Προσθετικής και Προσθετικής Εμφυτευατολογίας της Οδοντιατρικής Σχολής (Διευθυντής: Καθ. Π.Γαρέφης), του Εργαστήριου Φαρμακολογίας της Φαρμακευτικής Σχολής (Διευθυντής: Καθ. Α. Τσιφτσόγλου) και του 12

13 Εργαστηρίου Γενικής Βιολογίας και Γενετικής της Ιατρικής Σχολής (Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθ. Δ.Μουρελάτος) του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στα πλαίσια αυτής της προσπάθειας είχα την ιδιαίτερη τιμή και χαρά να συνεργαστώ και να τύχω της πολύτιμης καθοδήγησης από μία σειρά εξαιρετικών επιστημόνων διαφόρων ειδικοτήτων τους οποίους θα ήθελα στο σημείο αυτό να ευχαριστήσω. Καταρχήν, ιδιαίτερη ευγνωμοσύνη θα ήθελα να εκφράσω από τα βάθη της καρδιάς μου στον Καθηγητή κ. Π. Γαρέφη, για τις πολύτιμες γνώσεις και εμπειρίες στο χώρο της Οδοντιατρικής Επιστήμης που αποκόμισα μαθητεύοντας δίπλα του, για τη σημαντική ευκαιρία που μου έδωσε να εκπονήσω την παρούσα διατριβή και να διευρύνω τους επιστημονικούς μου ορίζοντες, αλλά και γιατί αποτέλεσε για μένα πάντοτε πρότυπο επιστημονικού ήθους και ανθρωπιάς. Θα ήθελα επίσης να εκφράσω την ιδιαίτερη εκτίμηση και τις απεριόριστες ευχαριστίες στον Καθηγητή κ. Α. Τσιφτσόγλου, η συμβολή του οποίου υπήρξε καθοριστική στη σχεδίαση, πραγματοποίηση και αξιολόγηση του πειραματικού μέρους της διατριβής. Επίσης, θα ήθελα να τον ευχαριστήσω για τη μεταλαμπάδευση πολύτιμων γνώσεων στα πεδία των κυτταρικών καλλιεργειών, της βιοχημείας και της μοριακής βιολογίας μέσα σε ένα επιστημονικά άψογο και φιλόξενο περιβάλλον, που μου παρείχε ο ίδιος και τα υπόλοιπα εξαίρετα μέλη ΔΕΠ και μεταπτυχιακοί φοιτητές του Εργαστηρίου Φαρμακολογίας. Θερμότατες ευχαριστίες και ιδιαίτερη εκτίμηση θα ήθελα να αποδώσω επίσης στον Καθηγητή Γενετικής κ. Διονύσιο Μουρελάτο, για την επιστημονικά άψογη συνεργασία κατά την εκπόνηση του δεύτερου μέρους του πειραματικού πρωτοκόλλου της διατριβής και για τις πολύτιμες γνώσεις στο χώρο της γενετικής και βιολογίας που είχα την τύχη να αποκομίσω μαθητεύοντας δίπλα του. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω και τα υπόλοιπα μέλη του Εργαστηρίου για τη σημαντική βοήθεια τους κατά την εκπόνηση και αξιολόγηση των πειραματικών δεδομένων. Επίσης, ευχαριστώ τον Καθηγητή κ. Δ. Αντωνιάδη για την συμμετοχή του στην σύνθεση της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής και τις επικοικοδομητικές του παρατηρήσεις επί των αποτελεσμάτων της διατριβής. Θα ήταν επίσης σημαντική παράλειψη να μην ευχαριστήσω τη Διευθύντρια του Αιματολογικού Τμήματος κα Δ. Μαρκάλα, τη Διευθύντρια του Ερευνητικού Τμήματος κα Γ. Γαλακτίδου και τη Διευθύντρια του Κυτταρολογικού Τμήματος κα Ε. Δεστούνη του Θεαγενείου Αντικαρκινικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης για την ευγενική παροχή των χώρων και την επιστημονική συμβολή κατά την εκτέλεση επιμέρους πειραματικών τμημάτων της διατριβής. Ιδιαίτερα, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους τεχνολόγους Ε. Βενετίου και Κ. Νεστορίδη, για τη βοήθεια τους κατά την ανοσοκυτταροχημική χρώση των παρασκευασμάτων της διατριβής και το Βιολόγο Αναστάσιο Κουρκουτέλη, για την οργάνωση του λογισμικού της κυτταρομετρίας ροής. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω από τα βάθη της καρδιάς μου τους εκλεκτούς συναδέλφους και φίλους κ. Δημήτριο Ανδρεάδη, διδάκτορα του Εργαστηρίου Στοματολογίας της Οδοντιατρικής Σχολής Α.Π.Θ, κα. Μάνια Κοκοτή, Λέκτορα του Εργαστηρίου Ακίνητης Προσθετικής & Προσθετικής Επί Εμφυτευμάτων και κ. Γιώργο Καλτσίδη, διδάκτορα και μέλος ΕΤΕΠ του Εργαστηρίου Ακίνητης Προσθετικής & Προσθετικής Επί Εμφυτευμάτων και πρώην διευθυντή των νοσοκομείων ΑΧΕΠΑ και Θεαγενείου για την καθημερινή επιστημονική και ουσιαστική τους στήριξη καθ όλη τη διάρκεια εκπόνησης της παρούσας διατριβής. 13

14 Τέλος, θα ήταν σημαντική αμέλεια να μην ευχαριστήσω το Ίδρυμα «Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης», του οποίου υπήρξα υπότροφος, για την ιδιαίτερα σημαντική και συνεπή οικονομική του υποστήριξη, καθώς και όλα τα μέλη ΔΕΠ του Εργαστηρίου Ακίνητης Προσθετικής & Προσθετικής Επί Εμφυτευμάτων για την ιδιαίτερα εποικοδομητική συνεργασία που είχαμε καθ όλη τη διάρκεια των μεταπτυχιακών μου σπουδών. Αθηνά Α. Μπακοπούλου Θεσσαλονίκη

15 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ...19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΡΗΤΙΝΕΣ Α. Σύσταση Β. Πολυμερισμός Γ. Κατηγορίες Δ. Ιδιότητες KΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΒΙΟΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑΣ ΒΙΟΫΛΙΚΩΝ Α. Βιοϋλικά & Βιοσυμβατότητα Β. Αλληλεπιδράσεις βιοϋλικών-ιστών 73 Γ. Βιολογική απάντηση του ξενιστή 82 Δ. Μέθοδοι ελέγχου βιοσυμβατότητας ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΒΙΟΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑ ΡΗΤΙΝΩΔΩΝ ΥΛΙΚΩΝ Α. Εισαγωγή.99 Β. Απελευθέρωση συστατικών συνθέτων ρητινών 99 Γ. Προϊόντα βιοαποδόμησης Δ. Κυτταροτοξικότητα-in vitro έρευνες Ε. Βιοσυμβατότητα- in vivo έρευνες 133 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΚΥΤΤΑΡΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Α. Γενικά Β. Μοριακοί μηχανισμοί ρύθμισης του κυτταρικού κύκλου Γ. Σημεία ελέγχου του κυτταρικού κύκλου..152 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΚΥΤΤΑΡΙΚΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ Α. Απόπτωση-Νέκρωση.159 Β. Βιοχημικά μονοπάτια της απόπτωσης Γ. Εκτέλεση της απόπτωσης Δ. Αντι-αποπτωτικά μονοπάτια

16 Ε. Άλλες μορφές κυτταρικού θανάτου ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: ΒΛΑΒΕΣ ΤΟΥ DNA & ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΣΗΣ Α. Γενικά Β. Τύποι βλαβών του DNA 177 Γ. Επιδιορθωτικοί μηχανισμοί του DNA Δ. Ο ρόλος της πολύ(adp) ριβοζυλίωσης [P(ADP)RP] στην επιδιόρθωση του DNA..188 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΩΝ ΒΛΑΒΩΝ ΤΟΥ DNA Α. Γενικά Β. Κυτταρογενετικές μέθοδοι 195 Γ. Βακτηριακές μέθοδοι..206 Δ. Βιοχημικές/ανοσοϊστοχημικές μέθοδοι ΣΚΟΠΟΣ..209 ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Α. ΥΛΙΚΑ & ΜΕΘΟΔΟΙ Α.1 ΥΛΙΚΑ Α Οδοντιατρικά βιοϋλικά μελέτης Α.1.2 Κατασκευή δοκιμίων των συνθέτων ρητινών..217 Α.1.3 Παρασκευή εκχυλισμάτων των συνθέτων ρητινών Α.1.4 Βιολογικά υλικά μελέτης-κυτταρική Σειρά Α.1.5 Καλλιεργητικά υλικά και παρασκευή αντιδραστηρίων 221 Α.1.6 Ένζυμα-Αντιδραστήρια Μοριακής Βιολογίας Α.1.7 Χημικά αντιδραστήρια..222 Α.1.8. Αναλώσιμα κυτταρικών καλλιεργειών Α.2 ΜΕΘΟΔΟΙ Α.2.1 Πρωτόκολλο καλλιέργειας κυτταρικής σειράς WEHI 13 var Α.2.2. Προσδιορισμός της κινητικής κυτταρικής ανάπτυξης Α.2.3 Έλεγχος της κυτταροτοξικότητας των εκχυλισμάτων των συνθέτων ρητινών με μέτρηση του αριθμού των κυττάρων στο αιμοκυτταρόμετρο και δοκιμασία αποκλεισμού της χρωστικής Trypan Blue Α.2.4. Έλεγχος της κυτταροτοξικότητας των εκχυλισμάτων των συνθέτων ρητινών κατά τη διάρκεια γήρανσης τους σε βιολογικό μέσο RPMI

17 Α.2.5 Δοκιμασία αναγωγής άλατος τετραζολίου (δοκιμασία ΜΤΤ).227 Α.2.6.Έλεγχος των μορφολογικών μεταβολών που προκαλούνται από τα εκχυλίσματα των συνθέτων ρητινών με οπτική μικροσκοπία 229 Α.2.7 Μέτρηση της αναλογίας των αποπτωτικών και των νεκρωτικών κυττάρων με κυτταρομετρία ροής (FACS-Flow Cytometry), κατόπιν χρώσης με τις φθορίζουσες χρωστικές Ανεξίνη V (FITC-Annexin V) και προπίδιο- ιωδίδιο (Propidium-Iodide - PI)..229 Α.2.8 Ανάλυση κυτταρικού κύκλου με ανίχνευση του περιεχόμενου DNA των κυττάρων με κυτταρομετρία ροής (FACS-flow cytometry), κατόπιν χρώσης με προπίδιο-ιωδίδιο (propidium-iodide-pi) Α.2.9 Απομόνωση κυτταρικών εκχυλισμάτων από καλλιέργειες ινοβλαστών WEHI 13 var (ολική πρωτεΐνη του κυτταροπλάσματος) 232 Α.2.10 Απομόνωση ολικού γενωμικού DNA..233 Α.2.11 Χρωματομετρική μέθοδος ποσοτικού προσδιορισμού πρωτεϊνών κατά Bradford, τροποποιημένη κατά Bearden Α.2.12 Φασματοφωτομετρικός ποσοτικός προσδιορισμός του DNA. 234 Α Ηλεκτροφόρηση ολικού γενωμικού DNA σε πηκτή αγαρόζης Α.2.14 Μελέτη της επίδρασης διαφόρων συγκεντρώσεων ετοποσίδη σε καλλιέργειες ινοβλαστών WEHI 13 var, με μέτρηση του ρυθμού κυτταρικής ανάπτυξης σε αιμοκυτταρόμετρο και δοκιμασία αποκλεισμού της χρωστικής Trypan Blue Α Φασματοφωτομετρικός προσδιορισμός της δραστηριότητας του ενζύμου κασπάση-3 (caspase-3 ELISA colorimetric assay).236 Α Ανοσοκυτταροχημική μελέτη της έκφρασης του ενζύμου κασπάση 3 σε παρασκευάσματα ινοβλαστών WEHI 13 var εκτεθειμένων στα εκχυλίσματα των συνθέτων ρητινών Α.2.17 Μελέτη της ακεραιότητας του συμπλέγματος χρωματίνης-νουκλεϊνικών οξέων με χρώση με πορτοκαλόχρουν της ακριδίνης (Acridine Orange) και μικροσκοπία φθορισμού.238 Α.2.18 Στατιστική επεξεργασία των αποτελεσμάτων 240 Α Καλλιέργειες φυσιολογικών λεμφοκυττάρων ανθρώπου Α Καλλιεργητικά υλικά και παρασκευή αντιδραστηρίων. 241 Α Δημιουργία εκχυλισμάτων των συνθέτων ρητινών Α Δημιουργία και συγκομιδή των καλλιεργειών Α Χρώση των καλλιεργειών με τη μέθοδο Fluorescence Plus Giemsa-FPG Α Παρατήρηση και καταμέτρηση των χρωματιδιακών ανταλλαγών, των χρωμοσωμικών ατυπιών, του δείκτη ρυθμού πολλαπλασιασμού και του μιτωτικού δείκτη των κυττάρων..243 Α Πειραματικός σχεδιασμός Α Στατιστική επεξεργασία των αποτελεσμάτων Β. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ.247 Β.1 Καμπύλες κυτταρικής ανάπτυξης ινοβλαστών WEHI 13 var κατόπιν έκθεσης στα εκχυλίσματα των συνθέτων ρητινών Β.2 Κυτταροτοξικότητα εκχυλισμάτων συνθέτων ρητινών

18 Β.3 Μορφολογικές μεταβολές ινοβλαστών WEHI 13var υπό επίδραση εκχυλισμάτων συνθέτων ρητινών.263 Β.4 Επαγωγή απόπτωσης και νέκρωσης από τα εκχυλίσματα των συνθέτων ρητινών, σε δοκιμασία κυτταρομετρίας ροής (FACS-Flow Cytometry), με FITC-Annexin V και PI Β.5 Δραστηριότητα της κασπάσης-3 σε ινοβλάστες WEHI 13 var, κατόπιν έκθεσης στα εκχυλίσματα των συνθέτων ρητινών. 288 Β.6 Ανοσοκυτταροχημική έκφραση του ενζύμου κασπάση Β.7 Επίδραση διαφορετικών συγκεντρώσεων ετοποσίδη στον πολλαπλασιασμό και τη ζωτικότητα ινοβλαστών WEHI 13 var Β.8 Ακεραιότητας ολικού γενωμικού DNA σε ηλεκτροφόρηση γέλης αγαρόζης ινοβλαστών WEHI 13 var που έχουν εκτεθεί στα εκχυλίσματα των συνθέτων ρητινών Β.9 Ακεραιότητας του συμπλέγματος DNA-χρωματίνης Β.10 Ανάλυση κυτταρικού κύκλου σε καλλιέργειες ινοβλαστών WEHI 13 var κατόπιν έκθεσης στα εκχυλίσματα των συνθέτων ρητινών Β.11 Αξιολόγηση των χρωματιδιακών ανταλλαγών (Sister-Chromatid Exchanges-SCEs), των χρωμοσωμικών ατυπιών (Chromosomal Aberrations-Cas), του δείκτη ρυθμού πολλαπλασιασμού (Proliferation Rate Index-PRI) και του μιτωτικού δείκτη (Mitotic Index-MI), σε πρωτογενείς καλλιέργειες περιφερικών λεμφοκυττάρων αίματος ανθρώπου, μετά από έκθεση στα εκχυλίσματα των συνθέτων ρητινών Γ. ΣΥΖΗΤΗΣΗ-ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Δ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. 357 Ε. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

19 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 19

20 20

21 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΡΗΤΙΝΕΣ Α. Σύσταση B. Πολυμερισμός Γ. Κατηγορίες Δ. Ιδιότητες 21

22 22

23 Α. ΣΥΣΤΑΣΗ Οι σύνθετες οδοντιατρικές ρητίνες είναι πολυμερή υλικά που αποτελούνται από τρεις διαφορετικές φάσεις: 1. μία συνεχή οργανική φάση. 2. μία ανόργανη φάση σε διασπορά, η οποία αποτελείται από ενισχυτικές ουσίες διαφόρων τύπων, μεγεθών, σχημάτων και μορφολογιών και 3. μια ενδιάμεση φάση που συνδέει χημικά τις δύο προηγούμενες για τη δημιουργία ενός ενιαίου υλικού. Παράλληλα συνυπάρχει στη χημική τους σύνθεση και ένα σύστημα πολυμερισμού (παράγοντας έναρξης και επιταχυντής), ένας αναστολέας πολυμερισμού ώστε το υλικό να μην πολυμερίζεται σε συνθήκες περιβάλλοντος και κάποια άλλα πρόσθετα, όπως χρωστικές (Annusavice 1996, Craig 2002, O Brien 2002, Κακάμπουρα 2006). Α.1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΜΟΝΟΜΕΡΩΝ Η οργανική μήτρα δημιουργείται με σύνδεση πολλών επαναλαμβανόμενων δομικών μονάδων (μονομερών), που ενώνονται μεταξύ τους με ομοιοπολικούς δεσμούς. Το ευρύτερα χρησιμοποιούμενο βασικό μονομερές είναι το γλυκιδικό μεθακρύλιο της διφαινόλης Α (2,2 bis-[4 (2-hydroxy -3 methacryloxypropoxy)-phenyl]-propane (BisGMA), το οποίο είναι δι-λειτουργικό αρωματικό μόριο που φέρει δύο ακραίες μεθακρυλικές ομάδες, ικανές να αντιδράσουν για τη δημιουργία ομοιοπολικού δεσμού (Εικόνα 1). Ωστόσο, το μονομερές αυτό παρουσιάζει εξαιρετικά μεγάλο ιξώδες σε θερμοκρασία δωματίου, εξαιτίας των δεσμών υδρογόνου που σχηματίζονται μεταξύ των υδροξυλικών ομάδων του, που είναι υπεύθυνοι για την παρατηρούμενη θιξοτροπική του συμπεριφορά. Το γεγονός αυτό κάνει δύσκολη τόσο την ενσωμάτωση των ενισχυτικών ουσιών στη μάζα του, όσο και την κλινική χρήση του αντίστοιχου πολυμερούς και καθιστά αναγκαία την προσθήκη και ενός δεύτερου μονομερούς-διαλύτη (συν-μονομερούς) με μικρότερο μοριακό βάρος (Annusavice 1996, Craig & Powers 2002, O Brien 2002). Εικόνα 1: Xημικός τύπος του βασικού μονομερούς Bis-GMA (2,2 bis-[4 (2-hydroxy -3 methacryloxypropoxy)-phenyl]-propane) Πηγή: Craig & Powers 2002 Το μόριο που έχει ευρύτατα χρησιμοποιηθεί ως διαλύτης είναι το μεθακρυλικό παράγωγο της αιθυλενογλυκερόλης (tri-ethylene-glycol-dimethacrylate, TEGDMA) (Εικόνα 2), το οποίο συνήθως βρίσκεται σε μία αναλογία 25% έναντι 75% BisGMA. Το μικρό του μοριακό βάρος μειώνει το ιξώδες και εξασφαλίζει ευκολία κλινικών χειρισμών του τελικού προϊόντος. Επίσης, το γεγονός ότι πρόκειται για μικρό και ευκίνητο μόριο δίνει τη δυνατότητα αυξημένης μετατροπής των ακόρεστων διπλών δεσμών C=C των μονομερών σε απλούς στο πολυμερές, βελτιώνοντας συνολικά την απόδοση του πολυμερισμού. Για τον ίδιο λόγο, δίνεται η δυνατότητα αυξημένης διασταύρωσης (cross-linking) των πολυμερών αλυσίδων, 23

24 καθιστώντας το τελικό προϊόν πιο ανθεκτικό στην αποδόμηση από οργανικούς διαλύτες. Ωστόσο, ο αυξημένος βαθμός μετατροπής συνοδεύεται και από ταυτόχρονη αύξηση της συστολής πολυμερισμού, γεγονός που αποτελεί ένα από τα βασικά προβλήματα των σύγχρονων συστημάτων συνθέτων ρητινών (Annusavice 1996, Craig & Powers 2002, O Brien 2002). Τέλος, το μικρό μοριακό βάρος του TEGDMA είναι υπεύθυνο και για τη μεγάλη βιολογική του δραστικότητα, καθώς του επιτρέπει να διαπεράσει τις βιολογικές μεμβράνες, συμβάλλοντας σημαντικά στην πρόκληση κυτταροτοξικότητας, όπως θα αναλυθεί διεξοδικά στο κεφάλαιο 3. Εικόνα 2: Χημικός τύπος του συν-μονομερούς TEGDMA (tri-ethylene-glycol-dimethacrylate) Πηγή: Craig & Powers 2002 Στην προσπάθεια βελτίωσης των ιδιοτήτων των συνθέτων ρητινών έχουν χρησιμοποιηθεί και κάποια εναλλακτικά μονομερή, όπως διμεθακρυλικά παράγωγα της ουρεθάνης (urethane dimethacrylate-udma). Το μόριο αυτό έχει σχεδόν το ίδιο μοριακό βάρος με το BisGMA, αλλά η έλλειψη αρωματικών δακτυλίων το καθιστά πιο ευκίνητο και με χαμηλότερο ιξώδες (Εικόνα 3). Επίσης, πλεονεκτεί ως προς τη συστολή πολυμερισμού, το βαθμό μετατροπής και την αντοχή στη θραύση, αλλά μειονεκτεί ως προς την προσρόφηση ύδατος. Συνδυασμός των πλεονεκτημάτων του BisGMA και UDMA επιδιώκεται στα σκευάσματα συνθέτων ρητινών όπου χρησιμοποιούνται και οι δύο αυτοί τύποι μονομερών. Τέλος, σε ορισμένα σύγχρονα σκευάσματα συνθέτων ρητινών χρησιμοποιείται αντί για το BisGMA το παράγωγο του BisEMA (ethoxylated bisphenol A dimethacrylate), που προέρχεται με απομάκρυνση των υδροξυλομάδων του πρώτου. Το μόριο αυτό παρουσιάζει οριακές βελτιώσεις, κυρίως ως προς την προσρόφηση ύδατος (Annusavice 1996, Craig & Powers 2002, O Brien 2002). Εικόνα 3: Χημικός τύπος του μονομερούς UDMA (urethane dimethacrylate) Πηγή: Craig & Powers 2002 Παρά το γεγονός ότι η έρευνα για τη βελτίωση των ιδιοτήτων των συνθέτων ρητινών έχει σχεδόν κατά αποκλειστικότητα εντοπιστεί στην τροποποίηση των ενισχυτικών τους ουσιών, τα τελευταία χρόνια πραγματοποιείται και μία έντονη ερευνητική προσπάθεια να συντεθούν και να ενσωματωθούν στη σύσταση τους και νεότερα μονομερή που να φέρουν ελάχιστη ή καθόλου συστολή πολυμερισμού (low or non shirking monomers). Για το σκοπό αυτό έχουν χρησιμοποιηθεί διάφορες προσεγγίσεις. Αρχικά προτάθηκαν τα επονομαζόμενα «διαστελλόμενα» μονομερή (expanding monomers) βασιζόμενα σε σπιρο- 24

25 ορθοκαρβονικές ενώσεις (spirooorthocarbanates SOCs), τα οποία προστέθηκαν στις διμεθακρυλικές ρητίνες που πολυμερίζονταν με μηχανισμό ελευθέρων ριζών (Stansbury 1992), ή στις εποξεικές ρητίνες που πολυμερίζονταν με κατιονικό πολυμερισμό (Byerley et al 1992, Eick et al 1993). Παρ ότι ο συνδυασμός των μονομερών αυτών με τα εποξεικά συστήματα οδήγησε σε σημαντική μείωση της συστολής και των τάσεων πολυμερισμού, ωστόσο συνοδεύτηκε και από σημαντική μείωση του βαθμού μετατροπής (Chappelhow et al 1997). Επίσης, ακόρεστες ορθοκαρβονικές ενώσεις και βινυλκυκλοπροπάνια (VCP) έχουν χρησιμοποιηθεί πρόσφατα σε συνδυασμό με πολυμερισμό μετάθεσης με διάνοιξη δακτυλίου (radical ring opening polymerization) με θετικά αποτελέσματα ως προς τη συστολή πολυμερισμού (Miyazaki et al 1997, Moszner et al 1997), ενώ ο συνδυασμός τους με χαμηλού ιξώδους παράγωγα του BisGMA υπήρξε επίσης αποτελεσματικός (Moon et al 2005). Ωστόσο, δεν υπάρχει μέχρι σήμερα κανένα σκεύασμα που να βασίζεται στην τεχνολογία των σπιρο-ορθοκαρβονικών μονομερών. Αίτια γι αυτό θεωρούνται η υψηλή θερμοκρασία (~ 120 Cº ) που απαιτείται για τον πολυμερισμό τους και οι υποδεέστερες μηχανικές ιδιότητες σε σχέση με τα υπάρχοντα συστήματα. Έχουν επίσης προταθεί κυκλοαλιφατικές εποξεικές ρητίνες (ονομάζονται επίσης και οξυράνες-oxiranes) τροποποιημένες με πολυόλια π.χ. πολύ-τετρα-υδροφουράνιο, ως φωτοπολυμεριζόμενα υλικά με κατιονικό πολυμερισμό, τα οποία μειώνουν τη συστολή πολυμερισμού περίπου στο μισό σε σχέση με τις ρητίνες BisGMA (Tilbrook 2000) (Εικόνα 4). Εμφανίζουν επίσης το πλεονέκτημα της απουσίας ζώνης αναστολής από το οξυγόνο, υψηλή αντοχή, αλλά ελαφρώς αυξημένη προσρόφηση ύδατος. Τέλος, συνδυασμός οξυρανών με επεκτεινόμενα μονομερή στη ίδιο προϊόν γίνεται σε κάποιες πολύ πρόσφατες έρευνες, προκειμένου να συνδυαστούν τα οφέλη των δύο αυτών τεχνολογιών (Eick et al 2005). Άλλες εναλλακτικές λύσεις για τις διμεθακρυλικές ρητίνες έχουν πρόσφατα προταθεί από τους Guggenberger et al (2000), οι οποίοι περιέγραψαν μια οικογένεια μορίων που ονομάζονται σιλοράνες (siloranes) και προέρχονται από συνδυασμό σιλοξανών και οξυρανών. Τα μόρια αυτά πολυμερίζονται με κατιονικό πολυμερισμό και παρουσιάζουν παρόμοιες μηχανικές ιδιότητες, αλλά μικρότερη συστολή πολυμερισμού σε σχέση με τις ρητίνες με βάση το Bis-GMA (Braga et al 2004) (Εικόνα 4). Εικόνα 4: Χημικοί τύποι οξυρανών και σιλορανών. Πηγή: Schweikl et al, J Dent Res 2004;83(1):

26 Άλλα ενδιαφέροντα διμεθακρυλικά παράγωγα του BisGMA με μικρότερη συστολή πολυμερισμού έχουν προκύψει με υποκατάσταση των υδροξυλικών ή των μεθυλικών ομάδων των φαινυλικών δακτυλίων με διάφορα μόρια υποκατάστασης (Holter et al 1997, Kim et al 2004). Κάποιες ερευνητικές ομάδες επιδιώκουν την αύξηση του μοριακού βάρους ή του μοριακού όγκου των μεθακρυλικών μονομερών με την εισαγωγή μεγάλων σε όγκο ομάδων υποκατάστασης (multifunctional monomers), προκειμένου να μειωθεί η αρχική συγκέντρωση των «ενεργών» διπλών δεσμών και συνεπώς ο βαθμός μετατροπής και η συστολή πολυμερισμού (Ge et al 2005, Viljanen et al 2005). Επίσης, έχουν χρησιμοποιηθεί και ορισμένα πολυδιακλαδιζόμενα (hyper-branched) μεθακρυλικά πολυεστερικά ολιγομερή μεγάλου μοριακού βάρους (dendrimers) που θεωρείται ότι προσφέρουν σημαντική βελτίωση στις ιδιότητες των συνθέτων ρητινών (Nummelin et al 2000, Viljanen et al 2005, Matinlinna et al 2005) (Εικόνα 5). Σε όλες αυτές της περιπτώσεις είναι υπό διερεύνηση οι μηχανικές ιδιότητες των τελικών προϊόντων, όπως το μέτρο ελαστικότητας και η αντοχή στην κάμψη που σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν βρεθεί αρκετά ανεπαρκή ώστε να επιτρέψουν την κλινική εφαρμογή κάποιων από τις ενώσεις αυτές. Τέλος, οι Chung et al (2002) ανέπτυξαν νέα τριμεθακρυλικά μονομερή (1,1,1-Tris [4-(2-ydroxy-3-methacryloxypropoxy) phenyl]ethane και (1,1,1-Tris [4-(2-ydroxy-3- methacryloxypropoxy) phenyl]methane ή TTEMA, στα οποία παράλληλα με τη μείωση της συστολής πολυμερισμού, διατηρήθηκαν στα ίδια επίπεδα με τις ρητίνες BisGMA και οι μηχανικές τους ιδιότητες. Εικόνα 5: Χαρακτηριστική χημική δομή πολυδιακλαδιζόμενου μονομερούς μεγάλου μοριακού βάρους, που φέρει 12 μεθακρυλικές ομάδες. Πηγή: Viljanen et al, Dental Materials 2005 ;21 : Άλλες προσεγγίσεις που έχουν προταθεί για τη μείωση της συστολής πολυμερισμού περιλαμβάνουν την ανάπτυξη μονομερών υγρών κρυστάλλων (Rawls et al 1997), κυκλοπολυμεριζόμενων δι- και πόλυ- λειτουργικών ακρυλικών (Stansbury et αl 1995), καθώς και διάφορων συμμονομερών που προορίζονται ν αντικαταστήσουν ένα μόνο μέρος του BisGMA, όπως μεθακρυλικά παράγωγα των στυρεν-αλλυλ-αλκοολών (methacrylated styrene-allyl-alcohol-msaa) 26

27 (Culbertson et al 1997) και κάποια πολυεδρικά μεθακρυλικά ολιγομερή (polyhedral oligomeric silsesquioxane methacrylate POSS-MA) (Fong et al 2005). Σε ορισμένες περιπτώσεις γίνεται προσπάθεια παράλληλα με τη μείωση της συστολής πολυμερισμού να βελτιωθούν και άλλες ιδιότητες, όπως η προσρόφηση ύδατος. Σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση αυτή είναι η ανάπτυξη φθοριομένων διμεθακρυλικών μονομερών (fluorinated methacrylate monomers), τα οποία εξαιτίας της πολύ χαμηλής τους επιφανειακής ενέργειας και της συνεπαγόμενης υδροφοβικότητας τους πλεονεκτούν ως προς την ιδιότητα αυτή. Θα πρέπει όμως να ενσωματωθούν ως συν-μονομερή στα υπάρχοντα διμεθακρυλικά συστήματα στην κατάλληλη χημική μορφή και αναλογία, προκειμένου να μην επηρεαστούν αρνητικά οι μηχανικές τους ιδιότητες (Εικόνα 6) (Tanaka et al 1993, Li et al 1996, Stansbury et al 1999). Εικόνα 6: Χημικοί τύποι φθοριωμένων διμεθακρυλικών μονομερών σε διάφορες παραλλαγές Πηγή: Stansbury et al, Dental Materials 1999;15: Τέλος, έχουν πρόσφατα αναπτυχθεί και τεχνολογίες τελείως διαφορετικές από τη χημεία των συμβατικών μεθακρυλικών μονομερών. Ένα τέτοιο πολλά υποσχόμενο σύστημα βασίζεται στο σχηματισμό θιολ-ενίων (thiol-ene). Το σύστημα αυτό αποτελείται από μοριακό μείγμα 4:3 από triallyl-1,3,5-triazine- 2,4,6 trione (TATATO) και pentaerythritol tetramercaptopionate (PETMP) (Εικόνα 7). Η καινοτομία του συστήματος βασίζεται στο φωτοπολυμερισμό προσθήκης σταδιακών αντιδράσεων (step-growth polymerization), που όμως διευκολύνεται επιπλέον από μια διαδικασία μεταφοράς ομάδων μέσω ελευθέρων ριζών (Lu et al 2005). Με τον τρόπο αυτό μπορούν να προκύψουν με εξαιρετικά μεγάλες ταχύτητες διακλαδιζόμενα πολυμερή, τα οποία όμως δε φτάνουν στη ζελατινώδη φάση παρά μόνον όταν έχουμε υψηλό ποσοστό μετατροπής των λειτουργικών τους ομάδων. Άλλα πολύ σημαντικά πλεονεκτήματα του συστήματος αυτού είναι η απουσία ζώνης αναστολής του πολυμερισμού από το οξυγόνο, αυξημένο βάθος πολυμερισμού και το σημαντικότερο μειωμένη απελευθέρωση μονομερών από τη μάζα τους, λόγω της φύσης του πολυμερισμού σταδιακών αντιδράσεων που οδηγεί σε σχεδόν πλήρη κατανάλωση των 27

28 ενεργά αντιδρώντων μορίων, γεγονός το οποίο έχει ιδιαίτερη σημασία για τη βιοσυμβατότητα τους (Chiou et al 1996, Cramer et al 2001). Θα πρέπει ωστόσο να τονιστεί ότι όλες αυτές οι καινούργιες χημικές δομές μονομερών συστημάτων απαιτούν και την παράλληλη ανάπτυξη νέων μεθόδων ελέγχου των μηχανικών τους ιδιοτήτων, νέες διαδικασίες σιλανοποίησης και ενσωμάτωσης των ενισχυτικών ουσιών και ενδεχομένως νέες συσκευές πολυμερισμού, γεγονός που παρά τα ιδιαιτέρα ενθαρρυντικά αποτελέσματα δεν καθιστά άμεση την κλινική τους εφαρμογή. Α.2 ΕΝΙΣΧΥΤΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ Η ενσωμάτωση των ενισχυτικών ουσιών (fillers) στην οργανική ρητινώδη μήτρα αποσκοπεί αφενός στη βελτίωση των φυσικομηχανικών ιδιοτήτων των συνθέτων ρητινών, ώστε να είναι δυνατή η χρήση τους σε περιοχές του στόματος με υψηλή συσσώρευση τάσεων, αφετέρου στη διατήρηση ή βελτίωση της αισθητικής απόδοσης των αποκαταστάσεων. Για να επιτευχθούν ωστόσο οι παραπάνω στόχοι απαιτείται επιπλέον πολύ ισχυρή σύνδεση των ενισχυτικών ουσιών με την πολυμερή μήτρα μέσω κατάλληλου συζευκτικού παράγοντα. Ο γενικός κανόνας που ισχύει είναι ότι η αύξηση της επί τοις εκατό κατ όγκο (% κ.ο) περιεκτικότητας των συνθέτων ρητινών σε ενισχυτικές ουσίες συνεπάγεται και βελτίωση των φυσικομηχανικών τους ιδιοτήτων (Ferracane et al 1995). Δηλαδή, επιτυγχάνεται μείωση της συστολής πολυμερισμού, της προσρόφησης ύδατος και του συντελεστή θερμικής διαστολής, ενώ παράλληλα αυξάνονται οι τιμές των μηχανικών τους ιδιοτήτων όπως η αντοχή στη σύνθλιψη, στον εφελκυσμό, στην κάμψη, το μέτρο ελαστικότητας και η αντοχή στην αποτριβή (Anusavice 1996, Craig 2002). Άλλες ιδιότητες που μπορούν να επηρεαστούν από τη φύση των ενισχυτικών ουσιών είναι, η διαφάνεια και η δυνατότητα λείανσης του υλικού, καθώς και η ακτινοσκιερότητα. Η διαμόρφωση των τελικών ιδιοτήτων των συνθέτων ρητινών καθορίζεται από ορισμένες παραμέτρους, όπως το μέσο μέγεθος των ενισχυτικών ουσιών, το εύρος κατανομής μεγεθών, τη διασπορά των ενισχυτικών κόκκων μέσα στο προαναφερθέν εύρος, την % κ.ο περιεκτικότητα τους, τον τρόπο ενσωμάτωσης τους στην οργανική μήτρα, το δείκτη διάθλαση, την ακτινοσκιερότητα και τη σκληρότητα τους (Anusavice 1996, Craig 2002, O Brien 2002). Με βάση τα χαρακτηριστικά αυτά και κυρίως το μέγεθος και την % κ.ο περιεκτικότητα των ενισχυτικών ουσιών έχουν αναπτυχθεί και τα περισσότερα συστήματα ταξινόμησης των συνθέτων ρητινών, όπως θα αναλυθεί στη συνέχεια. Η σύγχρονη τάση στην εξέλιξη των υλικών αυτών είναι η μεγιστοποίηση της % περιεκτικότητας των ενισχυτικών ουσιών με παράλληλη ελαχιστοποίηση του μεγέθους τους (Ferracane et al 1995). Α.2.α Τύπος και μέγεθος ενισχυτικών ουσιών Στις σύνθετες ρητίνες πρώτης γενεάς («παραδοσιακές» σύνθετες ρητίνες) (δεκαετία 1960) χρησιμοποιήθηκε ως ενισχυτική ουσία ο κρυσταλλικός χαλαζίας (crystalline quartz), εξαιτίας της μεγάλης του διαθεσιμότητας, των εξαιρετικών οπτικών του ιδιοτήτων και της χημικής του αδράνειας. Τα σωματίδια αυτά είχαν αρχικά μέγεθος μm, το οποίο σταδιακά μειώθηκε στα 8-12 μm (Εικόνα 7 Α, B, 28

29 C). Λόγω της μεγάλης του σκληρότητας ο χαλαζίας ήταν εξαιρετικά δύσκολο να λειοτριβηθεί σε μικρότερα μεγέθη με αποτέλεσμα να παρουσιάζεται δυσκολία στίλβωσης των αποκαταστάσεων και κίνδυνος αποτριβής των ανταγωνιστών δοντιών (Ferracane 1995b, Phillips 1996, Anusavice 1996). Για όλους αυτούς τους λόγους η χρήση του σήμερα έχει εγκαταλειφθεί. Στη συνέχεια δημιουργήθηκαν οι λεγόμενες «μικρόκοκκες» σύνθετες ρητίνες (microfilled) στις οποίες ενσωματώθηκε ως ενισχυτική ουσία το άμορφο ή κολλοειδές πυρίτιο, με μέσο μέγεθος κόκκων περίπου 0,04 μm (Εικόνα 7 D). Τα σωματίδια αυτά παράγονται μέσω πυρολυτικής διαδικασίας, όπου τα άτομα πυριτίου που βρίσκονται σε μόρια χαμηλού μοριακού βάρους (π.χ. SiCl 4 ), πολυμερίζονται με καύση σε ατμόσφαιρα Ο 2 και Η 2. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας σχηματίζονται μακρομόρια αποτελούμενα από διοξείδιο του πυριτίου (SiO 2 ), που ονομάζονται πυρογενή σωματίδια πυριτίου (pyrogenic silica particles) και αποτελούν τις ενισχυτικές ουσίες των μικρόκοκκων ρητινών. Τα πυρογενή σωματίδια πυριτίου έχουν πολύ μεγάλη επιφάνεια ( m 2 /g). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να απαιτείται περισσότερη οργανική ουσία για την πλήρη διαβροχή τους με μονομερή, γεγονός που περιορίζει σημαντικά την % δυνατή φόρτιση των μικρόκοκκων ρητινών σε ενισχυτικές ουσίες, μειώνοντας την αντοχή και αυξάνοντας σημαντικά το ιξώδες τους. Το πρόβλημα αντιμετωπίστηκε εν μέρει με τη δημιουργία προ-πολυμερισμένων συμπλεγμάτων μεγέθους μm, τα οποία προκύπτουν μετά από εμβύθιση του κολλοειδούς πυριτίου σε θερμοπολυμεριζόμενο μονομερές και στη συνέχεια την ψύξη και τον τεμαχισμό του στα προαναφερθέντα σωματίδια (Εικόνα 7 E, F). Με τον τρόπο αυτό η % κ.ο περιεκτικότητα τους μπορεί να φτάσει το 30-50%. Παρόλα αυτά, η φόρτιση σε ενισχυτικές ουσίες εξακολουθεί να παραμένει ιδιαίτερα χαμηλή και σε συνδυασμό με την απουσία χημικής σύνδεσης των προπολυμερισμένων συμπλεγμάτων με την οργανική μήτρα (Suzuki et al 1982), οι μηχανικές τους ιδιότητες είναι σαφώς υποδεέστερες των ενισχυμένων με σωματίδια υάλου υβριδικών συνθέτων ρητινών (βλ. παρακάτω). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να προτείνονται για χρήση μόνο σε πρόσθιες περιοχές, στις οποίες δεν ασκούνται υψηλές φορτίσεις και όπου εξαιτίας της ευκολίας λείανσης και της περιορισμένης διάθλασης του προσπίπτοντος φωτός, προσομοιάζουν οπτικά τους οδοντικούς ιστούς, προσδίδοντας άριστα αισθητικά αποτελέσματα (Michl et al 1978, Mazer et al 1992). Πρόσφατα, έγινε προσπάθεια να επιτευχθεί χημική σύνδεση των προπολυμερισμένων συμπλεγμάτων με την οργανική μήτρα, ώστε να βελτιωθούν οι μηχανικές ιδιότητες των μικρόκοκκων ρητινών, ιδιαίτερα η αντοχή τους στην αποτριβή και να μπορούν να αξιοποιηθούν τα αισθητικά τους πλεονεκτήματα στις οπίσθιες περιοχές υψηλής φόρτισης. Οι Suzuki et al (2005) χρησιμοποίησαν ένα τριμεθακρυλικό μονομερές (trimethyllol-propanetrimethacrylate-tmpt) σε συνδυασμό με ένα πολύλειτουργικό (multi functional) μονομερές (polyesterdiacrylate-peda), τα οποία όταν συνδυαστούν στην κατάλληλη αναλογία με το κολλοειδές πυρίτιο δημιουργούν προ-πολυμερισμένα συμπλέγματα, με επιφανειακούς ενεργούς διπλούς δεσμούς, που μπορούν να συνδεθούν χημικά με την κυρίως οργανική μήτρα. Παρά τις παραπάνω προσπάθειες, οι πιο συχνά χρησιμοποιούμενες σήμερα ενισχυτικές ουσίες είναι διάφοροι τύποι υάλων βαρέων μετάλλων, όπως βαριο-πυριτικές, στροντιο-πυριτικές, βάριοβόριο-πυριτικές, λιθιο-αργίλιο-πυριτικές, που αντικατέστησαν τα σωματίδια χαλαζία. Το μέσο μέγεθος τους κυμαίνεται συνήθως από 0,6-1 μm. Επιπλέον, προστίθεται σαν δεύτερη ενισχυτική ουσία και άμορφο ή κολλοειδές πυρίτιο σε αναλογία τουλάχιστον 7-15% (Albers 1996). Αυτό γίνεται για να επιτευχθεί 29

30 ευκολία χειρισμών και μείωση της κολλώδους υφής τους. Εξαιτίας του συνδυασμού δύο τύπων ενισχυτικών ουσιών τα αντίστοιχα σκευάσματα ονομάζονται υβριδικές σύνθετες ρητίνες (Εικόνα 7 G, H, I, J, K) και είναι οι ευρύτερα χρησιμοποιούμενες τόσο σε πρόσθιες όσο και σε οπίσθιες περιοχές, γι αυτό και χαρακτηρίζονται και ως «υλικά πολλαπλών χρήσεων». Προκειμένου να επιτευχθεί η μέγιστη δυνατή φόρτιση της ρητίνης σε ενισχυτικές ουσίες απαιτείται μια κατανομή των μεγεθών των κόκκων υάλου μέσα σ ένα συγκεκριμένο εύρος, έτσι ώστε στα κενά που καταλείπονται μεταξύ των μεγαλύτερων κόκκων να τοποθετούνται οι μικρότεροι (Εικόνα 7 L, M). Κατ αυτό τον τρόπο η φόρτιση μπορεί να φτάσει μέχρι και 75% κ.ο, με αποτέλεσμα να ενισχύεται η αντοχή τους στη θραύση λόγω κόπωσης και η αντοχή τους στην αποτριβή. Στα πλέον σύγχρονα σκευάσματα υβριδικών ρητινών το εύρος κατανομής κυμαίνεται σε πολύ μικρά μεγέθη (0,4-0,6 μm), οπότε οι αντίστοιχες ρητίνες ονομάζονται μικροϋβριδικές. Λόγω του μικρού μεγέθους των ενισχυτικών ουσιών μπορεί ν αποδοθεί λεία επιφάνεια, η οποία όμως είναι υποδεέστερη αυτής των μικρόκοκκων ρητινών, ενώ ο δείκτης διάθλασης των υάλων αυτών πλησιάζει αυτόν της οργανικής μήτρας, δίνοντας επαρκή έως και υπερβολική διαφάνεια και καλή χρωματική απόδοση των αποκαταστάσεων (Suzuki et al 1991). Τέλος, άλλο ένα πλεονέκτημα σε σχέση με τις μικρόκοκκες ρητίνες είναι η ακτινοσκιερότητα τους, που οφείλεται στην παρουσία βαρέων μετάλλων, όπως το βάριο (Ba) και το στρόντιο (Sr). Εικόνα 7: Σχεδιαγραμματική αναπαράσταση των διαφόρων τύπων συνθέτων ρητινών: A, B, C: «παραδοσιακές» σύνθετες ρητίνες που φέρουν κόκκους χαλαζία διαφόρων μεγεθών ως ενισχυτικές ουσίες, D: μικρόκοκκη σύνθετη ρητίνη, E,F: μικρόκοκκες σύνθετες ρητίνες που φέρουν και προ-πολυμερισμένα συμπλέγματα κολλοειδούς πυριτίου. Στη ρητίνη F τα προ-πολυμερισμένα συμπλέγματα αποτελούνται από τα ίδια σφαιρικά σωματίδια πυριτίου, που αποτελούν και τις κυρίως ενισχυτικές ουσίες, G, H, I: υβριδικές σύνθετες ρητίνες με διάφορα μεγέθη ενισχυτικών ουσιών, J, K: υβριδικές σύνθετες ρητίνες που φέρουν και προ-πολυμερισμένα συμπλέγματα κολλοειδούς πυριτίου, L, M: υβριδικές σύνθετες ρητίνες που φέρουν ένα εύρος κατανομής μεγεθών των κόκκων υάλου, έτσι ώστε να αυξάνεται η % φόρτιση της σύνθετης ρητίνης. Πηγή: Hosoda et al, J Prosthet Dent 1990;64:

31 Ωστόσο, οι ύαλοι βαρέων μετάλλων δεν είναι τόσο χημικά σταθερές όσο ο χαλαζίας, αλλά είναι επιρρεπείς σε υδρολυτική αποδόμηση. Αυτό συμβαίνει διότι τα βαρέα μέταλλα, όπως το βάριο και το στρόντιο δεν μπορούν λόγω του μεγάλου μεγέθους τους να ενσωματωθούν στο υαλώδες δίκτυο SiO 2, με αποτέλεσμα να εξασθενούν τη δομή του (Sonderholm 1983, Watts 1987). Η απελευθέρωση των ιόντων αυτών στο στοματικό περιβάλλον μπορεί να είναι επιβλαβής για τους μαλακούς ιστούς (Bowen et al 1972). Για τους λόγους αυτούς προτάθηκε αρχικά από τους Mabie et al (1978) η αντικατάσταση τους με ζιρκόνιοπυριτικές υάλους (ZrO 2 -SiO 2 ), οι οποίες είναι χημικά αδρανείς και επιπλέον προσδίδουν στο υλικό την απαιτούμενη ακτινοσκιερότητα που είναι απαραίτητη για τη διάγνωση της δευτερογενούς τερηδόνας ή ατελειών μέσα στην ίδια τη μάζα του υλικού (Tveit et al 1986, Shey et al 1979, Taira et al 1993). Ωστόσο, λόγω του υψηλού σημείου τήξεως η ζιρκόνιο-πυριτική ύαλος δεν μπορεί να παρασκευαστεί με την κλασσική διαδικασία τεμαχισμού-λείανσης αλλά με τη μέθοδο της υδρόλυσης-πολυσυμπύκνωσης (sol-gel process). Κατά τη διαδικασία αυτή τα υγρά (sol) αλκοξείδια του πυριτίου και του ζιρκονίου μετατρέπονται μετά από αφυδάτωση σε ζελατινώδη κατάσταση (gel) δημιουργώντας στερεό δίκτυο οξειδίου του πυριτίου και στη συνέχεια τεμαχίζονται και θερμαίνονται στους 1000 º C, οπότε προκύπτουν λείοι κόκκοι διαμέτρου κάτω από 1 μm (εικόνα 8) (Taira 1993, Cardiano et al 2002, Κακάμπουρα 2006). Εικόνα 8: Σχεδιαγραμματική αναπαράσταση της μεθόδου της υδρόλυσης-πολυσυμπύκνωσης για την παραγωγή ζιρκόνιο-πυριτικής υάλου. Si(OC 2 H 5 )a Zr[OCH(CH 3 ) 2 ] 4 C 2 H 5 OH[2/3] H 2 O HCl C 2 H 5 OH[1/3] Sol Διατήρηση στους 37 C Υγρό gel Ξηρό gel Συμπυκνωμένη σκόνη Ξήρανση στους 85 C Κονιορτοποίηση Θέρμανση στους 1000 C Πηγή: τροποποίηση απόtaira et al, Dental Materials 1993, 9: Έχουν επίσης χρησιμοποιηθεί ως ενισχυτικές ουσίες και διάφορες φθοριο-πυριτικές ύαλοι, οι οποίες περιέχουν φθοριούχο ύττριο (Υ) και υττέρβιο (Yt) (yttrium & ytterbium trifluoride), που εκτός από την ακτινοσκιερότητα δίνουν τη δυνατότητα απελευθέρωσης φθορίου για την αντιμετώπιση της δευτερογενούς τερηδόνας. Οι σύνθετες ρητίνες που φέρουν τις παραπάνω ενισχυτικές ουσίες έχουν χαρακτηριστεί και ως «έξυπνα πολυμερή» (smart composites), δεδομένου ότι μπορούν να παρεμβαίνουν με την σταδιακή απελευθέρωση ιόντων στο βιολογικό περιβάλλον στο οποίο τοποθετούνται. Βέβαια, έχει βρεθεί ότι η απελευθέρωση φθορίου είναι εξαιρετικά χαμηλή (Fortin et al 2000). Στα ίδια πλαίσια των υλικών με βιοενεργό δράση ανήκουν επίσης και οι σύνθετες ρητίνες που περιέχουν ως ενισχυτική ουσία υβριδικούς κόκκους άμορφου φωσφορικού ασβεστίου 31

32 σταθεροποιημένους για λόγους αντοχής με ζιρκόνιο ή πυρίτιο. Το φωσφορικό ασβέστιο σε αυτή τη μορφή εμφανίζει μεγάλη διαλυτότητα σε υδατικούς παράγοντες και μπορεί εύκολα να μετατραπεί με τυχαία καθίζηση ιόντων Ca +2 και PO 4 σε μορφή απατίτη. Κατ αυτό τον τρόπο μπορεί να δράσει ως τοπικός παράγοντας επαναμεταλλικοποίησης (remineralizing agent) των απασβεστιωμένων οδοντικών ιστών (βιοενεργό πολυμερές). Ακόμα όμως είναι υπό διερεύνηση οι μηχανικές ιδιότητες αυτών των υλικών (Lee et al 2006, Skrtic et al 2000, 2004, 2006). Εκτός από τις διάφορες υάλους, έχουν επίσης δοκιμαστεί και κεραμικές ενισχυτικές ουσίες για τη βελτίωση των μηχανικών ιδιοτήτων των συνθέτων ρητινών. Σε μια πολύ πρόσφατη έρευνα (Zandinejad et al 2006) χρησιμοποιήθηκαν κεραμικοί κόκκοι ενισχυμένοι με λευκίτη (leucite-reinforced) (σύστημα IPS-Empress), οι οποίοι επιπλέον αδροποιήθηκαν με υδροφθορικό οξύ προκειμένου να ενισχυθεί η σύνδεση τους με τη ρητινώδη μήτρα και προσέφεραν σημαντική ενίσχυση στο τελικό προϊόν, κυρίως ως προς την αντοχή στην κάμψη. Τα υλικά αυτά ωστόσο βρίσκονται ακόμα υπό πειραματική διερεύνηση. Α.2.β Η χρήση ινών ως ενισχυτικών ουσιών των συνθέτων ρητινών Εκτός από τις υάλους βαρέων μετάλλων και το άμορφο κολλοειδές πυρίτιο, έχουν χρησιμοποιηθεί και διάφοροι τύποι ινών, ως ενισχυτικές ουσίες συνθέτων ρητινών που προορίζονται να αποτελέσουν το σκελετό (ολο-) πολυμερών προσθετικών αποκαταστάσεων. Το βασικό χαρακτηριστικό των ενισχυμένων με ίνες συνθέτων ρητινών είναι ότι συνδυάζουν στο ίδιο υλικό την υψηλή αντοχή στον εφελκυσμό των ινών, με τη μεγάλη στιφρότητα (fracture toughness) της πολυμερούς μήτρας (=ενέργεια που απαιτείται προκειμένου να επέλθει θραύση του υλικού), ιδιότητα που έχει εξαιρετική σημασία για υλικά που πρόκειται να υποστούν πολλούς κύκλους φόρτισης, παραμένοντας μεγάλο διάστημα στο στόμα. Επομένως, η τεχνολογία των ενισχυμένων με ίνες πολυμερών χρησιμοποιείται στις περιπτώσεις που απαιτείται πολύ μεγάλη αντοχή στις εφαρμοζόμενες τάσεις με όσο το δυνατό χαμηλότερο βάρος της κατασκευής. Γι αυτό το λόγο, βρίσκει εκτός από την οδοντιατρική και άλλες εφαρμογές, όπως στην αεροναυπηγική και τη βιομηχανία κατασκευής πλοίων. Στην οδοντιατρική έχουν κατά καιρούς χρησιμοποιηθεί διάφοροι τύποι ινών ως ενισχυτικές ουσίες, όπως ίνες πολυαιθυλενίου (Ladizesky et al 1992), ίνες γραφίτη (Kilfoil et al 1983, Malquarti et al 1990, Ruyter et al 1986) ή συνηθέστερα ίνες υάλου, λόγω των αισθητικών τους ιδιοτήτων και της καλής σύνδεσης με την πολυμερή μήτρα μέσω κατάλληλου συζευκτικού παράγοντα (Goldberg et al 1992, Mittal 1992, Vallittu et al 1996, Imai et al 1999, Meiers et al 2000). Οι σημαντικότεροι παράγοντες που επηρεάζουν τις ιδιότητες των ενισχυμένων με ίνες συνθέτων ρητινών είναι η σύνθεση, ο αριθμός, η κατεύθυνση και τη θέση των ινών, η επιφανειακή τους κατεργασία, η διαβροχή τους από τη ρητινώδη μήτρα και η προσρόφηση ύδατος (Chung et al 1998, Ellakwa et al 2001, Lassila et al 2002, Vallittu 2002). Σε ότι αφορά στη σύνθεση, ο συνηθέστερος τύπος που χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με οδοντιατρικές ρητίνες είναι ίνες υάλου ελεύθερης αλκαλίων (alkali-free glass) (μέχρι 1% Na 2 O +K 2 O) που είναι γνωστή και ως Ε-glass (electrical glass). Η ύαλος αυτή βασίζεται στο σύστημα SiO 2 -Al 2 O 3 -CaO- MgO, το οποίο έχει μεγάλη ικανότητα υαλοποίησης (Vallittu 1998). Εξαιτίας της υψηλής περιεκτικότητας σε CaO εμφανίζει μικρή αντίσταση σε όξινο περιβάλλον γι αυτό και η Ε-ύαλος τροποποιείται με οξείδιο του 32

33 βορίου (B 2 O 3 ) με ταυτόχρονη ελάττωση του CaO (Hlavac 1983). Επίσης εκτός από την Ε-glass έχουν χρησιμοποιηθεί και 4 άλλοι τύποι υάλων ως ενισχυτικές ίνες συνθέτων ρητινών, οι S- και R-glass (με ιδιαίτερα μεγάλη αντοχή στον εφελκυσμό), καθώς και ύαλοι ανθεκτικές στα οξέα και τα αλκάλια. Η τυπική σύσταση των υάλων αυτών φαίνεται στον Πίνακα 1. Η σύνθεση των υάλων επηρεάζει άμεσα την υδρολυτική σταθερότητα και την αντίσταση των ινών στη διάβρωση (Ehrenstein et al 1990). Πίνακας 1: Σύνθεση διαφόρων τύπων υάλων που χρησιμοποιούνται για την ενίσχυση συνθέτων ρητινών Σύνθεση E-glass Ύαλος ανθεκτική στα Ύαλος ανθεκτική R-glass S-glass % κ.β οξέα στα αλκάλια SiO Al 2 O , CaO , MgO * B 2 O K 2 O 1 0,4-0,1 - Na 2 O ** 0,1-2 14,8 0,4 0-1 Fe 2 O 3 ** 0, ,3 0,2 ZrO ZnO 0-0, * η συνολική ποσότητα του CaO και MgO είναι 20-24% κ.β ** η συνολική ποσότητα του Na 2 O και Fe 2 O 3 είναι < 1% κ.β Η διαβροχή των ινών από την οργανική μήτρα μέσω κατάλληλου συζευκτικού παράγοντα (βλ. παράγραφο Α.3) έχει επίσης μεγάλη σημασία, δεδομένου ότι ατελής εμβάπτιση συνεπάγεται αδυναμία μεταφοράς των δυνάμεων από την ασθενή οργανική μήτρα προς τις ίνες και επιπλέον αυξημένη προσρόφηση ύδατος, με υδρολυτική αστάθεια στη μεσόφαση τους (Miettinen et al 1999, Vallittu 1998). Για βελτιστοποίηση της διαβροχής χρησιμοποιούνται σήμερα προ-διαποτισμένες ίνες (pre-impregnated ή pre-pregs), οι οποίες καλύπτονται με σιλάνιο και περιτυλίγονται με ένα στρώμα κάποιου φωτοπολυμεριζόμενου ή θερμοπολυμεριζόμενου μονομερούς συστήματος (Goldberg 1999). Σχετικά με τον αριθμό των ινών, πολλές έρευνες έχουν δείξει τη γραμμική σχέση μεταξύ της αύξησης του αριθμού των ινών και βελτίωσης της αντοχής στην κάμψη και την κρούση των ενισχυμένων με ίνες συνθέτων ρητινών (Zangehellini 1992). Η ποσότητα των ινών εκφράζεται πάντα σε % κ.β περιεκτικότητα. Σε ότι αφορά στην κατεύθυνση των ινών, έχουν χρησιμοποιηθεί στην οδοντιατρική ίνες προσανατολισμένες σε μία, δύο ή πολλαπλές κατευθύνσεις. Οι ίνες μονής κατεύθυνσης (unidirectional fibers) χρησιμοποιούνται όταν είναι γνωστή η κατεύθυνση της μέγιστης τάσης (όπως πχ. στα γεφυρώματα), όμως παράγουν ένα υλικό με έντονα ανισοτροπικές ιδιότητες, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε αποτυχίες (θραύση) της ρητινώδους μήτρας (Goldberg et al 1994, Jauss 1997, Issac 1998, Vallittu 1998). Από την άλλη, οι ίνες σε δύο ή περισσότερες κατευθύνσεις (bi- ή multi-directional fibers) παράγουν ένα υλικό ορθοτροπικό ως προς τις ιδιότητες του αλλά η αποτελεσματικότητα τους στην ενίσχυση του υλικού μειώνεται σε σχέση με της μονής κατεύθυνσης (Elias 1992). 33

34 Α.2.γ Νέες εξελίξεις - Η εφαρμογή της νανο-τεχνολογίας στην κατασκευή ενισχυτικών ουσιών συνθέτων ρητινών Μια καινούργια και παράλληλα πολύ ενδιαφέρουσα κατηγορία υλικών είναι τα οργανικά-ανόργανα υβρίδια (organic-inorganic hybrids), τα οποία ανήκουν στην κατηγορία των νανοπολυμερών (nanocomposites). H πολύ μεγάλη ώθηση που πήρε τα τελευταία χρόνια η νανοτεχνολογία είχε σαν αποτέλεσμα να χρησιμοποιηθούν τα υλικά αυτά σε ένα μεγάλο φάσμα βιοϊατρικών και βιοτεχνολογικών εφαρμογών, όπως ως φορείς για την ενδοκυτταρική μεταφορά γονιδίων για θεραπευτικούς λόγους (Tyner et al 2004), ως οχήματα μεταφοράς ή και ελεγχόμενης αποδέσμευσης αντινεοπλασματικών και άλλων φαρμάκων (Cypes et al 2003, Tyner et al 2004), ως υποστρώματα για χρωματογραφικό διαχωρισμό και κατάλυση (Arshady 1999) κ.α. Για τους λόγους αυτούς έχουν χαρακτηριστεί και ως βιο-μιμητικά υβρίδια (bio-mimetic hybrid composites). Λόγω των ποικίλων εφαρμογών τους γίνεται κατανοητό ότι ο όρος νανοϋβρίδια στην βιοϊατρική έρευνα αναφέρεται σε μια μεγάλη ποικιλία μοριακών και μακρομοριακών δομών που κυμαίνεται από απλά μονοφασικά πολυμερή δίκτυα όπου η υβριδική δομή αναφέρεται στην παρουσία διαφορετικών υποκαταστατών και λειτουργικών ομάδων (π.χ ανόργανων έναντι οργανικών) (Cardiano et al 2002) έως διασπορές κολλοειδών συστημάτων σε διάφορα ετερογενή μέσα (Choi et al 2001, Castelvetro et al 2004). Επίσης, στην ίδια κατηγορία των βιο-μιμητικών νανοπολυμερών ανήκουν και εκείνα που ενισχύονται από πολυμερείς νανο-ίνες (nanofibers), διαμέτρου συνήθως μικρότερης από 100 nm (Zhang et al 2005). Τα υλικά αυτά χρησιμοποιούνται στην κατασκευή βιο-αποδομούμενων ικριωμάτων (biodegradable scaffolds) για ελεγχόμενη διαμόρφωση ιστών (tissue engineering) (Fertala et al 2001, Yoshimoto et al 2003), ελεγχόμενη αποδέσμευση φαρμάκων (Verbreck et al 2003), επούλωση τραυμάτων, ιατρικά εμφυτεύματα και πολλές βιοτεχνολογικές εφαρμογές (Schreuder-Gibson et al 2002). Στην Οδοντιατρική και συγκεκριμένα στον τομέα των αποκαταστατικών υλικών έχουν χρησιμοποιηθεί νανοσωματίδια οξειδίου του πυριτίου ( nm) σε συνδυασμό με διάφορες πολυμερείς μήτρες, όπως εποξεικές ρητίνες σε συνδυασμό με πολυμερισμό διάνοιξης δακτυλίου (Chen et al 2006), ή κλασσικές διμεθακρυλικές ρητίνες σε συνδυασμό με πολυμερισμό ελευθέρων ριζών (Wilson et al 2005). Η τεχνολογία των νανοϋβριδικών συστημάτων βασίζεται στην επίτευξη της κατάλληλης χημικής σύνδεσης των νανοσωματιδίων, που λόγω του μεγέθους τους φέρουν πολύ μεγάλη ενεργό επιφάνεια, με την οργανική μήτρα, έτσι ώστε να προκύψουν οι επιθυμητές ιδιότητες και παράλληλα ν αποφευχθεί η συσσωμάτωση τους (aggregation) (Mitra et al 2003). Ορισμένοι συγγραφείς επίσης προτείνουν την ενσωμάτωση και ορισμένων μη συνδεόμενων νανοσωματιδίων (non bonded nanofillers) σε συγκεκριμένη αναλογία προκειμένου να μειωθεί η συστολή πολυμερισμού των υλικών αυτών (Condon et al 1998, 2002, Musanje et al 2004). Σε ότι αφορά στην εφαρμογή των νανο-ινών στη οδοντιατρική, ο Fong et al (2003) ενσωμάτωσε σε ρητινώδη μήτρα BisGMA/TEGDMA νάυλον 6 νανο-ίνες με διάμετρο μικρότερη από 1 μm και ομοιόμορφο κυλινδρικό σχήμα που παρασκευάστηκαν από 10% κ.β. 1,1,1,3,3,3-εξαφθόρικη-2-προπανόλη (1,1,1,3,3,3- hexafluoro-2-propanol-hfip) με την τεχνική electrospinning. Με τον τρόπο αυτό βελτίωσε σημαντικά τις μηχανικές ιδιότητες του πολυμερούς και κυρίως τη στιφρότητα του (fracture toughness). Επιπλέον το γεγονός ότι οι νανο-ίνες έχουν διάμετρο μικρότερη από εκείνη του προσπίπτοντος ορατού φωτός οδηγεί σε 34

Συνεταιρισμός Οδοντιάτρων θεσσαλονίκης

Συνεταιρισμός Οδοντιάτρων θεσσαλονίκης Protofill Το Protofill είναι φώτο-πολυμεριζόμενη μίκρο-υβριδική σύνθετη ρητίνη γενικής χρήσης για αποκαταστάσεις στην πρόσθια και την οπίσθια περιοχή του φραγμού. Η εύπλαστη σύσταση του υλικού και η μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών

Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών Εργαστηριακή Άσκηση 04 ΥΛΙΚΑ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ Διδάσκων Δρ Κατσιρόπουλος Χρήστος Τμήμα Μηχανολογίας ΑΤΕΙ Πατρών 2014-15 1 Ταξινόμηση ΣΥ 2 Διάφοροι Τύποι ινών 3 Ίνες Άνθρακα -υψηλές ειδικές

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΣΥΣΤΑΣΗ ΞΥΛΟΥ ΣΕ ΔΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

* Αισθητικές άμεσες και έμμεσες εμφράξεις (λευκά σφραγίσματα): Η χρήση υλικών, όπως

* Αισθητικές άμεσες και έμμεσες εμφράξεις (λευκά σφραγίσματα): Η χρήση υλικών, όπως ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ: Η Διαφορά της ΓΕΝΙΚΗΣ απο την ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ οδοντιατρικής,είναι: Γενικη οδοντιατρκή: Αφορά την υγεία του στόματος,καθώς και την πρόληψη, διάγνωση και θεραπεία των παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Βασισµένοστο Norman E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials, Third Edition, Pearson Education, 2007 1 Κεραµικάκαιγυαλιά Τα

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Dental Expert. Ο Εξειδικευµένος Συνεργάτης του Οδοντιατρείου σας

Dental Expert. Ο Εξειδικευµένος Συνεργάτης του Οδοντιατρείου σας Dental Expert Ο Εξειδικευµένος Συνεργάτης του Οδοντιατρείου σας Αεροαποτριβή Άννα Ελµάογλου Ε.Π.Ε. - Φειδιππίδου 30, 11527, Aθήνα Tηλ 210 7770739, 210 7770757 Φαξ 210 7770716 email: info@dental-expert.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

Κεραμικά στην οδοντική χειρουργική

Κεραμικά στην οδοντική χειρουργική Κεραμικά στην οδοντική χειρουργική Στρατής Παπάζογλου Επίκ. Καθηγητής Προσθετολόγος, MS, PhD Τι είναι κεραμικά υλικά; Είναι υλικά που αποτελούνται από ενώσεις μετάλλων με μη μεταλλικά στοιχεία Μπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015 ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Μαντώ Κυριακού 2015 Ενεργειακό Στα βιολογικά συστήματα η διατήρηση της ενέργειας συμπεριλαμβάνει οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις παραγωγή ATP Οξείδωση: απομάκρυνση e από ένα υπόστρωμα

Διαβάστε περισσότερα

Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών

Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών ημητριάδης Γεώργιος 2310688380 caohellas@the.forthnet.gr Λυματολάσπη Στόχοι της επεξεργασίας της

Διαβάστε περισσότερα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα Αιωρήματα & Γαλακτώματα Εαρινό εξάμηνο Ακ. Έτους 2014-15 Μάθημα 2ο 25 February 2015 Αιωρήματα Γαλακτώματα 1 Παρασκευή αιωρημάτων Οι μέθοδοι παρασκευής αιωρημάτων κατατάσσονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Οδοντιατρική Επιστήμη

Οδοντιατρική Επιστήμη Οδοντιατρική Επιστήμη Επιστήμη της Yγείας του Στόματος & των Δοντιών «Επιστήμη των Mεταμορφώσεων» Ανδρεάδης Δημήτριος Οδοντίατρος-Στοματολόγος Λέκτορας Εργαστηρίου Στοματολογίας Οδοντιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθ. Αλέξανδρος Ρήγας Εξάμηνο: 9 ο

Διδάσκων: Καθ. Αλέξανδρος Ρήγας Εξάμηνο: 9 ο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Μηχανικών Υπολογιστών Τομέας Τηλεπικοινωνιών και Διαστημικής Εργαστήριο Ηλεκτρομαγνητικής Θεωρίας Διδάσκων: Καθ. Αλέξανδρος Ρήγας Εξάμηνο:

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανικές ιδιότητες υάλων. Διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης (stress-stain)

Μηχανικές ιδιότητες υάλων. Διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης (stress-stain) Μηχανικές ιδιότητες υάλων Η ψαθυρότητα των υάλων είναι μια ιδιότητα καλά γνωστή που εύκολα διαπιστώνεται σε σύγκριση με ένα μεταλλικό υλικό. Διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης (stress-stain) E (Young s modulus)=

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη βιολογικής δράσης σε ουσίες που περιέχονται σε εκχυλίσµατα από ελληνικές ποικιλίες σταφυλιών

Μελέτη βιολογικής δράσης σε ουσίες που περιέχονται σε εκχυλίσµατα από ελληνικές ποικιλίες σταφυλιών Μελέτη βιολογικής δράσης σε ουσίες που περιέχονται σε εκχυλίσµατα από ελληνικές ποικιλίες σταφυλιών Αντιµεταλλαξιγόνο δράση ανίχνευση ουσιών που προστατεύουν το DNA από µεταλλαξιγόνα που προκαλούν µεταλλάξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ 2. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ Οι όγκοι χαρακτηρίζονται από πολλαπλές αλλαγές του μεταβολισμού. Η χαρακτηριστική μεταβολική λειτουργία μπορεί να μετρηθεί in vivo με τη βοήθεια ενός ραδιοσημασμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΙΤΡΩΔΩΝ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Ι 2 Κατηγορίες Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Παραδείγματα Το πεντάγωνο των υλικών Κατηγορίες υλικών 1 Ορυκτά Μέταλλα Φυσικές πηγές Υλικάπουβγαίνουναπότηγημεεξόρυξηήσκάψιμοή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων ΑΣΚΗΣΗ 4η Οξύτητα (Acidity) Θεωρητικό υπόβαθρο Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων Εκφράζει την ποσοτική ικανότητα του νερού στην εξουδετέρωση ισχυρής βάσεως µέχρι επιθυµητής τιµής ph Οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου Διδάσκοντες: Κων/νος Τσιτσιλιάνης, Καθηγητής Ουρανία Κούλη, Ε.ΔΙ.Π. Μαρία Τσάμη, Ε.ΔΙ.Π. Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Σκοπός Η

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών

Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών www.materials.uoc.gr Αντιμετωπίζοντας τις προκλήσεις του 21 ου αιώνα με προηγμένα υλικά Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών (TETY) Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή διατριβή

Μεταπτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Μεταπτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΚΛΕΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΟΞΕΙΔΩΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΘΑΝΙΟΥ ΠΡΟΣ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ Βασιλική

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Na 2. +CO 2 + 2HCl 2NaCl + SiO 2

Na 2. +CO 2 + 2HCl 2NaCl + SiO 2 Το διοξείδιο του πυριτίου εμφανίζεται ως άμορφο και ως κρυσταλλικό. Ο χαλαζίας είναι η πιο σημαντική κρυσταλλική μορφή του διοξειδίου του πυριτίου. Παρασκευάζεται σύμφωνα με την αντίδραση: SiO 2 +Na 2

Διαβάστε περισσότερα

Εβδοµάδα. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ

Εβδοµάδα. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ Β εξαµήνου ΑΡ. ΧΑΝ ΡΙΝΟΣ, DO, MPhil, cphd. Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ Εβδοµάδα ΠΟΛΥΜΕΡΗ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΓΙΑ ΟΦΘΑΛΜΙΚΟΥΣ ΦΑΚΟΥΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

L 89/36 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 25.3.2014

L 89/36 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 25.3.2014 L 89/36 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 25.3.2014 ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΕ) αριθ. 298/2014 ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 21ης Μαρτίου 2014 για την τροποποίηση του παραρτήματος II του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1333/2008

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης & Τεχνολογίας Υλικών Εργαστήριο Χημείας Υλικών Γεράσιμος Αρματάς ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX ΖΕΟΛΙΘΟΙ Οι ζεόλιθοι (από το ζέω και λίθος) είναι μικροπορώδη, κρυσταλλικά

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΜΗΜΑ Χ Η Μ Ι Κ Ω Ν ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Θεσσαλονίκη, 2015 Η συνεισφορά της Χημικής

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Χρήστος Παναγιωτίδης, Ph.D Αναπλ. Καθηγητής Κυτταρικής/Μοριακής Βιολογίας Τμήμα Φαρμακευτικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Email:

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι:

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Για να είναι μια αντίδραση αυθόρμητη, πρέπει η μεταβολή της ελεύθερης ενέργειας της αντίδρασης να είναι αρνητική. Η μεταβολή της

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ.

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. 1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. Ο σίδηρος πολύ σπάνια χρησιμοποιείται στη χημικά καθαρή του μορφή. Συνήθως είναι αναμεμειγμένος με άλλα στοιχεία, όπως άνθρακα μαγγάνιο, νικέλιο, χρώμιο, πυρίτιο, κ.α.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ Eνδογενείς και εξωγενείς. Eνδογενείς: Η σύσταση του γυαλιού. Υλικά που σχηµατίζουν το δίκτυο του γυάλινου υλικού. ιοξείδιο του πυριτίου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητικά και αρµονικά Τεχνητά δόντια ίνοντας ρυθµό στην προσθετική. Executive

Αισθητικά και αρµονικά Τεχνητά δόντια ίνοντας ρυθµό στην προσθετική. Executive Αισθητικά και αρµονικά Τεχνητά δόντια ίνοντας ρυθµό στην προσθετική Executive ίνοντας ρυθµό στην προσθετική Για την επίτευξη του φιλόδοξου αυτού ρόλου έχουµε ενεργοποιήσει όλες µας τις πηγές: εντατική

Διαβάστε περισσότερα

ΙΠ: Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα

ΙΠ: Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα ΙΠ: Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Τεχνολογικό Πανεπιστήµιο Κύπρου, Τµήµα ιαχείρισης Περιβάλλοντος. (Επιστήµη και Τεχνολογία Περιβάλλοντος) Συντονιστής Προγράµµατος: Καθ. Κωνσταντίνος Βαρώτσης c.varotsis@cut.ac.cy

Διαβάστε περισσότερα

Τυποποιημένη δοκιμή διεισδύσεως λιπαντικών λίπων (γράσσων)

Τυποποιημένη δοκιμή διεισδύσεως λιπαντικών λίπων (γράσσων) 6 η Εργαστηριακή Άσκηση Τυποποιημένη δοκιμή διεισδύσεως λιπαντικών λίπων (γράσσων) Εργαστήριο Τριβολογίας Μάιος 2011 Αθανάσιος Μουρλάς Λιπαντικό λίπος (γράσσο) Το λιπαντικό λίπος ή γράσσο είναι ένα στερεό

Διαβάστε περισσότερα

BEAUTIFIL Flow Plus ΕΝΕΣΙΜΟ ΥΒΡΙΔΙΚΟ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΠΡΟΣΘΙΑ ΚΑΙ ΟΠΙΣΘΙΑ ΔΟΝΤΙΑ

BEAUTIFIL Flow Plus ΕΝΕΣΙΜΟ ΥΒΡΙΔΙΚΟ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΠΡΟΣΘΙΑ ΚΑΙ ΟΠΙΣΘΙΑ ΔΟΝΤΙΑ ΕΝΕΣΙΜΟ ΥΒΡΙΔΙΚΟ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΠΡΟΣΘΙΑ ΚΑΙ ΟΠΙΣΘΙΑ ΔΟΝΤΙΑ ΔΥΝΑΤΟ ΟΠΩΣ ΕΝΑ ΥΒΡΙΔΙΚΟ ΥΛΙΚΟ Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του συστήματος αποκατάστασης είναι οι ιδιότητες διάχυσης του φωτός που αντιστοιχούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΚΛ ΕΜΠ. Τεχνολογία Πετρελαίου και Και Λιπαντικών ΕΜΠ

ΕΤΚΛ ΕΜΠ. Τεχνολογία Πετρελαίου και Και Λιπαντικών ΕΜΠ Φυσικού Αερίου Στόχοι Απομάκρυνση Ανεπιθύμητων Συστατικών Νερό Βαρείς Υδρογονάνθρακες Υδρόθειο Διοξείδιο του Άνθρακα Στοιχειακό Θείο Άλλα Συστατικά Ανάκτηση Συστατικών με Οικονομική Αξία Ήλιο Υδρογονάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική

Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική Βιοχημεία Βιομορίων Αθήνα 2015 Γενικές Ιδιότητες Ένζυμα : Βιολογικοί Καταλύτες Τα ένζυμα είναι πρωτεϊνικά μόρια Μικρή ομάδα καταλυτικών RNA H

Διαβάστε περισσότερα

1. ΣΓΕ 11: Παραγωγή αλάτων Ni από μέταλλο Ni

1. ΣΓΕ 11: Παραγωγή αλάτων Ni από μέταλλο Ni 1. ΣΓΕ 11: Κύκλος ζωής Σύντομος ελεύθερος τίτλος Τελική χρήση ΜΧ μετάλλου νικελίου Παραγωγή αλάτων Ni προς χρήση στην παραγωγή καταλυτών Συστηματικός τίτλος βασισμένος στην περιγραφή χρήσης ΤΧ: TX 9: Παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Nanocellulose / Νανοκυτταρίνη

Nanocellulose / Νανοκυτταρίνη Nanocellulose / Νανοκυτταρίνη Παρουσίαση ενός καινοτομικού προϊόντος με εξαιρετικές έως απίστευτες μελλοντικές προοπτικές τον 21 ο αιώνα! του Γεωργίου Μαντάνη, Καθηγητή ΤΕΙ/Θ Courtesy: Prof. Arthur Ragauskas,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Συνθετική Οργανική Χημεία

Κεφάλαιο 5. Συνθετική Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 5 Συνθετική Οργανική Χημεία Σύνοψη Στο κεφάλαιο αυτό αναπτύσσονται θέματα σχετιζόμενα με την οργανική σύνθεση, δηλαδή την Παρασκευή, οργανικών ενώσεων μέσω αντιδράσεων. Σε ορισμένες περιπτώσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα καυσίμου σελ.1

Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Περιγραφές της σύστασης καύσιμης βιομάζας Η βιομάζα που χρησιμοποιείται σε ενεργειακές εφαρμογές μπορεί να προέρχεται εν γένει από δέντρα ή θάμνους (ξυλώδης ή λιγνο-κυτταρινούχος

Διαβάστε περισσότερα

Tμήμα Α1 Επιβλέπων καθηγητής: Σ. Μαρράς

Tμήμα Α1 Επιβλέπων καθηγητής: Σ. Μαρράς Tμήμα Α1 Επιβλέπων καθηγητής: Σ. Μαρράς -Πλαστικά/πολυμερή (πλεονεκτήματα μειονεκτήματα) -Βιοαποικοδομήσιμα πολυμερη (πλεονεκτήματα μειονεκτήματα) -Βιοαποικοδομήσιμα πολυμερή ως υλικά συσκευασίας -Ιατρικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ Η χρήση του όζοντος για την κατεργασία νερού σε πύργους ψύξης αυξάνει σηµαντικά τα τελευταία χρόνια και αρκετές έρευνες και εφαρµογές που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής. Φυσική του Σκελετού

Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής. Φυσική του Σκελετού Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής Φυσική του Σκελετού Τα οστά πραγματοποιούν τουλάχιστον έξι λειτουργίες στο ανθρώπινο σώμα: 1. Υποστήριξη 2. Κίνηση 3. Προστασία διαφόρων οργάνων 4. Αποθήκευση χημικών ουσιών

Διαβάστε περισσότερα

235 Χημικών Mηχανικών ΕΜΠ

235 Χημικών Mηχανικών ΕΜΠ 235 Χημικών Mηχανικών ΕΜΠ Επαγγελματικές Διέξοδοι Για την άσκηση του επαγγέλματος του Χημικού Μηχανικού είναι απαραίτητη άδεια που χορηγείται από το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας κατόπιν εξετάσεων. Οι πτυχιούχοι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ Αλίκη Κόκκα και Ευάγγελος Διαμαντόπουλος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Πολυτεχνείο Κρήτης PhoReSe: Ανάκτηση Φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Λ. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Λιπαρά οξέα, εστέρες Λευκοτριένια, προσταγλαδίνες Πολυαιθέρες, μακρολίδια

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Λ. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Λιπαρά οξέα, εστέρες Λευκοτριένια, προσταγλαδίνες Πολυαιθέρες, μακρολίδια ΧΗΜΕΙΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ-ΓΕΝΙΚΑ ΦΥΣΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ: Ενώσεις που αποτελούν τους ζωντανούς οργανισμούς ή παράγονται από αυτούς. Σήμερα ο όρος φυσικά προϊόντα αναφέρεται στα προϊόντα του δευτερογενούς μεταβολισμού

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

Νανο-τεχνολογία. Νανο-Επιστήμη. Προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω

Νανο-τεχνολογία. Νανο-Επιστήμη. Προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω Νανο-τεχνολογία Ο σχεδιασμός, ο χαρακτηρισμός, η παραγωγή και η εφαρμογή των δομών, συσκευών και συστημάτων, ελέγχοντας τη μορφή και το μέγεθος σε κλίμακα νανόμετρου Νανο-Επιστήμη Η μελέτη των φαινομένων

Διαβάστε περισσότερα

Ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος

Ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος Ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος 1. Τι είναι οι ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αντικατάσταση ισχίου και γόνατος; Ο όρος ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι (ΕΕΜ)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 Εβδ. Ημερ. Μέρα Ώρα Μάθημα Είδος Μαθήμ. Τίτλος Μαθήματος 1 15/09/2014 Δευτέρα 9.30-11.30 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. αρχικό υλικό. *στάδια επίπεδης τεχνολογίας. πλακίδιο Si. *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si

ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. αρχικό υλικό. *στάδια επίπεδης τεχνολογίας. πλακίδιο Si. *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ αρχικό υλικό + *στάδια επίπεδης τεχνολογίας πλακίδιο Si *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si οξείδωση εναπόθεση διάχυση φωτολιθογραφία φωτοχάραξη Παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. 1.1 Ο κόσμος των υλικών

Εισαγωγή. 1.1 Ο κόσμος των υλικών Εισαγωγή 1 1 Εισαγωγή Βατάλης Αργύρης 1.1 Ο κόσμος των υλικών Tα υλικά αποτελούν μέρος της βάσης όλων των τεχνολογικών εξελίξεων. Όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες και το επίπεδο ζωής επηρεάζονται σε μεγάλο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙV: ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΙΑ ΙΚΑΣΙΩΝ ΕΜΒΑΘΥΝΣΗ: ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΕΣ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙV:

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Πειραματικής. Έρευνας

Αρχές Πειραματικής. Έρευνας ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ, ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΛΕΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ Αρχές Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Έρευνας ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

Προστασία του ξύλου μέσω νανοτεχνολογίας

Προστασία του ξύλου μέσω νανοτεχνολογίας Προστασία του ξύλου μέσω νανοτεχνολογίας Καθ. Γεώργιος Μαντάνης Εργ. Επιστήμης & Τεχνολογίας Ξύλου Courtesy: Δρ. Ι. Αραμπατζής, NanoPhos Sol-gel τεχνολογίες Στην επιστήμη των υλικών (material science),

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Πεχαμετρία Προσδιορισμός των σταθερών διάστασης μονοπρωτικών και πολυπρωτικών οξέων από μετρήσεις ph

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Πεχαμετρία Προσδιορισμός των σταθερών διάστασης μονοπρωτικών και πολυπρωτικών οξέων από μετρήσεις ph ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Πεχαμετρία Προσδιορισμός των σταθερών διάστασης μονοπρωτικών και πολυπρωτικών οξέων από μετρήσεις ph Ιωάννης Πούλιος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα.

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, διαγράμματα,

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια 1. Αλκοόλες Ενώσεις που περιέχουν ομάδες υδροξυλίου συνδεδεμένες με κορεσμένα άτομα άνθρακα υβριδισμού sp 3 Βάσει παραπάνω ορισμού,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ Του Δρ. Κωνσταντίνου Δ. Στρατηγού Δ/ντού Ορθοπαιδικής Επανορθωτικής Χειρουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων

Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων Προτεινόμενη θεραπεία: Μετά από προσεκτική κλινική και ακτινογραφική εξέταση του στόματος και εκτίμηση της κατάστασης μου, ο

Διαβάστε περισσότερα

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ.

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ. Μαρία Καρδάση Το 1934 ο Κάρλ Μάγιερ απομόνωσε από το υαλώδες υγρό του βόειου οφθαλμού μια άγνωστη μέχρι τότε μη θεϊκή γλυκοζαμινογλυκάνη και την ονόμασε hyaluronan. Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Πολυμερή: Σύνθεση του Nylon 6,10

Πολυμερή: Σύνθεση του Nylon 6,10 10 Πολυμερή: Σύνθεση του Nylon 6,10 Στόχος της άσκησης: Η κατανόηση της δομής των πολυμερών. Η εξοικείωση με την βασική ιδέα του πολυμερισμού συμπύκνωσης. Ο χειρισμός των αντιδραστηρίων στον πολυμερισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Χημεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

(Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ

(Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ EL 17.2.2011 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 43/1 II (Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΕ) αριθ. 137/2011 ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 16ης Φεβρουαρίου 2011 για τροποποίηση του κανονισμού

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Βιοϋλικά Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Περιεχόμενα ενότητας Πρωτεΐνες Δομή και είδη Λειτουργίες πρωτεϊνών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΟΝΑ Α ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΝΕΡΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΕΝΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΟΝΑ Α ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΝΕΡΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΕΝΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΟΝΑ Α ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΝΕΡΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΕΝΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ Πηγή: Mr.Matteo Villa HAR srl. Επιµέλεια: Κων/νος I. Νάκος SHIELCO Ltd Σελίδα 1/5 O οίκος HAR srl, Ιταλίας εξειδικεύεται στον σχεδιασµό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα

Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα To μικροφύκος Σπειρουλίνα (Αρθροσπείρα) : Ένα «πράσινο εργοστάσιο» παραγωγής πολύτιμων ουσιών με δυνητικά οφέλη για την ανθρώπινη υγεία Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Αναλυτική Μέθοδος- Αναλυτικό Πρόβλημα. Ανάλυση, Προσδιορισμός και Μέτρηση. Πρωτόκολλο. Ευαισθησία Μεθόδου. Εκλεκτικότητα. Όριο ανίχνευσης (limit of detection, LOD).

Διαβάστε περισσότερα

Ανάκτηση φωσφόρου από επεξεργασμένα αστικά λύματα Αξιολόγηση εναλλακτικών διεργασιών

Ανάκτηση φωσφόρου από επεξεργασμένα αστικά λύματα Αξιολόγηση εναλλακτικών διεργασιών Ανάκτηση φωσφόρου από επεξεργασμένα αστικά λύματα Αξιολόγηση εναλλακτικών διεργασιών 1525-ΒΕΤ-2013 PhoReSΕ: Ανάκτηση φωσφόρου από τη δευτεροβάθμια εκροή εγκαταστάσεων επεξεργασίας αστικών λυμάτων ΠΡΑΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Τεχνολογία Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ Μπέλλου Σοφία e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Χημικοί Μηχανισμοί Παραγωγή εξ επαγωγής, φωτο-χημικών φαινομένων φωτο-ευαισθητοποίησης και φωτο-απομάκρυνσης.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ B ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 1. Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ

ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΤΑΛΕΛΛΗ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΦΡΟΥΤΑ-ΛΑΧΑΝΙΚΑ Τα φρούτα-λαχανικά δεν είναι τροφές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΥΛΙΚΑ (BIOMINERALS, BIOLOGICAL CERAMICS) -NACRE (μαργαρο, σεντεφι) -ΦΕΡΡΙΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΑΓΝΗΤΟΣΩΜΑΤΑ

ΣΥΝΘΕΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΥΛΙΚΑ (BIOMINERALS, BIOLOGICAL CERAMICS) -NACRE (μαργαρο, σεντεφι) -ΦΕΡΡΙΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΑΓΝΗΤΟΣΩΜΑΤΑ ΣΥΝΘΕΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΥΛΙΚΑ (BIOMINERALS, BIOLOGICAL CERAMICS) -NACRE (μαργαρο, σεντεφι) -OΣΤΑ -ΔΟΝΤΙΑ -ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΝΕΣ ΠΥΡΙΤΙΟΥ -ΦΕΡΡΙΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΑΓΝΗΤΟΣΩΜΑΤΑ Nacre (μαργαρο, σεντεφι) 95% Ανοργανη φαση=ανθρακικο

Διαβάστε περισσότερα

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων 1. Τι εννοούμε όταν λέμε «η γλώσσα της Χημείας»; Η χημεία είναι μια συμβολική

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εναλλακτικές εργαστηριακές ασκήσεις Χημείας της Α Λυκείου ή πώς να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη στο εργαστήριο

Δύο εναλλακτικές εργαστηριακές ασκήσεις Χημείας της Α Λυκείου ή πώς να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη στο εργαστήριο Δύο εναλλακτικές εργαστηριακές ασκήσεις Χημείας της Α Λυκείου ή πώς να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη στο εργαστήριο Αναστασία Γκιγκούδη Η διδακτική αξία της εργαστηριακής άσκησης στα μαθήματα Φυσικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακή 15/02/2015 Ημερομηνία

Κυριακή 15/02/2015 Ημερομηνία Διαγώνισμα 2014-15 Ενδεικτικές απαντήσεις Κυριακή 15/02/2015 Ημερομηνία Βιολογία Κατεύθυνσης Εξεταζόμενο μάθημα Γ Λυκείου Τάξη Θέμα 1 ο : 1 α, 2 γ, 3 ε, 4 α, 5 ε Θέμα 2 ο : Α. Η απεικόνιση των μεταφασικών

Διαβάστε περισσότερα

Επισκεφτήκαμε το ινστιτούτο νευρολογίας και γενετικής όπου μας μίλησε ο κύριος Βάσος Νεοκλέους και η κ. Αλέξια Φαίδωνος για τη μηχανή Polymerase

Επισκεφτήκαμε το ινστιτούτο νευρολογίας και γενετικής όπου μας μίλησε ο κύριος Βάσος Νεοκλέους και η κ. Αλέξια Φαίδωνος για τη μηχανή Polymerase Επισκεφτήκαμε το ινστιτούτο νευρολογίας και γενετικής όπου μας μίλησε ο κύριος Βάσος Νεοκλέους και η κ. Αλέξια Φαίδωνος για τη μηχανή Polymerase Chain Reaction (pcr)- Αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης.η

Διαβάστε περισσότερα