ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: Κοινωνικές και Οικονοµικές ιαστάσεις των Βυζαντινών Εκστρατειών του 10 ου αιώνα ΟΝΟΜΑ ΦΟΙΤΗΤΗ: Τζίκας Κώστας ΕΠΟΠΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κιουσοπούλου Αντωνία Κάσδαγλη Αγλαΐα Κυρίτσης ηµήτρης Ρέθυµνο, Σεπτέµβρης 2002

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΘΕΜΑ, ΧΩΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ σελ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ, ΣΚΟΠΟΣ, ΜΕΘΟ ΟΣ σελ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ σελ ΠΗΓΕΣ, ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΗΓΩΝ σελ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ 4.1. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΑΣΤΑΣΕΙΣ 4.1.α. ΤΑ «ΘΕΜΑΤΑ» ΚΑΙ Ο ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΤΟΥΣ σελ β. ΤΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ ΚΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΤΟΧΟΙ ΤΟΥΣ σελ γ ΟΙ «ΞΕΝΟΙ» ΣΤΙΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΕΣ σελ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΩΝ σελ α. ΠΡΙΝ ΤΗ ΙΕΞΑΓΩΓΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑΣ σελ β. ΚΑΤΑ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑΣ σελ γ. ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ σελ ΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ σελ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ σελ ΑΠΟΦΥΓΗ ΤΩΝ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΩΝ σελ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ σελ ΙΣΛΑΜ ΚΑΙ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΕΣ σελ ΥΤΙΚΕΣ «ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ» ΚΑΙ 10 ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ σελ Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ σελ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑΣ σελ ΚΑΤΑ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑΣ σελ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ σελ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΡΗΤΩΝ σελ ΜΕΤΑ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΕΣ σελ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ σελ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ-ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ σελ

3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΘΕΜΑ, ΧΩΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ Κατά την περίοδο της µεγάλης αραβικής επέκτασης, από τον 7 ο έως και τον 9 ο αιώνα, η Κωνσταντινούπολη ήταν αναµφισβήτητο πολιτικό και οικονοµικό κέντρο της αυτοκρατορίας, αφού περιοχές σηµαντικές για την πρωτοβυζαντινή οικονοµία, όπως η Συρία και η Αίγυπτος, δεν ανήκαν πλέον στη βυζαντινή επικράτεια. Κατά συνέπεια, στο πολιτικό, οικονοµικό και κοινωνικό σύστηµα κυριαρχούσε η πολιτική αριστοκρατία της πρωτεύουσας. Συνήθως, για να αναδειχθεί κάποιος φιλόδοξος άνθρωπος προς τα κορυφαία κρατικά αξιώµατα, έπρεπε να έχει διοριστεί από τον αυτοκράτορα σε µια σηµαντική υπηρεσία 1, κάτι που αποτελούσε τον κύριο τρόπο για την κοινωνικοοικονοµική άνοδο ενός ανθρώπου. Ο µισθός των ιεραρχικά ανώτατων στρατηγών ήταν νοµίσµατα (ανά τετραετία), που µε βάση τους ενδεικτικούς υπολογισµούς του Treadgold 2, αντιστοιχούσε µε την αξία καλλιεργήσιµων στρεµµάτων. Εποµένως, οι υψηλόβαθµοι αξιωµατούχοι ήταν σε θέση, αφού υπηρετούσαν για σηµαντικό χρονικό διάστηµα, να συσσωρεύσουν τα χρήµατα για την απόκτηση µεγάλης γαιοκτησίας. Με τα οικονοµικά και γεωπολιτικά δεδοµένα της περιόδου, δεν υπήρχε κανένας εναλλακτικός τρόπος, ούτε µέσω της βελτίωσης της αγροτικής παραγωγής, ούτε µέσω του εµπορίου, για τη συσσώρευση τέτοιου πλούτου σε τόσο σύντοµο χρονικό διάστηµα. Η πραγµατικότητα αυτή είχε µεγάλη σηµασία για τη διατήρηση της ενιαίας διοίκησης και της συγκεντρωτικής εξουσίας του κράτους. Ο φορολογικός µηχανισµός συγκέντρωνε τα χρυσά νοµίσµατα από όλη την επικράτεια στα αυτοκρατορικά θησαυροφυλάκια. Με βάση αυτό το χρυσό, η αυτοκρατορική εξουσία καθόριζε µέσω των διορισµών στα υψηλά αξιώµατα, ποια άτοµα επρόκειτο να ανέλθουν στην κοινωνικοοικονοµική κλίµακα. Για να τονιστεί η προσωπική εξάρτηση του πλούτου ενός αξιωµατούχου από την εύνοια του αυτοκράτορα, η µισθοδοσία των υψηλών αξιωµατούχων γινόταν µε τελετή στα ανάκτορα που κρατούσε τρεις µέρες. Ο αυτοκράτορας έδινε αυτοπροσώπως στους υψηλόβαθµους το σάκο µε τα χρυσά νοµίσµατα του µισθού του 3. Οι κρατικές δαπάνες είχαν σαφή καταναλωτικό προσανατολισµό, ώστε ο αυτοκράτορας και το περιβάλλον να διαφέρουν, όσο το δυνατόν περισσότερο, από 1 Whittow, The making of the orthodox Byzantium, σελ Treadgold, Byzantium and its Army, σελ Whittow, σελ

4 τον υπόλοιπο πληθυσµό, ως προς τις δαπάνες. Η σοβαρότερη εξαίρεση που αποτελούσε και έναν πολύ σηµαντικό παράγοντα, ήταν οι στρατιωτικές δαπάνες. Κατά τα άλλα, σκοπός των δαπανών ήταν η λειτουργία της κρατικής γραφειοκρατίας και η διατήρηση ενός καταναλωτισµού πολύ υψηλού επιπέδου, που λειτουργούσε ως πρότυπο προς µίµηση για τους µεγάλους γαιοκτήµονες 4. εν µπορούµε να µιλήσουµε µε σιγουριά για κοινωνική κινητικότητα, εκτός ίσως από ελάχιστες ενδείξεις που βρίσκουµε σε αυτοκράτορες που προερχόταν από χαµηλά κοινωνικά στρώµατα των επαρχιών (π.χ. Λέων Γ, ιδρυτής της δυναστείας των Ισαύρων, και Βασίλειος Α, ιδρυτής της Μακεδονικής δυναστείας). Κατά τη διάρκεια του 9 ου αιώνα, πριν την έναρξη των µεγάλων επεκτατικών εκστρατειών, τόσο το εµπόριο, όσο και οι άλλες αστικές οικονοµικές δραστηριότητες δεν µπορούν να συγκριθούν µε τις αντίστοιχες της πρωτοβυζαντινής περιόδου, ιδιαίτερα το εξωτερικό εµπόριο και η ναυσιπλοΐα. Βέβαια, κάποιες από τις πόλεις παρουσιάζουν αξιόλογη οικονοµική δραστηριότητα, διατηρώντας τη λειτουργία τους ως κέντρα παραγωγής και εµπορίου. Π.χ. το τελωνείο της Έφεσου, εισπράττει από το εξωτερικό εµπόριο 100 λίτρες χρυσού. Σίγουρα το βυζαντινό εµπόριο µε την Ανατολή δεν σταµατά, όµως τώρα οι βυζαντινοί έµποροι πρέπει να µοιράζονται τα κέρδη µε τους Άραβες, που γίνονται υποχρεωτικά ενδιάµεσοι. Το εµπόριο µε τη ύση µειώνεται στο ελάχιστο. Ο αραβικός στόλος κυριαρχεί στη Μεσόγειο και σπάει την οικονοµική ενότητά της. Άλλωστε η αστική ζωή στη ύση είναι πλέον σχεδόν ανύπαρκτη 5. Στην περίοδο από τον 7 ο αιώνα ως τα τέλη του 9 ου αιώνα, το κύριο χαρακτηριστικό, σύµφωνα µε τον Σβορώνο, είναι η αγροτοποίηση της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Πρόκειται για ένα είδος διοικητικής, ιδιαίτερα φορολογικής, ανεξαρτητοποίησης της υπαίθρου από τα αστικά κέντρα, χωρίς βέβαια αυτό να σηµαίνει ότι οι πόλεις, οι οποίες αλλάζουν λειτουργία, εξαφανίζονται. Οι πόλεις δεν παύουν βέβαια να καθορίζουν τις οικονοµικές εξελίξεις. Από τα τέλη του 9 ου έως τις αρχές του 11 ου αιώνα, (την περίοδο των µεγάλων επεκτατικών εκστρατειών), µπορούµε να διακρίνουµε ένα είδος εξισορρόπησης ανάµεσα στους δύο τοµείς της οικονοµίας, της αγροτικής και της αστικής. Η εξισορρόπηση σχετίζεται µε την προσπάθεια των αυτοκρατόρων της Μακεδονικής δυναστείας να επιβάλλουν κάποια κοινωνική ισορροπία, να στηρίξουν την κεντρική εξουσία σε κάποιες ευρύτερες κοινωνικές βάσεις και να της δώσουν διαιτητικό 4 Harvey, Οικονοµική ανάπτυξη στο Βυζάντιο ( ), σελ Σβορώνος, Η βυζαντινή επαρχία, σελ. 62-3

5 χαρακτήρα. Καθώς οι πόλεις αναπτύσσονταν µετά την προσάρτηση νέων περιοχών (και την έντονη οικονοµική δραστηριότητα που ακολουθούσε), τα έσοδα που εισέπρατταν οι γαιοκτήµονες και το κράτος από ενοικιάσεις ακινήτων σ αυτές θα πρέπει να αυξήθηκαν. Είναι δύσκολο να υπολογίσει κανείς τη σηµασία των εσόδων αυτών, αλλά πρέπει να ήταν πολύ ισχνά σε σχέση µε τα έσοδα από τη γεωργία. Εξαιτίας των λιγοστών στοιχείων αναγκάζεται κανείς να προσδώσει ιδιαίτερη σηµασία στις µόνες υπάρχουσες πληροφορίες για 5 καταστήµατα που προκύπτουν από φορολογικό κατάστιχο του 959. Στα 4 από τα 5 τα φορολογικά έσοδα είχαν παραχωρηθεί σε εκκλησιαστικά ιδρύµατα. Οι 9 στους 10 τρέχοντες και προηγούµενοι ιδιοκτήτες ήταν αξιωµατούχοι ή ευγενείς και µόνο ένας ήταν έµπορος, γεγονός που διασαφηνίζει την υποβαθµισµένη κοινωνικά και οικονοµικά θέση των εµπόρων σε σχέση µε τους γαιοκτήµονες την περίοδο αυτή 6. Όσον αφορά στην περιφέρεια, ο κυρίαρχος ρόλος των µεγάλων Μικρασιατικών θεµάτων είναι αδιαµφισβήτητος. Ο Βρυώνης 7 περιγράφει τη σηµαντική θέση που κατείχε η Μ. Ασία στο µεσοβυζαντινό κόσµο. Επιγραµµατικά µπορούµε να πούµε πως σίγουρα αποτελούσε το ζωτικότερο τµήµα της αυτοκρατορίας, αφού αποτελούνταν από µεγάλες εύφορες εκτάσεις, πόλεις που ως ένα βαθµό τουλάχιστον, διατηρούσαν αστικό χαρακτήρα, πυκνό οδικό δίκτυο, και ήταν κέντρο εµπορίου και επιστράτευσης πληθυσµού κατ εξοχήν ελληνόφωνου και ορθόδοξου. Το θεµατικό σύστηµα στην πρώτη του φάση αναπτύχθηκε ως αµυντική συνέπεια της Αραβικής επέκτασης σε συνάρτηση και µε το δηµογραφικό πρόβληµα. Χάθηκαν για το κράτος πλουτοπαραγωγικές περιοχές όπως η Αίγυπτος, η Συρία και η Παλαιστίνη µε άµεσες οικονοµικές επιπτώσεις τόσο για το αυτοκρατορικό ταµείο όσο και για τον πληθυσµό της πρωτεύουσας (τέλος της διανοµής δωρεάν τροφίµων). Όλοι οι ερευνητές συµφωνούν ότι τα µεγάλα Μικρασιατικά θέµατα για µεγάλο χρονικό διάστηµα αποτελούν την παραγωγική βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκε όλη η αυτοκρατορία. Όµως µε την πάροδο του χρόνου οι πόλεις συρρικνώνονται, η οικονοµία εξολοκλήρου βασίζεται στην αγροτική παραγωγή και από τη σκοπιά αυτή η πρωτοκαθεδρία των παραδοσιακών θεµάτων έναντι των νεωτέρων θεµάτων σταδιακά υποχωρεί. Το γεγονός αυτό ίσως θα µπορούσε να αποδοθεί στις µεσαιωνικές 6 Σβορώνος, σελ Βρυώνης, Η Παρακµή του Μεσαιωνικού πολιτισµού, σελ

6 συνθήκες της αγροτικής ενδοχώρας, η οποία κυριάρχησε πάνω στην αστική ζωή των αρχαίων ελληνορωµαϊκών πόλεων, που η πλειονότητά τους βρισκόταν προς τις ακτές 8. Παραδείγµατος χάρη, το Αµόριο, ενώ πριν την κατάληψή του από τους Άραβες το 838 πρέπει να ήταν πολύ µεγάλη πόλη, έκτοτε, µε την µετακίνηση των στρατευµάτων και των συνόρων ανατολικότερα, παύει να αναφέρεται στις πηγές. Ακόµη κι όταν το ανακατέλαβαν οι Άραβες το 931, δεν φαίνεται να έχει µεγάλη σηµασία 9. Κατά το δέκατο αιώνα, στα θέµατα Οψικίου και Θρακησίων η αυτοκρατορική ιδιοκτησία της γης έχει ακόµα πολύ µεγάλη έκταση, ώστε οι αυτοκρατορικοί ανώτατοι αξιωµατούχοι να µπορούν να αποκτούν κτήµατα από αυτοκρατορικές παραχωρήσεις, στα εδάφη των οποίων, µερικές φορές, ιδρύουν µονές 10. Το γεγονός ότι οι ιδιοκτησίες της γης των ανώτατων αυτοκρατορικών αξιωµατούχων, και όχι των ήδη γνωστών µεγάλων οικογενειών, πρέπει να κυριαρχούσαν στα θέµατα αυτά, φαίνεται από τις συνθήκες που επικρατούσαν στα δύο αυτά θέµατα το δέκατο αιώνα, που διαφέρουν αρκετά από τις συνθήκες της µικρασιατικής ενδοχώρας. Ο αριθµός των µοναστηριών σ αυτά είναι ασύγκριτα πιο µεγάλος από τον αριθµό των µοναστηριών σε ολόκληρη την υπόλοιπη αυτοκρατορία, ενώ ο περισσότερες µικρασιατικές πόλεις που γνωρίζουν κάποια αναβίωση το δέκατο και τον ενδέκατο αιώνα, βρίσκονται σε εδάφη του Οψικίου των Θρακησίων 11. Οι ερευνητές συµφωνούν ότι ένα ευρύ στρώµα ελεύθερων γαιοκαλλιεργητών αποτελούσε τη βάση του φορολογικού συστήµατος. Ζούσαν σε κοινότητες, διέθεταν τις δικές τους γαίες και χρησιµοποιούσαν τα κοινόχρηστα δάση, λιµάνια, λίµνες. Σύµφωνα µε την έρευνα που διεξήγαγε ο Οικονοµίδης 12, το φορολογικό σύστηµα κατά κοινότητα αποτέλεσε προϊόν βραδείας εξέλιξης, και στη µορφή που το συναντάµε στις νεαρές του δεκάτου αιώνα πρέπει να βρισκόταν τουλάχιστον για δύο αιώνες, από την εποχή της σύνταξης του «Γεωργικού νόµου» (τέλη εβδόµου-αρχές ογδόου αιώνα). Σύµφωνα µε τις πηγές που διαθέτουµε, δεν µπορούµε να συµπεράνουµε ότι µέχρι τις αρχές του δεκάτου αιώνα το σύστηµα ακολουθούσε µια οµαλή ροή, αφού τότε άρχισαν ψηφίζονται νόµοι για να αναχαιτιστούν οι οικονοµικοκοινωνικές ανωµαλίες, πράγµα που σηµαίνει ότι και κατά τη διάρκεια του 8 ΜΑ, 92 9 Vasiliev, ΙΙ, 1, ΜΑ, 187, ΜΑ, 196, παρ Οικονοµίδης, Η «πείρα» περί παροίκων, σελ

7 ενάτου αιώνα εµφανιζόταν τριγµοί στο σύστηµα. Το φαινόµενο αυτό ίσως ταυτίζεται χρονικά µε την έναρξη των µεγάλων εκστρατειών την περίοδο του Βασιλείου Α, και την αυξηµένη βαρύτητα που καλούνταν να διαδραµατίσει στο στράτευµα το άλλο τµήµα της παραγωγικής βάσης της βυζαντινής οικονοµίας, οι κάτοχοι των στρατιωτικών κτηµάτων Οι στρατιώτες των επαρχιακών θεµάτων κατά τον δέκατο αιώνα αποτελούσαν ένα µεγάλο τµήµα της παραγωγικής βάσης της βυζαντινής κοινωνίας λόγω της διαχείρισης των αγροτικών εκτάσεων που κατείχαν, που στις πηγές συνήθως αποκαλούνται «στρατιωτικά κτήµατα». Οι κάτοχοι των στρατιωτικών κτηµάτων δεν αποτελούσαν την κοινωνική πλειοψηφία, αλλά και δε ζούσαν αποκοµµένοι από τις υπόλοιπες κοινωνικές οµάδες. Υπάρχει αλληλεπίδραση ανάµεσα στους κρίκους που απαρτίζουν την αλυσίδα της κοινωνίας, και για να κατανοήσουµε τα βασικά της χαρακτηριστικά, δεν µπορούµε να µελετήσουµε µόνο τον ένα από τους κρίκους αυτούς, παρά µόνο το σύνολο των κοινωνικών οµάδων. Οι άνθρωποι που συµµετείχαν στους πολέµους, σε όποια κοινωνική οµάδα κι αν ανήκαν, έπρεπε να διέπονται από συγκεκριµένο ιδεολογικό υπόβαθρο, για τη διαµόρφωση του οποίου φρόντιζε η κρατική και εκκλησιαστική προπαγάνδα. Η Αρβελέρ 13 πιστεύει ότι εφαρµοζόταν η θεωρία που είναι γνωστή ως «αρχή της προσέγγισης», σύµφωνα µε την οποία ο αυτοκράτορας, ως µόνος επί γης πληρεξούσιος και αντιπρόσωπος του Θεού, χαίρει θείας προστασίας, την οποία όµως µπορεί να µεταδώσει στους εκπροσώπους του που κυβερνούν την αυτοκρατορία εξ ονόµατός του. Αποτέλεσµα της θεϊκής και αυτοκρατορικής µετάδοσης της αντιπροσώπευσης είναι το γεγονός ότι όλα τα βυζαντινά εδάφη αποτελούν θεοστήρικτη αρχή και απολαµβάνουν τη θεία προστασία. Η αγιοποίηση, κατά κάποιο τρόπο, της αυτοκρατορικής αρχής, που µε τη σειρά της αγιοποιεί κάθε γωνιά του βυζαντινού εδάφους είναι µια βασική αρχή της µεσοβυζαντινής περιόδου. Παρά όµως τις προσπάθειες της κεντρικής εξουσίας να επιβληθεί (µε βάση αυτή τη θεωρία) πολιτική ενότητα που να επιφέρει όχι µόνο τη διοικητική αλλά και την ιδεολογική υποταγή, µε εξαίρεση τα διευθυντικά στοιχεία της άρχουσας τάξης (που πολλές φορές ταυτίζονται µε την ανώτατη κρατική υπαλληλία και το σύνολο ατόµων που κατέχουν αξιώµατα και φέρουν τίτλους, όχι ολόκληρη την άρχουσα 13 Αρβελέρ Ε., Μοντερνισµός και Βυζάντιο, Αθήνα, 1992, σελ

8 τάξη), στις µεγάλες µάζες των περιφερειακών επαρχιών της Ανατολής και του Νότου, δεν είχε δηµιουργηθεί συνείδηση «ρωµαϊκότητας» 14. Ένα από τα χαρακτηριστικά της εποχής αποτελεί η κοινωνική και οικονοµική άνοδος της στρατιωτικής επαρχιακής αριστοκρατίας, των ανθρώπων δηλαδή που προερχόταν από τα µεγάλα µικρασιατικά θέµατα και ήταν στελέχη τόσο του διοικητικού συστήµατος, όσο και του στρατιωτικού µηχανισµού. Αυτή της η άνοδος ταυτίζεται χρονικά µε τις επιτυχείς επεκτατικές εκστρατείες του βυζαντινού στρατού της περιόδου που επιφέρουν σηµαντικά οικονοµικά οφέλη στους επικεφαλής των εκστρατειών, οι οποίοι ως επί το πλείστον είναι αυτής της νέας κοινωνικής τάξης. Όπως είναι φυσικό, µια κοινωνική τάξη που δυναµώνει οικονοµικά, πετυχαίνει εύκολα και την κοινωνική της άνοδο, και κατά συνέπεια, κάποιοι εκπρόσωποι αυτής της τάξης φτάσανε µέχρι και το αυτοκρατορικό αξίωµα. Σύµφωνα µε το Βίο του Φιλαρέτου, ήδη από τα τέλη του 8 ου αι., είχε διαµορφωθεί στη Μ. Ασία µια ελίτ γαιοκτηµόνων, οι οποίοι στο Βίο αναφέρονται ως οι «πρώτοι» του χωριού 15. Αυτοί εκµεταλλεύτηκαν την αστάθεια και την ανασφάλεια που προκαλούσαν οι αραβικές επιδροµές. Κάποιοι απ αυτούς ίσως ήταν οι πρόγονοι της στρατιωτικής αριστοκρατίας του 10 ου αι., αλλά µόνο υπόθεση µπορούµε να κάνουµε, αφού δεν υπάρχουν σχετικές ενδείξεις στις πηγές. Η τάση αγοράς της περιουσίας αγροτών που πτώχευαν από τους «δυνατούς», ήταν φανερή σε όλη την πορεία της βυζαντινής ιστορίας, είχε όµως σηµαντικά αποτελέσµατα µόνο µακροπρόθεσµα 16. Σταδιακά λοιπόν, µέσα από τις υπηρεσίες που παρείχαν στο κράτος, οι αξιωµατούχοι της επαρχίας κατάφεραν να αυξήσουν την οικονοµική, κοινωνική και στρατιωτική τους δύναµη, σε σηµείο ώστε να αποτελεί µια φυγόκεντρο δύναµη που απειλούσε την εδαφική και διοικητική ενότητα της αυτοκρατορίας 17. Ο Harvey αναφερόµενος στην εφαρµογή του θεσµού της πρόνοιας υποστηρίζει ότι οι αριστοκρατικές οικογένειες δεν όφειλαν σ αυτόν τον θεσµό τις γαίες τους, καθώς και ότι, αν και υπάρχουν στοιχεία που µαρτυρούν ότι πολλοί αριστοκράτες διατηρούσαν στρατιωτική ακολουθία, στο Βυζάντιο απουσιάζουν οι συνέπειες ενός σταδιακού εκφεουδαρχισµού. Η παραχώρηση της πρόνοιας αφορούσε µόνο φορολογικά έσοδα, 14 Σβορώνος, σελ Harvey, σελ ό.π., σελ ό.π., σελ. 22

9 όχι όµως άλλη δικαιοδοσία πάνω στους παροίκους. Οι επιπτώσεις της στη βυζαντινή κοινωνία ήταν πολύ λιγότερες από εκείνες του φέουδου στη δυτική Ευρώπη 18. Ο 10 ος αιώνας, στον τοµέα των στρατιωτικών επιχειρήσεων, χαρακτηρίζεται από τους πολέµους µε τους Βουλγάρους στην αρχή και στο τέλος του αιώνα, από τις επιθέσεις εναντίον των Αράβων στη Μέση Ανατολή στα µέσα του αιώνα, καθώς και από τις συνεχείς προσπάθειες για την κατάκτηση της Κρήτης. Οι συγκρούσεις στα κύρια αυτά µέτωπα, αλλά και σε άλλα µικρότερα, σε γενικές γραµµές, απέβησαν υπέρ των Βυζαντινών. Η πραγµατοποίηση, σε πολύ µεγάλο βαθµό, των επεκτατικών τους στόχων, οφείλεται σε πολλούς και ποικίλους παράγοντες: την οργάνωση και την αποτελεσµατικότητα των εκστρατειών, τη σχετική εσωτερική πολιτική οµαλότητα (µε εξαίρεση τα τέλη του αιώνα) και, κυρίως, τις διασπαστικές κινήσεις στα Αραβικά Εµιράτα που επέφεραν την εξασθένιση της στρατιωτικής δύναµής τους. Το δεύτερο µισό του 10 ου αι. διακρίνεται από µεγάλης κλίµακας µεταναστεύσεις από τη Συρία προς τη Μ. Ασία µετά από τις επεκτατικές βυζαντινές εκστρατείες των δεκαετιών 960 και 970. Η εσωτερική αστάθεια που επικρατούσε στο χαλιφάτο των Φατιµίδων και η προοπτική της ασφάλειας και οικονοµικής ευηµερίας στα µικρασιατικά εδάφη, οδήγησε εκεί µεγάλο αριθµό Συρίων, αλλά και Αρµενίων, Εβραίων από µουσουλµανικές περιοχές, όπως αποδεικνύεται από πολλές πηγές σύµφωνα µε τον Jacoby 19. Η σηµαντικότερη εξέλιξη στο διεθνές περιβάλλον κατά το 10 ο αι., ήταν η άνοδος του σιϊτικού χαλιφάτου των Φατιµίδων, το οποίο επεκτάθηκε από τις αρχικές του βάσεις στη σηµερινή Αλγερία και Τυνησία προς τα ανατολικά. Κατά τις δεκαετίες του 960 και 970 οι Φατιµίδες κατέκτησαν την Αίγυπτο και προχώρησαν στην Παλαιστίνη και στη νότια Συρία. Αποτέλεσαν τη νέα ισχυρή αραβική δύναµη που απειλούσε το Βυζάντιο από την κατεύθυνση της Συρίας. Ωστόσο, η εµφάνιση των Φατιµίδων στη Μέση Ανατολή είχε το παράδοξο αποτέλεσµα να ωθήσει Σουνιτικές αραβικές δυνάµεις της Συρίας να ζητήσουν την προστασία του από αιώνες κύριου εχθρού τους, του Βυζαντίου. Εποµένως, η διαµόρφωση του καταµερισµού ισχύος στη νοτιοανατολική Μεσόγειο ευνοούσε το βυζαντινό επεκτατισµό. Το ίδιο ισχύει και για τις εξελίξεις στο χαλιφάτο των Αββασιδών µε πυρήνα το σηµερινό 18 Harvey, σελ Jacoby, Byzantine Asia Minor from the documents of Cairo Genizah, σελ. 87, πρµπ. 1

10 Ιράκ, που κατά την περίοδο αυτή κατακερµατίστηκε σε ουσιαστικά ανεξάρτητα εµιράτα ακόµα και στον πυρήνα του 20. Η επεκτατική πολιτική ολοκληρώνεται χάρη στα µέσα, στους ανθρώπους και στο χρήµα που παρέχει η ανακτηµένη Ανατολή. Τα βυζαντινά σύνορα διαρκώς επεκτείνονται, και φυσικά η επέκταση οδηγεί τους Βυζαντινούς σε διαρκείς πολεµικές αντιπαραθέσεις µε όλους τους γείτονές τους. Το γεγονός αυτό, όπως έχει επισηµάνει η Αρβελέρ 21, αλλοιώνει το θεµελιακό χαρακτήρα της βυζαντινής ιδεολογίας, το υπόβαθρο της οποίας µέχρι τότε ήταν η υπεράσπιση της χριστιανοσύνης από τους απίστους. Η επεκτατική προσπάθεια υλοποιείται κυρίως από ανθρώπους που πιστεύουν στο δίκαιο των πολέµων στους οποίους συµµετέχουν. Συνεπώς, µπορούµε να αποδεχτούµε ότι ο βυζαντινός στρατιώτης είναι υποχρεωµένος πλέον να εγκαταλείψει την ιδέα της άµυνας που ταυτιζόταν ως τότε, µε την ιδέα της εθνικής σωτηρίας. Την ανταλλάζει µε την ιδέα του µεγαλείου της αυτοκρατορίας, που θεωρείται η µόνη εγγύηση του κοινού καλού 22. Η µάχη του 863 κατά την περίοδο βασιλείας του Μιχαήλ Γ µπορεί να θεωρηθεί το γεγονός σταθµός που ορίζει την έναρξη της βυζαντινής αντεπίθεσης απέναντι στην έως τότε αραβική εξάπλωση. Η αντεπίθεση στα ανατολικά εντάθηκε επί Ρωµανού Α (920-44) µε τις κατακτήσεις του Ιωάννη Κουρκούα, προκαλώντας κοινωνικές αλλαγές στο εσωτερικό του κράτους που απειλούσαν την παλιά ισορροπία. Η επαρχιακή στρατιωτική αριστοκρατία εδραιώθηκε στη Μ. Ασία, από την οποία προήλθαν οι στρατιωτικοί ηγέτες. Οι ισχυρότεροι οίκοι απέκτησαν µεγάλες πλουτοπαραγωγικές εκτάσεις στις νεοκατακτηθείσες, από τις εκστρατείες, περιοχές. Ούτως ή άλλως ήταν ισχυροί και «δυνατοί» οικονοµικά και κοινωνικά, αλλά αυτό επιτάθηκε. Έτσι, αυτή η στρατιωτική αριστοκρατία της Μ. Ασίας έγινε ανταγωνιστικός πόλος ισχύος που απειλούσε την πολιτική αριστοκρατία της πρωτεύουσας και ισχυροποιούνταν ολοένα και περισσότερο, στοχεύοντας στην κατάκτηση και εκµετάλλευση των πλούσιων αραβικών κέντρων της Μέσης Ανατολής, ως τη Βαγδάτη και την Αίγυπτο 23. Η πτώση του Ρωµανού Λακαπηνού σήµανε την απόλυτη κυριαρχία της οικογένειας των Φωκάδων στο στρατό. Πολύ συνοπτικά, η κυριαρχία τους εξειδικεύεται ως εξής: µεταξύ 945 και 955, δοµέστικος των σχολών ο Βάρδας Φωκάς, 20 Whittow, σελ Αρβελέρ, Η πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας, σελ Obolensky D., The Byzantine Commonwealth, σελ. 202 κεξ. 23 Whittow, σελ

11 στρατηγός Ανατολικών ο πρωτότοκος γιος του Νικηφόρος, στρατηγός Καππαδοκίας ο δεύτερος γιος του Λέων, και στρατηγός Σελευκείας ο µικρός του γιος Κωνσταντίνος. Μεταξύ 955 και 963, οι Νικηφόρος και Λέων συνεχίζουν τη σταδιοδροµία τους µε τα αξιώµατα του δοµεστίκου των σχολών της Ανατολής και της ύσης 24. Με την οικογένεια αυτή, τα ανώτατα στρατιωτικά αξιώµατα έφτασαν στο σηµείο να φαίνονται σαν κληρονοµικά. Η περίοδος των τεσσάρων αυτοκρατόρων που διαδέχθηκαν τον Κωνσταντίνο Ζ αποτελεί το αποκορύφωµα του βυζαντινού στρατιωτικού επεκτατισµού: Νικηφόρος Φωκάς κατέλαβε την Κρήτη, την Κύπρο, εισέβαλε στα αραβικά εµιράτα νοτιοανατολικά της Μ. Ασίας έως και τη βόρεια Συρία. Ιωάννης Τζιµισκής διεύρυνε τις κτήσεις στη Συρία έως την Παλαιστίνη και το σηµερινό Λίβανο. Βασίλειος Β προσάρτησε µεγάλα τµήµατα της Υπερκαυκασίας και το µεγαλύτερο µέρος της Βαλκανικής. Ο Νικηφόρος Φωκάς ήταν ο τελευταίος στρατηγός των Ανατολικών, ο οποίος ηγήθηκε στρατευµάτων, που προερχόταν κι από άλλα θέµατα. Ο Τζιµισκής µάλλον ήταν ο τελευταίος στρατηγός των Ανατολικών, ο οποίος διετέλεσε δοµέστικος των σχολών της Ανατολής 25. Ο θάνατος του Τζιµισκή, λίγο µετά την τελευταία εκστρατεία του εναντίον της Συρίας και της Παλαιστίνης, σήµανε και την προσωρινή παύση της διοργάνωσης µεγάλων εκστρατειών. Εσωτερικοί και εξωτερικοί παράγοντες ανέστειλαν τις εκστρατείες για είκοσι περίπου χρόνια και ανάγκασαν τον στρατιωτικό µηχανισµό να περιοριστεί στην άµυνα ανακτηµένων περιοχών έναντι των Αραβικών επιθέσεων για είκοσι περίπου χρόνια. Οι επαναστάσεις του Βάρδα Σκληρού (976-9) και Βάρδα Φωκά, εκπροσώπων της στρατιωτικής αριστοκρατίας, τάραξαν το κοινωνικοοικονοµικό status της Μ. Ασίας για µεγάλο χρονικό διάστηµα 26. Το ίδιο διάστηµα, µάλλον το 986, εξεγέρθηκαν οι φόρου υποτελείς Βούλγαροι, και άρχισε µια σειρά βυζαντινοβουλγαρικών εχθροπραξιών που επρόκειτο να διαρκέσουν πάνω από 30 χρόνια 27. Μετά την εσωτερική εξοµάλυνση στη Μ. Ασία, ο Βασίλειος Β τέθηκε δύο φορές επικεφαλής εκστρατειών στη Συρία και την Παλαιστίνη, το 995 και 999, µε σκοπό να ανακόψει τα επεκτατικά σχέδια των Φατιµίδων της Αιγύπτου. Αφορµή για 24 ΜΑ, ΜΑ, Cheynet J.-C., Pouvoir et contestations a Byzance ( ), σελ. 26 κεξ., 333 κεξ. 27 Χριστοφιλοπούλου, Β/2, σελ

12 τις εκστρατείες έδωσε και τις δύο φορές σοβαρή ήττα του βυζαντινού στρατού (το 994 και το 998). Οι εκστρατείες ήταν µάλλον επιτυχείς, παρόλο που και τις δύο φορές πολιορκήθηκε ανεπιτυχώς η Τρίπολη, αλλά ο Βασίλειος απέφυγε την συνέχιση της πορείας του προς το νότο 28. Οι δύο αυτές εκστρατείες µάλλον θα πρέπει να θεωρηθούν ως διάλειµµα στις εχθροπραξίες µε τους Βουλγάρους, οι οποίες αποτελούσαν την κρατική στρατιωτική προτεραιότητα. Το κράτος, κατά την περίοδο αυτή, φαίνεται πως επεδίωκε τη διατήρηση του status quo, που είχε δηµιουργηθεί µετά τις εκστρατείες των δυο προηγούµενων αυτοκρατόρων, και όχι µια επέκταση προς το νότο, αφού δεν είχε εξασφαλισµένη την κυριαρχία στη βαλκανική. Θα πρέπει πάντως να σηµειώσουµε ότι οι βυζαντινοί συγγραφείς της περιόδου, είτε δεν αναφέρονται καθόλου στις εκστρατείες του Βασιλείου στη Συρία, όπως ο Σκυλίτζης, είτε περιορίζονται σε λίγες γραµµές, όπως ο Ζωναράς 29. Οι πληροφορίες µας προέρχονται από αραβικές και αρµενικές πηγές που έχουν χρησιµοποιήσει στα έργα τους ο Ζακυθηνός και η Χριστοφιλοπούλου. Η απόφαση του Βασιλείου Β να ηγείται ο ίδιος των εκστρατειών υπήρξε από τα σηµαντικότερα µέτρα αποδυνάµωσης των στρατηγών και των «δυνατών», και εναρµονίζεται µε τη νοµοθετική του δραστηριότητα, και κυρίως µε τη νεαρά του 966 µε την οποία κατάφερε καίριο χτύπηµα σε πανίσχυρες, έως τότε, οικογένειες, όπως αυτή των Φωκάδων 30. Τα συµφέροντα της πολιτικής αριστοκρατίας, χρησιµοποιώντας το Βασίλειο Β, ανέκοψαν την άνοδο των εσωτερικών τους αντιπάλων. Το γεγονός αυτό οδήγησε σε εµφύλιους πολέµους και εξεγέρσεις, αλλά και ο προσανατολισµός του βυζαντινού επεκτατισµού στράφηκε προς τα βόρεια και τα δυτικά. Όταν πέθανε ο Βασίλειος Β προετοιµαζόταν µεγάλη επεκτατική εκστρατεία προς τη νότια Ιταλία. Μετά το θάνατο του Βασιλείου Β, το κράτος πέρασε σε νέα περίοδο εσωτερικής κρίσης, µε συνέπεια το τέλος της διοργάνωσης επεκτατικών εκστρατειών. Η κρίση οφειλόταν στην αναζωπύρωση της διαµάχης της πολιτικής µε την στρατιωτική αριστοκρατία. Η πρώτη προσπαθούσε να επιβάλει τον κρατικό συγκεντρωτισµό, και βρισκόταν διαρκώς σε αντιπαράθεση µε τις αποκεντρωτικές τάσεις της αριστοκρατίας της γης, των στρατιωτικών, που συνιστούσαν τους κυριότερους εκπροσώπους της. Η διαµάχη συνεχιζόταν µε στάσεις, οι οποίες 28 Ζακυθηνός, σελ Ζωναράς, ΙΙΙ, Svoronos, Novelles, 14, σ

13 προκαλούσαν κυρίως την απογύµνωση των ανατολικών περιοχών από στρατιωτικές δυνάµεις, επειδή πλέον ο στρατός χρησιµοποιούνταν από τα δύο αντιµαχόµενα µέρη. Επίσης, η όλο και µεγαλύτερη χρήση του δικαιώµατος εξαγοράς της στρατιωτικής θητείας, είχε σαν αποτέλεσµα την αποδιοργάνωση του στρατού και τη µετατροπή του σε κατ εξοχήν µισθοφορικό, γεγονός που οδήγησε σε εξασθένιση του στρατιωτικού µηχανισµού.

14 1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ, ΣΚΟΠΟΣ, ΜΕΘΟ ΟΣ Αυτό που µε εντυπωσίασε στην πρώτη µου επαφή µε την ιστορία της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ήταν η διαρκής συµµετοχή του κράτους αυτού σε πολέµους. Φαινόταν σαν κράτος που µε µορφή πολεµικής µηχανής για 11 αιώνες, χωρίς σταµατηµό πολεµούσε µε πολλούς και διαφορετικούς εχθρούς. Όταν, στη συνέχεια, άρχισα να ασχολούµαι, ερευνητικά πλέον, µε τους στρατιωτικούς θεσµούς του Βυζαντίου, διαπίστωσα ότι υπήρχε µια παράµετρος πολύ πιο σηµαντική ερευνητικά από τις δοµές του στρατού, τα αξιώµατα, τα όπλα και τις πολεµικές µηχανές: η συµµετοχή των ανθρώπων σε όλα αυτά, το πώς δηλαδή αντιµετώπιζε η ίδια η βυζαντινή κοινωνία τη συµµετοχή στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά και οι συνέπειες που επερχόταν δια µέσου των πολεµικών γεγονότων στην καθηµερινή ζωή του βυζαντινού ανθρώπου, ανάλογα µε την κοινωνική τάξη στην οποία εµείς τον εντάσσουµε, βάσει των ταξικών χαρακτηριστικών που εµείς θέτουµε. Η τελική διαµόρφωση του θέµατος της παρούσας εργασίας προέρχεται από την πρόταση του Trombley 31, δηλαδή ότι πρέπει να αρχίσει να γράφεται η κοινωνική ιστορία των Αραβο-βυζαντινών πολέµων του 9 ου 10 ου αι. Ο Σβορώνος επισηµαίνει ότι η µελέτη της κοινωνικής διαστρωµάτωσης χρειάζεται εργαλεία περισσότερο λεπτά και διερευνήσεις περισσότερο προσεκτικές απ όσο συνήθως επιχειρούνται. Η έρευνα πρέπει να στραφεί στη µελέτη της αυτοκρατορίας κατά περιοχές και να µην την αντιµετωπίζει ως αφηρηµένο σύνολο, πρέπει να εξετάσει το σώµα της, τις επαρχίες, και όχι µόνο την πρωτεύουσα. Οι πληροφορίες που αφορούν στις επαρχίες και προέρχονται από αρχεία και ανασκαφές θα δώσουν µια εντελώς διαφορετική εικόνα από εκείνη των χρονογράφων, οι οποίοι περιγράφουν την αυτοκρατορία από την άποψη της Κωνσταντινούπολης 32. Η εµπλοκή στον πόλεµο, είτε µε τη µορφή της προσωπικής συµµετοχής, είτε µε τη φορολόγηση για την πραγµατοποίηση του, αποτελούσε µια συνεχή πραγµατικότητα για τη βυζαντινή κοινωνία. Το γεγονός αυτό οφείλεται τόσο στη γεωγραφική, όσο και στην πολιτική θέση που κατείχε το βυζαντινό κράτος στο µεσαιωνικό κόσµο. Η πολιτική θεωρία που ήθελε τη βυζαντινή αυτοκρατορία διάδοχο της ρωµαϊκής, επέβαλλε µε κάθε µέσο διατήρηση των εδαφών της, και στις περιπτώσεις των εδαφικών απωλειών (κάτι που πολύ συχνά συνέβαινε) την 31 Trombley F., War, Society and popular religion in Byzantine Anatolia, σελ Σβορώνος, σελ. 34-7

15 επανάκτησή τους. Το µέσο που χρησιµοποιούνταν για την επιβολή αυτής της πολιτικής θεωρίας στους αντιπάλους ήταν ο πόλεµος, ο οποίος κάποιες φορές εναλλασσόταν µε διπλωµατικές µεθόδους. Οι ίδιοι οι βυζαντινοί, όπως αποδεικνύεται από τις κάθε είδους πηγές, θεωρούσαν τον πόλεµο ένα αναγκαίο κακό για τη διατήρηση της ειρήνης (ειρήνη όχι µε τη σηµερινή έννοια του όρου, αλλά η pax byzantina, όπως εξηγεί η Αρβελέρ). Αρραγής και πάγια η βυζαντινή τάξη, η pax byzantina, διατηρείται στην πάροδο των αιώνων. Έξω από τη βυζαντινά οργανωµένη κοινωνία θεωρείται αδιανόητη η ύπαρξη ευνοµούµενης πολιτείας. Οι αιρετικοί, οι αλλόδοξοι, οι πολιτικά και φορολογικά ανυπότακτοι, θεωρούνται αυτοδίκαια αποκλεισµένοι από τον σωτηριακό χώρο της αυτοκρατορίας, έστω κι αν ζουν στους κόλπους της βυζαντινής κοινωνίας. Μια ανάγκη οµαδικής ταυτότητας διαγράφεται παντού, επιβάλλεται και υπαγορεύεται από την εξουσία 33. Η εξέταση ενός γεωφυσικού χάρτη δείχνει τη διαφοροποίηση των περιοχών που αποτελούσαν τη βυζαντινή αυτοκρατορία. Η κάθε περιοχή αποτελεί ιδιαίτερη ενότητα. Παρά τα γενικότερα κοινά χαρακτηριστικά, οι περιοχές της αυτοκρατορίας ούτε ακολούθησαν την ίδια εξέλιξη ούτε είχαν τους ίδιους ρυθµούς. Οι ιδιαιτερότητες υφίστανται σε επίπεδο εθνοτήτων, γλωσσών, νοοτροπιών, ηθών και εθίµων. Ιδιαιτερότητες υπάρχουν ακόµα και στην οικονοµική ζωή, στους θεσµούς, στις κοινωνικές δοµές. Ειδικότερα, στη Μικρά Ασία µπορούµε να ξεχωρίσουµε 3 ζώνες: α) τα δυτικά παράλια και τα παράλια του Ευξείνου, β) την ενδοχώρα, κεντρική Μικρά Ασία, περισσότερο ή λιγότερη εκρωµαϊσµένη και γ) τις ανατολικές περιοχές που φτάνουν ως τη Μεσοποταµία µε έντονο τον αγροτικό χαρακτήρα και τα συνοριακά χαρακτηριστικά. Τα Βαλκάνια χωρίζονται σε 2 ζώνες: α) Τη νότια βαλκανική και τα νησιά του Αιγαίου µε έντονο το ελληνικό στοιχείο, β) τη βόρεια βαλκανική που φτάνει ως το ούναβη µε πληθυσµό ποικίλων εθνοτήτων. Αυτές οι περιοχές έχουν ελάχιστες οµοιότητες µε τις Ιταλικές κτήσεις της αυτοκρατορίας. Κάθε µια από τις µεγάλες αυτές περιοχές αποτελούνταν από µικρότερες, που η κάθε µια τους παρουσίαζε χαρακτηριστικές ιδιαιτερότητες. Ξεκινήσαµε την έρευνα, γνωρίζοντας ότι κανένας βυζαντινολόγος δεν µπόρεσε να συλλάβει απολύτως τις ιδιοµορφίες του χώρου, του ιδιαίτερου 33 Αρβελέρ, Μοντερνισµός και Βυζάντιο, σελ

16 χαρακτήρα, του γεγονότος, ακόµα και στον πιο ψηλό βαθµό της γεγονοτολογικής ιστορίας 34. Το πρώτο ερευνητικό ερώτηµα που θέτουµε, είναι το αν µπορούµε να χαρακτηρίσουµε µιλιταριστική τη βυζαντινή κοινωνία του δεκάτου αιώνα λόγω των συνεχών εκστρατειών. Γνωρίζοντας ότι οι Ρωµαίοι θεωρούνται από τους ερευνητές ως ιδεολογικά κατακτητές, δεν γνωρίζουµε αν µπορούµε να ισχυριστούµε το ίδιο για τους Βυζαντινούς έστω και σε κάποια µικρή χρονική περίοδο της βυζαντινής ιστορίας. Μέσα από την εξέταση των πηγών, διαφαίνεται η συχνή προσπάθεια της κεντρικής εξουσίας να δηµιουργήσει όχι µόνο στο στράτευµα αλλά και στον υπόλοιπο πληθυσµό της αυτοκρατορίας την πολεµική διάθεση. Εκτός από τις δηµηγορίες και τις υποσχέσεις για πλούσια λεία που απευθυνόταν στους στρατευµένους, µετά τον 9ο και 10ο αιώνα, πολλοί ερευνητές έχουν αποδείξει ότι οι πολεµικές εικόνες αρχίζουν να αναπαρίστανται στην τέχνη, στις σφραγίδες, να ξαναχαράσσονται στα νοµίσµατα, και έτσι να φτάνουν πιο κοντά στον ήρεµο αγρότη της βυζαντινής επαρχίας 35. Τα βασικά ερευνητικά ερωτήµατα που µπορούµε στη συνέχεια να θέσουµε είναι: 1. Ποιες µέθοδοι ακολουθούνταν για τη στρατολόγηση και τον εξοπλισµό των στρατιωτών. 2. Ποια ήταν η σχέση ανάµεσα στο στρατό και τους επαρχιακούς πληθυσµούς. 3. Από πού προερχόταν τα έσοδα βάσει των οποίων οργανωνόταν µια εκστρατεία. 4. Ποιος ήταν ο ρόλος της εκκλησίας στη διεξαγωγή των επεκτατικών εκστρατειών. 5. Τι κέρδιζαν και τι έχαναν οι άνθρωποι που συµµετείχαν στα εκστρατευτικά σώµατα. Είναι σίγουρο ότι στην πορεία της έρευνας θα προκύψουν και άλλα θέµατα προς εξέταση, στα οποία θα αναγκαστούµε να αναφερθούµε, αν συνάδουν µε τα βασικά ερευνητικά ερωτήµατα. Αν βέβαια προσπαθήσουµε να αναφερθούµε σε όλες τις διαστάσεις του θέµατος, έστω και απλά περιγραφικά τις περισσότερες φορές, υπάρχει ο κίνδυνος η εργασία τελικά να περιέχει µόνο γενικότητες και να µην συµβάλλει ουσιαστικά στην εξέλιξη της έρευνας για τη µεσοβυζαντινή κοινωνία. Γι 34 Χόουγορντ Τζόνστον Τζ., Το Βυζάντιο πριν από το έτος 1.000: Ο Ευρωπαίος ξένος στο περιθώριο της Ευρώπης, σελ Κόλιας, Τα όπλα στη βυζαντινή κοινωνία, σελ. 473, πρµπ. 36

17 αυτό ακριβώς το λόγο, κάποιες από τις πτυχές του θέµατος, απλά θα αναφερθούν, χωρίς να υπάρξει καµία εµβάθυνση, κάτι που θα επιχειρηθεί όµως για άλλες από τις θεµατικές παραµέτρους. Ξεκινώντας, πρέπει να διασαφηνίσουµε το κοινωνικό φαινόµενο που εξετάζουµε, δηλαδή τις επεκτατικές εκστρατείες: οι στρατιωτικές δραστηριότητες χωρίζονται σε δύο κύριες κατηγορίες, τις επιθετικές και τις αµυντικές. Αυτές µε τη σειρά τους, χωρίζονται σε δύο υποκατηγορίες, της µεγάλης και της µικρής κλίµακας. Στρατιωτικές δραστηριότητες Επιθετικές Αµυντικές Μεγάλης κλίµακας εκστρατείες Μικρής κλίµακας (λεηλασίες & τυχαίες ναυµαχίες) Μεγάλης κλίµακας (συγκέντρωση στρατού για άµυνα) Μικρής κλίµακας (συµµετοχή των ντόπιων) Θαλάσσιες Έγγειες Στην περίοδο που µας ενδιαφέρει (τέλη 9 ου αρχές 10 ου αι.) στατιστικά δεσπόζουν οι εκστρατείες µεγάλης κλίµακας. Σ αυτό το σηµείο πρέπει να σηµειώσουµε ότι είναι αδιαµφισβήτητο πως οι µεγάλες εκστρατείες ούτως ή άλλως αναφέρονται στις πηγές γιατί αποτελούν σηµαντικά γεγονότα για τους συγγραφείς, ενώ τα µικρότερης κλίµακας πολεµικά επεισόδια αποσιωπούνται θεωρούµενα ελάσσονος σηµασίας από τους σύγχρονούς τους. Παρ όλα αυτά, κατά τη διάρκεια του 10 ου κυρίως αιώνα, οι οργανωµένες εκστρατείες που πραγµατοποιήθηκαν είναι σε απόλυτα νούµερα κατά πολύ περισσότερες από προγενέστερους και µεταγενέστερους αιώνες της βυζαντινής ιστορίας, όπως και είναι λιγότερες οι αµυντικές στρατιωτικές δραστηριότητες. Στην εργασία αυτή, ο όρος «εκστρατεία» σηµαίνει την διεξαγωγή επεκτατικού πολέµου. Από τη φύση τους οι πόλεµοι αυτοί, εφόσον διεξάγονται για την κατάκτηση περιοχών, µόνο επιθετικοί µπορούν να χαρακτηριστούν. Αλλά και από στρατηγική

18 άποψη οι Βυζαντινοί ήταν οι επιτιθέµενοι. Βέβαια, οι ίδιοι πίστευαν ότι διεξήγαν αµυντικό πόλεµο, αφού είχε προηγηθεί η κατάκτηση των περιοχών αυτών από τους αντιπάλους. Κάποιοι ιστορικοί φαίνεται πως χίλια χρόνια µετά έχουν προσεγγίσει τα γεγονότα αυτά από την οπτική γωνία των βυζαντινών. Θεωρώ όµως πως είναι αυτονόητο πέρα από το ιδεολογικό υπόβαθρο του ιστορικού ότι όταν ένας οργανωµένος στρατός επιτίθεται εναντίον οποιουδήποτε, ό,τι κι αν έχει προηγηθεί και υπό αυτό το πρίσµα πρέπει να εξετάζεται από µια µη στρατευµένη ιστορική έρευνα, µόνο ως όργανο επεκτατικής πολιτικής µπορεί να χαρακτηριστεί. Μετά από ενδεικτική εξέταση της σχετικής µε την ιδεολογία του πολέµου βιβλιογραφίας, αποκοµίζει κανείς το συµπέρασµα ότι έννοιες όπως «ιερός» ή «δίκαιος» πόλεµος, αµυντικός ή επιθετικός πόλεµος, είναι πολύ σχετικές και υποκειµενικές, τα όρια ανάµεσα σ αυτές τις έννοιες είναι πολύ ασαφή, και σίγουρα δεν µπορούν να αποδοθούν κάποιοι ορισµοί (εξαρτάται από ποια οπτική γωνία βλέπει κανείς τα πράγµατα). Γι αυτό ακριβώς το λόγο στη συνέχεια της εργασίας θα αποφευχθούν οι de facto χαρακτηρισµοί, αλλά θα γίνεται επιµέρους ανάλυση των ιδεολογικών χαρακτηριστικών που προκύπτουν από την εξέταση των πηγών. Η ανυπαρξία της σύγχρονης ελληνόγλωσσης ιστορικής έρευνας στο θέµα των εκστρατειών του 10 ου αι., και η έλλειψη προόδου ως προς αυτό το θέµα (όπως εννοεί την πρόοδο ο Hobsbawm 36 ) αποδεικνύεται από την επανέκδοση του Σλουµπερζέ, του οποίου το έργο περισσότερο ως λογοτεχνικό ανάγνωσµα µπορεί να χαρακτηριστεί. Κι όµως σε σχετικά πρόσφατη διδακτορική διατριβή 37 έχει παρουσιαστεί ως «µνηµειώδες και πολύ χρήσιµο έργο». Η άποψη του Hobsbawm 38 σε αντίστοιχες περιπτώσεις είναι: «αν διαβάζουµε τα έργα παλιότερων ιστορικών, το κάνουµε είτε επειδή µας παρέχουν κάποιο σταθερό corpus ιστορικής πρώτης ύλης, όπως µια κλασική έκδοση µεσαιωνικών χρονικών, ή επειδή τυχαίνει να ασχολούνται µα θέµατα που δεν απασχόλησαν µεταγενέστερα έργα, τα οποία όµως, για διάφορους λόγους, επανήλθαν στην επιφάνεια. Με άλλα λόγια, επειδή πάνω στο συγκεκριµένο θέµα δεν είναι παλιοί ιστορικοί». Σ αυτή την άποψη στηρίζεται η οικονοµική βάση της βιοµηχανίας επανέκδοσης ιστορικών έργων. Στην περίπτωση όµως του Σλουµπερζέ δεν επιβεβαιώνεται η θεωρία του Hobsbawm, αλλά αντικατοπτρίζεται ο 36 Hobsbawm, Για την ιστορία, σελ. 77 κεξ 37 του Χρηστίδη το Hobsbawm, σελ. 79

19 συντηρητισµός του ελληνικού αναγνωστικού κοινού, τουλάχιστον ως την εποχή αυτής της δεύτερης έκδοσης. Κατά τη διάρκεια του 20 ου αι., έχουν γραφεί και συνεχίζουν να γράφονται από ιστορικούς ή από ανθρώπους που αυτοχαρακτηρίζονται ως ιστορικοί (συνήθως φιλόλογοι ή στρατιωτικοί εν αποστρατεία) εργασίες που αφορούν στη «βυζαντινή εποποιία» του 10 ου αι., εκφράζοντας µια ελληνοκεντρική εθνικιστική ιδεολογία. Χρησιµοποιούν επιλεκτικά στοιχεία από πηγές, περηφανεύονται για την «ανωτερότητα» του βυζαντινού στρατού και τη στρατιωτική ιδιοφυΐα του Νικηφόρου Β, και του Βασιλείου Β (που επιµένουν να τον χαρακτηρίζουν Βουλγαροκτόνο). Προσπαθούν να ταυτίσουν τη βυζαντινή κοινωνία µε τη σύγχρονη ελληνική, αλλά και τους τότε αντιπάλους του βυζαντινού κράτους, µε τα σηµερινά γειτονικά κράτη της Βουλγαρίας και της Τουρκίας. Συνήθως καταλήγουν την έρευνά τους µε το συµπέρασµα, ότι όπως τότε πέτυχαν οι «πρόγονοί µας», έτσι πρέπει κι εµείς σήµερα να τους µιµηθούµε, ο στρατός µας να γίνει αποτελεσµατικός, και µε πόλεµο να αναγκάσουµε τους βάρβαρους γείτονές µας να υποταχθούν στην υπεροχή του «ελληνικού πολιτισµού». Αυτές οι απόψεις δεν είναι ξεκοµµένες από γενικότερες παγκόσµιες προσπάθειες χρησιµοποίησης της ιστορίας για πολιτικούς λόγους. Ο Hobsbawm δίνει αρκετά τέτοια παραδείγµατα 39, όπως η χρήση του µύθου του «Καρλοµάγνου», ο οποίος χρησιµοποιήθηκε από την εποχή του Ναπολέοντα για να προπαγανδίσει διάφορες µορφές ευρωπαϊκής ενοποίησης, είτε µέσω κατάκτησης από γαλλικής ή γερµανικής πλευράς, είτε µέσω οµοσπονδιοποίησης, ενοποίησης που προφανέστατα δεν έχει σκοπό να ξαναφτιάξει τίποτε που να θυµίζει την Ευρώπη του 8 ου και 9 ου αι. Στην περίπτωση αυτή, το αίτηµα της αποκατάστασης ή της αναδηµιουργίας ενός παρελθόντος τόσο µακρινού που να µην έχει καµία σχέση µε το σήµερα (είτε οι εκφραστές του πιστεύουν πράγµατι σ αυτό, είτε όχι), κρύβει πιθανώς έναν απόλυτο νεωτερισµό, και το παρελθόν το οποίο επικαλείται µπορεί να είναι ένα δηµιούργηµα ή ένα τεχνητό κατασκεύασµα. 39 Hobsbawm, σελ

20 2. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Εδώ και αρκετά χρόνια έχει ανατραπεί η θέση των «ορθοδόξων» ιστορικών, ότι δηλαδή η ιστορία είναι στην ουσία της περιγραφική, ότι άνθρωποι, γεγονότα, καταστάσεις είναι τόσο διαφορετικά µεταξύ τους, που δεν είναι δυνατή καµία γενίκευση για την εκάστοτε κοινωνία. Η άποψη αυτή απέρριπτε κάθε προσπάθεια να έρθουν οι διάφορες όψεις του παρελθόντος σε µια συστηµατική δοµική και αιτιακή σχέση µεταξύ τους, και ειδικά κάθε προσπάθεια να αποδοθεί η πολιτική σε οικονοµικούς και κοινωνικούς παράγοντες και, πάνω απ όλα, απέρριπτε κάθε µοντέλο εξελικτικής ανάπτυξης των ανθρωπίνων κοινωνιών (έστω κι αν η δική τους πρακτική προϋπέθετε ένα τέτοιο µοντέλο), κάθε µοντέλο σταδίων ιστορικής εξέλιξης 40. Η παραδοσιακή ιστορία µε την προσοχή της στραµµένη στον βραχύ χρόνο, στο άτοµο, στο γεγονός, µας έχει συνηθίσει εδώ και πολύ καιρό στη βιαστική της αφήγηση, τη δραµατική, τη λαχανιαστή. Αυτού του είδους η ιστοριογραφία είναι πλέον γνωστή µε τον όρο «ιστορία των γεγονότων» 41. Ο παραδοσιακός ιστορικός είναι στραµµένος προς τον βραχύ χρόνο της ιστορίας, τον χρόνο των βιογραφιών και των γεγονότων. Αυτός ο χρόνος δεν ενδιαφέρει καθόλου τους ιστορικούς της κοινωνίας και της οικονοµίας 42. Η ανατροπή αυτή συνέβη σταδιακά, αφού οι πρώτοι επικριτές της «παραδοσιακής ιστορίας» την κατηγορούσαν ότι δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις της σύγχρονης κοινωνίας και της επιστήµης των ηµερών τους. Στη συνέχεια αµφισβήτησαν τον ελιτισµό που περιέκλειε η ερµηνευτική προσέγγιση στην ιστορία, διότι οι ιδεολογικές προϋποθέσεις της καταγόταν από την προβιοµηχανική και προδηµοκρατική περίοδο, οπότε και δηµιουργήθηκε. Έπρεπε επιτέλους να αντικατασταθεί η ιστορία που επικεντρωνόταν στο ρόλο των προσωπικοτήτων στις πολιτικές υποθέσεις ή στη διπλωµατία και στα στρατιωτικά θέµατα από µια άλλη, συγκριτική, κοινωνική και πολιτισµική ιστορία. Η τελευταία θα έπρεπε να µελετά τη ζωή των µαζών χωρίς να αυτοπεριορίζεται στις πράξεις επωνύµων ατόµων. Όφειλε να αναλύει το «κοινωνικό γίγνεσθαι» που έχει ανώνυµους δράστες Hobsbawm, σελ Braudel, Μελέτες για την ιστορία, σελ ό.π., σελ Iggers, Νέες κατευθύνσεις στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία, σελ. 38-9

21 Έχοντας υπ όψη µας τα παραπάνω, καταλήγουµε στο συµπέρασµα ότι υπάρχει η ξεκάθαρη διάκριση ανάµεσα σε τουλάχιστον δύο είδη ιστορίας: αφενός υπάρχει η ιστορία ως εντρύφηµα των πολυµαθών, ήδη από την εποχή της αναγέννησης. Αφετέρου υπάρχει η ιστορία ως γνωστικός κλάδος, που όχι µόνο έχει συνείδηση των µεθόδων του, αλλά και προσπαθεί να υπερβεί το αρχαιολατρικό ενδιαφέρον για ό,τι το αξιοσηµείωτο. Επιχειρεί να αναδοµήσει όψεις της παρελθοντικής πραγµατικότητας µε βάση αξιόπιστες µαρτυρίες 44. Υπάρχουν όµως και άλλα ιστοριογραφικά µοντέλα, µε πρώτο το «µαρξιστικό»: Ο Μαρξ και ο Ένγκελς θεωρούν ότι εκείνο που έχει αποφασιστική σηµασία για την ιστορική µεταβολή είναι οι παραγωγικές σχέσεις. Πολλοί µαρξιστές συνεχίζουν να θεωρούν την ιστορία ως την πορεία προς την χειραφέτηση των ανθρώπων, σε αντίθεση µε άλλες κατευθύνσεις της σύγχρονης ιστορικής σκέψης, στις οποίες ήδη αναφερθήκαµε. Ο µαρξισµός εκλαµβάνει την ιστορία ως µια κριτική κοινωνική επιστήµη που δεν αποβλέπει µόνο στην εξήγηση του κόσµου, αλλά και στη µεταβολή του 45. Επίσης, ο Hobsbawm θεωρεί ότι τα τελευταία χρόνια έχει γίνει της «µόδας», και µάλιστα από ανθρώπους που θεωρούν πως ανήκουν στην αριστερά, η άρνηση της δυνατότητας προσέγγισης της αντικειµενικής πραγµατικότητας, αφού ισχυρίζονται πως αυτό που ονοµάζονται «γεγονότα» δεν απορρέει παρά από προϋπάρχουσες αντιλήψεις και από ερωτήµατα που έχουν διατυπωθεί σύµφωνα µε αυτές. Θεωρούν ότι το παρελθόν που µελετάµε δεν είναι τίποτε άλλο από µια κατασκευή του µυαλού µας, και ότι µια τέτοια κατασκευή είναι αξιωµατικά το ίδιος έγκυρη µε οποιαδήποτε άλλη, ανεξαρτήτως του κατά πόσο στηρίζεται στη λογική και σε στοιχεία. Κάθε απόπειρα αµφισβήτησης της παραπάνω θέσης, αποτελεί γι αυτούς «θετικισµό». Όµως ο Hobsbawm σωστά επισηµαίνει πως χωρίς τη διάκριση µεταξύ αυτού που είναι έτσι και αυτού που δεν είναι έτσι, δεν µπορεί να υπάρξει ιστορία. Για παράδειγµα, η Ρώµη νίκησε και κατέστρεψε την Καρχηδόνα κατά τους Καρχηδονιακούς πολέµους, και όχι το αντίστροφο. Το πώς συγκεντρώνουµε και ερµηνεύουµε το επιλεγµένο από εµάς δείγµα επαληθεύσιµων στοιχείων (τα οποία µπορούν να περιλαµβάνουν όχι µόνο αυτό που συνέβη, αλλά και το τι σκέφτονται οι άνθρωποι γι αυτό), αυτό είναι άλλο ζήτηµα Iggers, σελ ό,π., σελ Ηobsbawm, σελ. 10

22 Σύµφωνα µε τον Gatterer η ιστορία δεν είναι απλώς η βιογραφία των βασιλέων ή η χρονολογική καταγραφή των διαδοχών στην εξουσία, των πολέµων και των µαχών, ταυτόχρονα όµως πιστεύει ότι υπάρχει η αντικειµενική ή αλλιώς «αληθινή ιστορία». Αναγνωρίζει ότι η «θέση» στην οποία στέκεται ο ιστορικός και η «προοπτική» υπό την οποία αντιµετωπίζει την ιστορία, θα µπορούσαν να καθορίσουν ποιες πλευρές της «αλήθειας» µπορεί να δει 47. Στην έρευνά µας, θα προσπαθήσουµε να πλησιάσουµε σ αυτήν την «αληθινή ιστορία» του δέκατου αιώνα από τη «θέση» στην οποία βρισκόµαστε, επιχειρώντας µια προσέγγιση µεταξύ «παραδοσιακής ιστορίας» και κοινωνικών επιστηµών, έχοντας αποδεχτεί τη θέση του Hobsbawm, ότι δηλαδή η ιστορία πλέον πέρασε από την περιγραφή και την αφήγηση στην ανάλυση και στην εξήγηση. Από την επικέντρωση στο µοναδικό και στο ατοµικό, πέρασε στις κανονικότητες και στις γενικεύσεις. Ταυτόχρονα όµως γνωρίζουµε ότι υφίσταται µια αναγέννηση του ενδιαφέροντος για το συµβάν, αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση, εκείνη που θέλγει είναι η προοπτική της µακράς διαρκείας 48. Ο ορισµός των χρονολογικών ορίων στην ιστορική έρευνα ενός κοινωνικού φαινοµένου, όπως στην περίπτωσή µας οι εκστρατείες του δεκάτου αιώνα, είναι αναπόφευκτος. Είναι βέβαια πολύ δύσκολο να ξεφύγουµε από τον «αιώνα» ή άλλες αυθαίρετες χρονολογικές ενότητες 49. Άλλωστε, ο Hobsbawm έχει επισηµάνει ότι η ιστορία της κοινωνίας έχει ως διάστασή της έναν πραγµατικό χρονολογηµένο χρόνο. εν µας ενδιαφέρουν µόνο οι δοµές και οι µηχανισµοί διατήρησης και αλλαγής τους, ή οι γενικές δυνατότητες και οι µορφές των µετασχηµατισµών τους, αλλά και το τι συνέβη στην πραγµατικότητα 50. Για τον ιστορικό, όλα αρχίζουν και τελειώνουν µε τον χρόνο, έναν χρόνο καθαρά µαθηµατικό. Οι κοινωνιολόγοι βέβαια δεν αποδέχονται αυτή την υπερβολικά απλή αντίληψη. Γι αυτούς ο χρόνος είναι απλώς µια ιδιαίτερη διάσταση κάποιας κοινωνικής πραγµατικότητας που εξετάζουν 51. Παράλληλα, η έρευνα σχετικά µε τις εκστρατείες του δεκάτου αιώνα, δεν ασχολείται µε µια µεµονωµένη και αποµονωµένη πλευρά της κοινωνίας. Όµως, αυτή η έρευνα αποτελεί έναν από τους πολλούς κρίκους για την παρακολούθηση της εξέλιξης της βυζαντινής κοινωνίας και των κοινωνικών τάξεων που την αποτελούσαν, 47 Iggers,.σελ. 23, πρµπ. 27, Le Goff J., Ιστορία και Μνήµη, σελ Ηobsbawm, σελ. 40, πρµπ ό.π., σελ Braudel, Μελέτες για την ιστορία, σελ. 58

23 από την περίοδο της αρχικής διαµόρφωσής της, έως και την κατάρρευση της. Η «τάξη» δεν ορίζει µια οµάδα ανθρώπων σε αποµόνωση, αλλά ένα σύστηµα σχέσεων, τόσο κάθετων όσο και οριζόντιων. Είναι δηλαδή µια σχέση διαφοράς (ή οµοιότητας) και απόστασης, αλλά και µια ποιοτικά διαφορετική σχέση κοινωνικής λειτουργίας, εκµετάλλευσης, κυριαρχίας/ υποταγής. Οι δουλοκτήτες δεν µπορούν να κατανοηθούν δίχως τους δούλους και τα άλλα κοµµάτια της κοινωνίας τους. Έτσι, οι µελέτες των τάξεων είναι αναλύσεις της κοινωνίας, εκτός κι αν σκόπιµα περιορίζονται σε µια στενή και µερική όψη 52. Συµφωνούµε µε την άποψη του Iggers, ότι το χρέος του ιστορικού είναι η αναδόµηση του πραγµατικού παρελθόντος και η ερµηνεία του 53, αλλά όµως είναι αναµφισβήτητο ότι δεν µπορούµε να δούµε την ιστορία παρά µόνο µέσα από κάποια σύγχρονη οπτική. Παραδείγµατος χάρη, αισθανόµαστε ότι υπήρχαν εξελίξεις που δε βρίσκουµε στις πηγές και αφορούν στην κοινωνική βάση του επαρχιακού διοικητικού συστήµατος και στη σχέση των εξελίξεων αυτών µε την οργάνωση των µεγάλων εκστρατειών του δεκάτου αιώνα. Το πρόβληµα αυτό µπορούµε να το αντιµετωπίσουµε ως θέµα µεθοδολογικού χαρακτήρα. Πιο συγκεκριµένα, στο γνωστό πρόβληµα των «στρατιωτικών κτηµάτων» σίγουρα υπήρχαν εξελίξεις και πριν τον δέκατο αιώνα, όπου το πρόβληµα διογκώθηκε και κατά συνέπεια προέκυψαν τα νοµικά κείµενα που χρησιµοποιούµε σήµερα ως πηγές για να ερευνήσουµε την κοινωνική και οικονοµική βάση του βυζαντινού στρατού. Τις εξελίξεις αυτές, ελλείψει πηγών, µπορεί να µην τις γνωρίζουµε, αλλά χρησιµοποιώντας τα στοιχεία που έχουµε µπορούµε να προβούµε σε υποθέσεις για ό,τι προηγήθηκε και οδήγησε στη δηµιουργία αυτών των νοµικών κειµένων τα οποία µάλλον είχαν «πυροσβεστική» χρησιµότητα. Ο όρος στρατιωτικά κτήµατα αναφέρεται σε αρκετές πηγές του δεκάτου αιώνα. Κάποιοι ιστορικοί ισχυρίζονται ότι νωρίτερα τα κτήµατα αυτά δεν υπήρχαν επειδή δεν τα συναντάµε στις πηγές. Η µέθοδος των terminus post και ante quem πολλές φορές είναι πολύ χρήσιµη στον ιστορικό, αλλά δεν µπορεί να αποτελεί το «ευαγγέλιο» µας. Έτσι, στη νεαρά του Λέοντος ΣΤ που είναι αφιερωµένη στην «προτίµηση», ο όρος προτίµησις δεν συναντάται καθόλου. Αυτό όµως δε σηµαίνει ότι επειδή δε συναντάµε τον όρο, η νεαρά δεν αναφέρεται στο θεσµό, ή και ακόµη ότι ο θεσµός αυτός δεν προϋπήρχε. 52 Hobsbawm, σελ Iggers, σελ. 11

24 Ο κάθε ιστορικός µπορεί να προσεγγίσει µια πηγή µε διαφορετικό τρόπο, γεγονός που αποδεικνύεται από τότε που άρχισε η λεγόµενη «κριτική την πηγών». Με τους ιστορικούς των προηγουµένων δεκαετιών έχουµε τις ίδιες πηγές, αλλά προκύπτει διαφορετική θεώρηση των πραγµάτων. ιαβάζοντας το Corpus Bonnaensae δεν επιµένουµε στα πολιτικά, στρατιωτικά και θρησκευτικά γεγονότα, αλλά χρησιµοποιώντας ευρύτερες µεθοδολογικές γνώσεις, προσπαθούµε να εµβαθύνουµε στο τι πραγµατικά συνέβαινε στην κοινωνία της εποχής. Έτσι, σύµφωνα µε πηγές του ογδόου αιώνα γνωρίζουµε ότι οι στρατιώται είχαν εισόδηµα που προερχόταν από τους οίκους τους. Σύµφωνα µε πηγές του ενάτου και δεκάτου αιώνα τα εισοδήµατά τους προερχόταν από τα στρατιωτικά κτήµατα. Εµείς δεν µπορούµε να απορρίψουµε ότι τα κτήµατα είναι η εξέλιξη των οίκων και να δεχτούµε ότι αποτελούν την καινοτοµία ενός αυτοκράτορα του ενάτου αιώνα. Αν υπάρχει κάτι που χαρακτηρίζει τη βυζαντινή κοινωνία (όπως και οποιαδήποτε άλλη κοινωνία), αυτό είναι η εξέλιξη των θεσµών και των διοικητικών δοµών. Για να ερευνήσουµε σε βάθος την κοινωνική και οικονοµική διάσταση των εκστρατειών του δεκάτου αιώνα, πρέπει να κατανοήσουµε τις κοινωνικές δοµές ολόκληρης της µεσοβυζαντινής περιόδου. Κατά τον Eric Wolf στην ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών, έχουν εµφανιστεί τρία µοντέλα τρόπων παραγωγής. Το ένα από αυτά είναι ο «τρόπος του φόρου υποτέλειας» που απαρτίζεται από ένα σύνολο συστηµάτων στα οποία ο φόρος αποσπάται από τους παραγωγούς µε πολιτικά και στρατιωτικά µέσα, από συστήµατα άκρως συγκεντρωτικά µέχρι συστήµατα εξαιρετικά διασπαρµένης εξουσίας, συστήµατα που ποικίλλουν στους τρόπους που συλλέγεται, κυκλοφορεί και µοιράζεται ο φόρος. Οι ευρύτερες περιοχές που συγκροτούνται από την πολιτική και εµπορική αλληλεπίδραση κοινωνιών του τρόπου του φόρου υποτέλειας, υποστηρίζει ο Wolf, αντιστοιχούν σε «πολιτισµούς» ή σε ζώνες ιδεολογίας µ ένα κυρίαρχο µοντέλο κοσµικής τάξης, οι οποίες τείνουν να στρέφονται γύρω από µια ηγεµονική κοινωνία φόρου υποτέλειας, κεντρική σε κάθε ζώνη 54. Συνεπώς, αναγκαστικά θα έρθουµε σε επαφή µε δύο πολύπλοκα ζητήµατα που αφορούν στο µοντέλο παραγωγής του «φόρου υποτέλειας» και απασχολούν τις τελευταίες δεκαετίες τους µελετητές της βυζαντινής ιστορίας: το ζήτηµα του «θεµατικού θεσµού», και το ζήτηµα των «στρατιωτικών κτηµάτων». Και τα δύο 54 Hobsbawm, σελ. 215

25 αποτελούν πραγµατικούς γρίφους για αρκετούς από τους σηµαντικότερους βυζαντινολόγους που έχουν προσπαθήσει να τα ερµηνεύσουν. Κάποια από τα συµπεράσµατά τους, κριτικά εξεταζόµενα, σε συνδυασµό µε την απευθείας προσέγγιση των πηγών θα αποτελέσουν τις βάσεις της έρευνας µας. Ο Le Goff πιστεύει ότι µια σηµερινή αποτελεσµατική ιστορική ανάλυση οφείλει να αναγνωρίζει την ύπαρξη του συµβολικού στους κόλπους κάθε ιστορικής πραγµατικότητας (συµπεριλαµβανοµένης και της οικονοµικής) αλλά και να αντιπαραβάλλει τις ιστορικές αναπαραστάσεις µε τις πραγµατικότητες που αναπαρίστανται, τις οποίες και αντιλαµβάνεται ο ιστορικός δια µέσου των τεκµηρίων και άλλων µεθόδων. Για παράδειγµα, πρέπει να αντιπαραβάλλει την πολιτική ιδεολογία µε την πρακτική και τα πολιτικά συµβάντα. Κάθε ιστορία οφείλει να είναι µια κοινωνική ιστορία 55. Πρέπει όµως να σηµειώσουµε ότι η πολιτική ιστορία δεν είναι υποχρεωτικά ιστορία των γεγονότων και τίποτα δεν την υποχρεώνει να γίνει 56. Έτσι, το γεγονός ότι η γεωγραφική, και σε µικρότερο βαθµό, η εθνική συνείδηση, είχαν αναπτυχθεί σε περιορισµένο βαθµό, σε ό,τι αφορά στη µεγάλη µάζα των επαρχιακών βυζαντινών πληθυσµών, δεν αναιρεί στο παραµικρό την αντικειµενική σηµασία αυτών των παραγόντων στη διαµόρφωση τόσο του συσχετισµού δυνάµεων στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας, όσο και των σχέσεών τις µε τις ξένες δυνάµεις, της οποίας τα αποτελέσµατα άγγιζαν πιο άµεσα, πιο έντονα και πιο βαθιά τους απλούς ανθρώπους Le Goff, σελ Braudel, σελ Μπιµπίκου Αντωνιάδη Ε., Βυζάντιο, µια ιστορική οντότητα, ενδιάµεση στο χώρο και στο χρόνο, σελ. 14-5

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ 2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ Συμπλήρωση κενών Να συμπληρώσετε τα κενά του αποσπάσματος, βάζοντας στην κατάλληλη θέση μία από τις ακόλουθες λέξεις (τρεις

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου 1 Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου Στο διεθνές σύστηµα δεν υπάρχουν µόνο οι µεγάλες δυνάµεις αλλά επίσης υπάρχουν µεσαίες, µικρές ή και πολύ µικρές δυνάµεις. Βέβαια η διαµόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Ιωάννης Π. Γεροθανάσης Καθηγητής Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Πρώην Πρύτανης Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Μέλος της Α ΙΠ Η ανώτατη εκπαίδευση, η

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ενότητα 3: Ιστορική Ανασκόπηση των Ισλαμικών Αυτοκρατοριών Δημήτριος Σταματόπουλος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΠ11 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Βυζάντιο και Χριστιανισμός: η δυναμική της θρησκείας στον καθορισμό της φυσιογνωμίας της αυτοκρατορίας και των

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 9.1 Εισαγωγή Η βιώσιµη ανάπτυξη είναι µία πολυδιάστατη έννοια, η οποία αποτελεί µία εναλλακτική αντίληψη της ανάπτυξης, µε κύριο γνώµονα το καθαρότερο περιβάλλον και επιδρά στην

Διαβάστε περισσότερα

Εικονογραφία. Μιχαήλ Βόδας Σούτσος Μεγάλος Διερµηνέας και ηγεµόνας της Μολδαβίας Dupré Louis, 1820

Εικονογραφία. Μιχαήλ Βόδας Σούτσος Μεγάλος Διερµηνέας και ηγεµόνας της Μολδαβίας Dupré Louis, 1820 Φαναριώτες Ονοµασία που δόθηκε στα µέλη της παλαιάς βυζαντινής αριστοκρατίας (µεταξύ εκείνων που δεν διέφυγαν στη Δύση ή δεν εξισλαµίσθηκαν) και σε εµπόρους από τις περιοχές του Πόντου, της Ανατολίας (:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Το κράτος εμφανίζεται σαν διαμεσολαβητής των στρατηγικών των επιχειρήσεων και της κοινωνικής συνοχής στο εσωτερικό του. Πολιτικές

Το κράτος εμφανίζεται σαν διαμεσολαβητής των στρατηγικών των επιχειρήσεων και της κοινωνικής συνοχής στο εσωτερικό του. Πολιτικές Οικονομική διπλωματία και οικονομική κρίση Στόχοι, στρατηγική, συγκρότηση & οργάνωση της ελληνικής οικονομικής διπλωματίας Επιπτώσεις οικονομικής κρίσης στις εξαγωγές Βασικά προβλήματα Χρήστος Φαρμάκης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ 5.1 Εισαγωγή Στην ενότητα αυτήν θα παρουσιάσουµε µία αναλυτική περιγραφή της γνώµης των Ευρωπαίων πολιτών σχετικά µε τα ναρκωτικά. Καθώς είναι γνωστό, στις µέρες

Διαβάστε περισσότερα

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Γιατί εξακολουθεί να είναι σηµαντικό να σπουδάζουµε αρχαία Ελληνικά και Λατινικά, γλώσσες που σπάνια πια χρησιµοποιούνται στη σύγχρονη κοινωνία; Γιατί να ξοδεύουµε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ. Παρουσίαση του προβλήματος της λαθρομετανάστευσης στην Κύπρο:

Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ. Παρουσίαση του προβλήματος της λαθρομετανάστευσης στην Κύπρο: Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ Ο όρος μετανάστευση (migration), τόσο στις κοινωνικές επιστήμες όσο και στο Διεθνές Δίκαιο αναφέρεται στην, για διάφορους λόγους, γεωγραφική μετακίνηση ανθρώπων είτε μεμονωμένα είτε κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τα τελευταία χρόνια η ενδογενής ανάπτυξη, η αξιοποίηση δηλαδή του ενδογενούς φυσικού και πολιτιστικού πλούτου καθώς και του ανθρώπινου δυναµικού του κάθε τόπου,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Μεταστροφή άποψης: Πριν και µετά τις ιαβουλεύσεις

Μεταστροφή άποψης: Πριν και µετά τις ιαβουλεύσεις Μεταστροφή άποψης: Πριν και µετά τις ιαβουλεύσεις Το παρόν έγγραφο παρουσιάζει κατηγορίες ποσοστών αναφορικά µε τις ερωτήσεις οι οποίες έδειξαν στατιστικά σηµαντικές διαφορές ως προς τη σύγκριση άποψη

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr)

Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr) Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr) Ενότητα 2: H ρωμαϊκή αυτοκρατορία: Εξάπλωση της κυριαρχίας της Ρώμης μέχρι το τέλος της Δημοκρατίας 1.). Η γεωγραφία

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ»

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» «H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ Οι χρησιμότητες της θάλασσας είναι πολλές όπως πολλές είναι κι οι ωφέλειες που η θάλασσα παρέχει στον άνθρωπο. Ο ι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ -Η κάθε αστική ή αγροτική τοποθεσία που µαρτυρεί πολιτισµό έχει µνηµειακή αξία -Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται µόνο στην υψηλή αρχιτεκτονική αλλά και στα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ 1.1 Εισαγωγή Η Ευρωπαϊκή Ένωση διευρύνεται και αλλάζει. Τον Μάιο του 2004, δέκα νέες χώρες εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η διεύρυνση αποτελεί µια ζωτικής σηµασίας

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Eνότητα 1: Εισαγωγή. Θεωρία, Μέθοδοι και Δεδομένα (3/4) 2ΔΩ Διδάσκοντες: Χ. Κασίμης- Ελ. Νέλλας Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Μαθησιακοί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού''

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Οι παρακάτω προσκλήσεις εντάσσονται στο Έργο «ΠΑΝ ΕΚΤΗΣ Νο2- Ψηφιακός Θησαυρός Πρωτογενών

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτιστική Εταιρεία Πανόραμα Οκτώβριος 2012

Πολιτιστική Εταιρεία Πανόραμα Οκτώβριος 2012 Πολιτιστική Εταιρεία Πανόραμα Οκτώβριος 2012 Πέντε διαλέξεις για τα Βαλκάνια των δύο πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα Κώστας Καραμαλής 1912 2012 Εκατό Χρόνια Ελλαδικής Θεσσαλονίκης ( ἤ εκατό χρόνια μοναξιάς;

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΑ.Λ. (ΟΜΑ Α Β ) 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΑ.Λ. (ΟΜΑ Α Β ) 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΑ.Λ. (ΟΜΑ Α Β ) 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α1 ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΗ Να δώσετε το περιεχόµενο των παρακάτω διεθνών συµφωνιών: α. Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (1878) β. Σύµφωνο Μολότοφ Ρίµπεντροπ (1939) γ. Συνθήκη

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Ιστορία ΣΤ' Δημοτικού Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Βιβλίο μαθητή ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ιωάννης Κολιόπουλος Ομότιμος Καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης Επίκουρος Καθηγητής, ΑΠΘ Αθανάσιος Καλλιανιώτης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Αυξάνονται τα µονοµελή νοικοκυριά

Αυξάνονται τα µονοµελή νοικοκυριά Το Βήµα 13/01/2002 Αυξάνονται τα µονοµελή νοικοκυριά * Η γήρανση του πληθυσµού και οι αλλαγές στην αγορά εργασίας αποθαρρύνουν τους νέους για τη δηµιουργία οικογένειας Της ΜΑΡΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Η ηρωίδα στην

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Οι ενεργειακοί πόροι της Κύπρου και τα νέα δεδοµένα στην Ανατολική Μεσόγειο»

ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Οι ενεργειακοί πόροι της Κύπρου και τα νέα δεδοµένα στην Ανατολική Μεσόγειο» ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Οι ενεργειακοί πόροι της Κύπρου και τα νέα δεδοµένα στην Ανατολική Μεσόγειο» 26 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2012 ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ κ. ΗΜΗΤΡΗ ΣΥΛΛΟΥΡΗ 1 Αγαπητή κυρία Υπουργέ Αγαπητοί φίλοι

Διαβάστε περισσότερα

β) το µοναδικό «κριτήριο» διορισµού πολύτεκνου οικονοµολόγου σε ηµόσιο Σχολείο και µάλιστα της επιλογής του είναι ΜΟΝΟΝ η υποβολή σχετικής

β) το µοναδικό «κριτήριο» διορισµού πολύτεκνου οικονοµολόγου σε ηµόσιο Σχολείο και µάλιστα της επιλογής του είναι ΜΟΝΟΝ η υποβολή σχετικής ΟΤΑΝ Η ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ ΤΩΝ ΛΙΓΩΝ ΕΧΕΙ ΩΣ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗ ΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΛΩΝ Α) ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Με αφορµή την ανακοίνωση των µεταθέσεων του 2009 στον κλάδο των οικονοµολόγων

Διαβάστε περισσότερα

Καληνύχτα Κεμάλ, τραγουδούσαμε

Καληνύχτα Κεμάλ, τραγουδούσαμε Καληνύχτα Κεμάλ, τραγουδούσαμε Στα σύνορα Τουρκίας Ιράκ Μαριάννα Κορομηλά Με δυο γέρικες καμήλες κι ένα «κίτρινο» φαρί (κίτρινο ήταν το πούλμαν) φτάσαμε την περασμένη Κυριακή, 8 Ιουνίου, στα βόρεια της

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2 Εγχειρίδιο Χρήσης Εισαγωγή Το δηµιουργήθηκε µε στόχο να αποτελέσει υποστηρικτικό εργαλείο για τον επαγγελµατία Ασφαλιστικό ιαµεσολαβητή, ο οποίος χρειάζεται να διευκρινίζει και να αναλύει τις ασφαλιστικές

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα Ι-2: Η βασιλεία του Ηρακλείου. Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

Ενότητα Ι-2: Η βασιλεία του Ηρακλείου. Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις Ενότητα Ι-2: Η βασιλεία του Ηρακλείου. Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις Κατάσταση της αυτοκρατορίας στις αρχές του 7 ου αιώνα: Επιδρομές Σλάβων και Αβάρων στη βαλκανική χερσόνησο Καταστροφή πόλεων

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Χρηματοοικονομική ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ Ι. 2. Αντικείμενο της μελέτης & Σκοπός του μαθήματος. Απαιτήσεις του μαθήματος ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ = 卷 卹 卼 厲 ΜΥΘΟΣ

Εισαγωγή στη Χρηματοοικονομική ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ Ι. 2. Αντικείμενο της μελέτης & Σκοπός του μαθήματος. Απαιτήσεις του μαθήματος ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ = 卷 卹 卼 厲 ΜΥΘΟΣ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ Ι Εισαγωγή στη Χρηματοοικονομική Λογιστική T.E.I Κρήτης, Σχολή Διοίκησης & Οικονομίας Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Ειδίκευσης στη Λογιστική και στην Ελεγκτική Χειμερινό Εξάμηνο 2012-2013 ΖΗΣΗΣ Β., Ph.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Σύνολο νοµού Αργολίδας.. Γενικές παρατηρήσεις Γίνεται φανερό από την ανάλυση, που προηγήθηκε, πως η επίδοση των υποψηφίων του νοµού Αργολίδας, αλλά και η κατανοµή της βαθµολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Εισαγωγή στην Αρχειονομία 1 ο Μάθημα Μια πρώτη ματιά... Κοινωνία της Πληροφορίας Η Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται ως η εποχή της πληροφορίας.

Διαβάστε περισσότερα

σχετικά µε το καθεστώς της δεύτερης ανάθεσης µαθηµάτων στην δευτεροβάθµια

σχετικά µε το καθεστώς της δεύτερης ανάθεσης µαθηµάτων στην δευτεροβάθµια ΠΡΟΕ ΡΕΥΩΝ (Ιωάννης Τραγάκης): Θα συζητηθεί η µε αριθµό 189/4-9- 2012 επίκαιρη ερώτηση του Βουλευτή της ηµοκρατικής Αριστεράς κ. Θωµά Ψύρρα προς τον Υπουργό Παιδείας και Θρησκευµάτων, Πολιτισµού και Αθλητισµού

Διαβάστε περισσότερα

Σ ΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ Σ ΤΟ Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Σ ΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ Σ ΤΟ Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Σ ΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ Σ ΤΟ Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 142 Ι ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ιάρκεια: 1 διδακτική ώρα Θέµατα: 4 1ο ΣΧΕ ΙΟ Ευνοϊκές συγκυρίες για τον Ελληνισµό κατά τον 18 ο αιώνα Ο Νεοελληνικός ιαφωτισµός

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός του Προέδρου του ΕΤΕΚ, Στέλιου Αχνιώτη στην ημερίδα «ΥΔΡΟΓΟΝΑΝΘΡΑΚΕΣ και Προσδοκίες - ΠΩΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΖΟΝΤΑΙ;».

Χαιρετισμός του Προέδρου του ΕΤΕΚ, Στέλιου Αχνιώτη στην ημερίδα «ΥΔΡΟΓΟΝΑΝΘΡΑΚΕΣ και Προσδοκίες - ΠΩΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΖΟΝΤΑΙ;». Χαιρετισμός του Προέδρου του ΕΤΕΚ, Στέλιου Αχνιώτη στην ημερίδα «ΥΔΡΟΓΟΝΑΝΘΡΑΚΕΣ και Προσδοκίες - ΠΩΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΖΟΝΤΑΙ;». 25 Ιουνίου 2014 Venue Centre, Columbia Plaza, Λεμεσός Έντιμε Υπουργέ Ενέργειας, Εμπορίου,

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Κατάλογος διευκρινιστικού υλικού..................................... 18 Πρόλογος....................................................... 27 Ευχαριστίες......................................................

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΡΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ

ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΡΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ ΠΜΣ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ : ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Χ. ΠΑΠΑΣΩΤΗΡΙΟΥ «ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΥΨΗΛΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η σηµερινή φυσιογνωµία της Βιβλιοθήκης της Alpha Βank διαµορφώθηκε µετά το 2000 µε τη συγχώνευση της Alpha Τραπέζης Πίστεως µε την Ιονική Τράπεζα. Τότε και οι Βιβλιοθήκες των

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού»

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού» 1 ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Για την ενηµέρωση των υποψηφίων συγγραφέων εγχειριδίων Γλώσσας και Μαθηµατικών, κοινοποιούµε απάντηση σε σχετικό ερωτηµατολόγιο που µας είχαν υποβάλει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 20 ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΙΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 20 ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΙΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 20 ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΙΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ Άρθρο : 2001. Γενικές διατάξεις. 1. Οι διατάξεις του παρόντος Κεφαλαίου παρατίθενται διά συστηµατικούς λόγους και δεν τροποποιούν κειµένη νοµοθεσία. Σε

Διαβάστε περισσότερα

Προς µια γλωσσική πολιτική την εποχή της παγκοσµιοποίησης και του διαδικτύου: ο σχεδιασµός του ΚΕΓ

Προς µια γλωσσική πολιτική την εποχή της παγκοσµιοποίησης και του διαδικτύου: ο σχεδιασµός του ΚΕΓ Προς µια γλωσσική πολιτική την εποχή της παγκοσµιοποίησης και του διαδικτύου: ο σχεδιασµός του ΚΕΓ ηµήτρης Κουτσογιάννης Τµήµα Φιλολογίας Φιλοσοφική Σχολή, Α.Π.Θ. Επιστηµονικός συνεργάτης του ΚΕΓ dkoutsog@lit.auth.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΙ ΡΟΥΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΙ ΡΟΥΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΙ ΡΟΥΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Με την ολοένα και ταχύτερη ανάπτυξη των τεχνολογιών και των επικοινωνιών και ιδίως τη ραγδαία, τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Leonardo da Vinci A EUROPEAN OBSERVATORY OF THE USE OF ICT-SUPPORTED LIFELONG LEARNING BY SMES, MICRO-ENTERPRISES & THE SELF-EMPLOYED IN RURAL AREAS ΠΑΚΕΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 3: ΕΡΕΥΝΑ ΦΟΡΕΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ, ΑΠΟ ΕΚΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Τουρισµός και χωροταξία

Τουρισµός και χωροταξία Τουρισµός και χωροταξία Η διαπίστωση ότι η τουριστική δραστηριότητα αποτελεί για τη χώρα, έναν από τους σηµαντικότερους οικονοµικούς πυλώνες, σε σχέση τόσο µε τα απόλυτα µεγέθη, όσο και µε τις παραµέτρους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ Περιεχόμενα ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΗ ΚΑΤΣΟΥΛΗ ΜΑΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΙΝΑΚΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΦΙΛΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. Από το 1453 μέχρι το 1830 ΤΟΜΟΣ Α ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ..

ΓΙΩΡΓΗ ΚΑΤΣΟΥΛΗ ΜΑΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΙΝΑΚΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΦΙΛΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. Από το 1453 μέχρι το 1830 ΤΟΜΟΣ Α ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.. ΓΙΩΡΓΗ ΚΑΤΣΟΥΛΗ ΜΑΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΙΝΑΚΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΦΙΛΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Από το 1453 μέχρι το 1830 ΤΟΜΟΣ Α ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.. 7 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Ηγεσία και Πολιτική

Εκπαιδευτική Ηγεσία και Πολιτική Εκπαιδευτική Ηγεσία και Πολιτική στο ΑΠΚΥ: Προσδοκίες και Επιτυχίες Πέτρος Πασιαρδής Kαθηγητής Eκπαιδευτικής Ηγεσίας Ανοικτό Πανεπιστήμιο Kύπρου P.O.Box 24801 1304 Λευκωσία, Kύπρος FAX (+357-22) 411972

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την ένταξη της επιστημονικής γνώσης στη διαδικασία ανάπτυξης προϊόντων. Η έρευνα ενσωματώνεται

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ 09:00-12:00 ΑΙΘΟΥΣΑ Α

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ 09:00-12:00 ΑΙΘΟΥΣΑ Α Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Ευρωπαϊκή Ιστορία, 19ος αιώνας ΣΥΡΙΑΤΟΥ ΑΘΗΝΑ 18:00-21:00 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ Π.Ν. Ευρωπαϊκή Ιστορία, 20ος

Διαβάστε περισσότερα

Όταν τα διαγράμματα «μιλούν»*

Όταν τα διαγράμματα «μιλούν»* Η ΥΠΟΘΕΣΗ «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΣΗ» 13 Αντί Εισαγωγής Όταν τα διαγράμματα «μιλούν»* Στο διάστημα από τον Οκτώβριο του 2009 μέχρι το Μάιο του 2010, η Ελλάδα δέχτηκε μια πρωτοφανή χρηματοπιστωτική επίθεση, που οδήγησε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ 556 3 Ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ Ματούλας Γεώργιος άσκαλος Σ Ευξινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα FARRINGTON ANDREW 2 09:00-12:00 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ Π.Ν. Ιστορική Γεωγραφία και ηµογραφία του Ρωµαϊκού Κράτους Η Ελληνική Αναγέννηση Οικονοµική και Κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1.2. Η βασιλεία του Ηρακλείου (610 641). Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις. Α] Ερωτήσεις

Ενότητα 1.2. Η βασιλεία του Ηρακλείου (610 641). Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις. Α] Ερωτήσεις Ιστορία του μεσαιωνικού & νεότερου κόσμου Τράπεζα Θεμάτων Κεφάλαιο 1 ο : Από το θάνατο του Ιουστινιανού ως την αποκατάσταση των εικόνων & τη συνθήκη του Βερντέν Ενότητα 1.2. Η βασιλεία του Ηρακλείου (610

Διαβάστε περισσότερα

για έρευνα και διάσωση στο Αιγαίο

για έρευνα και διάσωση στο Αιγαίο 1 6 Μαΐου 2011 www.geostrategy.gr Οι Τούρκοι αµφισβητούν τα δικαιώµατά µας για έρευνα και διάσωση στο Αιγαίο Του Χρήστου Μηνάγια Από 3 έως 5 Μαΐου 2011 οι τουρκικές ένοπλες δυνάµεις πραγµατοποίησαν τη

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4. Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.2000 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Χειριστής: Γιώργος Καµίνης

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Cross sectional Panel Omnibus

Cross sectional Panel Omnibus είδη ερευνών Ποσοτικές έρευνες Η έρευνα µε δοµηµένο ερωτηµατολόγιο Πρόσωπο µε πρόσωπο Τηλεφωνική Ταχυδροµική Μέσω ιαδικτύου 1 Ποσοτικές έρευνες (συνέχεια) Η έρευνα µε δοµηµένο ερωτηµατολόγιο Cross sectional

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής Οικονομική. Paul Krugman Maurice Obsfeld

Διεθνής Οικονομική. Paul Krugman Maurice Obsfeld Paul Krugman Maurice Obsfeld Διεθνής Οικονομική Κεφάλαιο 21 Η Διεθνής Αγορά Κεφαλαίου και τα κέρδη από το Εμπόριο Διεθνής Τραπεζική Λειτουργία και Διεθνής Κεφαλαιαγορά Φιλίππου Ευαγγελία Α.Μ. 1207 Μ069

Διαβάστε περισσότερα

Eisagwgik sto po hµa Kleid tou poi µatov Fern zhv MARIA CRHSTOU

Eisagwgik sto po hµa Kleid tou poi µatov Fern zhv MARIA CRHSTOU 1 ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Κωνσταντίνου Π. Καβάφη: «Ό αρείος» 1.Εισαγωγικά στο ποίηµα 2.Τα πρόσωπα του έργου 3. Ο τίτλος του ποιήµατος 4. Ενότητες Ερµηνευτικά 5. Επίπεδα του ποιήµατος- Αφηγηµατικές τεχνικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Ενότητα 2: Επαγωγική-περιγραφική στατιστική, παραµετρικές

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση

ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση 1 ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση Φωτεινή Ριζάβα (Συγγραφέας) Copyright: Νομική Βιβλιοθήκη (2012) ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το οργανωμένο

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Φιλοσοφία του προγράμματος MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Η Κυπριακή κοινωνία, πολυπολιτισμική εκ παραδόσεως και λόγω ιστορικών και γεωγραφικών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Φλώρινα, Ιούνιος 2012 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ Κ. ΣΑΡΡΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΒΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΔΡΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗΣ ΓΔ Στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΟΖ.GR Political Map. Lesvosnews.net

ΝΟΟΖ.GR Political Map. Lesvosnews.net ΝΟΟΖ.GR Political Map Lesvosnews.net Οι εκλογές της 6ης Μαΐου έχουν χαρακτηριστεί ως οι πιο σημαντικές Εθνικές εκλογές στη Μεταπολίτευση. Έχοντας αυτό ως βάση, το Nooz.gr φιλοδοξεί να βοηθήσει τους αναγνώστες

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας 3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας Η νεοκλασική θεωρία της προσφοράς εργασίας που αναπτύξαμε προηγουμένως υποστηρίζει ότι οι επιλογές

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΗ ΘΕΜΑ Α1 Να δώσετε το περιεχόµενο των ακόλουθων όρων: α. Εξαρχία β. Σοβιέτ γ. όγµα Τρούµαν Μονάδες 15 ΘΕΜΑ Α2 Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Public Relations Management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα Διοίκηση Επικοινωνίας Δημοσίων Σχέσεων είναι ένα πλήρες και ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα με

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Θ.Α. ΑΜΕΛΙΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ

Θ.Α. ΑΜΕΛΙΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ Θ.Α. ΑΜΕΛΙΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΘΕΩΡΙΑ Ι. ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ Α. Επίκληση στη λογική 3 Β. Επίκληση στο συναίσθημα (του δέκτη) 6 Γ. Επίκληση στο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΠ11 Τελικέςεξετάσεις 2011-12

ΕΛΠ11 Τελικέςεξετάσεις 2011-12 ΕΛΠ11 Τελικέςεξετάσεις 2011-12 1 Α φάση Εξέτασης Οµάδα Α 1) ΠότεκαιγιαποιουςλόγουςιδρύθηκεηΑ ΑθηναϊκήΣυµµαχία; 2) Πότε εµφανίστηκε η αλφαβητική γραφή στον ελληνικό κόσµο και ποιες ανάγκεςεξυπηρετούσε;

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Εισαγωγικό Μήνυμα Καλώς ήλθατε στο εξ αποστάσεως πρόγραμμα «Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία». Αποστολή του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών στη Κοινωνική Εργασία

Διαβάστε περισσότερα

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία Παρουσίαση Προγράµµατος σε Διδασκαλικό Σύλλογο Δηµοτικού Σχολείου Αγ. Αντωνίου Αξιοποίηση Λαϊκών Ιστοριών της Κύπρου για Προώθηση της Διαπολιτισµικής Εκπαίδευσης Σεπτ 2011 - Αυγ 2013 Δίκτυο συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Οι δηµοσιονοµικές εξελίξεις στις χώρες της Ε.Ε Γιώργος Σταθάκης Το θέµα το όποιο θα ήθελα να θίξω στην σύντοµη αυτή παρέµβαση αφορά στην εικόνα που παρουσιάζουν οι προϋπολογισµοί των άλλων χωρών της Ε.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ 1. Τι πρέπει να κατανοήσει ο μαθητής Όπως αναφέρθηκε στο πρώτο κεφάλαιο, το κράτος είναι μια ισχυρότατη οντότητα που θέτει το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους; Μάθημα: Εισαγωγή στα δημόσια οικονομικά Διδάσκουσα: Καθηγήτρια Μαρία Καραμεσίνη Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι οργανωτικές του διαβάσματος. Τα θέματα των εξετάσεων δεν εξαντλούνται σε αυτές, αλλά περιλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορική διαδρομή της ασφάλισης

Ιστορική διαδρομή της ασφάλισης Ιστορική διαδρομή της ασφάλισης Η ιδέα της ιδιωτικής ασφάλισης δεν είναι νέα. Ανάγεται στους αρχαίους χρόνους, με ισχυρές ενδείξεις ότι τα πρώτα ψήγματα ασφάλισης εμφανίστηκαν στη Μεσοποταμία. Στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα