ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: Κοινωνικές και Οικονοµικές ιαστάσεις των Βυζαντινών Εκστρατειών του 10 ου αιώνα ΟΝΟΜΑ ΦΟΙΤΗΤΗ: Τζίκας Κώστας ΕΠΟΠΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κιουσοπούλου Αντωνία Κάσδαγλη Αγλαΐα Κυρίτσης ηµήτρης Ρέθυµνο, Σεπτέµβρης 2002

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΘΕΜΑ, ΧΩΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ σελ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ, ΣΚΟΠΟΣ, ΜΕΘΟ ΟΣ σελ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ σελ ΠΗΓΕΣ, ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΗΓΩΝ σελ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ 4.1. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΑΣΤΑΣΕΙΣ 4.1.α. ΤΑ «ΘΕΜΑΤΑ» ΚΑΙ Ο ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΤΟΥΣ σελ β. ΤΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ ΚΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΤΟΧΟΙ ΤΟΥΣ σελ γ ΟΙ «ΞΕΝΟΙ» ΣΤΙΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΕΣ σελ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΩΝ σελ α. ΠΡΙΝ ΤΗ ΙΕΞΑΓΩΓΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑΣ σελ β. ΚΑΤΑ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑΣ σελ γ. ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ σελ ΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ σελ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ σελ ΑΠΟΦΥΓΗ ΤΩΝ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΩΝ σελ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ σελ ΙΣΛΑΜ ΚΑΙ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΕΣ σελ ΥΤΙΚΕΣ «ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ» ΚΑΙ 10 ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ σελ Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ σελ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑΣ σελ ΚΑΤΑ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑΣ σελ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ σελ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΡΗΤΩΝ σελ ΜΕΤΑ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΕΣ σελ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ σελ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ-ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ σελ

3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΘΕΜΑ, ΧΩΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ Κατά την περίοδο της µεγάλης αραβικής επέκτασης, από τον 7 ο έως και τον 9 ο αιώνα, η Κωνσταντινούπολη ήταν αναµφισβήτητο πολιτικό και οικονοµικό κέντρο της αυτοκρατορίας, αφού περιοχές σηµαντικές για την πρωτοβυζαντινή οικονοµία, όπως η Συρία και η Αίγυπτος, δεν ανήκαν πλέον στη βυζαντινή επικράτεια. Κατά συνέπεια, στο πολιτικό, οικονοµικό και κοινωνικό σύστηµα κυριαρχούσε η πολιτική αριστοκρατία της πρωτεύουσας. Συνήθως, για να αναδειχθεί κάποιος φιλόδοξος άνθρωπος προς τα κορυφαία κρατικά αξιώµατα, έπρεπε να έχει διοριστεί από τον αυτοκράτορα σε µια σηµαντική υπηρεσία 1, κάτι που αποτελούσε τον κύριο τρόπο για την κοινωνικοοικονοµική άνοδο ενός ανθρώπου. Ο µισθός των ιεραρχικά ανώτατων στρατηγών ήταν νοµίσµατα (ανά τετραετία), που µε βάση τους ενδεικτικούς υπολογισµούς του Treadgold 2, αντιστοιχούσε µε την αξία καλλιεργήσιµων στρεµµάτων. Εποµένως, οι υψηλόβαθµοι αξιωµατούχοι ήταν σε θέση, αφού υπηρετούσαν για σηµαντικό χρονικό διάστηµα, να συσσωρεύσουν τα χρήµατα για την απόκτηση µεγάλης γαιοκτησίας. Με τα οικονοµικά και γεωπολιτικά δεδοµένα της περιόδου, δεν υπήρχε κανένας εναλλακτικός τρόπος, ούτε µέσω της βελτίωσης της αγροτικής παραγωγής, ούτε µέσω του εµπορίου, για τη συσσώρευση τέτοιου πλούτου σε τόσο σύντοµο χρονικό διάστηµα. Η πραγµατικότητα αυτή είχε µεγάλη σηµασία για τη διατήρηση της ενιαίας διοίκησης και της συγκεντρωτικής εξουσίας του κράτους. Ο φορολογικός µηχανισµός συγκέντρωνε τα χρυσά νοµίσµατα από όλη την επικράτεια στα αυτοκρατορικά θησαυροφυλάκια. Με βάση αυτό το χρυσό, η αυτοκρατορική εξουσία καθόριζε µέσω των διορισµών στα υψηλά αξιώµατα, ποια άτοµα επρόκειτο να ανέλθουν στην κοινωνικοοικονοµική κλίµακα. Για να τονιστεί η προσωπική εξάρτηση του πλούτου ενός αξιωµατούχου από την εύνοια του αυτοκράτορα, η µισθοδοσία των υψηλών αξιωµατούχων γινόταν µε τελετή στα ανάκτορα που κρατούσε τρεις µέρες. Ο αυτοκράτορας έδινε αυτοπροσώπως στους υψηλόβαθµους το σάκο µε τα χρυσά νοµίσµατα του µισθού του 3. Οι κρατικές δαπάνες είχαν σαφή καταναλωτικό προσανατολισµό, ώστε ο αυτοκράτορας και το περιβάλλον να διαφέρουν, όσο το δυνατόν περισσότερο, από 1 Whittow, The making of the orthodox Byzantium, σελ Treadgold, Byzantium and its Army, σελ Whittow, σελ

4 τον υπόλοιπο πληθυσµό, ως προς τις δαπάνες. Η σοβαρότερη εξαίρεση που αποτελούσε και έναν πολύ σηµαντικό παράγοντα, ήταν οι στρατιωτικές δαπάνες. Κατά τα άλλα, σκοπός των δαπανών ήταν η λειτουργία της κρατικής γραφειοκρατίας και η διατήρηση ενός καταναλωτισµού πολύ υψηλού επιπέδου, που λειτουργούσε ως πρότυπο προς µίµηση για τους µεγάλους γαιοκτήµονες 4. εν µπορούµε να µιλήσουµε µε σιγουριά για κοινωνική κινητικότητα, εκτός ίσως από ελάχιστες ενδείξεις που βρίσκουµε σε αυτοκράτορες που προερχόταν από χαµηλά κοινωνικά στρώµατα των επαρχιών (π.χ. Λέων Γ, ιδρυτής της δυναστείας των Ισαύρων, και Βασίλειος Α, ιδρυτής της Μακεδονικής δυναστείας). Κατά τη διάρκεια του 9 ου αιώνα, πριν την έναρξη των µεγάλων επεκτατικών εκστρατειών, τόσο το εµπόριο, όσο και οι άλλες αστικές οικονοµικές δραστηριότητες δεν µπορούν να συγκριθούν µε τις αντίστοιχες της πρωτοβυζαντινής περιόδου, ιδιαίτερα το εξωτερικό εµπόριο και η ναυσιπλοΐα. Βέβαια, κάποιες από τις πόλεις παρουσιάζουν αξιόλογη οικονοµική δραστηριότητα, διατηρώντας τη λειτουργία τους ως κέντρα παραγωγής και εµπορίου. Π.χ. το τελωνείο της Έφεσου, εισπράττει από το εξωτερικό εµπόριο 100 λίτρες χρυσού. Σίγουρα το βυζαντινό εµπόριο µε την Ανατολή δεν σταµατά, όµως τώρα οι βυζαντινοί έµποροι πρέπει να µοιράζονται τα κέρδη µε τους Άραβες, που γίνονται υποχρεωτικά ενδιάµεσοι. Το εµπόριο µε τη ύση µειώνεται στο ελάχιστο. Ο αραβικός στόλος κυριαρχεί στη Μεσόγειο και σπάει την οικονοµική ενότητά της. Άλλωστε η αστική ζωή στη ύση είναι πλέον σχεδόν ανύπαρκτη 5. Στην περίοδο από τον 7 ο αιώνα ως τα τέλη του 9 ου αιώνα, το κύριο χαρακτηριστικό, σύµφωνα µε τον Σβορώνο, είναι η αγροτοποίηση της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Πρόκειται για ένα είδος διοικητικής, ιδιαίτερα φορολογικής, ανεξαρτητοποίησης της υπαίθρου από τα αστικά κέντρα, χωρίς βέβαια αυτό να σηµαίνει ότι οι πόλεις, οι οποίες αλλάζουν λειτουργία, εξαφανίζονται. Οι πόλεις δεν παύουν βέβαια να καθορίζουν τις οικονοµικές εξελίξεις. Από τα τέλη του 9 ου έως τις αρχές του 11 ου αιώνα, (την περίοδο των µεγάλων επεκτατικών εκστρατειών), µπορούµε να διακρίνουµε ένα είδος εξισορρόπησης ανάµεσα στους δύο τοµείς της οικονοµίας, της αγροτικής και της αστικής. Η εξισορρόπηση σχετίζεται µε την προσπάθεια των αυτοκρατόρων της Μακεδονικής δυναστείας να επιβάλλουν κάποια κοινωνική ισορροπία, να στηρίξουν την κεντρική εξουσία σε κάποιες ευρύτερες κοινωνικές βάσεις και να της δώσουν διαιτητικό 4 Harvey, Οικονοµική ανάπτυξη στο Βυζάντιο ( ), σελ Σβορώνος, Η βυζαντινή επαρχία, σελ. 62-3

5 χαρακτήρα. Καθώς οι πόλεις αναπτύσσονταν µετά την προσάρτηση νέων περιοχών (και την έντονη οικονοµική δραστηριότητα που ακολουθούσε), τα έσοδα που εισέπρατταν οι γαιοκτήµονες και το κράτος από ενοικιάσεις ακινήτων σ αυτές θα πρέπει να αυξήθηκαν. Είναι δύσκολο να υπολογίσει κανείς τη σηµασία των εσόδων αυτών, αλλά πρέπει να ήταν πολύ ισχνά σε σχέση µε τα έσοδα από τη γεωργία. Εξαιτίας των λιγοστών στοιχείων αναγκάζεται κανείς να προσδώσει ιδιαίτερη σηµασία στις µόνες υπάρχουσες πληροφορίες για 5 καταστήµατα που προκύπτουν από φορολογικό κατάστιχο του 959. Στα 4 από τα 5 τα φορολογικά έσοδα είχαν παραχωρηθεί σε εκκλησιαστικά ιδρύµατα. Οι 9 στους 10 τρέχοντες και προηγούµενοι ιδιοκτήτες ήταν αξιωµατούχοι ή ευγενείς και µόνο ένας ήταν έµπορος, γεγονός που διασαφηνίζει την υποβαθµισµένη κοινωνικά και οικονοµικά θέση των εµπόρων σε σχέση µε τους γαιοκτήµονες την περίοδο αυτή 6. Όσον αφορά στην περιφέρεια, ο κυρίαρχος ρόλος των µεγάλων Μικρασιατικών θεµάτων είναι αδιαµφισβήτητος. Ο Βρυώνης 7 περιγράφει τη σηµαντική θέση που κατείχε η Μ. Ασία στο µεσοβυζαντινό κόσµο. Επιγραµµατικά µπορούµε να πούµε πως σίγουρα αποτελούσε το ζωτικότερο τµήµα της αυτοκρατορίας, αφού αποτελούνταν από µεγάλες εύφορες εκτάσεις, πόλεις που ως ένα βαθµό τουλάχιστον, διατηρούσαν αστικό χαρακτήρα, πυκνό οδικό δίκτυο, και ήταν κέντρο εµπορίου και επιστράτευσης πληθυσµού κατ εξοχήν ελληνόφωνου και ορθόδοξου. Το θεµατικό σύστηµα στην πρώτη του φάση αναπτύχθηκε ως αµυντική συνέπεια της Αραβικής επέκτασης σε συνάρτηση και µε το δηµογραφικό πρόβληµα. Χάθηκαν για το κράτος πλουτοπαραγωγικές περιοχές όπως η Αίγυπτος, η Συρία και η Παλαιστίνη µε άµεσες οικονοµικές επιπτώσεις τόσο για το αυτοκρατορικό ταµείο όσο και για τον πληθυσµό της πρωτεύουσας (τέλος της διανοµής δωρεάν τροφίµων). Όλοι οι ερευνητές συµφωνούν ότι τα µεγάλα Μικρασιατικά θέµατα για µεγάλο χρονικό διάστηµα αποτελούν την παραγωγική βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκε όλη η αυτοκρατορία. Όµως µε την πάροδο του χρόνου οι πόλεις συρρικνώνονται, η οικονοµία εξολοκλήρου βασίζεται στην αγροτική παραγωγή και από τη σκοπιά αυτή η πρωτοκαθεδρία των παραδοσιακών θεµάτων έναντι των νεωτέρων θεµάτων σταδιακά υποχωρεί. Το γεγονός αυτό ίσως θα µπορούσε να αποδοθεί στις µεσαιωνικές 6 Σβορώνος, σελ Βρυώνης, Η Παρακµή του Μεσαιωνικού πολιτισµού, σελ

6 συνθήκες της αγροτικής ενδοχώρας, η οποία κυριάρχησε πάνω στην αστική ζωή των αρχαίων ελληνορωµαϊκών πόλεων, που η πλειονότητά τους βρισκόταν προς τις ακτές 8. Παραδείγµατος χάρη, το Αµόριο, ενώ πριν την κατάληψή του από τους Άραβες το 838 πρέπει να ήταν πολύ µεγάλη πόλη, έκτοτε, µε την µετακίνηση των στρατευµάτων και των συνόρων ανατολικότερα, παύει να αναφέρεται στις πηγές. Ακόµη κι όταν το ανακατέλαβαν οι Άραβες το 931, δεν φαίνεται να έχει µεγάλη σηµασία 9. Κατά το δέκατο αιώνα, στα θέµατα Οψικίου και Θρακησίων η αυτοκρατορική ιδιοκτησία της γης έχει ακόµα πολύ µεγάλη έκταση, ώστε οι αυτοκρατορικοί ανώτατοι αξιωµατούχοι να µπορούν να αποκτούν κτήµατα από αυτοκρατορικές παραχωρήσεις, στα εδάφη των οποίων, µερικές φορές, ιδρύουν µονές 10. Το γεγονός ότι οι ιδιοκτησίες της γης των ανώτατων αυτοκρατορικών αξιωµατούχων, και όχι των ήδη γνωστών µεγάλων οικογενειών, πρέπει να κυριαρχούσαν στα θέµατα αυτά, φαίνεται από τις συνθήκες που επικρατούσαν στα δύο αυτά θέµατα το δέκατο αιώνα, που διαφέρουν αρκετά από τις συνθήκες της µικρασιατικής ενδοχώρας. Ο αριθµός των µοναστηριών σ αυτά είναι ασύγκριτα πιο µεγάλος από τον αριθµό των µοναστηριών σε ολόκληρη την υπόλοιπη αυτοκρατορία, ενώ ο περισσότερες µικρασιατικές πόλεις που γνωρίζουν κάποια αναβίωση το δέκατο και τον ενδέκατο αιώνα, βρίσκονται σε εδάφη του Οψικίου των Θρακησίων 11. Οι ερευνητές συµφωνούν ότι ένα ευρύ στρώµα ελεύθερων γαιοκαλλιεργητών αποτελούσε τη βάση του φορολογικού συστήµατος. Ζούσαν σε κοινότητες, διέθεταν τις δικές τους γαίες και χρησιµοποιούσαν τα κοινόχρηστα δάση, λιµάνια, λίµνες. Σύµφωνα µε την έρευνα που διεξήγαγε ο Οικονοµίδης 12, το φορολογικό σύστηµα κατά κοινότητα αποτέλεσε προϊόν βραδείας εξέλιξης, και στη µορφή που το συναντάµε στις νεαρές του δεκάτου αιώνα πρέπει να βρισκόταν τουλάχιστον για δύο αιώνες, από την εποχή της σύνταξης του «Γεωργικού νόµου» (τέλη εβδόµου-αρχές ογδόου αιώνα). Σύµφωνα µε τις πηγές που διαθέτουµε, δεν µπορούµε να συµπεράνουµε ότι µέχρι τις αρχές του δεκάτου αιώνα το σύστηµα ακολουθούσε µια οµαλή ροή, αφού τότε άρχισαν ψηφίζονται νόµοι για να αναχαιτιστούν οι οικονοµικοκοινωνικές ανωµαλίες, πράγµα που σηµαίνει ότι και κατά τη διάρκεια του 8 ΜΑ, 92 9 Vasiliev, ΙΙ, 1, ΜΑ, 187, ΜΑ, 196, παρ Οικονοµίδης, Η «πείρα» περί παροίκων, σελ

7 ενάτου αιώνα εµφανιζόταν τριγµοί στο σύστηµα. Το φαινόµενο αυτό ίσως ταυτίζεται χρονικά µε την έναρξη των µεγάλων εκστρατειών την περίοδο του Βασιλείου Α, και την αυξηµένη βαρύτητα που καλούνταν να διαδραµατίσει στο στράτευµα το άλλο τµήµα της παραγωγικής βάσης της βυζαντινής οικονοµίας, οι κάτοχοι των στρατιωτικών κτηµάτων Οι στρατιώτες των επαρχιακών θεµάτων κατά τον δέκατο αιώνα αποτελούσαν ένα µεγάλο τµήµα της παραγωγικής βάσης της βυζαντινής κοινωνίας λόγω της διαχείρισης των αγροτικών εκτάσεων που κατείχαν, που στις πηγές συνήθως αποκαλούνται «στρατιωτικά κτήµατα». Οι κάτοχοι των στρατιωτικών κτηµάτων δεν αποτελούσαν την κοινωνική πλειοψηφία, αλλά και δε ζούσαν αποκοµµένοι από τις υπόλοιπες κοινωνικές οµάδες. Υπάρχει αλληλεπίδραση ανάµεσα στους κρίκους που απαρτίζουν την αλυσίδα της κοινωνίας, και για να κατανοήσουµε τα βασικά της χαρακτηριστικά, δεν µπορούµε να µελετήσουµε µόνο τον ένα από τους κρίκους αυτούς, παρά µόνο το σύνολο των κοινωνικών οµάδων. Οι άνθρωποι που συµµετείχαν στους πολέµους, σε όποια κοινωνική οµάδα κι αν ανήκαν, έπρεπε να διέπονται από συγκεκριµένο ιδεολογικό υπόβαθρο, για τη διαµόρφωση του οποίου φρόντιζε η κρατική και εκκλησιαστική προπαγάνδα. Η Αρβελέρ 13 πιστεύει ότι εφαρµοζόταν η θεωρία που είναι γνωστή ως «αρχή της προσέγγισης», σύµφωνα µε την οποία ο αυτοκράτορας, ως µόνος επί γης πληρεξούσιος και αντιπρόσωπος του Θεού, χαίρει θείας προστασίας, την οποία όµως µπορεί να µεταδώσει στους εκπροσώπους του που κυβερνούν την αυτοκρατορία εξ ονόµατός του. Αποτέλεσµα της θεϊκής και αυτοκρατορικής µετάδοσης της αντιπροσώπευσης είναι το γεγονός ότι όλα τα βυζαντινά εδάφη αποτελούν θεοστήρικτη αρχή και απολαµβάνουν τη θεία προστασία. Η αγιοποίηση, κατά κάποιο τρόπο, της αυτοκρατορικής αρχής, που µε τη σειρά της αγιοποιεί κάθε γωνιά του βυζαντινού εδάφους είναι µια βασική αρχή της µεσοβυζαντινής περιόδου. Παρά όµως τις προσπάθειες της κεντρικής εξουσίας να επιβληθεί (µε βάση αυτή τη θεωρία) πολιτική ενότητα που να επιφέρει όχι µόνο τη διοικητική αλλά και την ιδεολογική υποταγή, µε εξαίρεση τα διευθυντικά στοιχεία της άρχουσας τάξης (που πολλές φορές ταυτίζονται µε την ανώτατη κρατική υπαλληλία και το σύνολο ατόµων που κατέχουν αξιώµατα και φέρουν τίτλους, όχι ολόκληρη την άρχουσα 13 Αρβελέρ Ε., Μοντερνισµός και Βυζάντιο, Αθήνα, 1992, σελ

8 τάξη), στις µεγάλες µάζες των περιφερειακών επαρχιών της Ανατολής και του Νότου, δεν είχε δηµιουργηθεί συνείδηση «ρωµαϊκότητας» 14. Ένα από τα χαρακτηριστικά της εποχής αποτελεί η κοινωνική και οικονοµική άνοδος της στρατιωτικής επαρχιακής αριστοκρατίας, των ανθρώπων δηλαδή που προερχόταν από τα µεγάλα µικρασιατικά θέµατα και ήταν στελέχη τόσο του διοικητικού συστήµατος, όσο και του στρατιωτικού µηχανισµού. Αυτή της η άνοδος ταυτίζεται χρονικά µε τις επιτυχείς επεκτατικές εκστρατείες του βυζαντινού στρατού της περιόδου που επιφέρουν σηµαντικά οικονοµικά οφέλη στους επικεφαλής των εκστρατειών, οι οποίοι ως επί το πλείστον είναι αυτής της νέας κοινωνικής τάξης. Όπως είναι φυσικό, µια κοινωνική τάξη που δυναµώνει οικονοµικά, πετυχαίνει εύκολα και την κοινωνική της άνοδο, και κατά συνέπεια, κάποιοι εκπρόσωποι αυτής της τάξης φτάσανε µέχρι και το αυτοκρατορικό αξίωµα. Σύµφωνα µε το Βίο του Φιλαρέτου, ήδη από τα τέλη του 8 ου αι., είχε διαµορφωθεί στη Μ. Ασία µια ελίτ γαιοκτηµόνων, οι οποίοι στο Βίο αναφέρονται ως οι «πρώτοι» του χωριού 15. Αυτοί εκµεταλλεύτηκαν την αστάθεια και την ανασφάλεια που προκαλούσαν οι αραβικές επιδροµές. Κάποιοι απ αυτούς ίσως ήταν οι πρόγονοι της στρατιωτικής αριστοκρατίας του 10 ου αι., αλλά µόνο υπόθεση µπορούµε να κάνουµε, αφού δεν υπάρχουν σχετικές ενδείξεις στις πηγές. Η τάση αγοράς της περιουσίας αγροτών που πτώχευαν από τους «δυνατούς», ήταν φανερή σε όλη την πορεία της βυζαντινής ιστορίας, είχε όµως σηµαντικά αποτελέσµατα µόνο µακροπρόθεσµα 16. Σταδιακά λοιπόν, µέσα από τις υπηρεσίες που παρείχαν στο κράτος, οι αξιωµατούχοι της επαρχίας κατάφεραν να αυξήσουν την οικονοµική, κοινωνική και στρατιωτική τους δύναµη, σε σηµείο ώστε να αποτελεί µια φυγόκεντρο δύναµη που απειλούσε την εδαφική και διοικητική ενότητα της αυτοκρατορίας 17. Ο Harvey αναφερόµενος στην εφαρµογή του θεσµού της πρόνοιας υποστηρίζει ότι οι αριστοκρατικές οικογένειες δεν όφειλαν σ αυτόν τον θεσµό τις γαίες τους, καθώς και ότι, αν και υπάρχουν στοιχεία που µαρτυρούν ότι πολλοί αριστοκράτες διατηρούσαν στρατιωτική ακολουθία, στο Βυζάντιο απουσιάζουν οι συνέπειες ενός σταδιακού εκφεουδαρχισµού. Η παραχώρηση της πρόνοιας αφορούσε µόνο φορολογικά έσοδα, 14 Σβορώνος, σελ Harvey, σελ ό.π., σελ ό.π., σελ. 22

9 όχι όµως άλλη δικαιοδοσία πάνω στους παροίκους. Οι επιπτώσεις της στη βυζαντινή κοινωνία ήταν πολύ λιγότερες από εκείνες του φέουδου στη δυτική Ευρώπη 18. Ο 10 ος αιώνας, στον τοµέα των στρατιωτικών επιχειρήσεων, χαρακτηρίζεται από τους πολέµους µε τους Βουλγάρους στην αρχή και στο τέλος του αιώνα, από τις επιθέσεις εναντίον των Αράβων στη Μέση Ανατολή στα µέσα του αιώνα, καθώς και από τις συνεχείς προσπάθειες για την κατάκτηση της Κρήτης. Οι συγκρούσεις στα κύρια αυτά µέτωπα, αλλά και σε άλλα µικρότερα, σε γενικές γραµµές, απέβησαν υπέρ των Βυζαντινών. Η πραγµατοποίηση, σε πολύ µεγάλο βαθµό, των επεκτατικών τους στόχων, οφείλεται σε πολλούς και ποικίλους παράγοντες: την οργάνωση και την αποτελεσµατικότητα των εκστρατειών, τη σχετική εσωτερική πολιτική οµαλότητα (µε εξαίρεση τα τέλη του αιώνα) και, κυρίως, τις διασπαστικές κινήσεις στα Αραβικά Εµιράτα που επέφεραν την εξασθένιση της στρατιωτικής δύναµής τους. Το δεύτερο µισό του 10 ου αι. διακρίνεται από µεγάλης κλίµακας µεταναστεύσεις από τη Συρία προς τη Μ. Ασία µετά από τις επεκτατικές βυζαντινές εκστρατείες των δεκαετιών 960 και 970. Η εσωτερική αστάθεια που επικρατούσε στο χαλιφάτο των Φατιµίδων και η προοπτική της ασφάλειας και οικονοµικής ευηµερίας στα µικρασιατικά εδάφη, οδήγησε εκεί µεγάλο αριθµό Συρίων, αλλά και Αρµενίων, Εβραίων από µουσουλµανικές περιοχές, όπως αποδεικνύεται από πολλές πηγές σύµφωνα µε τον Jacoby 19. Η σηµαντικότερη εξέλιξη στο διεθνές περιβάλλον κατά το 10 ο αι., ήταν η άνοδος του σιϊτικού χαλιφάτου των Φατιµίδων, το οποίο επεκτάθηκε από τις αρχικές του βάσεις στη σηµερινή Αλγερία και Τυνησία προς τα ανατολικά. Κατά τις δεκαετίες του 960 και 970 οι Φατιµίδες κατέκτησαν την Αίγυπτο και προχώρησαν στην Παλαιστίνη και στη νότια Συρία. Αποτέλεσαν τη νέα ισχυρή αραβική δύναµη που απειλούσε το Βυζάντιο από την κατεύθυνση της Συρίας. Ωστόσο, η εµφάνιση των Φατιµίδων στη Μέση Ανατολή είχε το παράδοξο αποτέλεσµα να ωθήσει Σουνιτικές αραβικές δυνάµεις της Συρίας να ζητήσουν την προστασία του από αιώνες κύριου εχθρού τους, του Βυζαντίου. Εποµένως, η διαµόρφωση του καταµερισµού ισχύος στη νοτιοανατολική Μεσόγειο ευνοούσε το βυζαντινό επεκτατισµό. Το ίδιο ισχύει και για τις εξελίξεις στο χαλιφάτο των Αββασιδών µε πυρήνα το σηµερινό 18 Harvey, σελ Jacoby, Byzantine Asia Minor from the documents of Cairo Genizah, σελ. 87, πρµπ. 1

10 Ιράκ, που κατά την περίοδο αυτή κατακερµατίστηκε σε ουσιαστικά ανεξάρτητα εµιράτα ακόµα και στον πυρήνα του 20. Η επεκτατική πολιτική ολοκληρώνεται χάρη στα µέσα, στους ανθρώπους και στο χρήµα που παρέχει η ανακτηµένη Ανατολή. Τα βυζαντινά σύνορα διαρκώς επεκτείνονται, και φυσικά η επέκταση οδηγεί τους Βυζαντινούς σε διαρκείς πολεµικές αντιπαραθέσεις µε όλους τους γείτονές τους. Το γεγονός αυτό, όπως έχει επισηµάνει η Αρβελέρ 21, αλλοιώνει το θεµελιακό χαρακτήρα της βυζαντινής ιδεολογίας, το υπόβαθρο της οποίας µέχρι τότε ήταν η υπεράσπιση της χριστιανοσύνης από τους απίστους. Η επεκτατική προσπάθεια υλοποιείται κυρίως από ανθρώπους που πιστεύουν στο δίκαιο των πολέµων στους οποίους συµµετέχουν. Συνεπώς, µπορούµε να αποδεχτούµε ότι ο βυζαντινός στρατιώτης είναι υποχρεωµένος πλέον να εγκαταλείψει την ιδέα της άµυνας που ταυτιζόταν ως τότε, µε την ιδέα της εθνικής σωτηρίας. Την ανταλλάζει µε την ιδέα του µεγαλείου της αυτοκρατορίας, που θεωρείται η µόνη εγγύηση του κοινού καλού 22. Η µάχη του 863 κατά την περίοδο βασιλείας του Μιχαήλ Γ µπορεί να θεωρηθεί το γεγονός σταθµός που ορίζει την έναρξη της βυζαντινής αντεπίθεσης απέναντι στην έως τότε αραβική εξάπλωση. Η αντεπίθεση στα ανατολικά εντάθηκε επί Ρωµανού Α (920-44) µε τις κατακτήσεις του Ιωάννη Κουρκούα, προκαλώντας κοινωνικές αλλαγές στο εσωτερικό του κράτους που απειλούσαν την παλιά ισορροπία. Η επαρχιακή στρατιωτική αριστοκρατία εδραιώθηκε στη Μ. Ασία, από την οποία προήλθαν οι στρατιωτικοί ηγέτες. Οι ισχυρότεροι οίκοι απέκτησαν µεγάλες πλουτοπαραγωγικές εκτάσεις στις νεοκατακτηθείσες, από τις εκστρατείες, περιοχές. Ούτως ή άλλως ήταν ισχυροί και «δυνατοί» οικονοµικά και κοινωνικά, αλλά αυτό επιτάθηκε. Έτσι, αυτή η στρατιωτική αριστοκρατία της Μ. Ασίας έγινε ανταγωνιστικός πόλος ισχύος που απειλούσε την πολιτική αριστοκρατία της πρωτεύουσας και ισχυροποιούνταν ολοένα και περισσότερο, στοχεύοντας στην κατάκτηση και εκµετάλλευση των πλούσιων αραβικών κέντρων της Μέσης Ανατολής, ως τη Βαγδάτη και την Αίγυπτο 23. Η πτώση του Ρωµανού Λακαπηνού σήµανε την απόλυτη κυριαρχία της οικογένειας των Φωκάδων στο στρατό. Πολύ συνοπτικά, η κυριαρχία τους εξειδικεύεται ως εξής: µεταξύ 945 και 955, δοµέστικος των σχολών ο Βάρδας Φωκάς, 20 Whittow, σελ Αρβελέρ, Η πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας, σελ Obolensky D., The Byzantine Commonwealth, σελ. 202 κεξ. 23 Whittow, σελ

11 στρατηγός Ανατολικών ο πρωτότοκος γιος του Νικηφόρος, στρατηγός Καππαδοκίας ο δεύτερος γιος του Λέων, και στρατηγός Σελευκείας ο µικρός του γιος Κωνσταντίνος. Μεταξύ 955 και 963, οι Νικηφόρος και Λέων συνεχίζουν τη σταδιοδροµία τους µε τα αξιώµατα του δοµεστίκου των σχολών της Ανατολής και της ύσης 24. Με την οικογένεια αυτή, τα ανώτατα στρατιωτικά αξιώµατα έφτασαν στο σηµείο να φαίνονται σαν κληρονοµικά. Η περίοδος των τεσσάρων αυτοκρατόρων που διαδέχθηκαν τον Κωνσταντίνο Ζ αποτελεί το αποκορύφωµα του βυζαντινού στρατιωτικού επεκτατισµού: Νικηφόρος Φωκάς κατέλαβε την Κρήτη, την Κύπρο, εισέβαλε στα αραβικά εµιράτα νοτιοανατολικά της Μ. Ασίας έως και τη βόρεια Συρία. Ιωάννης Τζιµισκής διεύρυνε τις κτήσεις στη Συρία έως την Παλαιστίνη και το σηµερινό Λίβανο. Βασίλειος Β προσάρτησε µεγάλα τµήµατα της Υπερκαυκασίας και το µεγαλύτερο µέρος της Βαλκανικής. Ο Νικηφόρος Φωκάς ήταν ο τελευταίος στρατηγός των Ανατολικών, ο οποίος ηγήθηκε στρατευµάτων, που προερχόταν κι από άλλα θέµατα. Ο Τζιµισκής µάλλον ήταν ο τελευταίος στρατηγός των Ανατολικών, ο οποίος διετέλεσε δοµέστικος των σχολών της Ανατολής 25. Ο θάνατος του Τζιµισκή, λίγο µετά την τελευταία εκστρατεία του εναντίον της Συρίας και της Παλαιστίνης, σήµανε και την προσωρινή παύση της διοργάνωσης µεγάλων εκστρατειών. Εσωτερικοί και εξωτερικοί παράγοντες ανέστειλαν τις εκστρατείες για είκοσι περίπου χρόνια και ανάγκασαν τον στρατιωτικό µηχανισµό να περιοριστεί στην άµυνα ανακτηµένων περιοχών έναντι των Αραβικών επιθέσεων για είκοσι περίπου χρόνια. Οι επαναστάσεις του Βάρδα Σκληρού (976-9) και Βάρδα Φωκά, εκπροσώπων της στρατιωτικής αριστοκρατίας, τάραξαν το κοινωνικοοικονοµικό status της Μ. Ασίας για µεγάλο χρονικό διάστηµα 26. Το ίδιο διάστηµα, µάλλον το 986, εξεγέρθηκαν οι φόρου υποτελείς Βούλγαροι, και άρχισε µια σειρά βυζαντινοβουλγαρικών εχθροπραξιών που επρόκειτο να διαρκέσουν πάνω από 30 χρόνια 27. Μετά την εσωτερική εξοµάλυνση στη Μ. Ασία, ο Βασίλειος Β τέθηκε δύο φορές επικεφαλής εκστρατειών στη Συρία και την Παλαιστίνη, το 995 και 999, µε σκοπό να ανακόψει τα επεκτατικά σχέδια των Φατιµίδων της Αιγύπτου. Αφορµή για 24 ΜΑ, ΜΑ, Cheynet J.-C., Pouvoir et contestations a Byzance ( ), σελ. 26 κεξ., 333 κεξ. 27 Χριστοφιλοπούλου, Β/2, σελ

12 τις εκστρατείες έδωσε και τις δύο φορές σοβαρή ήττα του βυζαντινού στρατού (το 994 και το 998). Οι εκστρατείες ήταν µάλλον επιτυχείς, παρόλο που και τις δύο φορές πολιορκήθηκε ανεπιτυχώς η Τρίπολη, αλλά ο Βασίλειος απέφυγε την συνέχιση της πορείας του προς το νότο 28. Οι δύο αυτές εκστρατείες µάλλον θα πρέπει να θεωρηθούν ως διάλειµµα στις εχθροπραξίες µε τους Βουλγάρους, οι οποίες αποτελούσαν την κρατική στρατιωτική προτεραιότητα. Το κράτος, κατά την περίοδο αυτή, φαίνεται πως επεδίωκε τη διατήρηση του status quo, που είχε δηµιουργηθεί µετά τις εκστρατείες των δυο προηγούµενων αυτοκρατόρων, και όχι µια επέκταση προς το νότο, αφού δεν είχε εξασφαλισµένη την κυριαρχία στη βαλκανική. Θα πρέπει πάντως να σηµειώσουµε ότι οι βυζαντινοί συγγραφείς της περιόδου, είτε δεν αναφέρονται καθόλου στις εκστρατείες του Βασιλείου στη Συρία, όπως ο Σκυλίτζης, είτε περιορίζονται σε λίγες γραµµές, όπως ο Ζωναράς 29. Οι πληροφορίες µας προέρχονται από αραβικές και αρµενικές πηγές που έχουν χρησιµοποιήσει στα έργα τους ο Ζακυθηνός και η Χριστοφιλοπούλου. Η απόφαση του Βασιλείου Β να ηγείται ο ίδιος των εκστρατειών υπήρξε από τα σηµαντικότερα µέτρα αποδυνάµωσης των στρατηγών και των «δυνατών», και εναρµονίζεται µε τη νοµοθετική του δραστηριότητα, και κυρίως µε τη νεαρά του 966 µε την οποία κατάφερε καίριο χτύπηµα σε πανίσχυρες, έως τότε, οικογένειες, όπως αυτή των Φωκάδων 30. Τα συµφέροντα της πολιτικής αριστοκρατίας, χρησιµοποιώντας το Βασίλειο Β, ανέκοψαν την άνοδο των εσωτερικών τους αντιπάλων. Το γεγονός αυτό οδήγησε σε εµφύλιους πολέµους και εξεγέρσεις, αλλά και ο προσανατολισµός του βυζαντινού επεκτατισµού στράφηκε προς τα βόρεια και τα δυτικά. Όταν πέθανε ο Βασίλειος Β προετοιµαζόταν µεγάλη επεκτατική εκστρατεία προς τη νότια Ιταλία. Μετά το θάνατο του Βασιλείου Β, το κράτος πέρασε σε νέα περίοδο εσωτερικής κρίσης, µε συνέπεια το τέλος της διοργάνωσης επεκτατικών εκστρατειών. Η κρίση οφειλόταν στην αναζωπύρωση της διαµάχης της πολιτικής µε την στρατιωτική αριστοκρατία. Η πρώτη προσπαθούσε να επιβάλει τον κρατικό συγκεντρωτισµό, και βρισκόταν διαρκώς σε αντιπαράθεση µε τις αποκεντρωτικές τάσεις της αριστοκρατίας της γης, των στρατιωτικών, που συνιστούσαν τους κυριότερους εκπροσώπους της. Η διαµάχη συνεχιζόταν µε στάσεις, οι οποίες 28 Ζακυθηνός, σελ Ζωναράς, ΙΙΙ, Svoronos, Novelles, 14, σ

13 προκαλούσαν κυρίως την απογύµνωση των ανατολικών περιοχών από στρατιωτικές δυνάµεις, επειδή πλέον ο στρατός χρησιµοποιούνταν από τα δύο αντιµαχόµενα µέρη. Επίσης, η όλο και µεγαλύτερη χρήση του δικαιώµατος εξαγοράς της στρατιωτικής θητείας, είχε σαν αποτέλεσµα την αποδιοργάνωση του στρατού και τη µετατροπή του σε κατ εξοχήν µισθοφορικό, γεγονός που οδήγησε σε εξασθένιση του στρατιωτικού µηχανισµού.

14 1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ, ΣΚΟΠΟΣ, ΜΕΘΟ ΟΣ Αυτό που µε εντυπωσίασε στην πρώτη µου επαφή µε την ιστορία της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ήταν η διαρκής συµµετοχή του κράτους αυτού σε πολέµους. Φαινόταν σαν κράτος που µε µορφή πολεµικής µηχανής για 11 αιώνες, χωρίς σταµατηµό πολεµούσε µε πολλούς και διαφορετικούς εχθρούς. Όταν, στη συνέχεια, άρχισα να ασχολούµαι, ερευνητικά πλέον, µε τους στρατιωτικούς θεσµούς του Βυζαντίου, διαπίστωσα ότι υπήρχε µια παράµετρος πολύ πιο σηµαντική ερευνητικά από τις δοµές του στρατού, τα αξιώµατα, τα όπλα και τις πολεµικές µηχανές: η συµµετοχή των ανθρώπων σε όλα αυτά, το πώς δηλαδή αντιµετώπιζε η ίδια η βυζαντινή κοινωνία τη συµµετοχή στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά και οι συνέπειες που επερχόταν δια µέσου των πολεµικών γεγονότων στην καθηµερινή ζωή του βυζαντινού ανθρώπου, ανάλογα µε την κοινωνική τάξη στην οποία εµείς τον εντάσσουµε, βάσει των ταξικών χαρακτηριστικών που εµείς θέτουµε. Η τελική διαµόρφωση του θέµατος της παρούσας εργασίας προέρχεται από την πρόταση του Trombley 31, δηλαδή ότι πρέπει να αρχίσει να γράφεται η κοινωνική ιστορία των Αραβο-βυζαντινών πολέµων του 9 ου 10 ου αι. Ο Σβορώνος επισηµαίνει ότι η µελέτη της κοινωνικής διαστρωµάτωσης χρειάζεται εργαλεία περισσότερο λεπτά και διερευνήσεις περισσότερο προσεκτικές απ όσο συνήθως επιχειρούνται. Η έρευνα πρέπει να στραφεί στη µελέτη της αυτοκρατορίας κατά περιοχές και να µην την αντιµετωπίζει ως αφηρηµένο σύνολο, πρέπει να εξετάσει το σώµα της, τις επαρχίες, και όχι µόνο την πρωτεύουσα. Οι πληροφορίες που αφορούν στις επαρχίες και προέρχονται από αρχεία και ανασκαφές θα δώσουν µια εντελώς διαφορετική εικόνα από εκείνη των χρονογράφων, οι οποίοι περιγράφουν την αυτοκρατορία από την άποψη της Κωνσταντινούπολης 32. Η εµπλοκή στον πόλεµο, είτε µε τη µορφή της προσωπικής συµµετοχής, είτε µε τη φορολόγηση για την πραγµατοποίηση του, αποτελούσε µια συνεχή πραγµατικότητα για τη βυζαντινή κοινωνία. Το γεγονός αυτό οφείλεται τόσο στη γεωγραφική, όσο και στην πολιτική θέση που κατείχε το βυζαντινό κράτος στο µεσαιωνικό κόσµο. Η πολιτική θεωρία που ήθελε τη βυζαντινή αυτοκρατορία διάδοχο της ρωµαϊκής, επέβαλλε µε κάθε µέσο διατήρηση των εδαφών της, και στις περιπτώσεις των εδαφικών απωλειών (κάτι που πολύ συχνά συνέβαινε) την 31 Trombley F., War, Society and popular religion in Byzantine Anatolia, σελ Σβορώνος, σελ. 34-7

15 επανάκτησή τους. Το µέσο που χρησιµοποιούνταν για την επιβολή αυτής της πολιτικής θεωρίας στους αντιπάλους ήταν ο πόλεµος, ο οποίος κάποιες φορές εναλλασσόταν µε διπλωµατικές µεθόδους. Οι ίδιοι οι βυζαντινοί, όπως αποδεικνύεται από τις κάθε είδους πηγές, θεωρούσαν τον πόλεµο ένα αναγκαίο κακό για τη διατήρηση της ειρήνης (ειρήνη όχι µε τη σηµερινή έννοια του όρου, αλλά η pax byzantina, όπως εξηγεί η Αρβελέρ). Αρραγής και πάγια η βυζαντινή τάξη, η pax byzantina, διατηρείται στην πάροδο των αιώνων. Έξω από τη βυζαντινά οργανωµένη κοινωνία θεωρείται αδιανόητη η ύπαρξη ευνοµούµενης πολιτείας. Οι αιρετικοί, οι αλλόδοξοι, οι πολιτικά και φορολογικά ανυπότακτοι, θεωρούνται αυτοδίκαια αποκλεισµένοι από τον σωτηριακό χώρο της αυτοκρατορίας, έστω κι αν ζουν στους κόλπους της βυζαντινής κοινωνίας. Μια ανάγκη οµαδικής ταυτότητας διαγράφεται παντού, επιβάλλεται και υπαγορεύεται από την εξουσία 33. Η εξέταση ενός γεωφυσικού χάρτη δείχνει τη διαφοροποίηση των περιοχών που αποτελούσαν τη βυζαντινή αυτοκρατορία. Η κάθε περιοχή αποτελεί ιδιαίτερη ενότητα. Παρά τα γενικότερα κοινά χαρακτηριστικά, οι περιοχές της αυτοκρατορίας ούτε ακολούθησαν την ίδια εξέλιξη ούτε είχαν τους ίδιους ρυθµούς. Οι ιδιαιτερότητες υφίστανται σε επίπεδο εθνοτήτων, γλωσσών, νοοτροπιών, ηθών και εθίµων. Ιδιαιτερότητες υπάρχουν ακόµα και στην οικονοµική ζωή, στους θεσµούς, στις κοινωνικές δοµές. Ειδικότερα, στη Μικρά Ασία µπορούµε να ξεχωρίσουµε 3 ζώνες: α) τα δυτικά παράλια και τα παράλια του Ευξείνου, β) την ενδοχώρα, κεντρική Μικρά Ασία, περισσότερο ή λιγότερη εκρωµαϊσµένη και γ) τις ανατολικές περιοχές που φτάνουν ως τη Μεσοποταµία µε έντονο τον αγροτικό χαρακτήρα και τα συνοριακά χαρακτηριστικά. Τα Βαλκάνια χωρίζονται σε 2 ζώνες: α) Τη νότια βαλκανική και τα νησιά του Αιγαίου µε έντονο το ελληνικό στοιχείο, β) τη βόρεια βαλκανική που φτάνει ως το ούναβη µε πληθυσµό ποικίλων εθνοτήτων. Αυτές οι περιοχές έχουν ελάχιστες οµοιότητες µε τις Ιταλικές κτήσεις της αυτοκρατορίας. Κάθε µια από τις µεγάλες αυτές περιοχές αποτελούνταν από µικρότερες, που η κάθε µια τους παρουσίαζε χαρακτηριστικές ιδιαιτερότητες. Ξεκινήσαµε την έρευνα, γνωρίζοντας ότι κανένας βυζαντινολόγος δεν µπόρεσε να συλλάβει απολύτως τις ιδιοµορφίες του χώρου, του ιδιαίτερου 33 Αρβελέρ, Μοντερνισµός και Βυζάντιο, σελ

16 χαρακτήρα, του γεγονότος, ακόµα και στον πιο ψηλό βαθµό της γεγονοτολογικής ιστορίας 34. Το πρώτο ερευνητικό ερώτηµα που θέτουµε, είναι το αν µπορούµε να χαρακτηρίσουµε µιλιταριστική τη βυζαντινή κοινωνία του δεκάτου αιώνα λόγω των συνεχών εκστρατειών. Γνωρίζοντας ότι οι Ρωµαίοι θεωρούνται από τους ερευνητές ως ιδεολογικά κατακτητές, δεν γνωρίζουµε αν µπορούµε να ισχυριστούµε το ίδιο για τους Βυζαντινούς έστω και σε κάποια µικρή χρονική περίοδο της βυζαντινής ιστορίας. Μέσα από την εξέταση των πηγών, διαφαίνεται η συχνή προσπάθεια της κεντρικής εξουσίας να δηµιουργήσει όχι µόνο στο στράτευµα αλλά και στον υπόλοιπο πληθυσµό της αυτοκρατορίας την πολεµική διάθεση. Εκτός από τις δηµηγορίες και τις υποσχέσεις για πλούσια λεία που απευθυνόταν στους στρατευµένους, µετά τον 9ο και 10ο αιώνα, πολλοί ερευνητές έχουν αποδείξει ότι οι πολεµικές εικόνες αρχίζουν να αναπαρίστανται στην τέχνη, στις σφραγίδες, να ξαναχαράσσονται στα νοµίσµατα, και έτσι να φτάνουν πιο κοντά στον ήρεµο αγρότη της βυζαντινής επαρχίας 35. Τα βασικά ερευνητικά ερωτήµατα που µπορούµε στη συνέχεια να θέσουµε είναι: 1. Ποιες µέθοδοι ακολουθούνταν για τη στρατολόγηση και τον εξοπλισµό των στρατιωτών. 2. Ποια ήταν η σχέση ανάµεσα στο στρατό και τους επαρχιακούς πληθυσµούς. 3. Από πού προερχόταν τα έσοδα βάσει των οποίων οργανωνόταν µια εκστρατεία. 4. Ποιος ήταν ο ρόλος της εκκλησίας στη διεξαγωγή των επεκτατικών εκστρατειών. 5. Τι κέρδιζαν και τι έχαναν οι άνθρωποι που συµµετείχαν στα εκστρατευτικά σώµατα. Είναι σίγουρο ότι στην πορεία της έρευνας θα προκύψουν και άλλα θέµατα προς εξέταση, στα οποία θα αναγκαστούµε να αναφερθούµε, αν συνάδουν µε τα βασικά ερευνητικά ερωτήµατα. Αν βέβαια προσπαθήσουµε να αναφερθούµε σε όλες τις διαστάσεις του θέµατος, έστω και απλά περιγραφικά τις περισσότερες φορές, υπάρχει ο κίνδυνος η εργασία τελικά να περιέχει µόνο γενικότητες και να µην συµβάλλει ουσιαστικά στην εξέλιξη της έρευνας για τη µεσοβυζαντινή κοινωνία. Γι 34 Χόουγορντ Τζόνστον Τζ., Το Βυζάντιο πριν από το έτος 1.000: Ο Ευρωπαίος ξένος στο περιθώριο της Ευρώπης, σελ Κόλιας, Τα όπλα στη βυζαντινή κοινωνία, σελ. 473, πρµπ. 36

17 αυτό ακριβώς το λόγο, κάποιες από τις πτυχές του θέµατος, απλά θα αναφερθούν, χωρίς να υπάρξει καµία εµβάθυνση, κάτι που θα επιχειρηθεί όµως για άλλες από τις θεµατικές παραµέτρους. Ξεκινώντας, πρέπει να διασαφηνίσουµε το κοινωνικό φαινόµενο που εξετάζουµε, δηλαδή τις επεκτατικές εκστρατείες: οι στρατιωτικές δραστηριότητες χωρίζονται σε δύο κύριες κατηγορίες, τις επιθετικές και τις αµυντικές. Αυτές µε τη σειρά τους, χωρίζονται σε δύο υποκατηγορίες, της µεγάλης και της µικρής κλίµακας. Στρατιωτικές δραστηριότητες Επιθετικές Αµυντικές Μεγάλης κλίµακας εκστρατείες Μικρής κλίµακας (λεηλασίες & τυχαίες ναυµαχίες) Μεγάλης κλίµακας (συγκέντρωση στρατού για άµυνα) Μικρής κλίµακας (συµµετοχή των ντόπιων) Θαλάσσιες Έγγειες Στην περίοδο που µας ενδιαφέρει (τέλη 9 ου αρχές 10 ου αι.) στατιστικά δεσπόζουν οι εκστρατείες µεγάλης κλίµακας. Σ αυτό το σηµείο πρέπει να σηµειώσουµε ότι είναι αδιαµφισβήτητο πως οι µεγάλες εκστρατείες ούτως ή άλλως αναφέρονται στις πηγές γιατί αποτελούν σηµαντικά γεγονότα για τους συγγραφείς, ενώ τα µικρότερης κλίµακας πολεµικά επεισόδια αποσιωπούνται θεωρούµενα ελάσσονος σηµασίας από τους σύγχρονούς τους. Παρ όλα αυτά, κατά τη διάρκεια του 10 ου κυρίως αιώνα, οι οργανωµένες εκστρατείες που πραγµατοποιήθηκαν είναι σε απόλυτα νούµερα κατά πολύ περισσότερες από προγενέστερους και µεταγενέστερους αιώνες της βυζαντινής ιστορίας, όπως και είναι λιγότερες οι αµυντικές στρατιωτικές δραστηριότητες. Στην εργασία αυτή, ο όρος «εκστρατεία» σηµαίνει την διεξαγωγή επεκτατικού πολέµου. Από τη φύση τους οι πόλεµοι αυτοί, εφόσον διεξάγονται για την κατάκτηση περιοχών, µόνο επιθετικοί µπορούν να χαρακτηριστούν. Αλλά και από στρατηγική

18 άποψη οι Βυζαντινοί ήταν οι επιτιθέµενοι. Βέβαια, οι ίδιοι πίστευαν ότι διεξήγαν αµυντικό πόλεµο, αφού είχε προηγηθεί η κατάκτηση των περιοχών αυτών από τους αντιπάλους. Κάποιοι ιστορικοί φαίνεται πως χίλια χρόνια µετά έχουν προσεγγίσει τα γεγονότα αυτά από την οπτική γωνία των βυζαντινών. Θεωρώ όµως πως είναι αυτονόητο πέρα από το ιδεολογικό υπόβαθρο του ιστορικού ότι όταν ένας οργανωµένος στρατός επιτίθεται εναντίον οποιουδήποτε, ό,τι κι αν έχει προηγηθεί και υπό αυτό το πρίσµα πρέπει να εξετάζεται από µια µη στρατευµένη ιστορική έρευνα, µόνο ως όργανο επεκτατικής πολιτικής µπορεί να χαρακτηριστεί. Μετά από ενδεικτική εξέταση της σχετικής µε την ιδεολογία του πολέµου βιβλιογραφίας, αποκοµίζει κανείς το συµπέρασµα ότι έννοιες όπως «ιερός» ή «δίκαιος» πόλεµος, αµυντικός ή επιθετικός πόλεµος, είναι πολύ σχετικές και υποκειµενικές, τα όρια ανάµεσα σ αυτές τις έννοιες είναι πολύ ασαφή, και σίγουρα δεν µπορούν να αποδοθούν κάποιοι ορισµοί (εξαρτάται από ποια οπτική γωνία βλέπει κανείς τα πράγµατα). Γι αυτό ακριβώς το λόγο στη συνέχεια της εργασίας θα αποφευχθούν οι de facto χαρακτηρισµοί, αλλά θα γίνεται επιµέρους ανάλυση των ιδεολογικών χαρακτηριστικών που προκύπτουν από την εξέταση των πηγών. Η ανυπαρξία της σύγχρονης ελληνόγλωσσης ιστορικής έρευνας στο θέµα των εκστρατειών του 10 ου αι., και η έλλειψη προόδου ως προς αυτό το θέµα (όπως εννοεί την πρόοδο ο Hobsbawm 36 ) αποδεικνύεται από την επανέκδοση του Σλουµπερζέ, του οποίου το έργο περισσότερο ως λογοτεχνικό ανάγνωσµα µπορεί να χαρακτηριστεί. Κι όµως σε σχετικά πρόσφατη διδακτορική διατριβή 37 έχει παρουσιαστεί ως «µνηµειώδες και πολύ χρήσιµο έργο». Η άποψη του Hobsbawm 38 σε αντίστοιχες περιπτώσεις είναι: «αν διαβάζουµε τα έργα παλιότερων ιστορικών, το κάνουµε είτε επειδή µας παρέχουν κάποιο σταθερό corpus ιστορικής πρώτης ύλης, όπως µια κλασική έκδοση µεσαιωνικών χρονικών, ή επειδή τυχαίνει να ασχολούνται µα θέµατα που δεν απασχόλησαν µεταγενέστερα έργα, τα οποία όµως, για διάφορους λόγους, επανήλθαν στην επιφάνεια. Με άλλα λόγια, επειδή πάνω στο συγκεκριµένο θέµα δεν είναι παλιοί ιστορικοί». Σ αυτή την άποψη στηρίζεται η οικονοµική βάση της βιοµηχανίας επανέκδοσης ιστορικών έργων. Στην περίπτωση όµως του Σλουµπερζέ δεν επιβεβαιώνεται η θεωρία του Hobsbawm, αλλά αντικατοπτρίζεται ο 36 Hobsbawm, Για την ιστορία, σελ. 77 κεξ 37 του Χρηστίδη το Hobsbawm, σελ. 79

19 συντηρητισµός του ελληνικού αναγνωστικού κοινού, τουλάχιστον ως την εποχή αυτής της δεύτερης έκδοσης. Κατά τη διάρκεια του 20 ου αι., έχουν γραφεί και συνεχίζουν να γράφονται από ιστορικούς ή από ανθρώπους που αυτοχαρακτηρίζονται ως ιστορικοί (συνήθως φιλόλογοι ή στρατιωτικοί εν αποστρατεία) εργασίες που αφορούν στη «βυζαντινή εποποιία» του 10 ου αι., εκφράζοντας µια ελληνοκεντρική εθνικιστική ιδεολογία. Χρησιµοποιούν επιλεκτικά στοιχεία από πηγές, περηφανεύονται για την «ανωτερότητα» του βυζαντινού στρατού και τη στρατιωτική ιδιοφυΐα του Νικηφόρου Β, και του Βασιλείου Β (που επιµένουν να τον χαρακτηρίζουν Βουλγαροκτόνο). Προσπαθούν να ταυτίσουν τη βυζαντινή κοινωνία µε τη σύγχρονη ελληνική, αλλά και τους τότε αντιπάλους του βυζαντινού κράτους, µε τα σηµερινά γειτονικά κράτη της Βουλγαρίας και της Τουρκίας. Συνήθως καταλήγουν την έρευνά τους µε το συµπέρασµα, ότι όπως τότε πέτυχαν οι «πρόγονοί µας», έτσι πρέπει κι εµείς σήµερα να τους µιµηθούµε, ο στρατός µας να γίνει αποτελεσµατικός, και µε πόλεµο να αναγκάσουµε τους βάρβαρους γείτονές µας να υποταχθούν στην υπεροχή του «ελληνικού πολιτισµού». Αυτές οι απόψεις δεν είναι ξεκοµµένες από γενικότερες παγκόσµιες προσπάθειες χρησιµοποίησης της ιστορίας για πολιτικούς λόγους. Ο Hobsbawm δίνει αρκετά τέτοια παραδείγµατα 39, όπως η χρήση του µύθου του «Καρλοµάγνου», ο οποίος χρησιµοποιήθηκε από την εποχή του Ναπολέοντα για να προπαγανδίσει διάφορες µορφές ευρωπαϊκής ενοποίησης, είτε µέσω κατάκτησης από γαλλικής ή γερµανικής πλευράς, είτε µέσω οµοσπονδιοποίησης, ενοποίησης που προφανέστατα δεν έχει σκοπό να ξαναφτιάξει τίποτε που να θυµίζει την Ευρώπη του 8 ου και 9 ου αι. Στην περίπτωση αυτή, το αίτηµα της αποκατάστασης ή της αναδηµιουργίας ενός παρελθόντος τόσο µακρινού που να µην έχει καµία σχέση µε το σήµερα (είτε οι εκφραστές του πιστεύουν πράγµατι σ αυτό, είτε όχι), κρύβει πιθανώς έναν απόλυτο νεωτερισµό, και το παρελθόν το οποίο επικαλείται µπορεί να είναι ένα δηµιούργηµα ή ένα τεχνητό κατασκεύασµα. 39 Hobsbawm, σελ

20 2. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Εδώ και αρκετά χρόνια έχει ανατραπεί η θέση των «ορθοδόξων» ιστορικών, ότι δηλαδή η ιστορία είναι στην ουσία της περιγραφική, ότι άνθρωποι, γεγονότα, καταστάσεις είναι τόσο διαφορετικά µεταξύ τους, που δεν είναι δυνατή καµία γενίκευση για την εκάστοτε κοινωνία. Η άποψη αυτή απέρριπτε κάθε προσπάθεια να έρθουν οι διάφορες όψεις του παρελθόντος σε µια συστηµατική δοµική και αιτιακή σχέση µεταξύ τους, και ειδικά κάθε προσπάθεια να αποδοθεί η πολιτική σε οικονοµικούς και κοινωνικούς παράγοντες και, πάνω απ όλα, απέρριπτε κάθε µοντέλο εξελικτικής ανάπτυξης των ανθρωπίνων κοινωνιών (έστω κι αν η δική τους πρακτική προϋπέθετε ένα τέτοιο µοντέλο), κάθε µοντέλο σταδίων ιστορικής εξέλιξης 40. Η παραδοσιακή ιστορία µε την προσοχή της στραµµένη στον βραχύ χρόνο, στο άτοµο, στο γεγονός, µας έχει συνηθίσει εδώ και πολύ καιρό στη βιαστική της αφήγηση, τη δραµατική, τη λαχανιαστή. Αυτού του είδους η ιστοριογραφία είναι πλέον γνωστή µε τον όρο «ιστορία των γεγονότων» 41. Ο παραδοσιακός ιστορικός είναι στραµµένος προς τον βραχύ χρόνο της ιστορίας, τον χρόνο των βιογραφιών και των γεγονότων. Αυτός ο χρόνος δεν ενδιαφέρει καθόλου τους ιστορικούς της κοινωνίας και της οικονοµίας 42. Η ανατροπή αυτή συνέβη σταδιακά, αφού οι πρώτοι επικριτές της «παραδοσιακής ιστορίας» την κατηγορούσαν ότι δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις της σύγχρονης κοινωνίας και της επιστήµης των ηµερών τους. Στη συνέχεια αµφισβήτησαν τον ελιτισµό που περιέκλειε η ερµηνευτική προσέγγιση στην ιστορία, διότι οι ιδεολογικές προϋποθέσεις της καταγόταν από την προβιοµηχανική και προδηµοκρατική περίοδο, οπότε και δηµιουργήθηκε. Έπρεπε επιτέλους να αντικατασταθεί η ιστορία που επικεντρωνόταν στο ρόλο των προσωπικοτήτων στις πολιτικές υποθέσεις ή στη διπλωµατία και στα στρατιωτικά θέµατα από µια άλλη, συγκριτική, κοινωνική και πολιτισµική ιστορία. Η τελευταία θα έπρεπε να µελετά τη ζωή των µαζών χωρίς να αυτοπεριορίζεται στις πράξεις επωνύµων ατόµων. Όφειλε να αναλύει το «κοινωνικό γίγνεσθαι» που έχει ανώνυµους δράστες Hobsbawm, σελ Braudel, Μελέτες για την ιστορία, σελ ό.π., σελ Iggers, Νέες κατευθύνσεις στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία, σελ. 38-9

21 Έχοντας υπ όψη µας τα παραπάνω, καταλήγουµε στο συµπέρασµα ότι υπάρχει η ξεκάθαρη διάκριση ανάµεσα σε τουλάχιστον δύο είδη ιστορίας: αφενός υπάρχει η ιστορία ως εντρύφηµα των πολυµαθών, ήδη από την εποχή της αναγέννησης. Αφετέρου υπάρχει η ιστορία ως γνωστικός κλάδος, που όχι µόνο έχει συνείδηση των µεθόδων του, αλλά και προσπαθεί να υπερβεί το αρχαιολατρικό ενδιαφέρον για ό,τι το αξιοσηµείωτο. Επιχειρεί να αναδοµήσει όψεις της παρελθοντικής πραγµατικότητας µε βάση αξιόπιστες µαρτυρίες 44. Υπάρχουν όµως και άλλα ιστοριογραφικά µοντέλα, µε πρώτο το «µαρξιστικό»: Ο Μαρξ και ο Ένγκελς θεωρούν ότι εκείνο που έχει αποφασιστική σηµασία για την ιστορική µεταβολή είναι οι παραγωγικές σχέσεις. Πολλοί µαρξιστές συνεχίζουν να θεωρούν την ιστορία ως την πορεία προς την χειραφέτηση των ανθρώπων, σε αντίθεση µε άλλες κατευθύνσεις της σύγχρονης ιστορικής σκέψης, στις οποίες ήδη αναφερθήκαµε. Ο µαρξισµός εκλαµβάνει την ιστορία ως µια κριτική κοινωνική επιστήµη που δεν αποβλέπει µόνο στην εξήγηση του κόσµου, αλλά και στη µεταβολή του 45. Επίσης, ο Hobsbawm θεωρεί ότι τα τελευταία χρόνια έχει γίνει της «µόδας», και µάλιστα από ανθρώπους που θεωρούν πως ανήκουν στην αριστερά, η άρνηση της δυνατότητας προσέγγισης της αντικειµενικής πραγµατικότητας, αφού ισχυρίζονται πως αυτό που ονοµάζονται «γεγονότα» δεν απορρέει παρά από προϋπάρχουσες αντιλήψεις και από ερωτήµατα που έχουν διατυπωθεί σύµφωνα µε αυτές. Θεωρούν ότι το παρελθόν που µελετάµε δεν είναι τίποτε άλλο από µια κατασκευή του µυαλού µας, και ότι µια τέτοια κατασκευή είναι αξιωµατικά το ίδιος έγκυρη µε οποιαδήποτε άλλη, ανεξαρτήτως του κατά πόσο στηρίζεται στη λογική και σε στοιχεία. Κάθε απόπειρα αµφισβήτησης της παραπάνω θέσης, αποτελεί γι αυτούς «θετικισµό». Όµως ο Hobsbawm σωστά επισηµαίνει πως χωρίς τη διάκριση µεταξύ αυτού που είναι έτσι και αυτού που δεν είναι έτσι, δεν µπορεί να υπάρξει ιστορία. Για παράδειγµα, η Ρώµη νίκησε και κατέστρεψε την Καρχηδόνα κατά τους Καρχηδονιακούς πολέµους, και όχι το αντίστροφο. Το πώς συγκεντρώνουµε και ερµηνεύουµε το επιλεγµένο από εµάς δείγµα επαληθεύσιµων στοιχείων (τα οποία µπορούν να περιλαµβάνουν όχι µόνο αυτό που συνέβη, αλλά και το τι σκέφτονται οι άνθρωποι γι αυτό), αυτό είναι άλλο ζήτηµα Iggers, σελ ό,π., σελ Ηobsbawm, σελ. 10

22 Σύµφωνα µε τον Gatterer η ιστορία δεν είναι απλώς η βιογραφία των βασιλέων ή η χρονολογική καταγραφή των διαδοχών στην εξουσία, των πολέµων και των µαχών, ταυτόχρονα όµως πιστεύει ότι υπάρχει η αντικειµενική ή αλλιώς «αληθινή ιστορία». Αναγνωρίζει ότι η «θέση» στην οποία στέκεται ο ιστορικός και η «προοπτική» υπό την οποία αντιµετωπίζει την ιστορία, θα µπορούσαν να καθορίσουν ποιες πλευρές της «αλήθειας» µπορεί να δει 47. Στην έρευνά µας, θα προσπαθήσουµε να πλησιάσουµε σ αυτήν την «αληθινή ιστορία» του δέκατου αιώνα από τη «θέση» στην οποία βρισκόµαστε, επιχειρώντας µια προσέγγιση µεταξύ «παραδοσιακής ιστορίας» και κοινωνικών επιστηµών, έχοντας αποδεχτεί τη θέση του Hobsbawm, ότι δηλαδή η ιστορία πλέον πέρασε από την περιγραφή και την αφήγηση στην ανάλυση και στην εξήγηση. Από την επικέντρωση στο µοναδικό και στο ατοµικό, πέρασε στις κανονικότητες και στις γενικεύσεις. Ταυτόχρονα όµως γνωρίζουµε ότι υφίσταται µια αναγέννηση του ενδιαφέροντος για το συµβάν, αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση, εκείνη που θέλγει είναι η προοπτική της µακράς διαρκείας 48. Ο ορισµός των χρονολογικών ορίων στην ιστορική έρευνα ενός κοινωνικού φαινοµένου, όπως στην περίπτωσή µας οι εκστρατείες του δεκάτου αιώνα, είναι αναπόφευκτος. Είναι βέβαια πολύ δύσκολο να ξεφύγουµε από τον «αιώνα» ή άλλες αυθαίρετες χρονολογικές ενότητες 49. Άλλωστε, ο Hobsbawm έχει επισηµάνει ότι η ιστορία της κοινωνίας έχει ως διάστασή της έναν πραγµατικό χρονολογηµένο χρόνο. εν µας ενδιαφέρουν µόνο οι δοµές και οι µηχανισµοί διατήρησης και αλλαγής τους, ή οι γενικές δυνατότητες και οι µορφές των µετασχηµατισµών τους, αλλά και το τι συνέβη στην πραγµατικότητα 50. Για τον ιστορικό, όλα αρχίζουν και τελειώνουν µε τον χρόνο, έναν χρόνο καθαρά µαθηµατικό. Οι κοινωνιολόγοι βέβαια δεν αποδέχονται αυτή την υπερβολικά απλή αντίληψη. Γι αυτούς ο χρόνος είναι απλώς µια ιδιαίτερη διάσταση κάποιας κοινωνικής πραγµατικότητας που εξετάζουν 51. Παράλληλα, η έρευνα σχετικά µε τις εκστρατείες του δεκάτου αιώνα, δεν ασχολείται µε µια µεµονωµένη και αποµονωµένη πλευρά της κοινωνίας. Όµως, αυτή η έρευνα αποτελεί έναν από τους πολλούς κρίκους για την παρακολούθηση της εξέλιξης της βυζαντινής κοινωνίας και των κοινωνικών τάξεων που την αποτελούσαν, 47 Iggers,.σελ. 23, πρµπ. 27, Le Goff J., Ιστορία και Μνήµη, σελ Ηobsbawm, σελ. 40, πρµπ ό.π., σελ Braudel, Μελέτες για την ιστορία, σελ. 58

23 από την περίοδο της αρχικής διαµόρφωσής της, έως και την κατάρρευση της. Η «τάξη» δεν ορίζει µια οµάδα ανθρώπων σε αποµόνωση, αλλά ένα σύστηµα σχέσεων, τόσο κάθετων όσο και οριζόντιων. Είναι δηλαδή µια σχέση διαφοράς (ή οµοιότητας) και απόστασης, αλλά και µια ποιοτικά διαφορετική σχέση κοινωνικής λειτουργίας, εκµετάλλευσης, κυριαρχίας/ υποταγής. Οι δουλοκτήτες δεν µπορούν να κατανοηθούν δίχως τους δούλους και τα άλλα κοµµάτια της κοινωνίας τους. Έτσι, οι µελέτες των τάξεων είναι αναλύσεις της κοινωνίας, εκτός κι αν σκόπιµα περιορίζονται σε µια στενή και µερική όψη 52. Συµφωνούµε µε την άποψη του Iggers, ότι το χρέος του ιστορικού είναι η αναδόµηση του πραγµατικού παρελθόντος και η ερµηνεία του 53, αλλά όµως είναι αναµφισβήτητο ότι δεν µπορούµε να δούµε την ιστορία παρά µόνο µέσα από κάποια σύγχρονη οπτική. Παραδείγµατος χάρη, αισθανόµαστε ότι υπήρχαν εξελίξεις που δε βρίσκουµε στις πηγές και αφορούν στην κοινωνική βάση του επαρχιακού διοικητικού συστήµατος και στη σχέση των εξελίξεων αυτών µε την οργάνωση των µεγάλων εκστρατειών του δεκάτου αιώνα. Το πρόβληµα αυτό µπορούµε να το αντιµετωπίσουµε ως θέµα µεθοδολογικού χαρακτήρα. Πιο συγκεκριµένα, στο γνωστό πρόβληµα των «στρατιωτικών κτηµάτων» σίγουρα υπήρχαν εξελίξεις και πριν τον δέκατο αιώνα, όπου το πρόβληµα διογκώθηκε και κατά συνέπεια προέκυψαν τα νοµικά κείµενα που χρησιµοποιούµε σήµερα ως πηγές για να ερευνήσουµε την κοινωνική και οικονοµική βάση του βυζαντινού στρατού. Τις εξελίξεις αυτές, ελλείψει πηγών, µπορεί να µην τις γνωρίζουµε, αλλά χρησιµοποιώντας τα στοιχεία που έχουµε µπορούµε να προβούµε σε υποθέσεις για ό,τι προηγήθηκε και οδήγησε στη δηµιουργία αυτών των νοµικών κειµένων τα οποία µάλλον είχαν «πυροσβεστική» χρησιµότητα. Ο όρος στρατιωτικά κτήµατα αναφέρεται σε αρκετές πηγές του δεκάτου αιώνα. Κάποιοι ιστορικοί ισχυρίζονται ότι νωρίτερα τα κτήµατα αυτά δεν υπήρχαν επειδή δεν τα συναντάµε στις πηγές. Η µέθοδος των terminus post και ante quem πολλές φορές είναι πολύ χρήσιµη στον ιστορικό, αλλά δεν µπορεί να αποτελεί το «ευαγγέλιο» µας. Έτσι, στη νεαρά του Λέοντος ΣΤ που είναι αφιερωµένη στην «προτίµηση», ο όρος προτίµησις δεν συναντάται καθόλου. Αυτό όµως δε σηµαίνει ότι επειδή δε συναντάµε τον όρο, η νεαρά δεν αναφέρεται στο θεσµό, ή και ακόµη ότι ο θεσµός αυτός δεν προϋπήρχε. 52 Hobsbawm, σελ Iggers, σελ. 11

24 Ο κάθε ιστορικός µπορεί να προσεγγίσει µια πηγή µε διαφορετικό τρόπο, γεγονός που αποδεικνύεται από τότε που άρχισε η λεγόµενη «κριτική την πηγών». Με τους ιστορικούς των προηγουµένων δεκαετιών έχουµε τις ίδιες πηγές, αλλά προκύπτει διαφορετική θεώρηση των πραγµάτων. ιαβάζοντας το Corpus Bonnaensae δεν επιµένουµε στα πολιτικά, στρατιωτικά και θρησκευτικά γεγονότα, αλλά χρησιµοποιώντας ευρύτερες µεθοδολογικές γνώσεις, προσπαθούµε να εµβαθύνουµε στο τι πραγµατικά συνέβαινε στην κοινωνία της εποχής. Έτσι, σύµφωνα µε πηγές του ογδόου αιώνα γνωρίζουµε ότι οι στρατιώται είχαν εισόδηµα που προερχόταν από τους οίκους τους. Σύµφωνα µε πηγές του ενάτου και δεκάτου αιώνα τα εισοδήµατά τους προερχόταν από τα στρατιωτικά κτήµατα. Εµείς δεν µπορούµε να απορρίψουµε ότι τα κτήµατα είναι η εξέλιξη των οίκων και να δεχτούµε ότι αποτελούν την καινοτοµία ενός αυτοκράτορα του ενάτου αιώνα. Αν υπάρχει κάτι που χαρακτηρίζει τη βυζαντινή κοινωνία (όπως και οποιαδήποτε άλλη κοινωνία), αυτό είναι η εξέλιξη των θεσµών και των διοικητικών δοµών. Για να ερευνήσουµε σε βάθος την κοινωνική και οικονοµική διάσταση των εκστρατειών του δεκάτου αιώνα, πρέπει να κατανοήσουµε τις κοινωνικές δοµές ολόκληρης της µεσοβυζαντινής περιόδου. Κατά τον Eric Wolf στην ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών, έχουν εµφανιστεί τρία µοντέλα τρόπων παραγωγής. Το ένα από αυτά είναι ο «τρόπος του φόρου υποτέλειας» που απαρτίζεται από ένα σύνολο συστηµάτων στα οποία ο φόρος αποσπάται από τους παραγωγούς µε πολιτικά και στρατιωτικά µέσα, από συστήµατα άκρως συγκεντρωτικά µέχρι συστήµατα εξαιρετικά διασπαρµένης εξουσίας, συστήµατα που ποικίλλουν στους τρόπους που συλλέγεται, κυκλοφορεί και µοιράζεται ο φόρος. Οι ευρύτερες περιοχές που συγκροτούνται από την πολιτική και εµπορική αλληλεπίδραση κοινωνιών του τρόπου του φόρου υποτέλειας, υποστηρίζει ο Wolf, αντιστοιχούν σε «πολιτισµούς» ή σε ζώνες ιδεολογίας µ ένα κυρίαρχο µοντέλο κοσµικής τάξης, οι οποίες τείνουν να στρέφονται γύρω από µια ηγεµονική κοινωνία φόρου υποτέλειας, κεντρική σε κάθε ζώνη 54. Συνεπώς, αναγκαστικά θα έρθουµε σε επαφή µε δύο πολύπλοκα ζητήµατα που αφορούν στο µοντέλο παραγωγής του «φόρου υποτέλειας» και απασχολούν τις τελευταίες δεκαετίες τους µελετητές της βυζαντινής ιστορίας: το ζήτηµα του «θεµατικού θεσµού», και το ζήτηµα των «στρατιωτικών κτηµάτων». Και τα δύο 54 Hobsbawm, σελ. 215

25 αποτελούν πραγµατικούς γρίφους για αρκετούς από τους σηµαντικότερους βυζαντινολόγους που έχουν προσπαθήσει να τα ερµηνεύσουν. Κάποια από τα συµπεράσµατά τους, κριτικά εξεταζόµενα, σε συνδυασµό µε την απευθείας προσέγγιση των πηγών θα αποτελέσουν τις βάσεις της έρευνας µας. Ο Le Goff πιστεύει ότι µια σηµερινή αποτελεσµατική ιστορική ανάλυση οφείλει να αναγνωρίζει την ύπαρξη του συµβολικού στους κόλπους κάθε ιστορικής πραγµατικότητας (συµπεριλαµβανοµένης και της οικονοµικής) αλλά και να αντιπαραβάλλει τις ιστορικές αναπαραστάσεις µε τις πραγµατικότητες που αναπαρίστανται, τις οποίες και αντιλαµβάνεται ο ιστορικός δια µέσου των τεκµηρίων και άλλων µεθόδων. Για παράδειγµα, πρέπει να αντιπαραβάλλει την πολιτική ιδεολογία µε την πρακτική και τα πολιτικά συµβάντα. Κάθε ιστορία οφείλει να είναι µια κοινωνική ιστορία 55. Πρέπει όµως να σηµειώσουµε ότι η πολιτική ιστορία δεν είναι υποχρεωτικά ιστορία των γεγονότων και τίποτα δεν την υποχρεώνει να γίνει 56. Έτσι, το γεγονός ότι η γεωγραφική, και σε µικρότερο βαθµό, η εθνική συνείδηση, είχαν αναπτυχθεί σε περιορισµένο βαθµό, σε ό,τι αφορά στη µεγάλη µάζα των επαρχιακών βυζαντινών πληθυσµών, δεν αναιρεί στο παραµικρό την αντικειµενική σηµασία αυτών των παραγόντων στη διαµόρφωση τόσο του συσχετισµού δυνάµεων στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας, όσο και των σχέσεών τις µε τις ξένες δυνάµεις, της οποίας τα αποτελέσµατα άγγιζαν πιο άµεσα, πιο έντονα και πιο βαθιά τους απλούς ανθρώπους Le Goff, σελ Braudel, σελ Μπιµπίκου Αντωνιάδη Ε., Βυζάντιο, µια ιστορική οντότητα, ενδιάµεση στο χώρο και στο χρόνο, σελ. 14-5

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ α. η αραβική εξάπλωση με την καθοδήγηση των δύο πρώτων χαλιφών οι Άραβες εισέβαλαν και κατέκτησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα τις πλούσιες χώρες της Εγγύς

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 867 886 912 913

Διαβάστε περισσότερα

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις 7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις πώς διαχειρίστηκε ο Ηράκλειος τόσο τους κινδύνους που απειλούσαν τα σύνορα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους όσο και τα σοβαρά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΕΛΠ 11: Ελληνική Ιστορία Ακ. Έτος: 2008-9 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: Η βυζαντινή αριστοκρατία κατά τους 9 ο έως 12 ο αιώνα: δομή και χαρακτηριστικά, ανάπτυξη και σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος: από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη

Κωνσταντίνος: από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη Επανάληψη Κωνσταντίνος: από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη Ο Κωνσταντίνος Βυζάντιο 1. Αποφασίζει τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Ανατολή κοντά στο αρχαίο Βυζάντιο: νέο διοικητικό κέντρο η Κωνσταντινούπολη 2. 313

Διαβάστε περισσότερα

Ανασκόπηση Στο προηγούμενο μάθημα είδαμε πως μετά το θάνατο του Βασιλείου Β : το Βυζάντιο έδειχνε ακμαίο, αλλά είχαν τεθεί οι βάσεις της κρίσης στρατι

Ανασκόπηση Στο προηγούμενο μάθημα είδαμε πως μετά το θάνατο του Βασιλείου Β : το Βυζάντιο έδειχνε ακμαίο, αλλά είχαν τεθεί οι βάσεις της κρίσης στρατι Εσωτερική κρίση εξωτερικοί κίνδυνοι 1054-10811081 Στο σημερινό μάθημα θα δούμε: 1. τα εσωτερικά προβλήματα 2. τους εξωτερικούς κινδύνους 3. κυρίως τη μάχη στο Ματζικέρτ και τις συνέπειές της Ανασκόπηση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ 2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ Συμπλήρωση κενών Να συμπληρώσετε τα κενά του αποσπάσματος, βάζοντας στην κατάλληλη θέση μία από τις ακόλουθες λέξεις (τρεις

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Εισαγωγή - Η πιο παραμελημένη περίοδος της ιστορίας της Ελληνικής είναι η μεσαιωνική. Για λόγους καθαρά ιδεολογικούς και πολιτικούς, το

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ "ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΝΩΣΗ "

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΝΩΣΗ ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΩΝ "ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ Κ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ" ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ "ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΝΩΣΗ 1911-1913" Κεφάλαιο 5 Ο χάρτης των Βαλκανίων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Οι πρεσβευτές πρόσωπα σεβαστά και απαραβίαστα

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Οι πρεσβευτές πρόσωπα σεβαστά και απαραβίαστα Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Α. Η βυζαντινή διπλωματία Οι πρεσβευτές πρόσωπα σεβαστά και απαραβίαστα Μέθοδοι της βυζαντινής διπλωματίας: Ευκαιριακές αποστολές πρέσβεων Χορηγίες ( χρήματα ή δώρα

Διαβάστε περισσότερα

1ο Σχέδιο. δεδοµένων της Β και Γ στήλης, που αντιστοιχούν στα δεδοµένα της Α στήλης. A. Βασικοί όροι των συνθηκών Β. Συνθήκες Γ.

1ο Σχέδιο. δεδοµένων της Β και Γ στήλης, που αντιστοιχούν στα δεδοµένα της Α στήλης. A. Βασικοί όροι των συνθηκών Β. Συνθήκες Γ. . ΣΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ 1ο Σχέδιο Ι ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 (επαναληπτικό) ιάρκεια: 1 διδακτική ώρα Θέµατα: 3 ΘΕΜΑ 1ο Ι. Να συµπληρώσετε, στα κενά της Α στήλης,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 6: Ιστορικό Πλαίσιο 8ου-9ου αιώνα: Σκοτεινοί αιώνες-εικονομαχία. Θεοφάνης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα

Διαβάστε περισσότερα

Με τον Αιγυπτιακό

Με τον Αιγυπτιακό Με ποιον πολιτισμό θα ασχοληθούμε; Με τον Αιγυπτιακό Η θέση της Αιγύπτου Τι βλέπετε; Αίγυπτος και Νείλος Η Αίγυπτος οφείλει την ύπαρξη της στον Νείλο. Το άγονο έδαφος κατέστη εύφορο χάρη στις πλημμύρες,

Διαβάστε περισσότερα

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΑΤΟ Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη 1. Κοινωνική ιάρθρωση, διαστρωµάτωση, ταξική σύνθεση Ερώτηση ανάπτυξης Nα προσδιορίσετε τους λόγους για τους οποίους οι συγγραφείς

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Τοποθετήστε τους δείκτες σκορ, στη θέση 0 του μετρητή βαθμολογίας. ΣΤ. Τοποθετήστε τον δείκτη χρόνου στη θέση Ι του μετρητή χρόνου.

Ε. Τοποθετήστε τους δείκτες σκορ, στη θέση 0 του μετρητή βαθμολογίας. ΣΤ. Τοποθετήστε τον δείκτη χρόνου στη θέση Ι του μετρητή χρόνου. ιαρκεια 90 λεπτα Παικτεσ 4 Ηλικια 12+ ΚΑΝΟΝΕΣ ΣΤΟΧΟΣ ΤΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ Το Autokrator είναι ένα μεσαιωνικό στρατιωτικό παιχνίδι, για τις μάχες μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων μεταξύ 7ου και 11ου αιώνα μ.χ.

Διαβάστε περισσότερα

1.3 1.Ποια κατάσταση επικρατούσε στην προϊσλαµική Αραβία; 2.Ποια η δράση του Μωάµεθ µεταξύ ;

1.3 1.Ποια κατάσταση επικρατούσε στην προϊσλαµική Αραβία; 2.Ποια η δράση του Μωάµεθ µεταξύ ; 1. Από την αρχαιότητα στο Μεσαίωνα 2. Ποια γεγονότα προετοίµασαν το πέρασµα από την αρχαιότητα στο Μεσαίωνα; 3. Γιατί η περίοδος 330-641 έχει διπλή ονοµασία; 4.Ποια πολιτισµικά στοιχεία διακρίνουν το ανατολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 6 ος 9 ος αι Οικονομική κατάσταση στο Βυζάντιο από το β μισό του 6 ου αι. αρχές 9 ου αι. το κίνημα του Θωμά του Σλάβου 6 ος 8 ος αι. Προβλήματα δημογραφικά Προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Γ. ΕΡΓΑΣΙΕΣ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Με βάση τα στοιχεία που παρέχει το κεφάλαιο ΚΒ του σχολικού σας βιβλίου (σσ. 73-119) να συντάξετε έναν χρονολογικό πίνακα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι Ενότητα #2: Βασικές Γνώσεις I Εισαγωγή Νικόλαος Καραπιδάκης Τμήμα Ιστορίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία Β Γυμνασίου - Επαναληπτικές ερωτήσεις εφ όλης της ύλης Επιμέλεια: Νεκταρία Ιωάννου, φιλόλογος

Ιστορία Β Γυμνασίου - Επαναληπτικές ερωτήσεις εφ όλης της ύλης Επιμέλεια: Νεκταρία Ιωάννου, φιλόλογος ΙΣΤΟΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Ερωτήσεις ανά ενότητα του σχολικού εγχειριδίου Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία 1.1.1. Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη [σ. 7-9] α] Ποια μέτρα πήρε ο Κωνσταντίνος Α για την ανόρθωση του κράτους;

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΩΝ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΣΚΡΕΚΑ ΝΑΤΑΛΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση του μαθήματος είναι η διδασκαλία της ύλης χωρίς χάσματα και ασυνέχειες. Η αποσπασματικότητα δεν επιτρέπει στους μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3. Οι Βαλκανικοί Πόλεµοι (σελ )

Κεφάλαιο 3. Οι Βαλκανικοί Πόλεµοι (σελ ) Ιστορία ΣΤ τάξης 5 η ενότητα «Η Ελλάδα στον 20 ο αιώνα» 1 Κεφάλαιο 3 Οι Βαλκανικοί Πόλεµοι (σελ. 186 189) Οι προσδοκίες, που καλλιέργησε στους υπόδουλους χριστιανικούς λαούς το κίνηµα των Νεοτούρκων το

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 29 Οι Βαλκανικοί πόλεμοι Ιστορία Γ Γυμνασίου. Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης (26 Οκτωβρίου 1912)

Ενότητα 29 Οι Βαλκανικοί πόλεμοι Ιστορία Γ Γυμνασίου. Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης (26 Οκτωβρίου 1912) Ενότητα 29 Οι Βαλκανικοί πόλεμοι 1912-1913 Ιστορία Γ Γυμνασίου Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης (26 Οκτωβρίου 1912) Χρονολόγιο 1897-1908 Μακεδόνικος Αγώνας 1912-1913 Βαλκανικοί πόλεμοι 1914-1918 Α' Παγκόσμιος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ

Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ Οι βυζαντινοί ήταν καλά πληροφορημένοι για τις γειτονικές χώρες από δικούς τους ανθρώπους. Όταν έφταναν επισκέπτες, έμποροι, μισθοφόροι ή στρατιωτικοί φυγάδες, ή ακόμα κρατικές

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο - ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 2.1 Το δουλοκτητικό σύστημα 2.1 ΤΟ ΔΟΥΛΟΚΤΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 2: Βυζαντινή Ιστοριογραφία: κείμενα, συγγραφείς, στόχοι και συγγραφικές αρχές.

Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 2: Βυζαντινή Ιστοριογραφία: κείμενα, συγγραφείς, στόχοι και συγγραφικές αρχές. Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 2: Βυζαντινή Ιστοριογραφία: κείμενα, συγγραφείς, στόχοι και συγγραφικές αρχές. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Μια πρώτη επαφή με τη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

H ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΟΜΝΗΝΩΝ

H ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΟΜΝΗΝΩΝ H ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΟΜΝΗΝΩΝ Στο θρόνο βρίσκεται ο Αλέξιος Α Κομνηνός 1081 1118 (ιδρυτής δυναστείας Κομνηνών) Ο Αλέξιος Α Κομνηνός μπροστά στο Χριστό Ο Αλέξιος Α διαπραγματεύεται με τους σταυροφόρους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 Αντικείµενο του βιβλίου αυτού είναι οι ιεθνείς Οικονοµικές Σχέσεις οι οποίες αναλύονται τόσο στο θεωρητικό επίπεδο, όσο και στο επίπεδο των συνθηκών του πραγµατικού κόσµου µε έµφαση στο σύγχρονο

Διαβάστε περισσότερα

1 η Αιτία: 2 η Αιτία: 3 η Αιτία:

1 η Αιτία: 2 η Αιτία: 3 η Αιτία: Εικονομαχία Αιτίες Συνέπειες Ορισμός: η θρησκευτική και πολιτική διαμάχη για τη λατρεία των εικόνων. 1 η Αιτία: 1η Συνέπεια: Αντίπαλες πλευρές: εικονομάχοι > το επίσημο κράτος και τμήμα του πληθυσμού εικονόφιλοι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 1 ΒΥΖΑΝΤΙΟ Η ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΕΡΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ 2 ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ Συνομωσίες, ίντριγκες και μηχανορραφίες. Θρησκευτικός φανατισμός Δεισιδαιμονία.

Διαβάστε περισσότερα

Ευρύκλεια Κολέζα ΑΠΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ ΩΣ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΒΕΡΝΤΕΝ (565-843)

Ευρύκλεια Κολέζα ΑΠΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ ΩΣ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΒΕΡΝΤΕΝ (565-843) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΠΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ ΩΣ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΒΕΡΝΤΕΝ (565-843) μεγάλες εδαφικές απώλειες ενίσχυση ελληνικότητας νέοι θεσμοί πλαίσιο μέσα στο οποίον το Βυζάντιο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι 1 Ενότητα #3: Βασικές Γνώσεις II Η κοινωνία κατά την καρολίγγεια περίοδο Νικόλαος Καραπιδάκης Τμήμα Ιστορίας 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τα ΠΑΙ ΙΚΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΑ Το 958 µ.χ.. γεννιέται ο Βασίλειος ο Β, γιος του Ρωµανού και της Θεοφανώς. Γιαγιά του από την πλευρά του πατέρα του

1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τα ΠΑΙ ΙΚΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΑ Το 958 µ.χ.. γεννιέται ο Βασίλειος ο Β, γιος του Ρωµανού και της Θεοφανώς. Γιαγιά του από την πλευρά του πατέρα του ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ο ΒΟΥΛΓΑΡΟΚΤΟΝΟΣ (976-1025) 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τα ΠΑΙ ΙΚΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΑ Το 958 µ.χ.. γεννιέται ο Βασίλειος ο Β, γιος του Ρωµανού και της Θεοφανώς. Γιαγιά του από την πλευρά του πατέρα του ήταν η Ελένη,

Διαβάστε περισσότερα

Bυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 7: Μέση βυζαντινή περίοδος: Ιστορικό πλαίσιο και Ιστοριογραφία. Ιωσήφ Γενέσιος: Βίος και Έργο Κιαπίδου

Bυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 7: Μέση βυζαντινή περίοδος: Ιστορικό πλαίσιο και Ιστοριογραφία. Ιωσήφ Γενέσιος: Βίος και Έργο Κιαπίδου Bυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 7: Μέση βυζαντινή περίοδος: Ιστορικό πλαίσιο και Ιστοριογραφία. Ιωσήφ Γενέσιος: Βίος και Έργο Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Διάλεξη 13

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Διάλεξη 13 ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Διάλεξη 13 Ο Ενδέκατος Αιώνας (β μισό) - Το τέλος της Μακεδονικής Δυναστείας: Θεοδώρα Πορφυρογέννητος (1055-1056) - Μιχαήλ Ϛ Στρατιωτικός (1056-1057) Δυναστεία Δουκών και Κομνηνών (1057-1185):

Διαβάστε περισσότερα

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου 1 Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου Στο διεθνές σύστηµα δεν υπάρχουν µόνο οι µεγάλες δυνάµεις αλλά επίσης υπάρχουν µεσαίες, µικρές ή και πολύ µικρές δυνάµεις. Βέβαια η διαµόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι 1 Ενότητα #2: Βασικές Γνώσεις I Οικονομία και κοινωνία στη Βαρβαρική Δύση Νικόλαος Καραπιδάκης Τμήμα Ιστορίας 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας είναι η συνέχεια στόχων και στρατηγικών επιλογών στη βάση των πολιτικών αντιλήψεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ π.χ.

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ π.χ. ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 323 30 π.χ. Θάνατος του Μ. Αλεξάνδρου Έλλειψη διαδόχου (νόμιμου και ικανού) διασπαστικές τάσεις: 1. Εξεγέρσεις (Αθηναίων και Αιτωλών) εναντίον των Μακεδόνων υποταγή των Αθηναίων 2. Εξεγέρσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Διάλεξη 11 Ο Δέκατος Αιώνας (β μισό): Ρωμανός Β (959-963) Νικηφόρος Φωκάς (963-969) - Ιωάννης Τσιμισκής (969-976)

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Διάλεξη 11 Ο Δέκατος Αιώνας (β μισό): Ρωμανός Β (959-963) Νικηφόρος Φωκάς (963-969) - Ιωάννης Τσιμισκής (969-976) ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Διάλεξη 11 Ο Δέκατος Αιώνας (β μισό): Ρωμανός Β (959-963) Νικηφόρος Φωκάς (963-969) - Ιωάννης Τσιμισκής (969-976) Νικόλαος Γ. Χαραλαμπόπουλος Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Βασικός

Διαβάστε περισσότερα

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Ε ΤΑΞΗ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Σελίδα 1 Κωνσταντινούπολη Η ξακουστή και δοξασµένη πολιτεία, µε τη λαµπρή, χιλιόχρονη ιστορία, που για δέκα αιώνες δέσποζε πρωτεύουσα της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Εκδοχές ίδρυσης Σύμφωνα με την παράδοση από τον Ρωμύλο, γιο του Αινεία (γύρω στο 735 π.x.) Σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα στη

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικότερα: Ο Εδαφικός Διακανονισμός της Συνθήκης της Λωζάννης και η Νομολογία Διεθνών Δικαιοδοτικών Οργάνων. Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος

Ειδικότερα: Ο Εδαφικός Διακανονισμός της Συνθήκης της Λωζάννης και η Νομολογία Διεθνών Δικαιοδοτικών Οργάνων. Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος 1 Ο Εδαφικός Διακανονισμός της Συνθήκης της Λωζάννης και η Νομολογία Διεθνών Δικαιοδοτικών Οργάνων Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Νομικής Σχολής ΔΠΘ Η Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάννης της

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Ἱστορίης Ἐπίσκεψις Μάθημα: Βυζαντινή Ιστορία ιδάσκουσα: Ειρήνη Χρήστου Ειρήνη Χρήστου Βυζαντινή Ιστορία Ειρήνη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΛΙΣΣΑΒΟΝΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΑΝ ΑΥΤΩΝ

ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΛΙΣΣΑΒΟΝΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΑΝ ΑΥΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ο ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΛΙΣΣΑΒΟΝΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΑΝ ΑΥΤΩΝ 7.1 Εισαγωγή Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επεσήµανε ένα σύνολο δράσεων προτεραιότητας που είναι απαραίτητες για την προώθηση των στόχων που έθεσε η ιάσκεψη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (σελ.84-97) Α. Βασιλεία α. Δικαίωμα να ψηφίζουν για ζητήματα της πόλης είχαν όλοι οι πολίτες, ακόμα και οι πιο φτωχοί

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (σελ.84-97) Α. Βασιλεία α. Δικαίωμα να ψηφίζουν για ζητήματα της πόλης είχαν όλοι οι πολίτες, ακόμα και οι πιο φτωχοί 1. Να αντιστοιχήσετε τις λέξεις της στήλης Α με αυτές της στήλης Β. Α Β Α. Βασιλεία α. Δικαίωμα να ψηφίζουν για ζητήματα της πόλης είχαν όλοι οι πολίτες, ακόμα και οι πιο φτωχοί Β. Αριστοκρατία β. Κριτήριο

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Συγκρουσιακές Θεωρήσεις Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 5ο (σελ. 128 136) Οι θέσεις του Althusser Οι θέσεις του Gramsci 2 Karl Marx (1818-1883)

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Σλάβοι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο

1. Οι Σλάβοι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο Τα όρια του βυζαντινού κράτους από τα μέσα του 7ου ως τον 9ο αιώνα. Επεξεργασία: Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού. ΙΜΕ http://www.ime.gr/chronos/09/gr/gallery/main/others/o2p 2.html I. Ο ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΚΟΣΜΟΣ ΚΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Διάλεξη 14

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Διάλεξη 14 ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Διάλεξη 14 Ο Δωδέκατος Αιώνας (α μέρος): Αλέξιος Α Κομνηνός (1081-1118) - Ιωάννης Β Κομνηνός (1118-1143) - Μανουήλ Α Κομνηνός (1143-1180) - Αλέξιος Β Κομνηνός (1180-1183) - Ανδρόνικος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑ: ΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:

ΟΝΟΜΑ: ΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: ΟΝΟΜΑ: ΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: ΓΩΝ ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 Να γράψετε στο τετράδιό σας τους αριθµούς της Στήλης Α και δίπλα σε κάθε αριθµό ένα από τα γράµµατα της Στήλης Β, ώστε να προκύπτει η σωστή αντιστοίχιση ΣΤΗΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

Εικονογραφία. Μιχαήλ Βόδας Σούτσος Μεγάλος Διερµηνέας και ηγεµόνας της Μολδαβίας Dupré Louis, 1820

Εικονογραφία. Μιχαήλ Βόδας Σούτσος Μεγάλος Διερµηνέας και ηγεµόνας της Μολδαβίας Dupré Louis, 1820 Φαναριώτες Ονοµασία που δόθηκε στα µέλη της παλαιάς βυζαντινής αριστοκρατίας (µεταξύ εκείνων που δεν διέφυγαν στη Δύση ή δεν εξισλαµίσθηκαν) και σε εµπόρους από τις περιοχές του Πόντου, της Ανατολίας (:

Διαβάστε περισσότερα

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Το έργο της Αντιβασιλείας

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Το έργο της Αντιβασιλείας Ε. ΣΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ 1ο ΣΧΕ ΙΟ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ιάρκεια: Ολιγόλεπτο Θέµατα: 3 Το έργο της Αντιβασιλείας ΘΕΜΑ 1ο Α. Το Συµβούλιο της Αντιβασιλείας, το οποίο συνόδευε τον Όθωνα στην

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΑΤΗ Η ΥΣΤΕΡΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΑΤΗ Η ΥΣΤΕΡΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΑΤΗ Η ΥΣΤΕΡΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Ύστερη Μεσαιωνική Περίοδος - Η Ύστερη Μεσαιωνική περίοδος ξεκινάει από τον 11 ο αι., ο οποίος σηματοδοτεί την έναρξη μίας διαφορετικής

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Φιλικές σχέσεις και συγκρούσεις με τους Βούλγαρους και τους Ρώσους Α. Οι Βούλγαροι α μέρος

Φιλικές σχέσεις και συγκρούσεις με τους Βούλγαρους και τους Ρώσους Α. Οι Βούλγαροι α μέρος Φιλικές σχέσεις και συγκρούσεις με τους Βούλγαρους και τους Ρώσους Α. Οι Βούλγαροι α μέρος Βούλγαροι Αρχικά ζουν σε εδάφη του Βυζαντίου εμποδίζουν άλλους λαούς να μετακινηθούν Αργότερα ιδρύουν κράτος προσπαθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 2,7: ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗ ΥΤΙΚΗ. ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΦΕΟΥ ΑΡΧΙΑΣ (8 ος -13 ος αι.)

ΚΕΦ. 2,7: ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗ ΥΤΙΚΗ. ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΦΕΟΥ ΑΡΧΙΑΣ (8 ος -13 ος αι.) ΚΕΦ. 2,7: ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗ ΥΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΦΕΟΥ ΑΡΧΙΑΣ (8 ος -13 ος αι.) Φραγκικό κράτος : κοινωνία κυρίως αγροτική Εποχή Μεροβιγγείων: ανασφάλεια αγροτικού πληθυσμού αναζήτηση προστασίας

Διαβάστε περισσότερα

α. Βασίλειο πόλεις-κράτη ομοσπονδιακά κράτη συμπολιτείες Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου (σελ ) απελευθερωτικοί αγώνες εξεγέρσεις

α. Βασίλειο πόλεις-κράτη ομοσπονδιακά κράτη  συμπολιτείες Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου (σελ ) απελευθερωτικοί αγώνες εξεγέρσεις ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 323 [Θάνατος Μ. Αλεξάνδρου] ΕΩΣ 30 π.χ. [κατάληψη της Αιγύπτου από τους Ρωμαίους ολοκληρώνεται η κατάκτηση της Ανατολής από τους Ρωμαίους, ξεκινά η περίοδος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας]

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ Μυτιλήνη, 18.05.2016 Α.Π: 548 Το Τµήµα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστηµίου Αιγαίου

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ "ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΝΩΣΗ "

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΝΩΣΗ ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΩΝ "ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ Κ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ" ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ "ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΝΩΣΗ 1911-1913" Κεφάλαιο 4 Ο πόλεμος των τριάντα

Διαβάστε περισσότερα

στη Βουλγαρία και µετά την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 1 η Ιανουαρίου 2007, κάτω από τον πιο εύγλωττο τίτλο Σύγχρονη

στη Βουλγαρία και µετά την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 1 η Ιανουαρίου 2007, κάτω από τον πιο εύγλωττο τίτλο Σύγχρονη Σύγχρονη Βουλγαρία: Από το Ανατολικό Μπλοκ στην Ευρωπαϊκή Ένωση Πρόλογος Το παρόν βιβλίο προέκυψε µέσα από συζητήσεις που ξεκίνησαν στα τέλη του 2008 στη Σόφια γύρω από την αναγκαιότητα πρόσβασης του ελληνικού

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Νεοελληνική Ιστορία

Εισαγωγή στη Νεοελληνική Ιστορία ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή στη Νεοελληνική Ιστορία Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ελευθερία Μαντά, Λέκτορας Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας Ιστορίας και Αρχαιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Το ISIS καταρρέει. Λύση του δράματος ή εξάπλωση. της κρίση ;

Το ISIS καταρρέει. Λύση του δράματος ή εξάπλωση. της κρίση ; Το ISIS καταρρέει. Λύση του δράματος ή εξάπλωση Τετάρτη 30 Δεκεμβρίου 2015 της κρίση ; Του Γεωργίου Κ. Φίλη Ph.D.* Τη στιγμή αυτή οι τύχες του πολέμου τόσο στο Ιράκ όσο και στη Συρία φαίνεται να έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την Άννα Φραγκουδάκη - Τελευταία Ενημέρωση Κυριακή, 26 Σεπτέμβριος :28

Συντάχθηκε απο τον/την Άννα Φραγκουδάκη - Τελευταία Ενημέρωση Κυριακή, 26 Σεπτέμβριος :28 Άννα Φραγκουδάκη Η ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος (Και το απαραίτητο μεσογειακό περιεχόμενό της) Είναι σημαντική προϋπόθεση για τη δημοκρατία και το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης η καλλιέργεια της ευρωπαϊκής

Διαβάστε περισσότερα

Πέµπτο µέρος. Η συνέχεια από το προηγούµενο

Πέµπτο µέρος. Η συνέχεια από το προηγούµενο 1 Πέµπτο µέρος Η συνέχεια από το προηγούµενο Στην αρχική αραβική περίοδο, τώρα, οι αστρολόγοι έµοιαζαν όντως να προσκολλώνται σ αυτήν τη διάκριση, αλλά σε κάποιο σηµείο στην πορεία, κατά το τέλος της αραβικής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2 ΩΡΕΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ: 5

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2 ΩΡΕΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ: 5 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΛΕΜΕΣΟΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/Ο6/2014 ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2 ΩΡΕΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ: 5 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ---------------------------------------------------------

Διαβάστε περισσότερα

Bυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 11: 13ος - μέσα 15ου αι.: Ιστορικό πλαίσιο και Ιστοριογραφία. Γεώργιος Ακροπολίτης: Βίος και Έργο.

Bυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 11: 13ος - μέσα 15ου αι.: Ιστορικό πλαίσιο και Ιστοριογραφία. Γεώργιος Ακροπολίτης: Βίος και Έργο. Bυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 11: 13ος - μέσα 15ου αι.: Ιστορικό πλαίσιο και Ιστοριογραφία. Γεώργιος Ακροπολίτης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑ88 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΣΑ88 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΣΑ88 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΣΑ88: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το σεμινάριο βοηθά τους φοιτητές να εμπεδώσουν

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ενότητα 3: Ιστορική Ανασκόπηση των Ισλαμικών Αυτοκρατοριών Δημήτριος Σταματόπουλος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Εισαγωγή

Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Εισαγωγή Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Εισαγωγή ΘΟΥΚΥ Ι ΗΣ ΟΛΟΡΟΥ ΑΛΙΜΟΥΣΙΟΣ Η ΖΩΗ ΤΟΥ Α. Ελεύθερης ανάπτυξης 1. Να γράψετε ένα κατατοπιστικό βιογραφικό σηµείωµα για το Θουκυδίδη, που θα µπορούσε να αποτελέσει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. Αγροτική Πολιτική 8 ου Εξαμήνου ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. Αγροτική Πολιτική 8 ου Εξαμήνου ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Αγροτική Πολιτική 8 ου Εξαμήνου Η χρησιμότητα του μαθήματος Η κατανόηση του «σκηνικού» πίσω από τη διαμόρφωση της

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 7: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Τα εργαλεία του ιστορικού. Από τις αιτίες στα αποτελέσματα ή από τα αποτελέσματα στις αιτίες; Γνωσιοθεωρητικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝEΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Κοινωνίες αγροτικού τύπου (παραδοσιακές, στατικές κοινωνίες)

ΓΕΝEΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Κοινωνίες αγροτικού τύπου (παραδοσιακές, στατικές κοινωνίες) ΓΕΝEΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Κοινωνίες αγροτικού τύπου (παραδοσιακές, στατικές κοινωνίες) Αξίες αδιαµφισβήτητες από γενιά σε γενιά Οι σχέσεις καθορισµένες από ήθη και έθιµα Εξωτερική ηθική Κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

1.6.3 Ιατρικές και βιολογικές θεωρίες στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη Η αρχαία ελληνική ιατρική µετά τον Ιπποκράτη

1.6.3 Ιατρικές και βιολογικές θεωρίες στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη Η αρχαία ελληνική ιατρική µετά τον Ιπποκράτη 1 2 Περιεχόµενα Πρόλογος...5 Εισαγωγή: Οι Απαρχές της Ελληνικής Επιστήµης...8 Κεφάλαιο 1: Η Αρχαία Ελληνική Επιστήµη...24 1.1 Οι φυσικές θεωρίες των Προσωκρατικών φιλοσόφων...25 1.1.1 H πρώιµη ιωνική φιλοσοφική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΜΑΪΟΥ 2016 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ (ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ) ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΠΑΛΑΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ)

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 20 - Από την έξωση του Όθωνα (1862) έως το κίνημα στο Γουδί (1909) Ιστορία Γ Γυμνασίου. Η άφιξη του βασιλιά Γεωργίου του Α.

Ενότητα 20 - Από την έξωση του Όθωνα (1862) έως το κίνημα στο Γουδί (1909) Ιστορία Γ Γυμνασίου. Η άφιξη του βασιλιά Γεωργίου του Α. Ενότητα 20 - Από την έξωση του Όθωνα (1862) έως το κίνημα στο Γουδί (1909) Ιστορία Γ Γυμνασίου Η άφιξη του βασιλιά Γεωργίου του Α. Χρονολόγιο 1844: Συνταγματική μοναρχία (σύνταγμα) 1862: Έξωση του Όθωνα

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική, Πόλεμος, Στρατηγική

Πολιτική, Πόλεμος, Στρατηγική ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 4: Από τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση Γιώργος Μαργαρίτης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Βεμπεριανές απόψεις για την Εκπαίδευση Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 12ο (σελ. 274 282) 2 Max Weber (1864 1920) Βεμπεριανές απόψεις για

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Οι ενεργειακοί πόροι της Κύπρου και τα νέα δεδοµένα στην Ανατολική Μεσόγειο»

ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Οι ενεργειακοί πόροι της Κύπρου και τα νέα δεδοµένα στην Ανατολική Μεσόγειο» ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Οι ενεργειακοί πόροι της Κύπρου και τα νέα δεδοµένα στην Ανατολική Μεσόγειο» 26 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2012 ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ κ. ΗΜΗΤΡΗ ΣΥΛΛΟΥΡΗ 1 Αγαπητή κυρία Υπουργέ Αγαπητοί φίλοι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 9.1 Εισαγωγή Η βιώσιµη ανάπτυξη είναι µία πολυδιάστατη έννοια, η οποία αποτελεί µία εναλλακτική αντίληψη της ανάπτυξης, µε κύριο γνώµονα το καθαρότερο περιβάλλον και επιδρά στην

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή επέκταση του κράτους των Βουλγάρων

Η σταδιακή επέκταση του κράτους των Βουλγάρων 1 ΙΣΤΟΡΙΑ Ε ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΟΙ ΑΝΤΙΠΑΛΟΙ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Οι Βούλγαροι Οι Ονογούροι Βούλγαροι. Οι πρώτες Βουλγαρικές φυλές πρέπει να έφθασαν στην περιοχή ανάμεσα στον Καύκασο και την Αζοφική Θάλασσα στα

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική Εκπαίδευση

Διαπολιτισμική Εκπαίδευση Διαπολιτισμική Εκπαίδευση Ενότητα 1: Παγκοσμιοποίηση και πολυπολιτισμικές κοινωνίες; Χρήστος Παρθένης Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Παγκοσμιοποίηση και Πολυπολιτισμικές Κοινωνίες; 1.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Εικόνες... Χάρτες και πίνακες... Ευχαριστίες... Σημειώσεις και συμβάσεις...

Περιεχόμενα. Εικόνες... Χάρτες και πίνακες... Ευχαριστίες... Σημειώσεις και συμβάσεις... Περιεχόμενα Εικόνες......................................................... Χάρτες και πίνακες............................................... Ευχαριστίες.....................................................

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610 641) ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610 641) ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610 641) ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ εσωτερική αναδιοργάνωση θέματα δημιουργία θεμάτων: αρχικά στρατιωτικές μονάδες μετακινούμενες ανά την επικράτεια οι

Διαβάστε περισσότερα