2 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "2 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ"

Transcript

1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το ανά χείρας βιβλίο επιδιώκει να θέσει σε νέες βάσεις την έρευνα γύρω από τη γλώσσα, την ποιητική και τις φιλολογικές επιδόσεις του Ανδρέα Κάλβου. Τα κείμενα που περιλαμβάνει έχουν δύο αλληλένδετους και σε σημαντικό βαθμό επικαλυπτόμενους ερευνητικούς άξονες. Ο πρώτος αφορά στη σχέση της ποίησης του Κάλβου με την ιταλική γλώσσα και την ιταλική ποίηση. Η γλώσσα των Ωδών και του «Αποσπάσματος άτιτλου ποιήματος» εμφανίζει άφθονους ιταλισμούς, οι οποίοι εξηγούν ανορθόδοξα φαινόμενα σχετικά με τον τονισμό και την ορθογραφία, τη σημασία των λέξεων και τη σύνταξη. Πίσω από το «ιδιόρρυθμον και σχεδόν αυθαίρετον ένδυμα» της ποίησης του Κάλβου, όπως το περιέγραψε ο Παλαμάς, υποκρύπτεται συχνά μια ιταλική έκφραση, ένας ιταλικός γραμματικός κανόνας ή μια ιταλική ρηματική σύνταξη. Προτείνω λοιπόν στον ερευνητή να αναζητεί κατά προτίμηση στην ιταλική γλώσσα, όπως έδειξε το 1972 ο Νάσος Βαγενάς, την εξήγηση εκείνων των στοιχείων του καλβικού ιδιώματος που αποκλίνουν από τους γραμματικούς και τους συντακτικούς κανόνες της ελληνικής, αλλά και των εκφρά σεων που συγκροτούν τον πυρήνα

2 2 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ της ποιητικής καινοτομίας του Κάλβου ή της «λυρικής τόλμης» του, όπως την αποκάλεσε ο Ελύτης. Με άλλα λόγια, τα λάθη του Κάλβου δεν είναι αθώα, δηλαδή δεν είναι απλώς λάθη που ο μελετητής σημειώνει και αντιπαρέρχεται με αμηχανία, όπως κατά κανόνα συμβαίνει στις καλβικές σπουδές. Τα λάθη του Κάλβου μπορεί να αποδειχθούν ιταλισμοί και να οδηγήσουν στην πηγή της καλβικής ποιητικής γλώσσας, δηλαδή στη λόγια ιταλική ποίηση της εποχής του. Το ίδιο ισχύει για τις λαμπερές εκφράσεις του ποιητή, είτε είναι γλωσσικά ανορθόδοξες είτε όχι. Το δέος που αισθάνεται ο μελετητής μπροστά στο ύψος που χαρακτηρίζει το καλβικό ύφος δεν πρέπει να λειτουργεί αποτρεπτικά ή απαγορευτικά, ώστε να μην αναζητεί την καταγωγή και την προέλευσή του. Ορισμένες εκφάνσεις και εκδηλώσεις αυτού του ύφους, εικόνες και μεταφορές, προέκυψαν στην προσπάθεια του ποιητή να αποδώσει στην ελληνική αντίστοιχες ιταλικές εικόνες και μεταφορές. Οι ιταλικές αφετηρίες των Ωδών δεν είναι μόνο γλωσσικές, αλλά και διακειμενικές, όπως έδειξαν ήδη οι πρωτοπόρες μελέτες του Κριαρά (1945) και του Pontani ( , 1966). Η ιταλική ποίηση είναι η μόνη, εξ όσων γνωρίζω, με την οποία οι Ωδές ανέπτυξαν σαφείς, ευκρινείς και αδιαμφισβήτητες δια κειμενικές σχέσεις. Με τον όρο «διακειμενικός» εννοώ τον τεκμηριωμένο διάλογο όπως δηλαδή αποδεικνύεται από γλωσσικές και θεματικές συμπτώσεις ενός συγκεκριμένου χωρίου των Ωδών με ένα συγκεκριμένο χωρίο άλλου ποιητή ή ακόμη μιας ολόκληρης Ωδής με ένα άλλο ποίημα. Η διακειμενική σχέση των Ωδών με την ποίηση του Φώσκολου είναι τεκμηριωμένη, αλλά η έκτασή της παραμένει ζήτημα υπό διερεύνηση. Κυρίως αφορά στις Χάριτες (Le Grazie) και παρακάτω θα εξηγήσω τον λόγο. Γνωστό είναι επίσης ότι ο Κάλβος αξιοποίησε το σονέτο του Φώσκολου για τη Ζάκυνθο και τον

3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3 «Ύμνο στο καράβι των Μουσών» δύο ποιήματα που ο Φώσκολος ξαναδούλεψε στο πλαίσιο των Χαρίτων ενώ συνδέσεις έχουν γίνει και με τους Τάφους (Dei Sepolcri). 1 Βέβαιη πρέπει να θεωρείται η επίδραση των στ του ποιήματος του Leopardi «Στην Ιταλία» («All Italia») στις δύο τελευταίες στροφές της καλβικής Ωδής «Εἰς τὸν ἱερὸν λόχον» (στ ). 2 Εδώ εξετάζω επίσης τα ιταλικά πρότυπα της πρώιμης καλβικής Ωδής «Ἐλπὶς πατρίδος». Αδιάψευστος μάρτυρας για τις σχέσεις ανάμεσα στις Ωδές και την ιταλική ποίηση είναι κατ αρχάς η συνέχεια που υπάρχει ανάμεσα στο ελληνόγλωσσο και το ιταλόγλωσσο ποιητικό έργο του Κάλβου, το οποίο μάλιστα προηγήθηκε χρονικά και είναι πολλαπλάσιο σε έκταση. Αναφέρομαι στις τραγωδίες του, τις μεταφράσεις από τη συλλογή La Bucolica του Giovanni Meli και την «Ωδή εις Ιονίους». Η φιλοδοξία του Κάλβου να διακριθεί ως Ιταλός δραματικός ποιητής στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο συνεχίζεται και μετά τη δημοσίευση της πρώτης ελληνόγλωσσης Ωδής, η οποία φέρει τον τίτλο «Ἐλπὶς πατρίδος» (1819). Το 1818 τυπώνει στο Λονδίνο την τραγωδία του Δαναΐδες (Le Danaidi) και το 1820 την ανατυπώνει ως τμήμα του διδακτικού εγχειριδίου Italian Lessons in four parts δίπλα στον Σαούλ (Saul) του Alfieri και σε αποσπάσματα από έργα του Torquato Tasso, του Ariosto, του 1 Βλ. Κριαράς 1945/1979, σ για την Ωδή «Εἰς τὸν ἱερὸν λόχον» πβ. Pontani ( ), σ Βλ. επίσης εδώ, Μελέτη 2, για το «Απόσπασμα άτιτλου ποιήματος» και την αναφορά στον Έκτορα. 2 Κριαράς 1945/1979, σ. 161 Pontani ( ), σ Ο Pontani (σ ) εντόπισε ομοιότητες ανάμεσα στην καλβική «Ωδή εις Ιονίους» («Ode agli Ionii»), που γράφτηκε το 1814, και μεταγενέστερα ποιήματα του Leopardi και δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο να γνώριζε ο Leopardi την ιταλική Ωδή του Κάλβου. Κάτι τέτοιο είναι όμως αδύνατο, διότι η «Ωδή εις Ιονίους» εκδόθηκε πρώτη φορά το 1884 από τον Camillo Antona-Traversi.

4 4 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ Πετράρχη και του Δάντη. Η κίνηση αυτή του Κάλβου συνιστά τον ισχυρότερο δείκτη όσον αφορά στις ποιητικές φιλοδοξίες του εκείνη την περίοδο. Επίσης, κατά τη δεύτερη παραμονή του στη Φλωρεντία (Σεπτέμβριος του τέλη Απριλίου του 1821) καταπιάστηκε, σύμφωνα με τη χρονολόγηση του Νάσου Βαγενά, με τη συγγραφή της τραγωδίας Ιππίας (Ippia), η οποία παρέμεινε ημιτελής, και τον σχεδιασμό μιας δεύτερης τραγωδίας με άγνωστο τίτλο. Υπάρχουν αρκετά τεκμήρια για τη γλωσσική σχέση ανάμεσα στο ιταλόγλωσσο και το ελληνόγλωσσο έργο του Κάλβου, αλλά και για τη θεματική σχέση ανάμεσα στις Δαναΐδες και την «Ωδή εις Ιονίους» από τη μια και τις ελληνικές Ωδές από την άλλη. Θεωρώ βέβαιο ότι συστηματικότερη έρευνα θα διευρύνει το πεδίο της γλωσσικής αλλά και της θεματικής συνέχειας ανάμεσα στο ιταλόγλωσσο και το ελληνόγλωσσο έργο του Κάλβου. Αυτού του είδους η έρευνα υποδεικνύει ότι τα ιταλικά έργα του Κάλβου πρέπει και να συνεκδίδονται και να συνεξετάζονται με τα ελληνικά. Εδώ οφείλει να μας καθοδηγήσει η περίπτωση του Σολωμού. Η εξάρτηση των Ωδών από την ποίηση του Φώσκολου είναι ευεξήγητη. Ο Κάλβος γνωρίστηκε μαζί του σε ηλικία 20 ετών (το φθινόπωρο του 1812) και η μαθητεία δίπλα του υπήρξε η ουσιαστικότερη (ίσως και η μόνη;) εκπαίδευση που είχε στη ζωή του. Στον Φώσκολο κυρίως οφείλει τα ποιητικά ερεθίσματα και την ποιητική του κατάρτιση. Τα πρώτα του βήματα στην ποίηση (αν εξαιρέσουμε την «Canzone a Napoleone», που ο Κάλβος αναφέρει ότι γράφτηκε το 1811) γίνονται κατά μίμηση των ποιητικών ενδιαφερόντων του Φώσκολου (συγγραφή τραγωδιών, μεταφράσεις από τον Giovanni Meli). Η «Ωδή εις Ιονίους» με τις «Σημειώσεις» (Note) φέρει τη σφραγίδα και των ποιητικών αλλά και των φιλολογικών εν-

5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 5 διαφερόντων του Φώσκολου, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο Κάλβος. Σε αυτά εντάσσεται το ζήτημα της ποιητικής μετάφρασης και ειδικά της μετάφρασης της Ιλιάδας, όπου ο νεαρός ποιητής αντιγράφει σιωπηρά τον δάσκαλό του, για τον οποίο η ενασχόληση με το συγκεκριμένο έργο υπήρξε έργο ζωής μεγαλύτερη σε διάρκεια από την ενασχόληση με οποιοδήποτε άλλο έργο. Ο μαθητευόμενος Κάλβος επιζήτησε και μάλιστα προκατέλαβε την επιδοκιμασία του μέντορά του για τη συγκεκριμένη Ωδή, αλλά η απάντηση που έλαβε (η γνωστή επιστολή από το Χόττινγκεν, με ημερομηνία 17 Δεκεμβρίου 1815) δεν ήταν καθόλου ενθαρρυντική για τις λογοτεχνικές του επιδόσεις και πολύ αυστηρή όσον αφορά στο οργισμένο ύφος με το οποίο απευθυνόταν στους συμπατριώτες του. Ο Κάλβος δεν ακολούθησε τις ποιητικές υποδείξεις του Φώσκολου που περιλάμβανε η επιστολή. Μάλιστα στην κομβικής σημασίας «Σημείωση 2» της «Ωδής εις Ιονίους» επικρίνει έμμεσα την υπερβολικά υπομονετική (pazientissima) και γενναιόδωρη (generosa) φύση του Φώσκολου στην επίμονη επεξεργασία των στίχων, με την έννοια ότι ο Φώσκολος διέθετε, κατά τη γνώμη του, υπερβολική απλοχεριά σε μόχθο και χρόνο για να τελειοποιήσει τις Χάριτες. Αν συγκρίνουμε τη μέθοδο του Φώσκολου στις Χάριτες αλλά και στην υπόλοιπη ποίησή του με τη μέθοδο του Κάλβου στην ιταλική «Ωδή εις Ιονίους» και κυρίως στις μεταγενέστερες ελληνικές Ωδές, όπου υπάρχουν άφθονες αστοχίες, κυρίως γλωσσικές, η έμμεση κριτική κατά του Φώσκολου φαίνεται να συμβαδίζει με την ποιητική πράξη του Κάλβου. Άλλωστε ο Κάλβος μπορεί να «αντέγραφε» τα ενδιαφέροντα του δασκάλου του και να αξιοποίησε το έργο του ποικιλότροπα, φρόντιζε όμως παράλληλα να δίνει και ένα στίγμα ανεξαρτησίας όπως συνέβη στις μεταφράσεις από τον Όμηρο.

6 6 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ Οι ημιτελείς Χάριτες αποτέλεσαν το κύριο και το σημαντικότερο διακείμενο των Ωδών. Η εξάρτηση του Κάλβου περισσότερο από τις Χάριτες και λιγότερο από το προγενέστερο έργο του Φώσκολου κατά τη γνώμη μου οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι ο Φώσκολος είχε ξεκινήσει να συνθέτει το έργο (Prima Redazione) τον Αύγουστο του 1812, δηλαδή ελάχιστο χρόνο πριν από τη γνωριμία τους. Οι επιδράσεις στην «Ωδή εις Ιονίους» και τα φωσκολικά ποιητικά παραθέματα στις «Σημειώσεις» της Ωδής προέρχονται από τις Χάριτες. Ο Κάλβος «πέτυχε» τον Φώσκολο πάνω στο πάθος της δημιουργίας και εκπαιδεύτηκε ποιητικά κατά την εξέλιξη της συγγραφής του έργου. Με την ιδιότητα του γραμματέα, είτε έγραφε καθ υπαγόρευση είτε αντέγραφε τους στίχους του Φώσκολου και τους συζητούσε μαζί του, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος. Οι Ωδές συντέθηκαν χρόνια αργότερα, αλλά αυτή η περίοδος της πρακτικής άσκησης στην ποιητική δημιουργία δίπλα στον Φώσκολο άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα της στη γλώσσα, το ύφος και το περιεχόμενο της καλβικής ποίησης. Αξίζει να προσέξουμε ιδιαίτερα ότι το 1846, 20 χρόνια μετά τη δημοσίευση της δεύτερης ποιητικής συλλογής του (1826) και τον θάνατο του Φώσκολου (1827), ο Κάλβος προχώρησε στην έκδοση αποσπασμάτων των Χαρίτων σε μια κερκυραϊ κή εφημερίδα. Όπως μας πληροφορεί ο ίδιος στον Πρόλογο, η έκδοση βασίστηκε σε ένα απόγραφο που προερχόταν από αυτόγραφο του Φώσκολου και είχε την απόλυτη έγκριση του ποιητή. Η έγνοια του Κάλβου να εκδώσει τα αποσπάσματα των Χαρίτων υπογραμμίζει τον δεσμό που τον ένωνε με τον Φώσκολο ως άλλος ομφάλιος λώρος, και τα όσα αναφέρει στον Πρόλογο επιβεβαιώνουν ότι διατηρούσε ακόμη ζωντανή την ανάμνηση από τη μαθητεία του δίπλα στον μεγάλο Ιταλό ποιητή. Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρου-

7 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 7 σιάζει το ακόλουθο στοιχείο. Όλοι σχεδόν οι στίχοι από τις Χάριτες που αναπλάθονται στις Ωδές απαντούν στα αποσπάσματα που εξέδωσε ο ίδιος ο Κάλβος και μόνον ελάχιστοι προέρχονται από άλλα χωρία των Χαρίτων στον Πρόλογο της έκδοσης δηλώνει ότι έχει στην κατοχή του περισσότερα αποσπάσματα από αυτά που δημοσίευσε. Η σύμπτωση έγκειται όχι μόνο στο περιεχόμενο αλλά και στις γραφές των στίχων του Φώσκολου, ορισμένες από τις οποίες απαντούν μόνον στα αποσπάσματα της Έκδοσης Κάλβου και εξηγούν αντίστοιχες λέξεις και εκφράσεις των Ωδών. Ο δεύτερος ερευνητικός άξονας του βιβλίου αφορά στη σχέση της ποίησης του Κάλβου με την ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα και ειδικότερα με την αρχαία γραμματεία. Η συντριπτική πλειονότητα των μελετητών αποδίδει στον Κάλβο θαυμαστή σε εύρος και ποιότητα γνώση και αξιοποίηση των αρχαιοελληνικών κειμένων και απαράμιλλη φιλολογική εμβρίθεια. Η πεποίθηση του Ελύτη ότι ο Κάλβος «στο επίπεδο της παιδείας ήταν αυθεντία» διαψεύδεται από μιαν απλή ματιά στους βαρβαρισμούς και τους σολοικισμούς των Ωδών. Μέχρι την εποχή που δημοσίευσε τις δύο συλλογές των Ωδών, ο Κάλβος δεν κατάφερε να αποκτήσει επαρκή γνώση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, όπως άλλωστε και της νέας ελληνικής. Τα δείγματα της φιλολογικής του ενασχόλησης με την αρχαιοελληνική γραμματεία εμφανίζουν αδυναμίες, με κορυφαία περίπτωση την παρερμηνεία ενός χωρίου του Ευσεβίου, το οποίο αποτέλεσε το αντικείμενο θεολογικής διαμάχης. Μεταξύ των άλλων, ο Κάλβος εξέλαβε μια λατινική μετάφραση του 1659 μ.χ. ως το λατινικό πρωτότυπο του αρχαιοελληνικού Βίου του μακαρίου Κωνσταντίνου Βασιλέως, έργου του Ευσεβίου που χρονολογείται στο μ.χ. Παρά το γεγονός ότι δεν είχε κατακτήσει την απαιτούμενη φιλολογική επάρκεια, ο Κάλβος δεν δίστασε να

8 8 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ ασκήσει άμεση και έμμεση κριτική στον Κοραή και να επιδιώξει να εκδώσει ένα από τα παλαιότερα χειρόγραφα της Ιλιάδας (η Δημόσια Βιβλιοθήκη της Γε νεύης δεν του έδωσε τελικά άδεια, αφού συμβουλεύτηκε τον Κοραή). Οι καλβιστές έχουν κάνει λόγο για ομηρικές ή πινδαρικές επιδράσεις στις Ωδές και για άλλες αρχαιοελληνικές ποιητικές επιδράσεις, ων ουκ έστιν αριθμός και πέτυχαν να καταστήσουν τις απόψεις τους επιστημονική βεβαιότητα, ενώ αυτές δεν αντέχουν στη βάσανο του συστηματικού ελέγχου. Μια στροφή των Ωδών που θυμίζει Όμηρο ή Πίνδαρο δεν σημαίνει ότι έχει ως διακείμενο τον Όμηρο ή τον Πίνδαρο, ότι διαλέγεται με ένα χωρίο του Ομήρου ή του Πινδάρου. Μέχρι την εποχή του Κάλβου, η ποίηση του Ομήρου και του Πινδάρου είχε υποστεί τη διήθηση της κλασικής λατινικής ποίησης και ύστερα της λόγιας ιταλικής ποίησης, τον κύριο δίαυλο μέσα από τον οποίο την προσέλαβε ο Κάλβος. Σε μια από τις «Σημειώσεις» του στην «Ωδή εις Ιονίους» μνημο νεύει, αναφορικά με το σχήμα της υπαλλαγής, τον Πίνδαρο, τον Βιργίλιο και τον Πετράρχη, αλλά τα παραδείγματα που δίνει προέρχονται όλα από τον Ρωμαίο και τον Ιταλό ποιητή και κανένα από τον Πίνδαρο. Οι Ωδές δεν συνομιλούν διακειμενικά με την αρχαιοελληνική ποίηση. Ο Κάλβος σταχυολογεί λέξεις και φράσεις από λεξικά, από περιστασιακές ματιές στα κείμενα και, εικάζω, από τις συζητήσεις του με τον Φώσκολο. Η σχέση των Ωδών με την αρχαιοελληνική ποίηση δεν είναι ευθεία και άμεση αλλά τεθλασμένη, δηλαδή διαθλάται μέσω της λατινικής και της λόγιας ιταλικής ποίησης. Αυτό που φαίνεται ως αρχαιοελληνικό διακείμενο δεν είναι παρά δευτερογενής αξιοποίηση αρχαιοελληνικού λεξιλογίου, σε συνέχεια της πρωτογενούς διακειμενικής σχέσης με την ιταλική ποίηση και κυρίως την ποίηση του Φώσκολου. Στο πλαίσιο της τεθλασμένης διακει-

9 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 9 μενικότητας, την οποία περιέγραψα παραπάνω, η γνώση της λατινικής γλώσσας και λογοτεχνίας αποκτά σημασία και ρόλο στη μελέτη της καλβικής ποίησης. Ο Κάλβος που μαθήτευσε δίπλα σε έναν Ιταλό ποιητή, που ξεκίνησε τη λογοτεχνική του δραστηριότητα ως Ιταλός ποιητής, που έτρεφε υψηλές φιλοδοξίες να διακριθεί ως Ιταλός δραματικός ποιητής ακόμη και μετά τη δημοσίευση της πρώτης ελληνόγλωσσης Ωδής του και μόλις 3-4 χρόνια πριν από τη δημοσίευση της Λύρας, δεν ήταν λογικό και κυρίως δεν ήταν εύκολο να μεταμορφωθεί χωρίς παρενέργειες, μέσα σε ελάχιστο χρόνο και για ελάχιστο μόνο χρόνο ( ), σε Έλληνα ποιητή, που γράφει ένα είδος ποίησης για το οποίο δεν είχε κανένα ελληνικό πρότυπο. Ο Κάλβος συνέθεσε τις Ωδές ενώ ήταν ακόμη εξαρτημένος από τη γλώσσα και τους εκφραστικούς τρόπους της λόγιας ιταλικής γλώσσας. Αυτό που κυρίως όμως έκανε τη διαφορά και παρήγαγε τις Ωδές ήταν η στροφή προς τον Φώσκολο: το ποίημα «Ἐλπὶς πατρίδος» εμπνέεται από ιταλικά σονέτα προς τιμήν του Γκίλφορντ και δεν εμφανίζει ούτε ίχνος φωσκολικής επίδρασης ενώ, αντίθετα, «Ὁ Φιλόπατρις» βρίθει από φωσκολικές απηχήσεις. Οδηγούμενος από το έντονο πολιτικό και πατριωτικό πάθος του, ο Κάλβος έγραψε τις Ωδές θέλοντας να μιλήσει για την Επανάσταση και έκανε τη μόνη επιλογή που ήταν δυνατή εκείνη τη στιγμή: αξιοποίησε τα έτοιμα γλωσσικά και εκφραστικά σχήματα της λόγιας ιταλικής ποίησης, τα οποία είχε ήδη χρησιμοποιήσει στην ιταλόγλωσση ποίησή του, και την απολύτως οικεία σε αυτόν ποίηση του Φώσκολου, αναζητώντας τρόπους να μεταλλάξει όλα τα παραπάνω σε ελληνική ποιητική γλώσσα. Στο σημείο αυτό υπάρχει ομοιότητα με τον Σολωμό, ο οποίος, για να διαμορφώσει τον κορμό της πρώτης μείζονος ποιητικής δημιουργίας του που ήταν ο

10 10 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ «Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν», αξιοποίησε την έτοιμη πρώτη ύλη της πρώιμης ιταλικής θρησκευτικής του ποίησης (Πασχάλης 2013). Στις καλβικές σπουδές η έρευνα και η αξιολόγηση των Ωδών ακολούθησε κυρίως ελληνοκεντρική κατεύθυνση, όσον αφορά στη γλώσσα, την ποιητική και τη σχέση τους με την αρχαιότητα. Θεώρησε επίσης ως δεδομένη τη φιλολογική εμβρίθεια του Κάλβου. Η προσέγγιση της ποίησής του υπό το πρίσμα των όσων ανέφερα παραπάνω επισήμανση άφθονων ιταλισμών, αμφισβήτηση της γλωσσικής και φιλολογικής επάρκειας του ποιητή, ιταλικά και όχι αρχαιοελληνικά πρότυπα δεν μειώνει τη σημασία και την αισθητική αξία των Ωδών, αλλά ανανεώνει τον προβληματισμό γύρω από τις αφετηρίες και τις προϋποθέσεις της δημιουργίας τους. Όσο περισσότερα γνωρίζουμε για την ποίηση αυτή, τόσο καλύτερα την κατανοούμε. * Το ανά χείρας βιβλίο περιλαμβάνει έντεκα μελέτες, που γράφτηκαν κατά τα έτη και αποτελούν τον καρπό της μακρόχρονης ενασχόλησής μου με το έργο του Κάλβου. Oκτώ έχουν ήδη δημοσιευτεί αυτοτελώς. Κατά την αναδημοσίευση ορισμένες από αυτές αναθεωρήθηκαν, όπου κρίθηκε αναγκαίο, και εμπλουτίστηκαν με νέα στοιχεία. Όλες οι μελέτες συνδέονται μεταξύ τους με εσωτερικές παραπομπές, ενώ έχει ενοποιηθεί η βιβλιογραφία. Η σειρά με την οποία παρατίθενται δεν ακολουθεί τον χρόνο συγγραφής ή δημοσίευσης αλλά θεματικά κριτήρια.

11 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΕΚ Έκδοση Κάλβου. Πρόκειται για τα αποσπάσματα των Χαρίτων (Le Grazie) του Φώσκολου που ο Κάλβος εξέδωσε το 1846 στο Giornale di Legislazione, Giurisprudenza, Letteratura, Scienze e varietà di utili conoscenze, έτος Α, τ. 2, Κέρκυρα, σ Παραθέτω από την ανατύπωση στην EN, τ. Ι, σ Το κείμενο των αποσπασμάτων υπάρχει και στον Ζώρα (1960) αλλά χωρίς στιχαρίθμηση. ΕN Edizione Nazionale delle Opere di Ugo Foscolo, 22 τόμοι, Φλωρεντία, Le Monnier, Η παραπομπή γίνεται στον τόμο και τη σελίδα, όπως EN, τ. Ι, σ EN, τ. Ι EN, τ. III Poesie e carmi. A cura di F. Pagliai, G. Folena e M. Scotti, Esperimenti di traduzione dell Iliade. A cura di G. Barbarisi. Parte prima (1961), parte seconda (1965), parte terza (1967). EN, τ. VII Lezioni, articoli di critica e di polemica ( ). Α cura di E. Santini, EN, τ. XIII, parte prima EN, τ. XV (Epistolario, τ. ΙΙ) EN, τ. XVIII (Epistolario, τ. V), EN, τ. ΧΧ (Epistolario, τ. VII) Scritti sulle Isole Ionie e su Parga. A cura di G. Gambarin, Luglio Dicembre A cura di P. Carli, primo trimestre A cura di P. Carli, Settembre Fine del A cura di M. Scotti, EN, τ. ΧΧΙΙ (Epistolario, τ. IX) A cura di M. Scotti, Τα παραθέματα των Ωδών του Κάλβου προέρχονται από τις πρώτες εκδόσεις: Ἡ Λύρα, Γενεύη 1824 Λυρικά, Παρίσι 1826.

12

13 1 ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ 1. Εισαγωγικά Αν κάποιος δεν γνώριζε την ποίηση του Κάλβου αλλά μόνο το γλωσσάριο των Ωδών που επιμελήθηκε η Anna Gentilini, 1 ή τον κατάλογο του αρχαιοελληνικού λεξιλογίου που δίνει ο Σωφρονίου, 2 δεν θα είχε λόγο να αμφιβάλλει ότι ο ποιητής έχει ως αποκλειστικό ορίζοντα αναφοράς την ελληνική ποιητική παράδοση και μάλιστα πολύ συχνά την αρχαία ελληνική ποίηση. Όμως, από μόνες τους οι λέξεις δεν «σημαίνουν» τίποτα, ή μπορεί ακόμη και να παραπλανούν. Ενδιαφέρει το σημασιολογικό τους περιεχόμενο και, κυρίως, η ποιητική σύνταξη, που τις συγκροτεί σε σώμα. Από την εποχή της «ανακάλυψης» του Κάλβου από τον Παλαμά, η έρευνα της γλώσσας του Ζακύνθιου ποιητή παραμένει ελληνοκεντρική. Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να δείξει ότι η γλώσσα των Ωδών εμφανίζει γενετική και, κατά συνέπεια, ουσιώδη εξάρτηση από τη γλώσσα της λόγιας ιταλικής ποίησης, 3 που με τη σειρά της προσέλαβε και αφομοίωσε τη γλώσσα της κλασικής λατινικής λογοτεχνίας. Επίσης, υπο- 1 Pontani 1970, σ Σωφρονίου 1960, σ Η λόγια ιταλική γλώσσα της εποχής του Κάλβου δεν συμπίπτει με τη

14 14 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ στηρίζει ότι δεν υπάρχει διακειμενικός διάλογος των Ωδών με την αρχαιοελληνική λογοτεχνία, παρά μόνο δευτερογενής αναζήτηση και αξιοποίηση αρχαιοελληνικού λεξιλογίου, σε συνέχεια της πρωτογενούς διακειμενικής σχέσης με την ιταλική ποίηση και κυρίως την ποίηση του Φώσκολου. 4 Με το ξέσπασμα της ελληνικής επανάστασης ο Κάλβος θέλησε να μιλήσει για τον αγώνα, αλλά για πρακτικούς κυρίως λόγους επέλεξε τα έτοιμα γλωσσικά και εκφραστικά σχήματα του ιταλικού νεοκλασικισμού και γενικότερα της λόγιας ιταλικής, που είχε ήδη αξιοποιήσει στην ιταλόγλωσση ποίησή του, και αναζήτησε τρόπους για να τα μεταφέρει στην ελληνική. 5 Έτσι προέκυψε, σε σημαντικό βαθμό, αυτό που ο Παλαμάς αποκάλεσε «ιδιόρρυθμον και σχεδόν αυθαίρετον ένδυμα» της ποίησής του. Η επιχειρηματολογία που αναπτύσσεται παρακάτω πρέπει να συνεκτιμηθεί με άλλα στοιχεία: το γραμματειακό είδος, τη δομή και τη θεματολογία των Ωδών, ρητορικά σχήματα και άλλα υφολογικά στοιχεία, και επίσης με τη σχέση της μετρικής του Κάλβου με την ιταλική μετρική παράδοση, που συνόψισε και ανέλυσε συστηματικά ο Ευριπίδης Γαραντούδης. 6 γλώσσα μιας σύγχρονης ιταλικής μετάφρασης του Κάλβου, όπως η μετάφραση της Caracausi (1988). 4 Τα ιταλικά παραδείγματα προέρχονται είτε από το λεξικό του Battaglia είτε από προσωπική μου έρευνα σε παλιότερα λογοτεχνικά κείμενα και βάσεις δεδομένων. Τα λατινικά παραδείγματα προέρχονται από το Oxford Latin Dictionary (OLD), και τα αρχαιοελληνικά κυρίως από τον Thesaurus Linguae Graecae (TLG) και το λεξικό Liddell-Scott- Jones (LSJ). Αξιοποιήθηκαν επίσης λεξικά της εποχής του Κάλβου και παλαιότερα. 5 Για την καλβική Ωδή «Ἐλπὶς πατρίδος» του 1819, τον χαρακτήρα και τη σημασία της, βλ. εδώ, Μελέτη Γαραντούδης 1995.

15 1. ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ 15 Το 1972 ο Νάσος Βαγενάς δημοσίευσε στον Παρνασσό το άρθρο του «Σχόλια στον Κάλβο», όπου έκανε σημαντικές παρατηρήσεις για την επίδραση της ιταλικής στη γλώσσα και το ύφος του Κάλβου. 7 Παρά ταύτα, από τότε δεν υπήρξε καμιά πρόοδος στο εν λόγω πεδίο έρευνας. Οι μελετητές είτε αγνόησαν εντελώς τις παρατηρήσεις του, είτε περιορίστηκαν να παραπέμπουν μόνον για λόγους βιβλιογραφικούς, είτε διαφώνησαν χωρίς ουσιαστικά αντεπιχειρήματα. Για να χρησιμοποιήσω δύο πρόχειρα παραδείγματα, οι καλβιστές θα έπρεπε να αναρωτηθούν τι είδους ελληνικά γράφει ο Κάλβος, όταν λέει για τη Ζάκυνθο «Μοσχοβολάει τὸ κλίμα σου» (Ι 86) 8 ή όταν αναφωνεί «ὦ πλευρὰ / σεβάσμια τῶν μητέρων» (VI 82-83). 9 Λες και η «ιδιορρυθμία» ή οι «αδεξιότητες» των Ωδών δεν έχουν πίσω τους κάποια καταγωγή και λογική εξήγηση. Ενώ, όμως, οι Ωδές συνομιλούν με την ποίηση του Φώσκολου, 10 δεν υπάρχει καμιά συστηματική μελέτη για τη σχέση του Κάλβου με τον Ιταλό ποιητή και την ιταλική ποίηση της εποχής, όπως αυτή του Coutelle για τον Σολωμό, ούτε καν με την ιταλική παραγωγή του ίδιου του Κάλβου, που σε έκταση υπερβαίνει κατά πολύ τις δύο συλλογές των Ωδών. Επίσης, δεν υπάρχει καμιά συστηματική γλωσσική μελέτη η οποία να συσχετίζει την ιταλική παραγωγή του Κάλβου και την ποίηση του Φώσκολου με τις ελληνόγλωσσες Ωδές. Εδώ σημειώ νει κανείς με απορία την ηχηρή απουσία ακόμη και των Ιταλών εκδοτών, μελετητών και μεταφραστών του Κάλβου, και μά- 7 Βαγενάς Βλ. επίσης Βαγενάς Βλ. εδώ, Μελέτη 8.2β. Στην παρούσα μελέτη και μόνο παραπέμπω στις Ωδές του Κάλβου με βάση την αρίθμηση της κριτικής έκδοσης του Pontani (1970). Αυτό γίνεται για λόγους συντομίας, επειδή υπάρχει πολύ μεγάλος αριθμός παραπομπών. 9 Βλ. εδώ, Ενότητα Βλ. Κριαράς 1945/1979 Pontani και 1966.

16 16 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ λιστα όσων μελέτησαν ειδικά τη γλώσσα του Κάλβου. 11 Η αρνητική αντίδραση στα στοιχεία που παρέθεσε ο Βαγενάς είναι παράδοξη, δεδομένου ότι, για κάποιους τουλάχιστον από τους ιταλισμούς, παραπέμπει στον Φώσκολο, αλλά και στον ίδιο τον Κάλβο: στην «Ωδή εις Ιονίους» («Ode agli Ionii») και τα αποσπάσματα των Χαρίτων του Φώσκολου τα οποία εξέδωσε ο Κάλβος το 1846 (Έκδοση Κάλβου, στο εξής: ΕΚ). 12 Ολόκληρη η ποίηση του Φώσκολου, τα ιταλικά έργα του Κάλβου και τα αποσπάσματα των Χαρίτων της ΕΚ (σε κάποια σημεία έχουν αμεσότερη σχέση με τις Ωδές από τις δόκιμες εκδόσεις των Χαρίτων) 13 πρέπει να αποδελτιωθούν και το γλωσσικό τους υλικό να συσχετιστεί με τη γλώσσα των Ωδών. Αρκετά παραδείγματα της ουσιαστικής γλωσσικής εξάρτησης των Ωδών από την ποίηση του Φώσκολου δίδονται παρακάτω. 2. Οι Ωδές και το ιταλόγλωσσο έργο του Κάλβου Ξεκινώ παραθέτοντας λέξεις και εκφράσεις που δεν αποτελούν απλώς ιταλισμούς αλλά παραπέμπουν στο ιταλόγλωσσο έργο του Κάλβου 14 και έτσι υποδεικνύουν την εσωτερική συνέχεια της γλώσσας του ποιητή. Πρόκειται για έννοιες όπως: οι «γλώσσες των σπαθιών», η σημασία της λέξης «μέλι», 15 οι 11 Όπως π.χ. η Caracausi Τα κείμενα υπάρχουν στον Ζώρα 1960 και στον Φώσκολο, EN, τ. Ι, σ Βλ. κυρίως εδώ, Μελέτη Για τα ιταλικά έργα του Κάλβου, βλ. Vitti 1960, και ειδικά τα έργα: Teramene (Θηραμένης, σ ), Le Stagioni dell Abate Meli Siciliano (σ ), Le Danaidi (Δαναΐδες, σ ). Οι αριθμοί παραπέμπουν σε στίχους. 15 Battaglia s.v. 9, 10. Πβ. τη σημασία που δίνει ο Κάλβος στον «Πίνακα λέξεων» της Λύρας: figurément, douceur.

17 1. ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ 17 «κεραυνοί του ξίφους», τα «θαλάσσια ξύλα», οι θάλαμοι που «πνέουν έρωτα», τα «νύχια των σκληρών τυράννων», η μεταφορική χρήση του ρήματος «πλουτώ/πλουτίζω», η συνεκδοχή «πρώραι» αντί για «καράβια», η γη που «σχίζεται», και η σύνταξη του ρήματος «στάζω». Ιδού ο αναλυτικός κατάλογος (έχω πλαγιάσει τις αντίστοιχες ιταλικές εκφράσεις): XIV τ ἄντρα σου / φλογώδη: antri ardenti (ΕΚ 290). ΧΙΙ τῶν ξίφων μύριαι γλῶσσαι / λάμπουν ΧVIII τόσαι γλῶσσαι / τῶν ἀκτινοβολούντων / σπαθιῶν: più della lingua d affilato brando (Θηραμένης 197). III 79 ᾗ χαραὶ καὶ τὸ μέλι: invano / mel pingi rispettoso mel promette il cielo (Δαναΐδες , 1169). ΙΙ Ἐὰν τὸ ἀκονίσῃ ἡ δόξα, / τὸ ξίφος κεραυνοῖ: il brando / folgor celeste è quando / amor patrio lo ruoti («Ωδή εις Ιονίους» ) paventa se di brando arm ei la destra: fulminator terribile [ ] (Θηραμένης ) il brando scende / d Astrea sovente, provocato troppo, / fulminator di gravi falli e molti (Θηραμένης ). Ι 80 θαλάσσια ξύλα: Atene priva / non pur di legni e di soldati (Θηραμένης 65-66). VI πνέοντας ἔρωτα / θαλάμους: se gli elementi spirano / amor (Le stagioni I 63-64) ogni tuo detto / spira desio di nuova guerra (Δαναΐδες ). XX 8-10 ὑπὸ τὰ σκληρότατα / ὀνύχια τῶν ἀγρύπνων / δολίων τυράννων: Dagli empi artigli del crudo tiranno (Θηραμένης 828). Ι ὅταν τὸ φῶς ἐπλούτῃ / τὰ βουνά Ι 88 καὶ πλουτίζει τὸ πέλαγος V τὰ δεῖπνα / τῶν Ὀλυμπίων πλουτίζετε / με χορῶν εὐφροσύνας: Splendidi raggi a me il fecondo sole / spandea sui campi e li arricchia di messi (Δαναΐδες ) πβ. Pontani 1966, σ Στο χωρίο Ι «καὶ πλουτίζει τὸ πέλαγος / ἀπὸ τὴν μυρωδίαν / τῶν χρυσῶν κήτρων», το υποκείμενο είναι η λέξη

18 18 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ «κλίμα» και η πρόθεση «ἀπὸ» (= με) προέκυψε πιθανότατα ως απόδοση του ιτ. «di» (βλ. εδώ, Μελέτη 8.2β). Χ 127, 169 XIII 150, 185 «πρῶραι» = «καράβια»: Per l onde omai / spinto abbiamo la prora (Θηραμένης ). ΧΙΧ ἀπ ἵδρωτα θανάτου / στάζουν τὰ φρύδια σου: del core / che di sangue mi gronda (Δαναΐδες πβ. Βαγενάς 1972). VIII ἡ γῆ ἂς σχισθῇ, εἰς τὸ βάραθρον / ἡ βροντὴ τ οὐρανοῦ / ἂς μὲ τινάξῃ: Oh, terra! Terra, / toglimi all onta! Oh, ti spalanca, e ch io / m asconda nel tuo seno! (Δαναΐδες ) allora s apra il suolo / sotto di noi; ne inghiotta (Δαναΐδες ) Ah, pria discenda / a incenerirmi la celeste fiamma; / pria m inghiotta l abisso (Δαναΐδες ). 3. Καλβικοί βαρβαρισμοί Οι καλβικές Ωδές περιλαμβάνουν αρκετά παραδείγματα βαρβαρισμών, όπως λάθη τονισμού και ορθογραφίας, που στην πραγματικότητα αποτελούν ιταλισμούς. Ο τονισμός των λόγιων ιταλικών λέξεων συνήθως ακολουθεί τον λατινικό τονισμό: όταν πρόκειται για δίφθογγο, τονίζεται το πρώτο από τα δύο φωνήεντα επίσης η παραλήγουσα τονίζεται, όταν είναι μακρόχρονη. Αναφέρω ορισμένα παραδείγματα βαρβαρισμών στον τονισμό και την ορθογραφία: Οι στίχοι «Αἲ, πῶς ὑπὸ τὴν πτέρυγα / ταχεῖαν τοῦ Νότου ἢ τ Ἔυρου» (XVIII 21-22) δεν απηχούν, όπως πιστεύεται, την ομηρική φράση εὖρός τε νότος τε (Ιλιάδα Β 145 κ.α.). Ο τονισμός «Ἔυρου» 16 παραπέμπει στη λατινο-ιταλική παράδοση (Éurus, Éuro: ΕΚ 77): είτε στην Αινειάδα και τη μετάφρασή της (Eurusque Notusque [Αινειάδα 1,85], που ο Caro μεταφράζει ως Εuro e Noto), 16 Στην έκδοση των Νεοαλεξανδρινών (1942) το «Ἔυρου» της α έκδοσης των Λυρικών διορθώθηκε σε «Εὔρου». Τη διόρθωση υιοθέτησαν οι εκδότες Ζώρας (1962), Μερακλής (χ.χ.) και Διαλησμάς (1988).

19 1. ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ 19 είτε στη μετάφραση της Ιλιάδας του Monti, όπου ο μεταφραστής αντιστρέφει σε «Noto ed Euro», όπως δηλαδή ο Κάλβος, ο οποίος γνώριζε και αξιοποίησε τη μετάφραση του Monti (βλ. εδώ, Μελέτη 6). Η αντιστροφή αποτελεί τεκμήριο ότι η καλβική φράση δεν αποτελεί ομηρική φράση (εὖρός τε νότος τε) που αποδίδεται με ερασμιακή προφορά. Το νησί των Κυθήρων μνημονεύεται ως «Κυθήρα» (X 78), σύμφωνα με τον τονισμό και το γένος του ιτ. «(la) Citéra» (ΕΚ 45, 83) < λατ. Cythéra -orum, ουδ. < αρχ. Κύθηρα, ουδ. 17 Ο βαρβαρισμός «ς τὸν Κυθερῶνα» (XVI 79) αντί «ς τὸν Κιθαιρῶνα» προήλθε μάλλον από ορθογραφική σύγχυση με το όνομα «Κυθέρεια»: ο ανορθόγραφος τύπος συμπίπτει σε δύο σημεία με το όνομα αυτό, πράγμα που υποδεικνύει ως αφετηρία το ιτ. παράλληλο Citerone (= Κιθαιρών) / Citerea (= Κυθέρεια) στην ιταλική. Σε ιταλική επίδραση οφείλονται επίσης τα τοπωνύμια Κάλυμνα, XIV 18 (ιτ. Calimna) και Σπετζία, Χ 152 (ιτ. Spezzia). Ο Τήïος Ανακρέων εμφανίζεται, σύμφωνα με την ιταλική προφορά, ως «τέϊος» (ΧIV 32) < ιτ. Teio < λατ.teius πβ. ΕΚ 154: il vecchio di Teo. Για την αντιστοίχηση Τήïος Teius, βλ. το μεθεπόμενο λήμμα. Ο Κάλβος γράφει «ἀδάκριτοι / [ ] ἡμέραι» (ΧΙΙ 44-45), αντί για «ἀδάκρυτοι», από επίδραση του ιτ. illacrimato (< λατ. illacrimatus = πολυδάκρυτος, illacrimabilis = αδάκρυτος για την αντιστοιχία, πβ. αρχ. δάκρυμα / λατ. lacrima). Το ιταλικό επίθετο έγινε ευρέως γνωστό από τους στίχους που κλείνουν το φωσκολικό σονέτο «A Zacinto»: a noi prescrisse / il fato illacrimata sepoltura. Τη στροφή μιμήθηκε ο Κάλβος στην κατακλείδα της Ωδής «Ὁ Φιλόπατρις». Ας σημειωθεί ότι το επίθετο ἀδάκρυτος είναι 17 Βλ. επίσης τη συζήτηση για τον τονισμό της λέξης «Πειραίως» εδώ, Μελέτη 2.4. Από τη γενική «τῆς Κυθερείας» (Ι 75) δεν προκύπτει αν η ονομαστική είναι «Κυθερεία» (Gentilini), κατά το ιταλικό Citeréa (< λατ. Cytheréa), ή το ορθό «Κυθέρεια».

20 20 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ ομηρικό (Ιλιάδα Α 415), αλλά (για μια ακόμη φορά) ο Κάλβος χρησιμοποίησε έναν τύπο που έχει ιταλική προέλευση. Ο Κάλβος μεταγράφει το ιταλικό «cedri» σε «κήτρων» (Ι 90), εφαρμόζοντας τη γραφηματική αντιστοίχηση του αρχ. «η» με το λατ. «ē» Η τεθλασμένη διακειμενικότητα Τα «Σχόλια στον Κάλβο» του Βαγενά έμμεσα έθεταν το ζήτημα της σχέσης των Ωδών με την αρχαιοελληνική γραμματεία. Συγκεκριμένα, υπενθύμιζαν ότι, σύμφωνα με τον Κριαρά (1945/1979, σ. 163), ο Κάλβος γράφει «Ωκεανίναι» (VI 15) [το ορθό είναι «Ὠκεανῖναι»], όπως ο Φώσκολος στην ΕΚ (le amorose Nereidi oceanine, 77), και όχι «Ὠκεανίδες». Ο ησιόδειος στίχος, Θεογ. 364 τρὶς γὰρ χίλιαί εἰσι τανίσφυροι Ὠκεανῖναι, δεν μπορεί να είναι η αφετηρία του Κάλβου, όπως υποστηρίζει ο Δάλλας (1997, σ. 298). Τα συμφραζόμενα δεν οδηγούν στον Ησίοδο (ή τον Καλλίμαχο, όπου επίσης απαντά η λέξη), αλλά στις Χάριτες του Φώσκολου: τα κύματα που φέρνουν το παράπονο των Ωκεανίδων στον «ἠρημωμένον αἰγιαλόν» της Χίου διαλέγονται ολοφάνερα με τους στίχους του Φώσκολου (ΕΚ 43-45), όπου το «Ιόνιο κύμα» (l onda Ionia) φτάνει από τα Κύθηρα στον όμορφο και φιλόξενο «αιγιαλό» (lito) της Ζακύνθου (και δευτερευόντως με το «Ιόνιο κύμα» που πρώτο υποδέχεται την Αφροδίτη). Μόλις τριάντα στίχοι χωρίζουν τους στίχους αυτούς από τον στ. ΕΚ 77 le amorose Nereidi oceanine. Από τις «Nereidi» του Φώσκολου προέκυψαν οι «Νηρηΐδες» του Κάλβου (Ι 70) και μάλιστα σε συμφραζόμενα που αναπαράγουν τα συμφραζόμενα της ΕΚ Βλ. εδώ, Μελέτη 8.2β. 19 Βλ. εδώ, Μελέτη 7.

21 1. ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ 21 Το 1957 ο Νικόλαος Τωμαδάκης έκλεινε τη σύντομη μελέτη του «Ο Κάλβος και οι αρχαίοι» αναφερόμενος σε δύο εικόνες μελισσών στον Κάλβο (VII 41-45, Χ ) και τρεις πιθανές πηγές (την Ιλιάδα, τα Γεωργικά του Βιργιλίου με λάθος παραπομπή, και τις Χάριτες του Φώσκολου). 20 Το 1999 ο Δάλλας επανέλαβε αυτούσιο το σχόλιο του Τωμαδάκη, μαζί με τη λανθασμένη παραπομπή στα Γεωργικά. 21 Χρησιμοποιώ το συγκεκριμένο παράδειγμα για να υπογραμμίσω τη μηδενική πρόοδο στις καλβικές σπουδές σε θεμελιώδη ζητήματα ερευνητικής μεθοδολογίας. 22 Εκτός των άλλων, οι μελετητές παραβλέπουν τον ρόλο της λατινικής γλώσσας και λογοτεχνίας ως διαμεσολαβητή ανάμεσα στην ελληνική αρχαιότητα και την ιταλική λογοτεχνία. Πρόοδος δεν μπορεί να υπάρξει, αν προηγουμένως δεν εντοπιστούν και δεν μελετηθούν οι δίαυλοι πρόσληψης των αρχαίων κειμένων, όσον αφορά στον Κάλβο. Για παράδειγμα, η λογοτεχνική παράδοση προσλαμβάνει και αναπαράγει την ομηρική πρώτη ύλη αμέτρητες φορές μέχρι τα χρόνια του Κάλβου. Έτσι, όποιος υποστηρίζει, λόγου χάριν, ότι η καλβική εικόνα των κυνηγών που βάζουν φωτιά στα καλάμια (ΧVIII 31-35) παραπέμπει στην ομηρική παρομοίωση της πυρκαγιάς στο δάσος (Ιλιάδα Λ ), 23 δεν γνωρίζει προφανώς τη βιργιλιανή ανάπλαση της ομηρικής παρομοίωσης, με τον ποιμένα που βάζει φωτιά στο δάσος (Αινειάδα 10, ) και τις νεότερες εκδοχές της, ώστε να τις συσχετίσει με την εικόνα της Ωδής. 20 Τωμαδάκης Δάλλας 1999, σ Για την πηγή των καλβικών χωρίων με τις μέλισσες, βλ. εδώ, Μελέ - τη Δάλλας 1999, σ. 92 βλ. επίσης ολόκληρη τη συζήτηση για τον Κάλβο και τον Όμηρο, στις σ

22 22 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ Από την προσωπική μου έρευνα κατέληξα στο συμπέρασμα ότι η διακειμενική γραμμή που αφορά στη σχέση των Ωδών με την ελληνική αρχαιότητα είναι τεθλασμένη: Αρχαία Ελλάδα-Ρώμη-Ιταλία-Κάλβος. Για ευθεία διακειμενική σχέση μπορούμε να μιλήσουμε, με τα σημερινά δεδομένα, όσον αφορά στη σχέση των Ωδών με την ιταλική ποίηση και κυρίως με την ποίηση του Φώσκολου, αλλά όχι όσον αφορά στη σχέση τους με αρχαιοελληνικά κείμενα. Ανάμεσα στα αρχαιοελληνικά χωρία που παραθέτει ο Δάλλας στο «Γλωσσάρι» των Ωδών (Δάλλας 1997) και στη μονογραφία του για τον Κλασικισμό του Κάλβου (Δάλλας 1999), δεν κατάφερα να εντοπίσω κάποιο, στο οποίο να θεμελιώνεται άμεση και καθαρή διακειμενική σχέση με τις Ωδές. Εννοώ μια διακειμενική σχέση ισότιμη π.χ. με την τυφλή πορεία του άρματος της Τύχης στον Φώσκολο (EN, τ. Ι, «Inno Secondo Vesta», 79-83) και τον Κάλβο (VII 12-25). 24 Ο καλβικός «Αἰακίδης» (II 66) είναι μόνο κατ όνομα ομηρικός. Στην πραγματικότητα βρίσκεται στο τέλος μιας πορείας που πέρασε από τον εκρωμαϊσμό (Aeacides) και τον εξιταλισμό (Eacide). Το επίθετο «Ἀχαΐδας», στους στ. ΙΙ «Εὔφραινε με τὸ ἀθάνατον / μέτρον τὰς Ἀχαΐδας / χήρας ὁ θεῖος Ὅμηρος», δίνει την εντύπωση ότι είναι ομηρικό, αλλά στην πραγματικότητα ο Όμηρος χρησιμοποιεί αποκλειστικά τους τύπους Ἀχαιΐς/Ἀχαιϊάς, ενώ ο τύπος Ἀχαΐς (> λατ. Achais) είναι πολύ μεταγενέστερος. Ο Κάλβος γνωρίζει το ομηρικό πρωτότυπο, αλλά η έκταση και κυρίως η ποιότητα των γνώσεών του είναι περιορισμένες. Δεν φαίνεται να έχει μαζί του οικειότητα ικανή να προκαλέσει ερεθίσματα για άμεσο διάλογο. Όταν καταπιάνεται με το ζήτημα της μετάφρασης ενός χωρίου της Ιλιάδας στη «Σημείωση 4» 24 Βλ. εδώ, Μελέτη 7.2δ.

23 1. ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ 23 της «Ωδής εις Ιονίους», δεν ανοίγει άμεσο διάλογο με το ομηρικό κείμενο αλλά αναπαράγει τις κρίσεις του δασκάλου του και διαλέγεται με τους Ιταλούς μεταφραστές. 25 Η μετάφραση των στ. 1-9 από τη ραψωδία Γ της Ιλιάδας, που ο Κάλβος παραθέτει στην «Επισημείωση» της Λύρας, δεν ενθουσιάζει, έχει λάθη και σε κάποια σημεία αξιοποιεί την πασίγνωστη μετάφραση του Monti. Δεν φαίνεται να υπάρχει ούτε μία ομηρική σκηνή, ούτε ένα ομηρικό επεισόδιο, ούτε μία ομηρική εικόνα που να ερέθισε απευθείας, δηλαδή χωρίς διαμεσολάβηση, τη φαντασία του ποιητή των Ωδών και να προκάλεσε διακειμενικό διάλογο. Ενώ ο δημιουργός, μεταφραστής και φιλόλογος Φώσκολος διαλέγεται απευθείας και συστηματικά με τον Όμηρο και τους κλασικούς και παραπέμπει σε αυτούς, ο Όμηρος του Κάλβου είναι ακριβώς όπως τον παρουσιάζουν οι Ωδές II 63, V 96 και XIV 36, δηλαδή αποκλειστικά νεοκλασικός. Εν ολίγοις, η «επανασύνδεση [του Κάλβου] με την πατρογονική παράδοση» του Ομήρου, του Ησιόδου, του Πινδάρου και του Αισχύλου, για την οποία κάνει λόγο ο Δάλλας (1999, σ ), δεν συνέβη ποτέ με όρους διακειμενικότητας. Το παράθεμα από τον Πίνδαρο που προτάσσεται στη Λύρα λειτουργεί αυτόνομα σε σχέση με τον νεοκλασικό Πρόλογο και τις Ωδές. 26 Από τη νεοκλασική ποίηση και γενικότερα τη λόγια ιταλική ποίηση κατάγεται στο σύνολό της η ορολογία του καλβικού λυρισμού (λύρα, χορδές, νεύρα, η αλλαγή χορδών, ο τόνος της λύρας κ.ά.). Στο βάθος του ορίζοντα δια γράφεται η ορολογία του λυρικού Ορατίου. Επίσης, η μυθολογική σκευή (βλ. παρακάτω, Ενότητες 1.6 και 1.7) και αντιπροσωπευτικά δείγματα του καλβικού λεξιλογίου («ὑπε- 25 Για τον διάλογο του Κάλβου με τους Ιταλούς μεταφραστές του Ομήρου, βλ. εδώ, Μελέτη Για τον Κάλβο και τον Πίνδαρο, βλ. εδώ, Μελέτη 5.3β.

24 24 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ ρήφανος», «φλογώδης», «τὸ ἀργύριον» κ.ά. βλ. παρακάτω, Ενότητα 1.11) αποτελούν κληρονομιά της λόγιας ιταλικής ποίησης. Το γεγονός ότι ο Κάλβος χρησιμοποιεί αρχαιοελληνικό λεξιλόγιο δεν πρέπει να συγχέεται με τον (ανύπαρκτο) διακειμενικό διάλογο των Ωδών με την αρχαιοελληνική γραμματεία. Στις επόμενες μελέτες ασχολούμαι, κατά περίπτωση, με την κατάρτιση του Κάλβου στη (νέα και την) αρχαία ελληνική γλώσσα. Ως γενικό σχόλιο, θα έλεγα ότι οι βαρβαρισμοί και οι σολοικισμοί των Ωδών δεν συνηγορούν υπέρ της καλής γνώσης της αρχαίας ελληνικής και καθιστούν τουλάχιστον περίεργη τη φιλοδοξία του Κάλβου να εκδώσει και να σχολιάσει ένα ομηρικό χειρόγραφο. 27 Όπως προανέφερα, η ποιητική σύλληψη των Ωδών τοποθετείται κατά κανόνα στον ιταλικό νεοκλασικισμό 28 και γενικότερα στη λόγια ιταλική ποίηση, ενώ το αρχαιοελληνικό λεξιλόγιο και γενικότερα οι γλωσσικοί αρχαϊσμοί αποτελούν δευτερογενή «επένδυση». Το οικείο πεδίο για τον Κάλβο είναι η νεοκλασική ιταλική ποίηση, με την οποία άρχισε την πορεία του ως δημιουργός, και οι Χάριτες του Φώσκολου, που μάλιστα ο ίδιος αντιγράφει ως γραμματέας του και αργότερα εκδίδει. Η σχέση του με την αρχαιοελληνική γραμματεία είναι λεξιθηρική, ενώ είναι διαπιστωμένη η χρήση λεξικών (βλ. παρακάτω τις Ενότητες 9 και 12). Τα παραδείγματα που ακολουθούν επελέγησαν με συγκεκριμένο στόχο, για να δείξουν δηλαδή ότι ο Κάλβος ξεκινά κατά κανόνα από το οικείο σ αυτόν εκφραστικό πεδίο της λόγιας ιταλικής ποίησης και της παράδοσής της. Όπου μπορώ, συζητώ και τα συμφραζόμενα της Ωδής, τα οποία συχνά επιβεβαιώνουν ή ακόμη και ενι- 27 Βλ. αναλυτικά, εδώ, Μελέτη Για τον νεοκλασικισμό των Ωδών, η πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση παραμένει η μελέτη του Τζιόβα 1987.

25 1. ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ 25 σχύουν έναν ιταλισμό. Στην περίπτωση π.χ. της φράσης «τοῦ Νότου ἢ τ Ἔυρου» (XVIII 22) που προανέφερα, ιταλική διαμεσολάβηση υποδεικνύουν και οι «πτέρυγες» των δύο ομηρικών ανέμων και τα «ἀνήσυχα» (< ιτ. inquiete) καλάμια. 5. «ferrum», «il ferro», «τὸ σίδηρον»: η διαδρομή μιας συνεκδοχής ως συνεκδοχή της γλωσσικής πορείας του Κάλβου Σχολιάζοντας τη συνεκδοχή των στίχων «καἰγὼ, καἰγὼ τὸ σίδηρον / γυρεύω» (ΙΙ 71-72), ο Μερακλής (χ.χ.) και ο Δάλλας (1997, σ. 289) παραπέμπουν στο γνωστό θουκυδίδειο χωρίο 1,6,3 Ἀθηναῖοι τὸν τε σίδηρον κατέθεντο. Η λέξη «σίδηρος», με τη σημασία «σιδερένιο εργαλείο», «αιχμή όπλου» ή «ξίφος», απαντά ήδη στον Όμηρο (LSJ s.v. II). Όμως ο Κάλβος γράφει τὸ σίδηρον, και όχι τὸν σίδηρον. Είναι λοιπόν κατ αρχήν βέβαιο ότι δεν άντλησε τη λέξη από την αρχαία ελληνική γλώσσα. Από το ουδ. λατ. «ferrum», που με τη σημασία «σιδερένια αιχμή όπλου» απαντά ήδη τον 3ο αιώνα π.χ. και με τη σημασία «ξίφος» τον 2ο αιώνα π.χ. (OLD s.v. 3, 4), προήλθε το ιτ. «il ferro» που συνεχίζει τη λατινική συνεκδοχική χρήση (ήδη τον 13ο αιώνα: Battaglia s.v. 10). Στο ιταλόγλωσσο έργο του ο Κάλβος χρησιμοποιεί τη λέξη «il ferro» με τη σημασία «σπαθί» (η συνήθης σημασία της συνεκδοχής στην εποχή του), και συγκεκριμένα στην «Ωδή εις Ιονίους» (137, 141) και τις τραγωδίες Θηραμένης (269, 432, 933), Δαναΐδες (161, 772, 850, 901, 1156, 1157) και Ιππίας (2,2,7). Όταν ο Κάλβος έγραφε τα ιταλικά έργα του, προφανώς σκεφτόταν ιταλικά και όχι αρχαία ελληνικά. Απλώς υιοθέτησε την κοινότοπη νεοκλασική συνεκδοχή, η οποία είχε πίσω της μια δισχιλιετή λατινο-ιταλική παράδοση που με τη σειρά της συνέχιζε την αρχαία ελληνική. Στις Ωδές το

26 26 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ ιτ. «il ferro» αποδόθηκε ως «τὸ σίδηρον». Αλλού έγινε «σπαθί», όπως στο χωρίο «τὸ ἀκονισμένον / ἐγύμνωσαν σπαθί τους» (XVII 51-52), ο οποίος μάλιστα συμπίπτει με μια ιταλική διατύπωση του Κάλβου: il ferro / snudaro («Ωδή εις Ιονίους» ). Έτσι, η ιστορία της συγκεκριμένης συνεκδοχής λειτουργεί και ως συνεκδοχή της τεθλασμένης πορείας που ακολουθεί η γλώσσα του Κάλβου. Όσο για τον τύπο «τὸ σίδηρον», παραπέμπω στο σχετικό λήμμα του τετράγλωσσου λεξικού του Κωνσταντίνου (1757): «σίδηρον, τὸ. καὶ ὁ σίδηρος. Ρ. τὸ σίδερον. Λ. ferrum. Ιτ. il ferro». 6. Η τραγωδία Δαναΐδες και η Ωδή «Εἰς Χῖον» Η εξάρτηση των Ωδών από το ιταλόγλωσσο έργο του Κάλβου δεν περιορίζεται μόνο στο επίπεδο της γλώσσας αλλά μπορεί να προσλαμβάνει και θεματικό χαρακτήρα. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές στις Ερινύες στις Ωδές VI και XII 50. Ενώ οι Ερινύες κυριαρχούν στην ιταλική τραγωδία Δαναΐδες του Κάλβου (απαντούν επίσης και στον Ιππία), οι σχολιαστές (Μερακλής χ.χ., σ Δάλλας 1997, σ , σ. 105, 230) παραπέμπουν σε αρχαίες πηγές (κυρίως στον Αισχύλο και τον Ευριπίδη). Και όμως, οι Ερινύες (Erinni, 29 Furiae) των Δαναΐδων εμφανίζουν τα τυπικά σύμβολα της απεικόνισής τους στην κλασική περίοδο και επίσης εμφανίζουν άλλα που είναι νεότερα. Ακόμη σημαντικότερη είναι η σχέση τους με την Ωδή «Εἰς Χῖον». Στην τραγωδία 29 Ο Κάλβος γράφει «Ἐριννύες» στις Ωδές και στα ιταλικά του έργα «Erinni». Ο δόκιμος τύπος είναι «Ἐρινύες» και αυτός απαντά στις σύγχρονες εκδόσεις και τα λεξικά, αλλά στα λεξικά της εποχής του ποιητή (π.χ. στον Thesaurus Graecae Linguae) το όνομα λημματογραφείται ως «Ἐριννύες». Στην ιταλική επικράτησε διαχρονικά ο τύπος «Erinni» (Battaglia s.v.).

27 1. ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ 27 του Κάλβου, οι Ερινύες αρχικά κρατούν τον Δαναό ξάγρυπνο και ύστερα τον παρακινούν να εξοντώσει τους συζύγους των θυγατέρων του ( , ). Ο Δαναός απευθύνεται τρεις φορές στις Ερινύες, συνομιλεί μαζί τους και τις οπτασιάζεται. Η εμφάνισή τους στη σκηνή και η αποστροφή του Δα ναού, που εξελίσσεται σε διάλογο ( ), θα μεταπλαστούν αργότερα στην επίκληση του ποιητή στην Ωδή «Εἰς Χῖον». Ειδικότερα, ο ποιητής της Ωδής καλεί τις θυγατέρες της Νύκτας και του Άδη να αφήσουν το βασίλειο του ύπνου (να ξυπνήσουν) και να πετάξουν με τα θορυβώδη, μεγάλα φτερά τους στη Χίο, για να τιμωρήσουν τους σφαγείς (VI 56-75). Στις Δαναΐδες, ο χορός αντιλαμβάνεται την άφιξη των Ερινύων από το ίδιο στοιχείο, δηλαδή από τον θόρυβο των πτερών τους: Odo il canto di morte [ ] Del Tartaro le figlie / anguicrinite udii / svolazzar per la reggia [ ] ( ). Αμέσως μετά, ο Δαναός τους απευθύνεται με τα εξής λόγια: [ ] tremende figlie della notte [ ] sante dive del tartareo regno ( ), όπως δηλαδή ξεκινάει την αποστροφή του ο ποιητής στην Ωδή «Εἰς Χῖον»: «Στεναζούσης νυκτὸς / καὶ τοῦ βαθέος ᾄδου / τρομεραὶ θυγατέρες [ ]». Συνεχίζοντας, ο Δαναός τις παρακαλεί να τον αφήσουν να κοιμηθεί: lasciate [ ] scendere il sonno sul mio stanco ciglio ( ). Ο βασιλιάς αναρωτιέται, αν βλέπει παραισθήσεις, αλλά ο αέρας που δημιουργούν τα πτερά των Ερινύων επιβεβαιώνει τη ζωντανή παρουσία τους. Από τον διάλογο που έχει μαζί τους, αποκαλύπτεται ότι οι Ερινύες τον κρατούν ξύπνιο για να του υποδείξουν να σφάξει τους γαμπρούς του (πβ. τη σφαγή στη Χίο), αν δεν θέλει να χάσει και τις θυγατέρες του και τον θρόνο. Οι ομοιότητες δεν σταματούν εδώ. Στην Ωδή ακολουθεί μια στροφή, όπου ο ποιητής οπτασιάζεται τη σφαγή (76-80),

28 28 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ όπως ο Δαναός βλέπει τις Ερινύες στην εν λόγω τραγωδία (και αλλού ο οπτασιασμός είναι συχνός στις τραγωδίες του Κάλβου). Έπειτα, ο ποιητής αναγγέλλει την εκδίκηση που θα σημάνει η άφιξη των Ερινύων από τον Άδη. Και η Ωδή κλείνει με μια πιθανή παραλλαγή του μύθου της εξόντωσης των γιων του Αιγύπτου από τις συζύγους τους τη νύχτα του γάμου τους (91-95). Αυτόν μάλλον έχει στον νου του ο Κάλβος, όταν λέει πως, όταν η τιμωρία δεν είναι άμεση, έρχεται με δηλητήριο τη νύχτα του γάμου («φάρμακα ἐπὶ τὰ χείλη εὑρίσκουσι / τοῦ ὑμεναίου»). 7. «τὸ αἰόλιον φύσημα», «τὰ αἰγαῖα νερά», «τὰ ποσειδώνια κύματα» Τα αρχαία ονόματα και επίθετα που απαντούν στις Ωδές ήσαν οικεία στον Κάλβο από τη λόγια ιταλική γλώσσα, η οποία τα κληρονόμησε από τη λατινική λογοτεχνία της ακμής. Ορισμένες περιπτώσεις είναι πιο ευδιάκριτες και έχουν παραδειγματική σημασία: Η φράση «αἰόλιον φύσημα» (I 46) περιέχει ένα αρχαιοελληνικό επίθετο παράγωγο του Αιόλου, βασιλιά των ανέμων, που όμως απαντά μόνο στη λατινική ποίηση ως «Aeolius» (OLD s.v. 1), η οποία το κατοχύρωσε και το κληροδότησε στην ιταλική γλώσσα (πβ. Eolii venti, Φώσκολος Pontani 1966, σ. 232). Βλ. εδώ, Μελέτη 9.3γ. Τα «αἰγαῖα νερά» (XIII 118) δεν έχουν σχέση με το ησιόδειο Αἰγαῖον ὄρος (Θεογ. 484), όπως πιστεύει ο Δάλλας (1999, σ. 157). Το ουσιαστικό «νερά» υποδηλώνει ότι η φράση είναι νεότερος σχηματισμός και όχι αρχαίος (όπως θα ήταν π.χ. ο Αἰγαῖος πόντος), και μάλιστα αδέξιος. Στη λατινική και την ιταλική ποίηση υπήρχε η αντίστοιχη λόγια έκφραση «Αegaeae undae» (Τίβουλλος) και «οnde Egee» (Ariosto), όπου undae/onde = «κύματα» με τη σημασία «θάλασσα». Πολύτιμη είναι εν προκειμένω

29 1. ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ 29 η μαρτυρία των Χαρίτων του Φώσκολου και μάλιστα στην ΕΚ dell onda / Egea. Από εδώ προέρχονται τα «αἰγαῖα νερά» του Κάλβου. Το ιταλικό «acque Egee» είναι νεότερη δημιουργία (D Annunzio έτσι μεταφράζει η Caracausi). Ανάλογη περίπτωση είναι τα «Ποσειδώνια κύματα» (XI 1), που δεν απαντούν στην αρχαία ελληνική και μάλλον αποδίδουν το ιταλικό «Νettunie onde» (< λατ. Neptuniae undae) ή κάτι ανάλογο. Το λατινικό επίθετο «Neptunius» είχε κατοχυρωθεί στη λόγια ιταλική γλώσσα (Nettunio regno, Alfieri città Nettunie, Φώσκολος) και έτσι θα ήταν οικείο στον Κάλβο, ενώ το αρχαιοελληνικό αντίστοιχο Ποσειδώνιος (δωρ. Ποσειδάνιος) δεν δημιούργησε τέτοια παράδοση. Παραθέτω δειγματοληπτικό κατάλογο αρχαίων ονομάτων που απαντούν στον Κάλβο. Ενώ στο σύνολό της η μυθολογική σκευή των Ωδών είναι διαμεσολαβημένη, οι σχολιαστές παραπέμπουν στην αρχαία ελληνική γραμματεία και όχι σε ιταλικά κείμενα, θεωρώντας ότι τα ονόματα του Κάλβου προέρχονται από άμεσο διάλογο με την αρχαία ελληνική γραμματεία. Το γεγονός ότι σχεδόν όλα τα αρχαία ονόματα απαντούν στον Φώσκολο, και μάλιστα αρκετά στα αποσπάσματα των Χαρίτων που δημοσίευσε ο ίδιος ο Κάλβος, επιβεβαιώνει ότι ο Φώσκολος υπήρξε η κύρια πηγή έμπνευσης του Ζακύνθιου ποιητή και ότι η άντληση από άλλες πηγές ήταν περιορισμένη: Ἀγηνορίδες: Agenoridi Ἄθως: Athos ἀώνιος [αντί ἀόνιος]: Aonio (Aonie suore = Μούσες, ΕΚ 167) Ἀπελλῆς: Apelle (ΕΚ 27) Ἀράξης: Arasse (λατ. Araxes, ποταμός διάσημος από την Αινειάδα 8, 278) Αὐσονία: Ausonia (ΕΚ 213) Βασσαρεύς: Bassareo (ΕΚ 109) καστάλιος: Castalio («Ωδή εις Ιονίους» 104) Ἑλικών, ἑλικώνιος / Ἑλικώνιος: Elicon, Eliconio (Φώσκολος) Ζέφυρος: Zefiro (Κάλβος, συχνό στη μετάφραση του Meli) Ἰκάριος: Icario (Φώσκολος) ἰώνιος [αντί ἰόνιος]: Ionio (ΕΚ 43) Ἱπποκρήνη: Ippocrene (Φώσκολος) Ἶρις: Iri (ΕΚ 129) λυαῖος: Lieo (ΕΚ 63,

30 30 ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ 423) Μαινάδες: Menadi Νηρηΐδες: Nereidi (ΕΚ 77, 81, 438) Ὄλυμπος ως «ουρανός»: Olimpo (Φώσκολος) oὐράνιοι, οἱ: i Celesti (ΕΚ 34, 337) Παρνασσός, Παρνάσιος: Parnasso, Parnas(s)io Πιε ρίδες: Pieridi Φοιβήϊος: Febeo (Φώσκολος) < λατ. Phoebeius Ὑμηττός: Imetto (ΕΚ 168: Imeto) Ὑπερίων: Iperione Χάριτες: Le Grazie (ΕΚ 22) Ὧραι: Le Ore (Φώσκολος) Ὠκεανός: Oceano (Φώσκολος). 8. «ἡ θρέπτειρα γῆ»: όταν τα φαινόμενα απατούν Συχνά ο Κάλβος χρησιμοποιεί αρχαϊσμούς για να αποδώσει έννοιες και εκφράσεις που του είναι ήδη οικείες από τη λόγια ιταλική γλώσσα. Στη φράση «ἡ θρέπτειρα γῆ» (VII 48), το επίθετο θρέπτειρα (= τροφός) χρησιμοποιείται στις Τρωάδες του Ευριπίδη για την Εκάβη (195), αλλά η συντριπτική πλειονότητα των περίπου είκοσι πέντε άλλων παραδειγμάτων είναι πολύ μεταγενέστερη. Ο Κάλβος αναζήτησε τη λέξη (μάλλον σε λεξικό), επειδή πιθανότατα ήθελε, όπως κάνει συχνά, να αποδώσει στην ελληνική μια συνήθη έκφραση της λόγιας ιταλικής γλώσσας. Η «θρέπτειρα γῆ», που ακούγεται εδώ για πρώτη φορά, μεταφράζει γνωστές ιταλικές εκφράσεις: terra altrice (Φώσκολος, Χάριτες < λατ. terra altrix), terra nutrice (< λατ. terra nutrix). Μπορεί ακόμη να αποδίδει τη λογιότερη και πλουσιότερη σε συνδηλώσεις alma terra (< λατ. alma terra < alo = τρέφω), όπως στον Leopardi, «All Italia» 59-60: Alma terra natia / la vita che mi desti ecco ti rendo. Προσθέτω ότι η Ωδή «Εἰς Πάργαν» βρίθει από ιταλισμούς και η φράση «ἡ θρέπτειρα γῆ» πλαισιώνεται επίσης από ιταλισμούς: «ὁ ἀέρας / ὁποῦ [ ] ἐπίναμεν», «πίνουσι τὸν ἀέρα» (< bevevamo l aria / bevono l aria, Battaglia s.v. «bere» 6) «στάζουν κόπο» (grondano fatica, Battaglia s.v. «grondare» 6) κ.ά Για άλλους ιταλισμούς στην Ωδή «Εἰς Πάργαν», βλ. εδώ, Μελέτες 3 και 7.

31 1. ΟΙ ΙΤΑΛΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΩΔΩΝ Οι ομηρικές «πύλαι οὐρανοῦ» και τα «ἠῷα κάγκελλα» του ιπποδρόμου Ἀλλὰ τῶν μακαρίων σταύλων ἰδοὺ τὰ ἠῷα κάγκελλα ᾗ Ὧραι ἀνοίγουσιν, ἰδοὺ τὰ ἀκάμαντα ἄλογα τοῦ Ἡλίου ἐκβαίνουν. Η παραπάνω εικόνα από την Ωδή «Ὁ Ὠκεανός» (Χ 26-30) έχει επιβλητική αρχαιοπρέπεια. Σύμφωνα με τους σχολιαστές (Σαρή, Μερακλή, Δάλλα), η στροφή ανακαλεί τα καθήκοντα των Ωρών στην Ιλιάδα και τα «ἀκάμαντα ἄλογα» του Κάλβου θυμίζουν Όμηρο και Πίνδαρο. Θα προσέθετα ότι το επίθετο μακάριος απαντά στον Πίνδαρο (Πυθ. 5,46) και το ἠῷος στον «Ομηρικό Ύμνο στον Ερμή» (17) και αλλού, ενώ ακόμη και το ἐκβαίνω απαντά για πρώτη φορά στην Ιλιάδα (Δ 107). Όμως, ένα μωσαϊκό από αρχαϊσμούς, οι οποίοι «θυμίζουν» Όμηρο και Πίνδαρο, δεν συνιστά διακειμενικό διάλογο με τον Όμηρο ή τον Πίνδαρο. Αλλά μήπως υπάρχει αλήθεια στον συσχετισμό με τα καθήκοντα των Ωρών στον Όμηρο; Στην Ιλιάδα οι Ώρες επιβλέπουν τις «πύλες του ουρανού», που ανοίγουν για να περάσει η Ήρα, και ξεζεύουν τα άλογα της θεάς (Ε , Θ ). Στον Κάλβο, όμως, οι Ώρες εμφανίζονται ως «ιπποκόμοι» του Ήλιου. Αυτό συμβαίνει για πρώτη φορά, εξ όσων γνωρίζουμε, στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου (2, ): στην ιστορία του Φαέθοντα η Ηώς (Aurora) ανοίγει τις πύλες της ανατολής και στη συνέχεια ο θεός Ήλιος δίνει εντολή στις Ώρες να ζεύσουν τα άλογά του οι Ώρες τα βγάζουν από το παχνί, όπου χόρτασαν αμβροσία, και τους περνούν τα χαλινάρια. Εδώ βρίσκεται όχι η άμεση έμπνευση, αλλά η θεματική αφετηρία της καλβικής στροφής. Από τον Οβίδιο ο

Ξαναδιαβάζοντας τον Κάλβο

Ξαναδιαβάζοντας τον Κάλβο Μιχαήλ Πασχάλης Ξαναδιαβάζοντας τον Κάλβο Ο Ανδρέας Κάλβος, η Ιταλία και η αρχαιότητα ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ Ιδρυτική δωρεά Παγκρητικής Ενώσεως Αμερικής ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2013 ΠANEΠIΣTHMIAΚEΣ ΕΚΔOΣEIΣ

Διαβάστε περισσότερα

1. ΚΕΙΜΕΝΟ Ανδρέας Κάλβος: Τα Ηφαίστεια (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 11-15)

1. ΚΕΙΜΕΝΟ Ανδρέας Κάλβος: Τα Ηφαίστεια (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 11-15) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Ανδρέας Κάλβος: Τα Ηφαίστεια (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 11-15) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµ- µατολογικά στοιχεία: 1. Πώς

Διαβάστε περισσότερα

Είναι, βέβαια, μία ιδιότυπη

Είναι, βέβαια, μία ιδιότυπη Μεταθανάτιες τύχες του ανδρέα Κάλβου Ένας διανοούμενος ποιητής στα όρια γλωσσών και πατρίδων από τoν ΔΗΜΗτρΗ αρβανιτακη Μιχαήλ Πασχάλης, Ξαναδιαβάζοντας τον Κάλβο. Ο Ανδρέας Κάλβος, η Ιταλία και η αρχαιότητα,

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Ελληνική Λογοτεχνία Α Λυκείου Κωδικός 4528 Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση»

Νέα Ελληνική Λογοτεχνία Α Λυκείου Κωδικός 4528 Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση» Νέα Ελληνική Λογοτεχνία Α Λυκείου Κωδικός 4528 Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση» ΛΑΜΠΡΟΣ ΠΟΡΦΥΡΑΣ (1879-1932), Είδα Εἶδα μία χώρα ξωτικιὰ στ ἀνήσυχο ὄνειρό μου: πόσ ὄμορφη δὲ

Διαβάστε περισσότερα

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254)

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Τι εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ 1. Πτωχοπρόδρομος - Το κείμενο έχει πολλές διαφορετικές γραφές στα χειρόγραφα που διασώζεται, λόγω του σχετικά δημώδους αλλά και σκωπτικού του χαρακτήρα. Δυσχεραίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Θα διδαχτούν η Ομήρου Οδύσσεια και οι Ηροδότου Ιστορίες σύμφωνα με το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Α) ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2010 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2010 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2010 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΜΑΣ: Στο Γυμνάσιο γίνεται η πρώτη και καθοριστικής σημασίας επαφή των μαθητών με τα Αρχαία Ελληνικά Στο Γυμνάσιο πρέπει να καταφέρουμε να

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Β ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Β ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Β ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το μάθημα της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στην Β Γυμνασίου διδάσκεται δυόμισι (2,5) περιόδους την εβδομάδα. Συνεπώς, το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Επιμορφωτική συνάντηση

Επιμορφωτική συνάντηση Επιμορφωτική συνάντηση Ψηφιακό υλικό (διαδραστικάσχολικά βιβλία, Ψηφίδες, Φωτόδεντρο) και διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Ευγενία Δανιηλίδου Σχολική Σύμβουλος ΠΕ02 21 Οκτωβρίου2015 Διδασκαλία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 1. Πράγματι, τα προαναφερθέντα αποτελούν κυρίαρχα χαρακτηριστικά της ποίησης του Ελύτη, που πιστοποιούνται σαφέστατα- και στο δοθέν ποίημα. Συγκεκριμένα:

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

«Στα μονοπάτια της ιστορίας & των λέξεων!»

«Στα μονοπάτια της ιστορίας & των λέξεων!» 1 ΟΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ 2 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2016 «Στα μονοπάτια της ιστορίας & των λέξεων!» Προκήρυξη Φιλολογικών Αγώνων «ΔΕΛΑΣΑΛ» Το Τμήμα Φιλολογικών Σπουδών

Διαβάστε περισσότερα

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν.

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν. Είναι γνωστή σε όλους η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek η οποία έχει φανατικούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο. Οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι «φανταστικές» τεχνολογίες που είχε συμπεριλάβει στο

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Ουίλλιαµ Σαίξπηρ: «Σονέτο XVIII» (Ν.Ε.Λ. Β Λυκείου, Α5, σσ. 54-55)

Ουίλλιαµ Σαίξπηρ: «Σονέτο XVIII» (Ν.Ε.Λ. Β Λυκείου, Α5, σσ. 54-55) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Ουίλλιαµ Σαίξπηρ: «Σονέτο XVIII» (Ν.Ε.Λ. Β Λυκείου, Α5, σσ. 54-55) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµµατολογικά στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Βιτσέντζου Κορνάρου: Ερωτόκριτος β. [Ήρθεν η ώρα κι ο καιρός] (στίχοι 767-818) (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 80-82)

Βιτσέντζου Κορνάρου: Ερωτόκριτος β. [Ήρθεν η ώρα κι ο καιρός] (στίχοι 767-818) (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 80-82) 1. KEIMENO Βιτσέντζου Κορνάρου: Ερωτόκριτος β. [Ήρθεν η ώρα κι ο καιρός] (στίχοι 767-818) (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 80-82) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Σε ποιο

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μπιντούδης (γεννήθηκε Ο το 1978), μέλος της νεότερης γενιάς νεοελληνιστών του ευρωπαϊκού χώρου, σήμερα λέκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας

Χρήστος Μπιντούδης (γεννήθηκε Ο το 1978), μέλος της νεότερης γενιάς νεοελληνιστών του ευρωπαϊκού χώρου, σήμερα λέκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας Βιβλιο-συγκρίσεις Βιβλιο-Συγκρισεισ [ 101 ] Μια καίρια συμβολή στη μελέτη της «ελληνικής τύχης» του Leopardi Christos Bintoudis, Leopardi in Grecia, Roma, Bulzoni Editore (Saggi di greco moderno Filologia,

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το μάθημα της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στην Α Γυμνασίου διδάσκεται τρεις (3) περιόδους την εβδομάδα. Συνεπώς, το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Ρομαντισμός Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Τζον Κόνσταμπλ Το κάρο του σανού Ρομαντισμός Τέλη 18 ου αι. μέσα 19 ου αι.

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις αισθήσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188)

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. α) Ποιες σκέψεις διατυπώνει ο Μακρυγιάννης στο εξεταζόµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός;

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Ιωάννης 1[α ]:1 --- Θεός ή «κάποιος θεός»; 1 Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Εδώ θα εξετάσουμε το εδάφιο Ιωάννης 1[α ]:1 το οποίο, σύμφωνα με το κείμενο λέει, «Εν αῤχη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) Μαρία Πολυδούρη ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Το ποίηµα υπερασπίζεται µια ορισµένη ποιητική επιλογή. Ποια είναι αυτή και σε ποιο είδος

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον www.egolpion.com

Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον www.egolpion.com Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον www.egolpion.com ΤΟ ΤΕΤΡΑΓΡΑΜΜΑΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΣΑΛΤΑΟΥΡΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Η παρούσα μελέτη σκοπό έχει να ανασκευάσει μια τεράστια πλάνη των λεγομένων Μαρτύρων του Ιεχωβά σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

Π Α Ν Α Γ Ι Ω Τ Η Π Α Ν Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ ΣΙΩΝΙΣΜΟΣ ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΜΙΑΣ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ. «Επί των ποταμών Βαβυλώνος εκεί εκαθίσαμεν

Π Α Ν Α Γ Ι Ω Τ Η Π Α Ν Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ ΣΙΩΝΙΣΜΟΣ ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΜΙΑΣ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ. «Επί των ποταμών Βαβυλώνος εκεί εκαθίσαμεν Π Α Ν Α Γ Ι Ω Τ Η Π Α Ν Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ ΣΙΩΝΙΣΜΟΣ ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΜΙΑΣ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ «Επί των ποταμών Βαβυλώνος εκεί εκαθίσαμεν και εκλαύσαμεν εν τω μνησθήναι ημάς της Σιών». (Ψαλμ.136,1) ΕΚΔΟΣΗ ΕΝΟΡΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Γαβριέλλα Κοντογιαννίδου, Φιλόλογος 1. Το πρώτο βήμα μας είναι η κατανόηση του θέματος και η ένταξή του σε ευρύτερες θεματικές ενότητες Συνήθως, ένα θέμα Έκθεσης έχει

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 1: Εισαγωγή στις έννοιες και τα εγχειρίδια της βυζαντινής φιλολογίας. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Mια πρώτη επαφή με τη Βυζαντινή Φιλολογία.

Διαβάστε περισσότερα

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270)

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ: Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµµατολογικά στοιχεία: 1. Η αναπόληση

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΛΕΝΗ ΝΙΝΑ-ΠΑΖΑΡΖΗ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1. Βήματα για την εκπόνηση εργασίας 1 ο -Επιλογή του Θέματος Είτε επιλέξει κάποιος το θέμα μόνος του είτε από λίστα θεμάτων του καθηγητή,πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 014-015 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 014-15 ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού του Εκπαιδευτικού

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ & ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ "ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ & ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ" ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Κοζάνη, 2015 Πίνακας περιεχομένων 1) ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΕΡΓΑΣΙΩΝ....

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Δ'. ΚΕΙΜΕΝΟ 'Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996) Μικρή Πράσινη Θάλασσα Μικρή πράσινη θάλασσα δεκατριώ χρονώ Που θα θελα να σε υιοθετήσω Να σε στείλω σχολείο στην Ιωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ Ονοματεπώνυμο εκπαιδευτικού: Γκουντέλα Βασιλική Ειδικότητα: Φιλόλογος (ΠΕ2) Σχολείο: 4 ο Γυμνάσιο Κομοτηνής Μάθημα: Αρχαία Ελληνικά Διάρκεια: 1 διδακτική

Διαβάστε περισσότερα

13Κ7: Εισαγωγή στην Ιστοριογραφία. Ηρόδοτος (Α Εξάμηνο) 13Κ31_15: Ηρόδοτος - Θουκυδίδης Ξενοφών (Δ Εξάμηνο)

13Κ7: Εισαγωγή στην Ιστοριογραφία. Ηρόδοτος (Α Εξάμηνο) 13Κ31_15: Ηρόδοτος - Θουκυδίδης Ξενοφών (Δ Εξάμηνο) 2014-2015 2015-2016 13Κ1: Εισαγωγή στην Κλασική Φιλολογία - Επισκόπηση της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας (Α 13Κ2_12: Επισκόπηση της Λατινικής Λογοτεχνίας (με διδασκαλία πεζών κειμένων) (Α 13Κ1: Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Αναλυτικά Προγράμματα:

Νέα Αναλυτικά Προγράμματα: Νέα Αναλυτικά Προγράμματα: Πρόγραμμα Σπουδών Λογοτεχνίας ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ Επιμέλεια: Β. Παπαδάκη, Σύμβουλος-Φιλόλογος Εποπτεία: Δρ. Αφροδίτη Αθανασοπούλου ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2011 1 Τάξη: Α Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές κάρτες

Επαγγελματικές κάρτες Επαγγελματικές κάρτες Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Θεματική: Τα επαγγέλματα των γονιών της τάξης μας ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2007 ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΥΠΟΤΡΟΦΩΝ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΜΑΤΑΛΑ Α ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2007 ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΥΠΟΤΡΟΦΩΝ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΜΑΤΑΛΑ Α ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2007 ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΥΠΟΤΡΟΦΩΝ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΜΑΤΑΛΑ Α ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Μετά την αλλαγή των σχολικών εγχειριδίων το σχολικό έτος 2006-2007 και επειδή, λόγω της εφαρμογής κύκλων συνδιδασκαλίας

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα που αφορά στη διδασκαλία (βάσει του σχολικού γλωσσικού εγχειριδίου): «Παιχνίδια, παιχνίδια, παιχνίδια» (β τεύχος, σ.

Ενότητα που αφορά στη διδασκαλία (βάσει του σχολικού γλωσσικού εγχειριδίου): «Παιχνίδια, παιχνίδια, παιχνίδια» (β τεύχος, σ. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΦΑΣΗ Β (2014-2015) Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας Ενότητα που αφορά στη διδασκαλία (βάσει του σχολικού γλωσσικού εγχειριδίου):

Διαβάστε περισσότερα

Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας

Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΦΑΣΗ Β (2013-2014) Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας Ενότητα που αφορά στη διδασκαλία (βάσει του σχολικού γλωσσικού εγχειριδίου):

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΠ της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας. των αναλυτικών

ΝΑΠ της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας. των αναλυτικών 1 ΝΑΠ της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας. Γενικοί άξονες όλων των αναλυτικών 2 Εισαγωγή του ΝΑΠ της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας στα Σχολεία Η εισαγωγή του ΝΑΠ στα Αρχαία Ελληνικά

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ. Παναγιώτης Δεμέστιχας Στέλλα Γκανέτσου

ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ. Παναγιώτης Δεμέστιχας Στέλλα Γκανέτσου ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Παναγιώτης Δεμέστιχας Στέλλα Γκανέτσου ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Συγγραφείς: Παναγιώτης Δεμέστιχας, Στέλλα Γκανέτσου Υπεύθυνη Παραγωγής: Φωτεινή

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α Λυκείου

Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α Λυκείου Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α Λυκείου Ξενοφώντος Αγησίλαος Κεφάλαιο 7, 1 Διδακτική πρόταση: Πόπη Πούγιουρου, Σύμβουλος Φιλολογικών Μαθημάτων Εποπτεία:Λουκία Χατζημιχαήλ, ΕΜΕ Φιλολογικών Μαθημάτων Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H E P I E X O M E N A Πρόλογος: Κώστας Σολδάτος........................... 9 1. ΘΑΝAΣΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ: Αρχαιογνωσία, αρχαιολατρία και αντιστάσεις στην ψυχανάλυση.. 13 2. ΠΈΤΡΟΣ ΧΑΡΤΟΚΌΛΛΗΣ: Η προέλευση και η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

1 Krumbacher 1897, 804 (μετ. από τα γερμανικά).

1 Krumbacher 1897, 804 (μετ. από τα γερμανικά). ΠΡΟΛΟΓΟΣ Όσο θα υπάρχουν λόγιοι και διανοούμενοι που νομίζουν πως αμείβονται δυσανάλογα με την πραγματική τους αξία, θα παραπονιούνται με τα μέσα της λογιοσύνης τους και όσο θα υπάρχουν κοινοβίτικα μοναστήρια,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ &

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Τι είναι αρχείο; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να χαρακτηρίσουμε μια πληροφορία ως αρχειακή; Τι είναι αρχειονομία; Ποιος είναι ο αρχειονόμος;

Διαβάστε περισσότερα

Ελισάβετ Μουτζά(ν) Μαρτινέγκου «Αυτοβιογραφία»

Ελισάβετ Μουτζά(ν) Μαρτινέγκου «Αυτοβιογραφία» Ελισάβετ Μουτζά(ν) Μαρτινέγκου «Αυτοβιογραφία» Η πρώτη Ελληνίδα συγγραφέας γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1801 Είχε ιδιαίτερη έφεση στα γράµµατα και κατάφερε να µορφωθεί σχεδόν µόνη της Ξεχωρίζει από τους δασκάλους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Άξονες Προτεραιότητας 1,2,3, -Οριζόντια Πράξη», ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011 Βασική

Διαβάστε περισσότερα

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η ιδέα Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στο κοινωνικό σύνολο διαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

113 Φιλολογίας Ιωαννίνων

113 Φιλολογίας Ιωαννίνων 113 Φιλολογίας Ιωαννίνων Η Φιλοσοφική Σχολή ιδρύθηκε στα Ιωάννινα και λειτούργησε για πρώτη φορά κατά το ακαδημαϊκό έτος 1964-65 ως παράρτημα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Β.Δ.

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος της γαλλικής έκδοσης

Πρόλογος της γαλλικής έκδοσης Πρόλογος της γαλλικής έκδοσης Η Λατινική γραμματική της σειράς Bescherelle είναι μια εύκολη και πλήρης γραμματική της λατινικής γλώσσας, με αντικειμενικό στόχο να δι ευκολύνει τη μελέτη, τη μετάφραση και

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία. Από το βιβλίο «Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α Λυκείου» του ΟΕΔΒ:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία. Από το βιβλίο «Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α Λυκείου» του ΟΕΔΒ: Α Λυκείου Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία Από το βιβλίο «Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α Λυκείου» του ΟΕΔΒ: Α. Ξενοφῶντος Ἑλληνικά Βιβλίο 2 1. Κεφ. 1, παράγραφοι 16 29, σελ. 46 49 2. Κεφ. 2, παράγραφοι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΡΕΙΣ (3) ΚΕΙΜΕΝΟ Mίλτος Σαχτούρης Ὁ Ἐλεγκτής

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου - 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18497 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/14 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΑΓΡΟΓΙΑΝΝΗ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α. ΘΕΜΑ: Η ραγδαία εξάπλωση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και οι αναδιαρθρώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΕΙΜΕΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014-2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΕΙΜΕΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014-2015 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΕΙΜΕΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014-2015 Μεσαία ΔΕΥΤΕΡΑ, 19-01-2015 ΤΡΙΤΗ, 20-01-2015 ΤΕΤΑΡΤΗ, 21-01-2015 ΠΕΜΠΤΗ, 22-01-2016 ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ, 23-01-2015 13Κ14_11:

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 3: Βυζαντινή Επιστολογραφία: είδη - χαρακτηριστικά. Συνέσιος ο Κυρηναίος: Βίος και Έργο Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα έρθουν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας

ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας ΗΔομή του Εκπαιδευτικού Υλικού Για τη διδασκαλία της Γλώσσας στην Γ τάξη του Δημοτικού χρησιμοποιείται το παρακάτω υλικό: Βιβλίο του Μαθητή, 3 τεύχη (240

Διαβάστε περισσότερα

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή.

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή. Ομιλία Αντιπεριφερειάρχη Δυτικής Αττικής κ. Γ. Βασιλείου στην ανοικτή σύσκεψη-παρουσίαση του στρατηγικού σχεδίου ΔΥΤΙΚΗ ΑΤΤΙΚΗ 2020+ Πνευματικό Κέντρο Ασπροπύργου 25-5-2015 Σας καλωσορίζουμε σε μια ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

106 Ελληνικής Φιλολογίας Θράκης (Κομοτηνή)

106 Ελληνικής Φιλολογίας Θράκης (Κομοτηνή) 106 Ελληνικής Φιλολογίας Θράκης (Κομοτηνή) Ιστορικό του Τμήματος Το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης ιδρύθηκε με το Π.Δ 365/1993(ΦΕΚ 156/13-9-1993 τεύχος Α') και άρχισε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΔΙΑΘΕΣΗ / ΙΣΤΟΡΙΚΟ 7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η φιλοσοφία. Έννοια και περιεχόμενο 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η εξέλιξη της φιλοσοφίας και η οντολογία Ι. Εισαγωγή... 25 ΙΙ. Η προσωκρατική φιλοσοφία...

Διαβάστε περισσότερα

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Το Βιολί Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής Ελληνικού Κολλεγίου Θεσσαλονίκης Περίληψη Στην

Διαβάστε περισσότερα

Α' ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1 η σκηνή: στίχοι 437-494

Α' ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1 η σκηνή: στίχοι 437-494 Α' ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1 η σκηνή: στίχοι 437-494 1.α. Από τον Πρόλογο στο Επεισόδιο: Η Ελένη, μαζί με τις γυναίκες που αποτελούν το Χορό του δράματος, μπαίνουν μέσα στο παλάτι προκειμένου να ζητήσουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

5. Στίχοι 100-161 (από µετάφραση)

5. Στίχοι 100-161 (από µετάφραση) 5. Στίχοι 100-161 (από µετάφραση) 5.1. Ερµηνευτικές ερωτήσεις ανοικτού τύπου (ανάπτυξης και σύντοµης απάντησης) 1. Μετά τον πρόλογο ακολουθεί η είσοδος του χορού, η πάροδος. α) Με ποια διάταξη και από

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες.

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ Μάθημα: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Τάξη: Β Γυμνασίου Ενότητα: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου Χρόνος εξέτασης: 45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 μάθημα έβδομο: δίας 82 μάθημα ογδοο: κρονοσ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ

ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ Εισαγωγικά: Τι είναι λογοτεχνικό αρχείο; Τι περιέχει το αρχείο ενός ποιητή; Ποιος είναι ο πονοκέφαλος ενός εκδότη; Τι ηθικά διλήμματα

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Φαινόμενο στη Γεωργιανή Τέχνη

Ελληνικό Φαινόμενο στη Γεωργιανή Τέχνη Ελληνικό Φαινόμενο στη Γεωργιανή Τέχνη NINO BADASHVILI Φιλόλογος Γεωργία Με την ευκαιρία της Συνάντησης, θα ήθελα να επισημάνω κάποια ίσως άγνωστα στοιχεία που είναι ιστορικά ορόσημα στις ελληνογεωργιανές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΤΑΡΤΟ 4 ο δίωρο: ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Γιώτη Ιφιγένεια (Α.Μ. 6222) Λίβα Παρασκευή (Α.Μ. 5885)

ΤΕΤΑΡΤΟ 4 ο δίωρο: ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Γιώτη Ιφιγένεια (Α.Μ. 6222) Λίβα Παρασκευή (Α.Μ. 5885) ΤΕΤΑΡΤΟ 4 ο δίωρο: ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Γιώτη Ιφιγένεια (Α.Μ. 6222) Λίβα Παρασκευή (Α.Μ. 5885) Ανάλυση σε επιμέρους στόχους: 1. Εκτιμούν τη μορφή γραφημάτων με βάση τα δεδομένα τους. 2. Κατανοούν ότι

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική έρευνας. Στρατηγική έρευνας. Η ερευνητική διαδικασία στη βιβλιοθήκη αρχίζει από τη στιγμή που χρειάζεται

Στρατηγική έρευνας. Στρατηγική έρευνας. Η ερευνητική διαδικασία στη βιβλιοθήκη αρχίζει από τη στιγμή που χρειάζεται Η ερευνητική διαδικασία στη βιβλιοθήκη αρχίζει από τη στιγμή που χρειάζεται Στρατηγική έρευνας κάποιος να λύσει ένα πρόβλημα, να κάνει μια εργασία για την εκπλήρωση κάποιου μαθήματος, να συγγράψει ένα

Διαβάστε περισσότερα

Φρανσουά Βιγιόν: «Μπαλάντα των κυριών του παλαιού καιρού» (Ν.Ε.Λ. Β Λυκείου, Α3, σσ. 47-49)

Φρανσουά Βιγιόν: «Μπαλάντα των κυριών του παλαιού καιρού» (Ν.Ε.Λ. Β Λυκείου, Α3, σσ. 47-49) ΠΟΙΗΣΗ 1. ΚΕΙΜΕΝΟ: Φρανσουά Βιγιόν: «Μπαλάντα των κυριών του παλαιού καιρού» (Ν.Ε.Λ. Β Λυκείου, Α3, σσ. 47-49) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα