ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ιπλωματική εργασία με θέμα: «Εμψύχωση ομάδος ατόμων με ειδικές ανάγκες» ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: Χριστοδουλάκη Ιωάννα ΕΠΟΠΤΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: Μπακιρτζής Κωνσταντίνος ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: Μπακιρτζής, Κ., Μπάρμπας, Γ., Βρύζας, Κ.

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ..6 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...7 Α. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ 1.1. Εφηβεία και Γενικά χαρακτηριστικά της εφηβείας Διαφυλικές σχέσεις εφήβων Άτομα με Ειδικές Ανάγκες Ο Έφηβος με Ειδικές Ανάγκες Νοητική Καθυστέρηση, Γενικά Χαρακτηριστικά Σύνδρομο Down, Γενικά Χαρακτηριστικά Σύνδρομο Williams, Γενικά Χαρακτηριστικά Διαφυλικές σχέσεις εφήβων με ειδικές ανάγκες Ομάδες Συνάντησης Ορισμός και χαρακτηριστικά της Ομάδας Η δυναμική της ομάδας: Διαπροσωπικές σχέσεις και επικοινωνία Η διαδικασία της ομάδας Ύφος Ηγεσίας Η Μη - Κατευθυντικότητα του Kurt Lewin. 30 2

3 2.3. Η Γνησιότητα, η Ενσυναίσθηση και η Ανεπιφύλακτα Θετική Αποδοχή του Carl Rogers Η Μη Κατευθυντική Παρεμβατικότητα του Michel Lobrot Εμψύχωση Η έννοια της Εμψύχωσης Ο Ρόλος του Εμψυχωτή στα πλαίσια της Ομάδας Αρχές Εμψύχωσης Αυτοκεντρικές Αρχές - Αρχές Εμψύχωσης με βάση τα ενδιαφέροντα και τις επιθυμίες των μαθητών Η αρχή του συγκινησιακού βιώματος Η αρχή της βιωματικής εμπειρίας και της γένεσης των επιθυμιών Η αρχή της ιδιοποίησης-εσωτερίκευσης Η αρχή της αυτοδυναμίας Η αρχή της συνειδητότητας Ετεροκεντρικές Αρχές - Αρχές Εμψύχωσης για τη διευκόλυνση της προσωπικής ανάπτυξης από το περιβάλλον Η αρχή της παρεμβατικότητας Η αρχή των προτάσεων Η αρχή του ύφους «ηγεσίας» Η αρχή της συνοδείας Οι αρχές της γνησιότητας, της ενσυναίσθησης και της ανεπιφύλακτα θετικής αποδοχής Οι Ομοκεντρικές Αρχές - Αρχές για τη Συνάντηση και την Επικοινωνία Η αρχή της διαλεκτικής σύνθεσης Η αρχή της αλληλεπίδρασης και αλληλεπιρροής Η αρχή της συνεργασίας και της συνεύρεσης Η αρχή της «έκπληξης», της σύγκρουσης και της κάθαρσης Η αρχή της ανακάλυψης και της δημιουργίας

4 Η αρχή της θετικότητας Η αρχή της διαψυχικής λειτουργίας Η αρχή της ομαδικότητας Τεχνικές Εμψύχωσης Τεχνικές της συνοδείας Η ενεργός ακρόαση Τεχνικές διευκόλυνσης της ανάπτυξης της δυναμικής της ομάδας Οι τεχνικές των προτάσεων Τεχνικές της σύγκρουσης-αντιπαράθεσης Τεχνικές σωματικής και συγκινησιακής έκφρασης Τεχνικές χαλάρωσης-ενεργοποίησης Η δραματοποίηση Εμψύχωση και Άτομα με ειδικές ανάγκες Θετικά οφέλη των ομάδων εμψύχωσης στα άτομα με ειδικές ανάγκες 56 Β. ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ. 1. Η ΕΡΕΥΝΑ Η Μεθοδολογία της Έρευνας Η ημι-δομημένη συμμετοχική παρατήρηση Το περιεχόμενο της παρατήρησης Η μέθοδος της καταγραφής Η ηθική και δεοντολογία της έρευνας Τα μέλη της Ομάδας Το προφίλ του κάθε μέλους της ομάδας εμψύχωσης Χώρο χρονική οργάνωση των συναντήσεων. 4

5 9.1. Χώρος και Χρόνος διεξαγωγής της ομάδας Η μεθοδολογία της εμψύχωσης των συναντήσεων Στόχοι της Ομάδας Παρουσίαση και στόχοι των ασκήσεων Σύντομη αναφορά στη λειτουργία του Σωματείου «ΣΩΤΗΡ»..86 ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΜΑΔΑΣ Η εικόνα του Α. κατά τη διάρκεια των συναντήσεων με βάση τα χαρακτηριστικά του Η εικόνα του Κ. κατά τη διάρκεια των συναντήσεων με βάση τα χαρακτηριστικά του Η εικόνα του Γ.Κ. κατά τη διάρκεια των συναντήσεων με βάση τα χαρακτηριστικά του Η εικόνα του Σ. κατά τη διάρκεια των συναντήσεων με βάση τα χαρακτηριστικά του Η εικόνα του Γ.Π. κατά τη διάρκεια των συναντήσεων με βάση τα χαρακτηριστικά του Η δυναμική της ομάδας και η εξέλιξή της κατά τη διάρκεια των συναντήσεων Η στάση της εμψυχώτριας κατά την διάρκεια των συναντήσεων Συμπεράσματα Σύνδεση θεωρίας και πράξης 171 ΕΠΙΛΟΓΟΣ..180 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

6 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Θέλω να ευχαριστήσω τον καθηγητή μου, κ. Μπακιρτζή, για την εποπτεία της διπλωματικής εργασίας, τις χρήσιμες συμβουλές και παρατηρήσεις που μου έκανε καθ όλη τη διάρκεια της συγγραφής της, καθώς και τους κ. Μπάρμπα και κ. Βρύζα για τη συνεργασία τους και τη συγκατάθεσή τους να είναι μέλη της τριμελούς επιτροπής. Ακόμη, θέλω να ευχαριστήσω τον ψυχολόγο του 4 ου Δημοτικού Σχολείου Ειδικής Αγωγής, κ. Παντελή Μπιτζαράκη, για την πολύτιμη βοήθειά του καθώς και για τις πληροφορίες που μου παρείχε γύρω από τις αρχές και τεχνικές του συντονισμού μιας ομάδας εφήβων. Η πείρα και οι γνώσεις του ήταν σημαντικοί αρωγοί σε όλη αυτή την προσπάθεια. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τις συμφοιτήτριές μου που με τις παρατηρήσεις τους, τις συμβουλές τους και τις συζητήσεις που κάναμε με στήριξαν στην ολοκλήρωση αυτής της προσπάθειας. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τη μητέρα της που χωρίς την πολύτιμη βοήθειά της τους τελευταίους αυτούς μήνες δε θα ήταν εφικτό να ολοκληρώσω τη συγγραφή της εργασίας αυτής. 6

7 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αρχικός σκοπός της δημιουργίας αυτής της ομάδας ήταν να γνωριστούν καλύτερα αυτοί οι έφηβοι μεταξύ τους και να βρεθούν σε ένα πλαίσιο που νιώθουν άνετα και ασφαλείς ώστε να εκφράσουν αυτά που νιώθουν και αυτά που πιστεύουν. Μέσα στην ομάδα θα τους δοθεί η ευκαιρία να μάθουν να μιλάνε μεταξύ τους, να ακούν προσεκτικά ο ένας τον άλλον, να προσέχουν ο ένας τον άλλο, να κάνουν ερωτήσεις γύρω από θέματα και καταστάσεις που τους απασχολούν, να μοιραστούν τα συναισθήματα τους, να έρθουν κοντά ο ένας με τον άλλον, να γίνουν μία ομάδα. Εν ολίγοις, να επικοινωνούν ουσιαστικά, να έρθουν σε επαφή με την διαφορετικότητά τους και την διαφορετικότητα των υπολοίπων και να την αποδεκτούν, να κατανοήσουν τις δυσκολίες τους και τον εαυτό τους. Επιπλέον, να παίρνουν πρωτοβουλίες, να ζητούν αυτό που θέλουν και να συνεργάζονται μεταξύ τους χωρίς δυσκολία. Απώτερος στόχος δεν υπήρξε μόνο η αρμονική συνύπαρξη, η επικοινωνία και η αποδοχή μεταξύ των μελών της ομάδας αλλά και η προσωπική ανάπτυξη και εξέλιξη με βάση τις ανάγκες και επιθυμίες του κάθε μέλους ξεχωριστά. Όσον αφορά τη δομή της εργασίας, αυτή χωρίζεται σε θεωρητικό (Θεωρητικό πλαίσιο) και πρακτικό μέρος (Παιδαγωγική Εφαρμογή). Στο Θεωρητικό Πλαίσιο γίνεται αναφορά στα χαρακτηριστικά των εφήβων με και χωρίς ιδιαιτερότητες, στη δυναμική της ομάδας και τις διαπροσωπικές σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα σε αυτήν, στις αρχές και τεχνικές της εμψύχωσης και στο ρόλο του εμψυχωτή. Στην Παιδαγωγική Εφαρμογή, γίνεται αναφορά στη μεθοδολογία της ημι δομημένης συμμετοχικής παρατήρησης που εφαρμόστηκε στη συγκεκριμένη έρευνα, στη δομή του Σωματείου «Σωτήρα», σε μια γενική παρουσίαση της ομάδας και στη χωροχρονική οργάνωση των συναντήσεων. 7

8 Α. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Η Εφηβεία και τα χαρακτηριστικά της. Η εφηβεία θα μπορούσαμε να πούμε γενικά ότι είναι μία δύσκολη και κρίσιμη περίοδος στη ζωή ενός ατόμου καθώς το άτομο δεν είναι πια παιδί αλλά ούτε και ενήλικας και βρίσκεται σε μία διαδικασία ωρίμανσης και αλλαγής. Η εφηβεία αποτελεί ουσιαστικά την μετάβαση από την παιδική στην ενήλικη ηλικία κι έχει για κέντρο της την ήβη. Σαν όρος δηλαδή αφορά στο σύνολο των ψυχικών λειτουργιών που συντελούνται επί της ήβης (=εφηβεία) για να μπορέσει το άτομο να ενσωματώσει ψυχικά τις μεγάλες αλλαγές που προκύπτουν από αυτήν. Κατά τη διάρκεια της εφηβείας πραγματοποιούνται με ταχύτατο ρυθμό σωματικές αλλαγές. Είναι η αναπτυξιακή εκείνη περίοδος της ζωής του ανθρώπου που ξεκινάει με ειδικές βιολογικές αλλαγές (ορμονικές) στο σώμα του παιδιού (αλλαγές που έχουν παράλληλα και ψυχοσωματικές επιπτώσεις) και τελειώνει ψυχολογικά με την τελική γενετήσια ολοκλήρωση και αυτόνομη ωρίμανση του ατόμου. Τα όρια της χρονικά είναι αρκετά ασαφή καθώς θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι για το κάθε άτομο ξεχωριστά πιθανότατα να ξεκινά ή να τελειώνει σε διαφορετική χρονική στιγμή ή να μην έχει την ίδια διάρκεια(herbert, 1996). Εκτός από βιοσωματικές αλλαγές κατά τη διάρκεια της εφηβείας συντελούνται παράλληλα τόσο νοητικές αλλαγές όσο και κοινωνικές αλλαγές. Οι περισσότεροι έφηβοι κατακτούν μία καινούρια ικανότητα για αφηρημένη σκέψη και μπορούν πλέον να σκέπτονται λογικά. Είναι σε θέση να λαμβάνουν υπόψη τους και να αξιολογούν μία μεγάλη ποικιλία δηλώσεων και ιδεών, καθώς μπορούν να προχωρούν πέρα από το πραγματικό και το συγκεκριμένο στη σκέψη τους και να κατανοούν επίσης το πιθανό και το θεωρητικό(tucker, 1997). Στον κοινωνικό τομέα, οι έφηβοι δεν επιθυμούν να τους μεταχειρίζονται οι άλλοι σαν να είναι μικρά παιδιά. Έχουν ανάγκη από κάποιο βαθμό ανεξαρτησίας και συχνά θέλουν να παίρνουν μόνοι τους αποφάσεις για θέματα που τους αφορούν. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει ένταση στο σπίτι για θέματα όπως το ντύσιμο, οι ώρες του ύπνου, το φαγητό. Τέτοιου είδους θέματα διευθετούνται αν και πιθανότατα δημιουργούνται κάποιες συγκρούσεις γύρω από αυτά(tucker, 1997). Γενικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η εφηβεία αρχίζει περίπου στο 11 ο έτος της ηλικίας και φτάνει μέχρι το 18 ο. Ωστόσο υπάρχουν μεγάλες ατομικές διαφορές σε αυτά τα όρια. Επίσης είναι γνωστό ότι μπορεί να παρατηρήσει κανείς εφηβική 8

9 συμπεριφορά και σε μεγάλους ανθρώπους που δεν πέτυχαν να ωριμάσουν στην κρίσιμη αυτή περίοδο. Η εφηβεία είναι λοιπόν, μια κρίσιμη περίοδος με επαναστατικότητα, ρευστότητα και ανακατατάξεις. Δεν είναι ίδια για όλους(herbert, 1996). Υπάρχουν αρκετοί ορισμοί σχετικά με την εφηβεία οι οποίοι διαφέρουν από συγγραφέα σε συγγραφέα και εξαρτώνται από την οπτική γωνία που κάθε συγγραφέας βλέπει τα πράγματα. Από τη μια υπάρχουν οι αποκλειστικά βιολογικοί ορισμοί ως τους «καθαρά» πολιτιστικούς ορισμούς. Ο Alferd Kinsey, κ.α. χρησιμοποιούν τον όρο εφηβεία σαν κάτι το συνώνυμο με την ήβη ή την ικανότητα αναπαραγωγής του είδους. Ο Wayne Dennis πιστεύει ότι η μελέτη της εφηβικής ηλικίας πρέπει να στοχεύει στην ανάλυση των διαφόρων εκδηλώσεων της «εξωτερικής συμπεριφοράς» και της «εσωτερικής ζωής» του εφήβου, εκδηλώσεων που πάντοτε συνοδεύουν την εφηβεία. Συνήθως, η έννοια «εφηβική ηλικία» ορίζεται σαν μία πορεία, με πολλές φάσεις κατά τις οποίες ο έφηβος αναπτύσσεται και προσαρμόζεται στις νέες - εξωτερικά και εσωτερικά συνθήκες της ζωής του. Πρόκειται για μία μεταβατική ηλικία που αρχίζει εκεί που τελειώνει η παιδική και σταματά εκεί που αρχίζει η ζωή του ενηλίκου. Ολόκληρη η προσωπικότητα του παιδιού αναδιοργανώνεται από ψυχολογική άποψη και ξαναρχίζει σε νέες αυτή τη φορά βάσεις. Για το λόγο αυτό άλλωστε θεωρείται και είναι κρίσιμη ηλικία. Ο John Horrocks υποστηρίζει ότι «ο όρος εφηβική ηλικία είναι περιγραφικός και αφορά την περίοδο κατά την οποία ένα άτομο που είναι συναισθηματικά ανώριμο(και που βρίσκεται στην ηλικία μεταξύ των ετών 12-19) φτάνει στον ύψιστο βαθμό της σωματικής και της πνευματικής ανάπτυξής του. Αν και έχει όλες σχεδόν τις ικανότητες του ενήλικου, το άτομο παίζει το ρόλο του μικρού παιδιού, όπως είναι δεμένο και περιορισμένο από τον πολιτισμό μέσα στον οποίο ζει. Παράλληλα, η εφηβική ηλικία καθορίζεται και πολιτιστικά. Αντιπροσωπεύει ουσιαστικά μία περίοδο όπου γίνονται δυσκολότατες προσαρμογές αν το κοινωνικό περιβάλλον επιβάλλει μεγάλους περιορισμούς. Αν αντίθετα, παρέχει σχετική ελευθερία τότε το πρόβλημα του εφήβου είναι ουσιαστικά η απόκτηση εμπειρίας μέσα στη ζωή». Ο Kurt Levin, κοινωνικός ψυχολόγος, λέει πάνω στο ίδιο θέμα: «Η εφηβική ηλικία σχετίζεται με την αύξηση δραστηριότητας ορισμένων ορμονών και με ορισμένα άλλα φαινόμενα της σωματικής ανάπτυξης». Συνεχίζει : «Οι τελευταίες απόψεις για το πρόβλημα της εφηβικής ηλικίας δίνουν μεγάλη σημασία στην κοινωνική πλευρά του. Τονίζεται ιδιαίτερα το γεγονός ότι η συμπεριφορά, που χαρακτηρίζει ειδικά την 9

10 εφηβική ηλικία, είναι πολύ διαφορετική σε διαφορετικές κοινωνίες. Πολλά βέβαια επιχειρήματα υπάρχουν(υπέρ και κατά) και των δύο αυτών απόψεων. Όμως, δεν ωφελεί να συζητούμε αν η εφηβική ηλικία έχει βιολογικά ή ψυχολογικά αίτια. Ούτε οι στατιστικές παρατηρήσεις θα μας βοηθήσουν να δούμε ως ποιο σημείο το φαινόμενο της εφηβείας είναι βιολογικό ή ψυχολογικό. Ακόμα κι αν μπορούσαμε να φτάσουμε σε μια απάντηση, θα είχε λίγη αξία. Δεν θα γινόταν σαφέστερο πώς οι διάφοροι φυσιολογικοί ή κοινωνικοί παράγοντες συνεργάζονται ή καταπολεμούν ο ένας τον άλλον, επηρεάζοντας τη συμπεριφορά του εφήβου»( Μιχαηλίδη Νουάρου, 1987) Διαφυλικές σχέσεις εφήβων. Οι διαφυλικές σχέσεις αποτελούν ένα μεγάλο κομμάτι των διαπροσωπικών σχέσεων. Το ενδιαφέρον του εφήβου για τα άτομα του άλλου φύλου είναι το απόλυτα νέο στοιχείο της ανάπτυξης των διαπροσωπικών σχέσεων. Η στροφή αυτή υπαγορεύεται τόσο από τις βιολογικές ορμονικές αλλαγές στη φυσιολογία, όσο και από καθαρά ψυχολογικούς παράγοντες, όπως οι νέες αντιλήψεις των άλλων για τον έφηβο, αλλά και του ίδιου για τον εαυτό του (Μπεζεβέγκη, 1995). Στην ηλικία περίπου των 14 με 15 ετών αρχίζουν να έρχονται κοντά και να επιδιώκουν τη δημιουργία σχέσεων τα δύο φύλα. Το γεγονός αυτό θα οδηγήσει προοδευτικά στην διάλυση της ομάδας των συνομηλίκων με το πλησίασμα του αγοριού και του κοριτσιού και στην οικοδόμηση των σχέσεων και των επαφών πάνω στη δυαδική σχέση (Καψάλης, 1998). Πολλοί είναι οι λόγοι, για τους οποίους οι έφηβοι επιδιώκουν να προωθήσουν τις σχέσεις τους με το άλλο φύλο. Σύμφωνα με όσα δηλώνουν οι ίδιοι, στις διαφυλικές τους σχέσεις επιζητούν τη σεξουαλική ικανοποίηση, την επιβεβαίωση της αυτονομίας τους, την παρέα με συνομήλικους, το κύρος που συνεπάγεται μια τέτοια σχέση και, σε πολύ μικρό ποσοστό, την αναζήτηση ενός μόνιμου συντρόφου (Μπεζεβέγκη, 1995). Οι έφηβοι θέλουν να αρέσουν στο άλλο φύλο, ώστε να νιώσουν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και να διαπιστώσουν πως μπορούν να παίξουν σωστά τους νεοαποκτηθέντες τους ρόλους του άντρα και της γυναίκας. Παράλληλα όμως, δεν έχουν εμπειρία στη δημιουργία και την διατήρηση των σχέσεων, η αυτοπεποίθησή τους είναι εύθραυστη και τα όρια τους ασαφή. Έτσι, τείνουν να ερωτεύονται - 10

11 πλατωνικά και μη - να εξιδανικεύουν τους συντρόφους τους, να δίνουν υποσχέσεις παντοτινής αγάπης και να πληγώνονται έντονα. Όλα αυτά τα παιχνίδια είναι απαραίτητα ώστε οι έφηβοι να μπορέσουν να γνωρίσουν καλύτερα τον εαυτό τους και να αποκτήσουν πολύτιμες εμπειρίες για το μέλλον. Οι διαφυλικές σχέσεις στην αρχή της εφηβείας είναι περιορισμένες, λόγω του ότι το ενδιαφέρον των εφήβων στρέφεται κυρίως προς το ίδιο φύλο. Ο αυξημένος ερωτισμός δημιουργεί στον έφηβο συγκεχυμένα συναισθήματα ευχαρίστησης αλλά και φόβου. Οι έφηβοι των δύο φύλων κουβεντιάζουν για σεξουαλικά ζητήματα αλλά χωριστά. Επίσης βλέπουμε να εκδηλώνεται φυσιολογικό ομοφυλοφιλικό ενδιαφέρον. Τα αγόρια αλλά και τα κορίτσια αναπτύσσουν στενές σχέσεις με εφήβους του ίδιου φύλου και ηλικίας και αυτό συμβαίνει μέσα στα πλαίσια διαδικασίας από την οποία μαθαίνουν τι σημαίνει φιλία και πριν οδηγηθούν στη σχέση με το άλλο φύλλο. Στη συνέχεια, το ενδιαφέρον στρέφεται προς το άλλο φύλο, οπότε μπορεί να μιλάει κανείς πλέον για πραγματικές διαφυλικές σχέσεις. Βέβαια, το αγόρι συζητά με το κορίτσι και έρχονται σε σεξουαλική επαφή αρκετά αδέξια καθώς δεν έχουν πείρα και νιώθουν ανασφάλεια. Οι έρωτες έχουν μικρή διάρκεια καθώς οι έφηβοι δεν έχουν αναπτύξει ακόμη ικανότητα για βαθιές σχέσεις. Αυτό βέβαια εξηγείται από το γεγονός ότι στην αρχή της εφηβείας υπάρχει μια εχθρική-αντιδραστική στάση προς το άλλο φύλο, η οποία σύντομα μετατρέπεται σε θετική λόγω της ανάπτυξης της ετερόφυλης έλξης και του ενδιαφέροντος για ετερόφυλη συναναστροφή (Καραθανάση-Κατσαούνου, 1995). Οι έφηβοι μπορούν να έρθουν πιο κοντά και να εξοικειωθούν με το άλλο φύλο μέσα από ασκήσεις σωματικής επαφής και έκφρασης. Ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που κερδίζουμε από τις μη λεκτικές και σωματικές επαφές, στα πλαίσια της ομάδας, σύμφωνα με τον Rogers (1991), είναι ότι η επαφή «αποσεξουαλικοποιείται», δηλαδή παύει να έχει καθαρά και μόνο σεξουαλικό χαρακτήρα. Με αυτό τον τρόπο, η επαφή δεν χάνει τις σεξουαλικές της προεκτάσεις αλλά αυτές γίνονται λιγότερο τρομακτικές και το άγγιγμα αποκτά πολλές καινούριες σημασίες Άτομα με Ειδικές Ανάγκες. Οι αντιλήψεις κάθε εποχής, τα πιστεύω και οι ιδεολογίες των ανθρώπων επηρέασαν καθοριστικά την ιστορία των ατόμων με αναπηρία/ με ειδικές ανάγκες. Εδώ οφείλουμε να αναφέρουμε ότι οι εκάστοτε νόμοι και νομοθεσίες και ο τρόπος εφαρμογής τους από την πολιτεία και τον κάθε πολίτη ξεχωριστά, καταδεικνύουν σε ένα μεγάλο βαθμό τη θέση που κατέχουν τα άτομα με αναπηρία ανάμεσά μας. 11

12 Επιγραμματικά, τα στάδια που πέρασαν τα άτομα με αναπηρία είναι τρία: α) αρχικά, το στάδιο της απόρριψης και της άσχημης μεταχείρισης, β) το στάδιο της συμπόνιας οίκτου, της περίθαλψης και της ξεχωριστής εκπαίδευσης και γ) το στάδιο που διανύουμε σήμερα, της (προσπάθειας) κατάκτησης ίσων ευκαιριών εκπαίδευσης, συνεκπαίδευσης και ισότιμης συμμετοχής των ατόμων με αναπηρία στην κοινωνία μας. Ο αιώνας που πέρασε ήταν καθοριστικός για την πορεία των ατόμων με αναπηρία/ με ειδικές ανάγκες και αυτό γιατί από την πλήρη απόρριψη των ατόμων αυτών και την εκπαίδευσή τους σε ιδρύματα και άσυλα, φτάσαμε σήμερα να αναγνωρίζουμε την διαφορετικότητα, να τη σεβόμαστε και σε μεγάλο βαθμό να υπάρχει συνεκπαίδευση όλων των ατόμων στην ίδια τάξη ανεξαρτήτως από ιδιαιτερότητες και δυσκολίες. Τα άτομα με αναπηρία/ με ειδικές ανάγκες διεκδικούν ίσα δικαιώματα και κοινωνική ενεργή συμμετοχή(ζώνιου Σιδέρη,1998). Οφείλουμε βέβαια να αναφέρουμε εδώ ότι στη χώρα μας τις τελευταίες δύο δεκαετίες τα άτομα με ειδικές ανάγκες έχουν αρχίσει να βγαίνουν από το περιθώριο και έχουν ενεργή θέση στην κοινωνία μας. Ένας σχετικά πρόσφατος ορισμός του 1993 του Συμβουλίου των υπουργών της Ευρώπης διατυπώνει ότι «ο όρος άτομα με ειδικές ανάγκες περιλαμβάνει τα άτομα με σοβαρές ανεπάρκειες ή μειονεξίες που οφείλονται σε σωματικές βλάβες, συμπεριλαμβανομένων των βλαβών των αισθήσεων, ή σε διανοητικές ή ψυχικές βλάβες, οι οποίες περιορίζουν ή αποκλείουν την εκτέλεση δραστηριότητας ή λειτουργίας, η οποία θεωρείται κανονική για έναν άνθρωπο» (Ζώνιου Σιδέρη Α., 1998). Σύμφωνα με την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας, «Ανάπηρα άτομα» ή «Άτομα με Ειδικές Ανάγκες», θεωρούνται τα άτομα που εμφανίζουν σοβαρή μειονεξία που προκύπτει από φυσική ή διανοητική βλάβη. Σε σχέση μ αυτήν τη θεώρηση προτάθηκε από τον Wood και υιοθετήθηκε από την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας, η παρακάτω κατάταξη (Ζώνιου Σιδέρη Α., 1998, Veil Cl., 1997): Το μειονέκτημα (deficience), το οποίο η Π.Ο.Υ. ορίζει ως «κάθε απώλεια ουσίας ή αλλοίωσης μιας δομής ή μιας ψυχολογικής, φυσιολογικής ή ανατομικής λειτουργίας». Η ανεπάρκεια αντιστοιχεί στην τραυματική όψη του μειονεκτήματος. Η ανεπάρκεια αυτή μπορεί να είναι μια προσωρινή ή μία διαρκή κατάσταση. Δεν συνεπάγεται κατ ανάγκη ότι το άτομο θεωρείται άρρωστο. 12

13 Η ανικανότητα (incapacite), που «αντιστοιχεί σε κάθε μερική ή ολική ελάττωση (αποτέλεσμα του μειονεκτήματος) της ικανότητας να επιτελούμε μία δραστηριότητα με ένα συγκεκριμένο τρόπο ή μέσα στα όρια που θεωρούνται ως φυσιολογικά για ένα ανθρώπινο ον». Η ανικανότητα αντιστοιχεί στη λειτουργική άποψη του μειονεκτήματος. Εκτιμάται χωρίς μηχανική ή τεχνική βοήθεια. Μια γλωσσική διαταραχή για παράδειγμα, μπορεί να είναι υπεύθυνη για την ανικανότητα του ατόμου στην επικοινωνία. Το ελάττωμα (desavantage), που έρχεται σε ένα δεδομένο άτομο ως αποτέλεσμα μιας ανεπάρκειας ή μιας ανικανότητας που περιορίζει ή απαγορεύει την εκπλήρωση ενός φυσιολογικού ρόλου που είναι ομαλός (ανάλογα με την ηλικία, το φύλο, τους κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες) για το άτομο αυτό. Το ελάττωμα αντιστοιχεί στην κοινωνική άποψη του μειονεκτήματος. Ανάμεσα στα ελαττώματα θα διακρίνουμε για παράδειγμα καταστάσεις φυσικής εξάρτησης, καταστάσεις οικονομικής εξάρτησης, καταστάσεις κοινωνικής μη ένταξης όπως διαταραγμένες σχέσεις, ή κοινωνική απομόνωση(ζώνιου Σιδέρη Α., 1998) Ο έφηβος με ειδικές ανάγκες. Η εφηβεία μπορεί να αποτελεί μία οδυνηρή περίοδος εκτίμησης του εαυτού και της ομάδας των συνομηλίκων. Και ενώ οι «κανονικοί έφηβοι» παλεύουν με τις επιθυμίες του για φίλους και συντρόφους και αντιμετωπίζουν ανταγωνιστικές συγκρίσεις για την εξωτερική εμφάνιση ή για τις ικανότητες τους, οι έφηβοι με ειδικές ανάγκες έρχονται αντιμέτωποι με μία πολύ διαφορετική πραγματικότητα. Πολλές φορές οι έφηβοι κοιτάζουν με αγωνία τον καθρέφτη επιζητώντας να μάθουν αν η εσωτερική εικόνα του εαυτού τους ταιριάζει με την εξωτερική εικόνα. Συχνά οι ανησυχίες για την σεξουαλικότητά τους και για την ανάπτυξη των σεξουαλικών τους χαρακτηριστικών μετατίθενται σε εξωτερικά και επιφανειακά χαρακτηριστικά όπως τα σπυράκια, σε μία μύτη που εξέχει κ.α. Πόσο δύσκολο όμως φαντάζει σε έναν έφηβο με ειδικές ανάγκες να αντιμετωπίσει αυτά τα ζητήματα όταν υπάρχουν χαρακτηριστικά που φαίνονται μόνιμα στο πρόσωπο ή στην ομιλία ή στο περπάτημα και καταδεικνύουν τη διαφορετικότητά τους; Οι έφηβοι με αναπηρία δεν φαντασιώνουν ότι φαίνονται διαφορετικοί. Είναι πράγματι διαφορετικοί. Και αυτή η διαφορετικότητά τους, όσο και αν το επιθυμούν οι 13

14 ίδιοι, οι οικογένειές τους και οι φίλοι τους, δε φεύγει, είναι μόνιμη(sinason, 1998). Η αίσθηση αυτής της διαφορετικότητας συνήθως επηρεάζει αρνητικά την ανάπτυξη του εαυτού και του εγώ στα άτομα με ιδιαιτερότητες και πολλές φορές δυσκολεύονται να αποδεχτούν τον εαυτό τους. Οι χρόνιες ασθένειες, σωματικές ή διανοητικές, ανάλογα με την προσωπικότητα του παιδιού (και το βαθμό αυτοσυνείδησης, ειδικά στη νοητική καθυστέρηση) βιώνονται με πολλά αρνητικά συναισθήματα. Έτσι, είναι συχνό το φαινόμενο τα παιδιά που πάσχουν από τέτοιες ασθένειες να παρουσιάζουν επίσης ψυχολογικά ή ψυχιατρικά προβλήματα. Μπορεί, λοιπόν να εμφανίζουν άγχος, κατάθλιψη, αντικοινωνική συμπεριφορά ή σχεδόν κάθε τύπο διαταραχής της παιδικής και εφηβικής ηλικίας (Κουρκούτας, 2001). Τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, το πώς εκφράζεται κάποιος αλλά και τα συναισθήματα που βιώνει αισθήματα τα συναντούμε έμμεσα και τα κατανοούμε μέσα από την καθημερινότητά μας, από την κοινωνική συμπεριφορά και διάθεση των άλλων. Έχουν δηλαδή κοινωνικό χαρακτήρα καθώς τα διακρίνουμε μέσω των καταστάσεων που δίνουν χαρά και λύπη στον άνθρωπο. Στα παιδιά με νοητική καθυστέρηση η παραμικρή αλλαγή της κατάστασης που τα περιβάλλει εμφανίζεται αμέσως και στην αλλαγή της κατεύθυνσης των συναισθημάτων. Τα παιδιά με νοητική καθυστέρηση είναι ευάλωτα δηλαδή σε τυχόν αλλαγές του κοινωνικού τους περιβάλλοντος και των καθημερινών συνθηκών ζωής τους (Σερδάρης, 1993). Βασική ιδιαιτερότητα στις ατομικές διαφορές στον παιδικό ψυχισμό είναι η σχέση μεταξύ των ποιοτικών και ποσοτικών δεικτών, σε σχέση με το πρόβλημα που εμφανίζει το παιδί. Π.χ. όταν ένας μαθητής εμφανίζει συναισθηματικά περιορισμένες ικανότητες για γλωσσική επαφή, παρουσιάζεται ο κίνδυνος για ελλιπή γλωσσική ικανότητα γενικά, με άμεση αντανάκλαση στο χαρακτήρα του: εσωστρέφεια, αρνητισμό στις σχέσεις, επιθετικότητα κ.λ.π. Το ίδιο μπορεί να συμβεί με κάθε διαταραχή και σε άλλη ψυχική και οργανική λειτουργία (Σερδάρης, 1993). Οι ατομικές διαφορές στους μαθητές με εμφανή καθυστέρηση στην ψυχική εξέλιξη, με σημαντικές παρεκκλίσεις από τις γενικές νομοτέλειες, καθορίζονται από διάφορες ανωμαλίες. Αυτές μπορεί να είναι έμφυτες ή αποκτημένες από διάφορες αρρώστιες ή αρνητικές επιδράσεις του περιβάλλοντος στον οργανισμό. Πολύ συχνά οι βλάβες στην όραση, στην ακοή, στο λόγο, στη νόηση, επιφέρουν πτώση σε μερικές λειτουργίες, πολλές φορές σημαντικές για τον ψυχισμό και αυτό αντανακλάται πάνω στο γενικό επίπεδο του χαρακτήρα σε αυτά τα παιδιά (Σερδάρης, 1993). 14

15 Η αδυναμία του παιδιού με νοητική καθυστέρηση έγκειται στο ότι δεν έχει ξεκαθαρίσει την εικόνα του δικού του «Εγώ», πολλές φορές ούτε ίχνος ύπαρξής της. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να μη μπορεί να θέσει δυναμικά τον εαυτό του στην ομάδα, η ομάδα το επηρεάζει, δεν υπάρχει η ικανότητα ελέγχου και επιλογής της θετικής ή αρνητικής εμπειρίας και αυτό περιορίζει τα όρια της επαφής και δραστηριότητας χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχει δυνατότητα εξέλιξης λειτουργίας (Σερδάρης, 1993). Όταν ο κανονικός έφηβος αντιμετωπίζει το ναρκισσιστικό τραύμα του να μην είναι ένας σταρ ή αρχηγός των ομάδων, έχει ακόμα την παρηγοριά ότι είναι στο μέσο όρο, κανονικός. Εντούτοις, η νεαρή γυναίκα (και ο άντρας) με σοβαρή νοητική αναπηρία δεν έχουν μόνο να αντιμετωπίσουν το τραύμα του να μην είναι όμορφοι, έχουν επίσης να αντιμετωπίσουν το ότι δεν είναι κανονικοί και το γεγονός αυτό το αντιμετωπίζουν σε κάθε έκφανση της ζωής τους και είναι ουσιαστικά σαν να τους «υπενθυμίζει» την διαφορετικότητά τους (Sinason, 1998). Εκτός λοιπόν που καθημερινά έρχονται αντιμέτωποι με το γεγονός ότι δεν είναι σαν τους άλλους, ότι διαφέρουν έχουν να αντιμετωπίσουν και τα αίσθημα ντροπής των γονιών τους και του στενού οικογενειακού τους κύκλου. Αυτό λοιπόν το αίσθημα ντροπής αλλά και η στάση απόκρυψης που υιοθετεί πολλές φορές η οικογένεια δημιουργούν στο ασθενές άτομο ένα πρόσθετο αίσθημα αναξιότητας και ντροπής που το οδηγεί στην απομόνωση, με αποτέλεσμα να υποκινούνται αισθήματα επιθετικότητας και οργής, τα οποία είτε στρέφονται ενάντια στον εαυτό του, είτε εκφράζονται ως «νευρικά ή απότομα ξεσπάσματα» στην οικογένεια (Κουρκούτας, 2001). Εδώ αξίζει να σημειώσουμε ότι ειδικά η μητέρα αποτελεί τον «καθρέφτη» του ατόμου που τον βοηθά στο να κατανοήσει ποιος είναι, τι αισθάνεται, ποιες συμπεριφορές είναι αποδεκτές και ποιες όχι, ποια είναι τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του. Όταν λοιπόν, μία μητέρα ντρέπεται για το παιδί της και αποφεύγει να το «εκθέτει» σε διάφορες κοινωνικές εκδηλώσεις τότε αυτό νιώθει απόρριψη και ένα έντονο αίσθημα ανεπάρκειας το οποίο το οδηγεί περισσότερο στην απομόνωση και την εσωστρέφεια(sinason, 1998). Και βέβαια δεν πρέπει να ξεχνάμε τη στάση της κοινωνίας για τα άτομα με ιδιαιτερότητες και δυσκολίες. Έχουμε λοιπόν μία οικογένεια που τις περισσότερες φορές θέλει να «κρύψει» το πρόβλημά της και ντρέπεται για αυτό, έχουμε έναν έφηβο που δυσκολεύεται να τα βγάλει πέρα στην καθημερινότητα και επιπλέον ο έφηβος αυτός υφίστανται τις προσβολές της κοινωνίας σχετικά με τη βλάβη, την κακή σεξουαλικότητα, τη βλακεία και την εξάρτηση. Η μειονεκτικότητα ενός ατόμου σε 15

16 έναν τομέα τον καθιστά εύκολη λεία για να δεχτεί την κριτική και την απόρριψη. Ειδικά στην εφηβική ηλικία αυτή η τακτική είναι κοινός τόπος καθώς οι έφηβοι ασκούν κριτική για να την αποφύγουν οι ίδιοι. Με αυτό τον τρόπο η εμπειρία τους, ειδικά στην εφηβεία, είναι ότι ανήκουν σε μια στιγματισμένη μειονότητα (Sinason, 1998) Νοητική Καθυστέρηση, Γενικά Χαρακτηριστικά. Μέχρι και το τέλος του 17 ου αιώνα επικρατούσε η αντίληψη ότι τα άτομα που είχαν νοητική καθυστέρηση είχαν σημαντικές διαφορές μα τα άτομα με ψυχασθένεια. Παρ όλα αυτά μέχρι και το 1838 δεν είχε δοθεί κάποια επίσημη επιστημονική εξήγηση. Ο Γάλλος επιστήμονας Esquirol, στα μέσα του 19 ου αιώνα, πρόβαλε ότι η βασική διαφορά μεταξύ νοητικής καθυστέρησης και ψυχασθένειας είναι ο αναπτυξιακός χαρακτήρας του πρώτου. Τότε άρχισε να αλλάζει η υπάρχουσα εικόνα για τα άτομα με νοητική καθυστέρηση (Reynolds, Mann, 1987) Ο όρος νοητική καθυστέρηση είναι ένας όρος με ασαφές νόημα που δημιουργεί απαισιοδοξία και απελπισία. Πολλές φορές η χρήση αυτού του όρου γίνεται με λανθασμένο και ανεπαρκή τρόπο(πολυχρονοπούλου, 2001). Ο προσδιορισμός και η ταξινόμηση της διαγνωστικής κατηγορίας «νοητική καθυστέρηση» εξακολουθεί να αποτελεί το αντικείμενο επιστημονικής, κοινωνικής και πολιτικής αντιπαράθεσης. Τα τελευταία χρόνια έχει εκδηλωθεί έντονο ενδιαφέρον προκειμένου να διατυπωθεί ένας γενικότερα αποδεκτός και περισσότερο σαφής ορισμός από αυτούς που ίσχυαν μέχρι σήμερα (Βλάχου-Μπαλαφούτη στο Ζώνιου- Σιδέρη, 2004). Στην Αμερική, ο πλέον αποδεκτός ορισμός είναι αυτός που δίνει η Αμερικάνικη Εταιρεία για τη Νοητική Ανεπάρκεια (A.A.M.R., 1992), σύμφωνα με τον οποίο: «... η νοητική καθυστέρηση αναφέρεται σε ουσιώδεις περιορισμούς της κείμενης λειτουργικότητας του ατόμου. Τη χαρακτηρίζει σημαντική και κάτω του μέσου όρου νοητική λειτουργία, η οποία όμως θα πρέπει να σχετίζεται με δύο ή περισσότερα περιοριστικά στοιχεία από τα ακόλουθα πεδία βιοτικών προσαρμοστικών ικανοτήτων: όπως επικοινωνία, αυτοεξυπηρέτηση, αυτοσυντήρηση στο σπίτι, κοινωνικές ικανότητες, βιοτική χρήση της κοινότητας, αυτοδιάθεση, συντήρηση της προσωπικής υγείας-υγιεινής και ασφάλειας, λειτουργικές σχολικές 16

17 ικανότητες (βασικές γνώσεις ανάγνωσης, γραφής και αριθμητικής), εργασία και ψυχαγωγία. Η νοητική καθυστέρηση θα πρέπει να είναι εμφανής πριν την ηλικία των δεκαοχτώ χρόνων» (βλ. Ξηρομερίτη, 1997, σ.141). Ο συγκεκριμένος ορισμός είναι πιο ευρύς από τους παλαιότερους (των Doll, 1941,Kanner,1948, Strauss,1955,A.A.M.D., Grossman, 1983), ενώ δίνεται έμφαση στους κοινωνικούς παράγοντες που επηρεάζουν άμεσα και έμμεσα το επίπεδο λειτουργίας των ατόμων με νοητική καθυστέρηση(βλάχου-μπαλαφούτη στο Ζώνιου-Σιδέρη, 2004). Τα άτομα με νοητική καθυστέρηση χωρίζονται σε δυο μεγάλες κατηγορίες με κριτήριο τους παράγοντες που συνέβαλλαν στην εμφάνιση της νοητικής καθυστέρησης. Έτσι έχουν την ομάδα με τις αμιγείς περιπτώσεις νοητικής καθυστέρησης, οι οποίες οφείλονται σε βιολογικούς παράγοντες (κληρονομικές και χρωμοσωμικές διαταραχές, ασθένειες, τοξικούς και χημικούς παράγοντες, λάθη μεταβολισμού, επιπλοκές στην εγκυμοσύνη και στον τοκετό, σοβαρές εγκεφαλικές βλάβες, καθώς κι άλλα άγνωστα αίτια). Τα άτομα που ανήκουν σ αυτή την ομάδα παρουσιάζουν κάποια παθολογική βλάβη στον κεντρικό νευρικό σύστημα, ο δείκτης νοημοσύνης τους βρίσκεται σε επίπεδο κάτω του 55, παρουσιάζουν συγχρόνως αναπηρίες ή στίγματα και η διάγνωση μπορεί να γίνει αμέσως μετά τη γέννηση ή νωρίς στην παιδική ηλικία(τζουριάδου,1995). Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει τις επικαλυπτόμενες περιπτώσεις που οφείλονται σε ψυχοκοινωνικούς παράγοντες (χαμηλό κοινωνικό, πολιτισμικό, οικονομικό περιβάλλον, δύσκολες συνθήκες διαβίωσης, υγιεινής, ανεπαρκής διατροφή και ιατρική φροντίδα). Αυτή η κατηγορία είναι η πολυπληθέστερη και το χαρακτηριστικό των ατόμων που ανήκουν σ αυτήν είναι ότι η νοητική τους λειτουργία βρίσκεται σε επίπεδα ήπιας καθυστέρησης και συνδέεται συχνά με χαμηλά κοινωνικό οικονομικά στρώματα. Τέλος η διάγνωση συνήθως πραγματοποιείται μετά την είσοδο του παιδιού στο σχολείο (Τζουριάδου,1995). Εδώ πρέπει να επισημάνουμε συμπληρωματικά ότι οι παράγοντες που ευθύνονται για τη νοητική καθυστέρηση είναι πολλοί και φθάνουν τους εκατό. Η αιτιολογία παραμένει άγνωστη για ένα ποσοστό 65 75% και αυτό συμβαίνει επειδή ακριβώς η νοητική καθυστέρηση δεν είναι μία απλή ασθένεια αλλά ένα σύμπτωμα σε πολυάριθμες καταστάσεις και διαταραχές. Για το λόγο αυτό απαιτείται η έγκαιρη και προσεκτική διάγνωσή της και φυσικά η εύρεση της αιτίας. Η νοητική καθυστέρηση είναι ένα φαινόμενο που περιβάλλεται από πολλούς μύθους. Η κατηγοριοποίηση των παιδιών σε εκπαιδεύσιμα, ασκήσιμα και ιδιώτες στηρίζεται στην υπόθεση ότι μόνο μία ομάδα αυτών μπορεί να εκπαιδευθεί, ενώ οι 17

18 υπόλοιπες περιελάμβαναν παιδιά ανεπίδεκτα μαθήσεως και γενικότερα άτομα μειωμένης λειτουργικότητας και κοινωνικής προσαρμοστικότητας (Βλάχου- Μπαλαφούτη στο Ζώνιου-Σιδέρη, 2004). Εκτός από τις γνωστικού τύπου αδυναμίες και δυσκολίες τα παιδιά με νοητική καθυστέρηση μπορεί να έχουν περιορισμένες φυσικές και κινητικές ικανότητες, αν και αυτό δεν ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις. Επίσης, θεωρούνται άτομα «υψηλής επικινδυνότητας» για εμφάνιση ποικίλων ψυχικών και ψυχιατρικών διαταραχών. «...Βιολογικοί παράγοντες που συνδέονται με το ίδιο το γεγονός της μειωμένης νοητικής δυνατότητας και συχνά δυσμενείς ψυχοκοινωνικοί παράγοντες, μέσα από ποικίλους συνδυασμούς και αλληλεπιδράσεις, καθιστούν τα καθυστερημένα άτομα πιο ευάλωτα στις ψυχιατρικές διαταραχές» (Καραντάνος, 1992 στο Πολυχρονοπούλου, 2001). Τέλος, ένα ακόμα χαρακτηριστικό που παρουσιάζουν πολλά παιδιά με καθυστέρηση ως συνέπεια των ποικίλων δυσκολιών που αντιμετωπίζουν είναι η έλλειψη ενδιαφέροντος για μάθηση. Το χαρακτηριστικό αυτό δε μπορεί να αποδοθεί στη νοητική ανεπάρκεια των παιδιών, αλλά στο ιστορικό αποτυχιών που από μικρή ήδη ηλικία έχουν συγκεντρώσει. Έτσι, μαθαίνουν να περιμένουν ότι θα αποτύχουν, να αντιδρούν παθητικά, να αποφεύγουν με κάθε τρόπο καταστάσεις που υποψιάζονται πως είναι δύσκολες, να κρατούν αμυντική στάση και να επινοούν δικαιολογίες για να αποφύγουν τη μαθησιακή διαδικασία (π.χ. πονοκέφαλο), να αντιδρούν επιθετικά καθώς αντιλαμβάνονται την κατάσταση ως επιθετική γι αυτά. Πράγματι, έρευνες έχουν δείξει ότι τα περισσότερα παιδιά με νοητική καθυστέρηση έχουν ελάχιστη ή καθόλου εμπιστοσύνη στον εαυτό τους, έχουν δηλαδή χαμηλή αυτοεκτίμηση, και επιδιώκουν τη βοήθεια των άλλων ακόμα και σε θέματα που μπορούν να τα καταφέρουν μόνα τους (N. Klein, M.,Pasch and Th. Frew, 1979 στο Πολυχρονοπούλου, 2001) Σύνδρομο Down, Γενικά Χαρακτηριστικά. Το σύνδρομο Down αποτελεί την πιο γνωστή αλλά και την πιο μελετημένη μορφή νοητικής καθυστέρησης. Πρώτος περιέγραψε το σύνδρομο το 1866 ο γιατρός John Langdom Down από τον οποίο πήρε και το όνομα. Λέγεται σύνδρομο γιατί χαρακτηρίζεται από μία ποικιλία σωματικών και νοητικών προβλημάτων που συνθέτουν μια κλινική εικόνα τυπική του συγκεκριμένου προβλήματος, έτσι ώστε 18

19 αυτό να αναγνωρίζεται εύκολα. Το 1959 ο Lejeune απέδειξε ότι το σύνδρομο οφείλεται σε ένα επιπλέον χρωμόσωμα στο 21 ο ζεύγος. Ο τύπος αυτός ονομάζεται τρισωμία 21 και συναντάται στο % των περιπτώσεων. Εκτός από αυτόν υπάρχει και ο τύπος της μετατόπισης καθώς και του μωσαϊκού (Πολυχρονοπούλου, 2001). Όσον αφορά τα φυσικά τους χαρακτηριστικά, τα περισσότερα παιδιά έχουν κρανίο πλατύ και βραχύ στο πίσω μέρος με δέρμα χαλαρό σε αυτή την περιοχή, πρόσωπο που φαίνεται επίπεδο, μάτια λοξά σε σχήμα αμυγδάλου, βλέφαρα παχιά, χείλια λεπτά και ξηρά με ρωγμές, δόντια μικρά, στοματική κοιλότητα μικρότερη απ το κανονικό, γλώσσα μεγάλη που προεξέχει, μύτη φαρδιά, λοβούς αυτιών ιδιόμορφους που βρίσκονται σε σημείο χαμηλότερο από το συνηθισμένο, μαλλιά ίσια και λιγοστά, χέρια και πόδια κοντά και πλατιά με χοντρά δάχτυλα, μειωμένο μυϊκό τόνο που καταλήγει σε υποτονικότητα και βάρος και ύψος κατά τη γέννηση μικρότερα του φυσιολογικού. Επίσης, πολλά παιδιά με σύνδρομο Down παρουσιάζουν προβλήματα υγείας και κυρίως αναπνευστικές και εντερικές λοιμώξεις, καρδιοπάθεια ή λευχαιμία που περιορίζουν το χρόνο ζωής τους. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η πρόοδος της επιστήμης έχει αυξήσει το μέσο όρο ζωής των ατόμων αυτών (Πολυχρονοπούλου, 2001). Κοινό χαρακτηριστικό των παιδιών με σύνδρομο Down είναι η νοητική καθυστέρηση. Αναπτύσσονται δηλαδή με χαμηλότερο ρυθμό απ ότι τα φυσιολογικά παιδιά, ενώ η ανάπτυξή τους δεν ολοκληρώνεται (Τζουριάδου, 1995). Τα περισσότερα από αυτά έχουν καλές δυνατότητες αυτοεξυπηρέτησης και κοινωνικής προσαρμογής, ενώ πολλά μπορούν να μάθουν να κυκλοφορούν μόνα τους, να βοηθούν στις δουλειές του σπιτιού και να εργάζονται σε προστατευμένο ή ημιπροστατευμένο περιβάλλον. Ως ενήλικες συνήθως είναι πιο υπεύθυνοι, συνεργάσιμοι, χαρούμενοι και κοινωνικά προσαρμοσμένοι σε σχέση με άλλους ενήλικες με το ίδιο επίπεδο νοημοσύνης και το ίδιο περίπου οικογενειακό περιβάλλον. Η γνωστική τους ανάπτυξη παρουσιάζει καθυστέρηση και δεν ολοκληρώνεται. Η μακρόχρονη μνήμη τους είναι καλή, ιδιαίτερα σε σχέση με ανθρώπους και γεγονότα. Αγχώνονται εύκολα όταν τροποποιείται το καθημερινό τους πρόγραμμα. Έχουν συχνά έντονη την αίσθηση του χιούμορ και είναι στην πλειοψηφία τους ήσυχα, υπάκουα και στοργικά. (Πολυχρονοπούλου, 2001). Τέλος, η γλωσσική τους ανάπτυξη η οποία αποτελεί την περιοχή όπου σημειώνονται οι μεγαλύτερες δυσκολίες μπορεί να παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις από έλλειψη λόγου μέχρι γλωσσική ωριμότητα (Τζουριάδου, 1995). 19

20 1. 7. Σύνδρομο Williams - Beuren, Γενικά Χαρακτηριστικά. Το σύνδρομο Williams ανακαλύφθηκε το 1961 ανεξάρτητα από δύο καρδιολόγους. Από τον καρδιολόγο από τη Νέα Ζηλανδία Dr.Williams και από τον καρδιολόγο από τη Γερμανία Prof. Beuren. Και οι δύο διέγνωσαν ιδιαίτερη στένωση στην αορτή, νοητική καθυστέρηση και ιδιαίτερο τράβηγμα στο πρόσωπο σε κάποια παιδιά Είναι ένα σπάνιο γενετικό σύνδρομο που χαρακτηρίζεται από συγγενή καρδιοπάθεια, αργοπορία στα στάδια της ψυχοκινητικής εξέλιξης, ελαφρά μέχρι μέτριου βαθμού νοητική καθυστέρηση και ιδιομορφίες στα φυσικά χαρακτηριστικά και σε στοιχεία της προσωπικότητας. Το σύνδρομο Williams οφείλεται σε ένα μικροσκοπικό έλλειμμα γενετικού υλικού. Ένα μικροσκοπικό (πάρα πολύ μικρό) μέρος του χρωμοσώματος 7 το οποίο περιλαμβάνει το γονίδιο της ελαστίνης, χάνεται από το γενετικό υλικό. Στις περισσότερες περιπτώσεις ένας ασθενής με σύνδρομο Williams είναι το πρώτο άτομο στην οικογένεια που παρουσιάζει αυτή την μικροσκοπική χρωμοσωμική αλλαγή αν και πολύ σπάνια μπορεί να είναι κληρονομούμενη. Η αλλαγή μπορεί να έχει προκληθεί κατά τον σχηματισμό του ωαρίου ή του σπερματοζωαρίου. Συνήθως τα άτομα με σύνδρομο Williams παρουσιάζουν ιδιόμορφα εξωτερικά χαρακτηριστικά. Τα άτομα με σύνδρομο Williams μπορεί να έχουν ένα ιδιόμορφο προσωπείο χωρίς να σημαίνει πως είναι άσχημα. Συνήθως έχουν πρόσωπο με γεμάτα φουσκωτά μάγουλα, στόμα που τείνει να παραμένει ανοιχτό με σχετικά σαρκώδη χείλη και μια χαρακτηριστική μύτη. Έχουν βαριά βλέφαρα και συχνά παρουσιάζουν στραβισμό ή μυωπία, ενώ στην ίριδα των ματιών, το χρωματιστό μέρος δηλαδή των ματιών παρατηρούνται μικροί αστεροειδείς σχηματισμοί(genenet.cyrus). Οι περισσότεροι άνθρωποι με σύνδρομο Williams έχουν κάποιου τύπου πρόβλημα με την καρδιά ή με τα αιμοφόρα αγγεία. Συνήθως πρόκειται για στένωση κάποιου μέρους της αορτής ή των πνευμονικών αρτηριών που προκαλεί συριγμό καρδιάς. Αυτό αποτελεί ένα από τους πρώτους καθοριστικούς παράγοντες για τη διάγνωση του συνδρόμου Williams. Σε μερικές περίπτωση η στένωση είναι μικρού βαθμού και απαιτεί απλά παρακολούθηση, ενώ άλλοτε είναι τέτοια σε μέγεθος που απαιτεί χειρουργική επέμβαση. Η αρτηριακή πίεση χρειάζεται συστηματική παρακολούθηση ειδικώς καθώς είναι πιθανό να έχει αυξητική πορεία με την πάροδο του χρόνου και την στένωση των αιμοφόρων αγγείων. Επιπροσθέτως, χρειάζεται 20

21 παρακολούθηση των επιπέδων του καλίου στο αίμα, καθώς συχνά αυξάνουν με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν προβλήματα εφίδρωσης. Οι άνθρωποι που φέρουν το σύνδρομο Williams μπορούν να ζήσουν ολοκληρωμένες και υγιείς ζωές, αρκεί να τύχουν αντιμετώπισης από διεπιστημονικές ομάδες, όχι μόνο ιατρούς και νοσοκόμες, αλλά και φυσιοθεραπευτές, λογοθεραπευτές, εργοθεραπευτές, και δασκάλους(www.paidiatros.gr) Σε σχέση με την κοινωνική τους συμπεριφορά, συνήθως τα άτομα με σύνδρομο Williams είναι σχεδόν πάντα πολύ κοινωνικά, εξαιρετικά φιλικά και σχετικά φλύαρα. Νιώθουν φιλικά προς όλους και διηγούνται με πολλή ευκολία και ευφράδεια τα νέα τους. Είναι πολύ ευαίσθητοι και υπερβολικά ευγενικοί. Ειδικότερα τα παιδιά έχουν την τάση να μη φοβούνται τους ξένους και δείχνουν ενδιαφέρον στην επαφή με ενηλίκους, συχνά περισσότερο από ό,τι για τους συνομηλίκους τους με τους οποίους ενδεχομένως να δυσκολεύονται να διατηρήσουν κοινωνικές σχέσεις. Παράλληλα έχουν ανασφάλειες και φοβίες. Το άγχος και οι συχνές εναλλαγές της διάθεσης είναι μέρος της προσωπικότητας τους. Αγαπούν πολύ την μουσική όμως συχνά έχουν υπερακουσία, και τους ενοχλούν διάφοροι ήχοι. Στον τομέα της αντίληψης και της μάθησης τα άτομα με σύνδρομο Williams αντιμετωπίζουν προβλήματα διάσπασης της προσοχής και υπερκινητικότητας με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν αξιοσημείωτες μαθησιακές δυσκολίες. Η ομιλία τους αναπτύσσεται γρηγορότερα και καλύτερα από ότι άλλες δεξιότητες και έχουν καλή μνήμη. Έχουν την τάση να μιμούνται αλλά και να επαναλαμβάνουν (ηχολαλιά). Οι μαθησιακές τους δυσκολίες μπορούν να αντιμετωπιστούν καλύτερα με έγκαιρη παρέμβαση και μια τέτοια παρέμβαση μπορεί να βελτιώσει το τελικό αποτέλεσμα το οποίο συνήθως κυμαίνεται από πολύ ελαφριά μέχρι μέτρια νοητική υστέρηση(genenet.cyrus) Διαφυλικές σχέσεις εφήβων με ειδικές ανάγκες. Η σεξουαλικότητα στην εφηβεία, για τους εν δυνάμει ικανούς αλλά ανάπηρους ή παραμορφωμένους εφήβους (όπως βέβαια και για τους εφήβους με νοητική καθυστέρηση), είναι ένα τεράστιο πρόβλημα όχι μόνο όσον αφορά την εκτόνωση των ορμών τους, αλλά και όσον αφορά τη σχέση τους με τον άλλο και την συναισθηματική απόρριψη που βιώνουν από το (φυσιολογικό) άλλο φύλο (Κουρκούτας, 2001). 21

22 Στην ανάπτυξη μιας αρμονικής σεξουαλικής ζωής σε άτομα με αναπηρίες, πρωτεύοντα ρόλο παίζουν διάφορες κοινωνικές δεσμεύσεις, όπως οι συνήθειες και οι στάσεις της κοινωνίας απέναντι στους αναπήρους από τη μια και η ανασφάλεια των ίδιων των αναπήρων από την άλλη, ακολουθούμενες από τις δυσκολίες ως προς την επικοινωνία, τόσο στο συναισθηματικό και ψυχικό επίπεδο όσο και στο φυσικό περιβάλλον, δηλαδή στο περιβάλλον της εργασίας και της κατοικίας (Διομήδους, 1996). Σε μια έρευνα πεδίου, που έγινε στο Πανεπιστήμιο του Berkeley από τη Σχολή Δημόσιας Υγείας, επιχειρήθηκε να ερευνηθεί κατά πόσο και εάν οι διάφορες αναπηρίες επηρεάζουν τη σεξουαλική ζωή και τις σχέσεις των αναπήρων ατόμων γενικότερα. Με βάση την παραπάνω έρευνα, το πρόβλημα, όπως φάνηκε, στους περισσότερους αναπήρους, ήταν η σεξουαλική ικανοποίηση του συντρόφου τους παρά η δική τους, και δήλωσαν ότι θα ήθελαν ο / η σύντροφός τους να ήταν πολύ περισσότερο σεξουαλικά ενεργός και να παίρνει πρωτοβουλίες. Βεβαίως, βασική θεώρησαν τη συζήτηση όλων των προβλημάτων με το σύντροφό τους με την καλή πίστη σαν θεμέλιο για την δημιουργία μιας σωστής σχέσης (Διομήδους, 1996). Η δύσκολη θέση του αναπήρου εφήβου σε κάθε κοινωνική τάξη χειροτερεύει από τους συνειδητούς και ασυνείδητους κοινωνικούς φόβους για τη σεξουαλικότητα και την αναπηρία (Sinason, 1998). Λόγω των αυξημένων αναστολών και απαγορεύσεων που σχετίζονται με τη σεξουαλικότητα, τόσο στις οικογένειες όσο και στους ειδικούς παιδαγωγούς και θεραπευτές παρατηρείται αύξηση των αμυνών, ιδιαίτερα όσον αφορά τη σεξουαλικότητα του αναπήρου ή του στερημένου νοητικά εφήβου (Κουρκούτας, 2001) Ομάδες Συνάντησης. Ομάδα κατά τον καθηγητή Γεώργα (1995) είναι «ένα δυναμικό σύνολο ατόμων με κάποιο σκοπό που, κάτω από συνθήκες που ευνοούν την ενότητα, εξελίσσεται σε ένα οργανωμένο σύστημα με αλληλεξαρτώμενους ρόλους, θεσμούς, κοινούς στόχους, αξίες, στάσεις και ομοιογενή συμπεριφορά, που ικανοποιεί τις ανάγκες των μελών». Ο Rogers (1991), κάνει λόγο για ομάδα συνάντησης (ή ομάδα βασικής συνάντησης), η οποία έχει την τάση να τονίζει την ατομική ανάπτυξη, εξέλιξη και βελτίωση της διαπροσωπικής επικοινωνίας και σχέσεων μέσω μιας εμπειρικής διαδικασίας. 22

23 Ο Ευαγγελόπουλος (1998) αναφέρεται σε άτυπες ομάδες που σχηματίζονται εκούσια και αυθόρμητα, επιδιώκουν ορισμένους κοινούς σκοπούς και ο κανονισμός λειτουργίας τους είναι άτυπος, καθορισμένος από τα ίδια τα μέλη τους. Ακόμη, αναφέρεται και σε ομάδες συζήτησης, οι οποίες είναι μικρές ομάδες που μετά την παρουσίαση ενός θέματος ή προβλήματος σε μια ομάδα, αναλαμβάνουν να συζητήσουν αυτό και να το μελετήσουν λεπτομερειακά. Ο καθηγητής Τσαούσης (1991), αναφέρει ότι η κοινωνική ομάδα μπορεί να οριστεί ως ένα συγκροτημένο και πολύσκοπο (ή πολυλειτουργικό) σύνολο προσώπων με ισχυρούς αμοιβαίους δεσμούς που θεμελιώνουν τη συνείδηση της ιδιαίτερης υπόστασής του, και με πυκνές και άμεσες επικοινωνίες μεταξύ των μελών του. Σχεδόν σε κάθε περίπτωση η ομάδα είναι μικρή (από οκτώ μέχρι δέκα μέλη), σχετικά αδόμητη και επιλέγει τους δικούς της στόχους και προσωπικές κατευθύνσεις (Rogers, 1991). Συχνά, αν και όχι πάντοτε, η εμπειρία περιλαμβάνει κάποια γνωστική εισροή, κάποιο εννοιολογικό υλικό, το οποίο προσφέρεται στην ομάδα (Rogers, 1991). Ο Γεώργας (1995) αναφέρεται στα εξής χαρακτηριστικά της ομάδας: 1. Αλληλεπίδραση-αλληλεξάρτηση. 2. Συνείδηση του να είσαι μέλος. Τα άτομα που αποτελούν την ομάδα πρέπει να συνειδητοποιούν ότι είναι, πράγματι, μέλη της ομάδας. 3. Παραδοχή και απόδοση ταυτότητας μέλους ομάδας από τρίτους του εξωτερικού κόσμου πότε ορισμένα άτομα ανήκουν σε μια συγκεκριμένη ομάδα. 4. Κοινοί θεσμοί, αξίες και στάσεις των μελών της ομάδας. 5. Σύστημα αλληλεξαρτώμενων ρόλων. Ένα σύστημα ρόλων με κάποια ιεραρχία που αναφύεται μέσα σε κάθε ομάδα. 6. Ικανοποίηση ορισμένων ψυχολογικών αναγκών της ομάδας. 7. Ταύτιση μελών με το πρότυπο του ιδανικού αρχηγού. 8. Κοινοί στόχοι. 9. Ομοιογενής συμπεριφορά. 10. Ενότητα, σύμπνοια, συνοχή και λειτουργικότητα. Κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας ομάδας είναι οι σκοποί τους οποίους επιδιώκει να επιτύχει και οι οποίοι υπήρξαν η αιτία της συγκρότησής της. Οι σκοποί πρέπει να είναι σαφείς και αποδεκτοί από τα μέλη της ομάδας γιατί τότε προκαλούνται σε αυτή κίνητρα, σύμπνοια, συνοχή και υπευθυνότητα με επακόλουθο την εκπλήρωσή τους (Ευαγγελόπουλος, 1998). 23

24 Ο Rogers (1991), που έπαιξε πολλές φορές το ρόλο του διευκολυντή σε ομάδες συνάντησης ισχυρίζεται ότι η ομάδα «κινείται» και έχει από μόνη της μια εξελικτική διαδικασία, δίχως να χρειάζεται ο διευκολυντής να την κατευθύνει προς ένα συγκεκριμένο σκοπό. Αναφέρει χαρακτηριστικά: «συνήθως δεν έχω καθορισμένο στόχο για μια συγκεκριμένη ομάδα και ειλικρινά επιθυμώ να αναπτύξει η ίδια τις κατευθύνσεις της. Μερικές φορές, όμως, επειδή υπήρχε κάποια προσωπική ροπή ή αγωνία στην ομάδα καθόριζα εγώ το στόχο της. Στις περιπτώσεις αυτές ή η ομάδα ανέτρεπε αυτό το στόχο ή ξόδευε τόσο χρόνο για να ασχοληθεί με μένα, ώστε ειλικρινά μετανιώνω που είχα βάλει στο μυαλό μου ένα συγκεκριμένο στόχο» (ό.π., σ. 71). Με άλλα λόγια, ο Rogers (1991), ανατρέπει τον καθορισμό των στόχων μέσα σε μια ομάδα, γιατί όπως ο ίδιος αναφέρει «η διαδικασία της ομάδας είναι πιο σπουδαία από τις δικές μου δηλώσεις ή συμπεριφορά και θα επιτελεστεί αν δεν της γίνω εμπόδιο. Σίγουρα νοιώθω υπεύθυνος προς τους συμμέτοχους, αλλά όχι για τους συμμέτοχους» (ό.π., σ. 72) Ορισμός και χαρακτηριστικά της ομάδας. Η ομάδα έχει πρωταρχική σημασία στην κοινωνική συμπεριφορά, καθώς οι στενοί συναισθηματικοί δεσμοί που αναπτύσσονται μεταξύ των μελών της διαμορφώνουν τη βάση των συνηθειών, στάσεων και αξιών που μαθαίνονται από την αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους. Από την παιδική ηλικία και μετά, κοινωνικές ανάγκες, όπως η σύνδεση, η αποδοχή, η αναγνώριση, η αμοιβαία υποστήριξη και η αίσθηση του ανήκειν ικανοποιούνται μέσα στην ομάδα. Η λειτουργία της ομάδας ως ολότητα επηρεάζεται από διαφοροποιήσεις στη δομή οι οποίες επηρεάζουν τον τρόπο και την ικανότητα με την οποία γίνονται οι στόχοι της ομάδας πραγματικότητα. Οι δομές της φιλίας, της δύναμης, της επικοινωνίας και της δουλειάς ή των ρόλων, είναι οι πιο σημαντικοί παράγοντες που καθορίζουν τη λειτουργία της ομάδας. Η ομάδα αποτελεί για τον Lewin μία πραγματικότητα στη μελέτη της οποίας εφαρμόζεται με ιδιαίτερη επιτυχία η βασική αρχή : το σύνολο είναι διαφορετικό από το άθροισμα των μερών του. Η ομάδα στη θεωρία του Lewin αναγνωρίζεται ως ένα σύστημα αλληλεπίδρασης μεταξύ των μελών όπως και μεταξύ της ομάδας και του περιβάλλοντος, που προκαλεί διάφορα φαινόμενα όπως : -υποομάδες. κυκλώματα επικοινωνίας, - ρόλους, - στόχους, -σταθερές, - συνοχή, - αλλαγή και αντίσταση στην αλλαγή( Μπακιρτζής, 1996). 24

25 Το σύστημα αυτό αλληλεπίδρασης παίρνει ιδιαίτερη μορφή για κάθε ομάδα και εξηγεί τη λειτουργία και τη συμπεριφορά της όπως και τις σχέσεις της με το ανθρώπινο και φυσικό περιβάλλον. Πρόκειται για ένα σύστημα αλληλεπιδρώντων δυνάμεων που ωθούν για εσωτερική και εξωτερική δράση( Μπακιρτζής, 1996) Η δυναμική της ομάδας: Διαπροσωπικές σχέσεις και επικοινωνία. Ο Kurt Lewin ( ) θεωρείται δικαιωματικά ο πατέρας της Δυναμικής των Ομάδων και ένας από τους κύριους ιδρυτές της Κοινωνικής Ψυχολογίας. Οι έρευνες του ίδιου και των συνεργατών του έχουν κυριολεκτικά επηρεάσει σχεδόν το σύνολο των σημερινών θεωριών και μεθόδων γύρω από τα θέματα των ανθρωπίνων σχέσεων σε κάθε είδους ομάδες : εκπαιδευτικές, επιμορφωτικές, εργασιακές, φυλετικές και άλλες. Η θεωρία του για τη δυναμική της ομάδας στηρίχτηκε σε έναν από τους πιο γνωστούς νόμους της σχολής της Gestalt-theory: «Το σύνολο είναι κάτι παραπάνω από το άθροισμα των μερών του», όπως μια μελωδία είναι κάτι παραπάνω από τις νότες που την απαρτίζουν, η μία δίπλα στην άλλη (Αρχοντάκη, Φιλίππου & Αστρινάκης, 2003). Με τον ίδιο τρόπο, για τον Lewin, η ομάδα αποτελεί μια ξεχωριστή οντότητα, είναι κάτι διαφορετικό και κάτι παραπάνω από το άθροισμα των ατόμων που την συνθέτουν. Οι έρευνες του Lewin και των συνεργατών του στοχεύουν ακριβώς στο να αναγνωρίσουν αυτό το διαφορετικό, τους νόμους του και τους μηχανισμούς λειτουργίας του(μπακιρτζής, 1996). Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των μελών της ομάδας, καθώς και της ομάδας με το περιβάλλον της, εξαρτώνται από την οργάνωση του ζωτικού χώρου της ομάδας, έτσι όπως διαμορφώνεται τη συγκεκριμένη στιγμή στο συγκεκριμένο χώρο. Κατά συνέπεια τα στοιχεία της ομάδας και του περιβάλλοντος γίνονται αντιληπτά από τα μέλη της σε σχέση με τη συγκεκριμένη κατάσταση που βιώνεται εκείνη τη στιγμή. Το σθένος των διαφόρων στοιχείων που συνθέτουν τον ζωτικό χώρο, η ικανότητα δηλαδή έλξης ή άπωσης των στοιχείων αυτών, δεν είναι απόλυτο, αλλά μεταβάλλεται μέσα από τη συνεχή ανατροπή και εξέλιξη της ισορροπίας του πεδίου εξ ου και ο ορισμός του πεδίου ως δυναμικό (Θεωρία του Πεδίου του Kurt Lewin στο Μπακιρτζής, 2003). Απαραίτητο γνώρισμα μιας ομάδας είναι η επικοινωνία των μελών της μεταξύ τους και η δημιουργία διαπροσωπικών σχέσεων. Επικοινωνία είναι η διαδικασία ανταλλαγής (μετάδοσης και λήψης) πληροφοριών, σκέψεων, ιδεών, αισθημάτων και 25

26 άλλων μηνυμάτων. Με την εκπομπή του μηνύματος από τον πομπό αναμένεται κάποια επίδραση πάνω στο δέκτη, καθώς και η σχετική αντίδρασή του. Έτσι με την ανταλλαγή των μηνυμάτων επιδρά ο ένας στον άλλον, δημιουργείται το φαινόμενο της αλληλεπίδρασης (διαντίδρασης), καθώς και το φαινόμενο της ανατροφοδότησης (feedback). Ο μηχανισμός της ανατροφοδότησης ή ανάδρασης πληροφορεί και ενημερώνει κάθε φορέα της επικοινωνίας για τη συμπεριφορά των άλλων. Με τον τρόπο αυτό ρυθμίζουν τα μηνύματα, τις ερωτήσεις και αντιδράσεις τους, λαμβάνοντας υπόψη ο ένας τα μηνύματα, τις σκέψεις, τις απαιτήσεις του άλλου (Ευαγγελόπουλος, 1998). Σύμφωνα με τον Γεώργα (1995) δεν είναι ότι στην ομάδα υπάρχουν περισσότερες αλληλεπιδράσεις από όσες θα έχουν τα ίδια άτομα ως δυάδες. Στο σχηματισμό μιας ομάδας προκύπτουν μοναδικά ειδικά ψυχολογικά φαινόμενα που δεν υπάρχουν στις δυαδικές σχέσεις. Κάτω από τη δυναμική της ομάδας, που καλύπτει τα προκύπτοντα μοναδικά φαινόμενα, ένα άτομο, μπορεί να παρουσιάσει συμπεριφορά διαφορετική από εκείνη που θα παρουσίαζε σε μια δυαδική σχέση (Ευαγγελόπουλος, 1998). Οι διαπροσωπικές σχέσεις στο πλαίσιο της ομάδας παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ψυχοκοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη του ατόμου, γι αυτό η επικοινωνία που συντελείται σε αυτή θεωρείται ιδιαίτερης σημασίας. Η επικοινωνία που υπάρχει σε μια ομάδα και οι διαπροσωπικές σχέσεις που χαρακτηρίζουν τα μέλη της είναι έννοιες απολύτως συνυφασμένες και αλληλοκαθοριζόμενες. Η ικανοποιητική ή όχι επικοινωνία επηρεάζει την αλληλεπίδραση και τη συνεργασία των μελών της ομάδας, ενώ από την άλλη, η σχέση που έχει κανείς με τους άλλους και ο τρόπος που τους βλέπει καθορίζουν και την άνεση και ποιότητα της αλληλεπίδρασής τους Η διαδικασία της ομάδας. Σύμφωνα με τον Rogers (1980) ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά στη διαδικασία μιας ομάδας είναι η «ενότητα» που αισθάνονται τα μέλη της μέσα από τη διαφορετικότητα που τους διακρίνει. Κάθε άτομο τείνει να χρησιμοποιεί την ευκαιρία για να γίνει όλα αυτά που μπορεί να γίνει. «Η ποικιλομορφία και η διαφορετικότητα, η μοναδικότητα του να είναι κανείς «εγώ» γίνονται βιώματα. Αυτό το ίδιο 26

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας Αναπηρία: όροι και ορισμοί Η έννοια της διαφορετικότητας Η Αναπηρία στην Αρχαία Ελλάδα Ο Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρει τον τυφλό ποιητή, ο οποίος συχνά ήταν προσκεκλημένος στο παλάτι και είχε την εύνοια

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος Σοφία Μπάτσιου Μάρτιος 2012 Να κατανοήσετε το πρόβλημα της νοητικής υστέρησης, τα χαρακτηριστικά των μαθητών με νοητική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου:

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου: Γλωσσάρι Αναπηρίας Αντί προλόγου: Το γλωσσάρι συντάχθηκε με κύριο στόχο την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά το σύνδρομο Down, αλλά και τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία. Δυστυχώς η κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης Κοινωνικοποίηση του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Στους ρυθμούς με τους οποίους

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡ ΗΣΗ. (Βιργινία Πολυμεροπούλου Εργοθεραπεύτρια)

ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡ ΗΣΗ. (Βιργινία Πολυμεροπούλου Εργοθεραπεύτρια) ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡ ΗΣΗ (Βιργινία Πολυμεροπούλου Εργοθεραπεύτρια) Η Νοητική Υστέρηση αναφέρεται σε μια παθολογική κατάσταση που εκδηλώνεται στην περίοδο ανάπτυξης, δηλ. την περίοδο που αρχίζει από την σύλληψη

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία Εισαγωγή Το ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ σε συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς συμμετέχει σε ένα πρόγραμμα για την υποστήριξη δημιουργίας θετικού οικογενειακού κλίματος σε οικογένειες με παιδιά με και ευνοϊκών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΣΕ ΤΑΞΕΙΣ ΜΕ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ Η υφιστάμενη κατάσταση καταπίεση από τον κοινωνικό τους περίγυρο απαιτήσεις του σχολικού περιβάλλοντος Όλο και περισσότεροι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο για επαγγελματίες που εργάζονται σε φορείς που εξυπηρετούν ανθρώπους με αναπηρία

Ερωτηματολόγιο για επαγγελματίες που εργάζονται σε φορείς που εξυπηρετούν ανθρώπους με αναπηρία Partnership: AIAS Bol1gna onlus (I) Εισαγωγή Το ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ σε συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς συμμετέχει σε ένα πρόγραμμα για την υποστήριξη δημιουργίας θετικού οικογενειακού κλίματος σε οικογένειες

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία.

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Οικογενειακή Αγωγή Ι Σχολική Χρονιά: 2007 2008 Καθηγήτρια Οικιακής

Διαβάστε περισσότερα

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας;

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή ΔΕΠΥ όπως είναι γνωστή από τα ακρωνύμια, αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ. Negative feelings management

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ. Negative feelings management ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ Negative feelings management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα για την Διαχείριση Αρνητικών Συναισθημάτων είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν σωστά όσα βλέπουν, ακούν και γενικά αισθάνονται.

είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν σωστά όσα βλέπουν, ακούν και γενικά αισθάνονται. Β έτος ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Σοφία Μπάτσιου Απρίλιος 2012 είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν

Διαβάστε περισσότερα

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Η σημαντικότερη από τις ανθρώπινες λειτουργίες. Η τέχνη της αποτελεσματικής ανταλλαγής πληροφοριών,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ. ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ Δρ. ΒΑΒΕΤΣΗ ΣΟΦΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Δρ. ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ. ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ Δρ. ΒΑΒΕΤΣΗ ΣΟΦΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Δρ. ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ Δρ. ΒΑΒΕΤΣΗ ΣΟΦΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Δρ. ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ Οι μορφές της συμπεριφοράς οι οποίες ενοχλούν τα ίδια τα παιδιά ή το περιβάλλον τους

Διαβάστε περισσότερα

Καραμάνου Χριστίνα A.M: 11768 Πετίνη Θωμαΐς- Χριστίνα A.M:12110 Ρούσα Γεωργία A.M: 11580 ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2013

Καραμάνου Χριστίνα A.M: 11768 Πετίνη Θωμαΐς- Χριστίνα A.M:12110 Ρούσα Γεωργία A.M: 11580 ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2013 Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2013 Καραμάνου Χριστίνα A.M: 11768 Πετίνη Θωμαΐς- Χριστίνα A.M:12110 Ρούσα Γεωργία A.M: 11580 «είναι μία παθολογική κατάσταση, που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 5ο μάθημα Διδάσκουσα Δήμητρα Ιορδάνογλου ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΡΕΣ Διεθνές Εθνικό Οργανισμού Πανεπιστημίου Διαπροσωπικό Ατομικό ΜΕΡΙΚΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΓΧΟΣ: Ένας "μη

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ)

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΕΠΥ; Αποτελεί μια ομάδα διαταραχών όπου τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 12 ετών. Τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος

Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος Ομ. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διάγνωση διαβήτη Σε μεσήλικα Σε ηλικιωμένο Σε παιδί ή έφηβο Διαβήτης σε ενήλικες και υπερήλικες Ενήλικας ή Ηλικιωμένος

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μουσικοθεραπεία Ντόρα Ψαλτοπούλου Μουσικοθεραπεύτρια MA-CMT Master of Arts, New York University να τσιγγάνικο ρητό λέει ότι «όποιος πόνο έχει, μιλιά δεν έχει». Κι ένας Κινέζος ποιητής θα πει ότι «χτυπάμε

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ : ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ I I ΘΕΜΑ: ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ (Α. Μ. Ε. Α) ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Κα. ΚΥΠΑΡΙΣΣΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ Αναστασία Αλευριάδου Αν. Καθηγήτρια ΠΤΝ ΠΔΜ Υπεύθυνη Δράσεων Συμβουλευτικής ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΟΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Η οικογένεια αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού, γιατί το άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Τι είναι Μαθησιακές Δυσκολίες; Καμπύλη Νοημοσύνης Δείκτης Νοημοσύνης ποσοστό % κατηγορία πάνω από

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ Μαλτέζος Ιωάννης Κληρονομικότητα Το σώμα μας αποτελείται από εκατομμύρια κύτταρα εκ των οποίων τα περισσότερα εξ αυτών

Διαβάστε περισσότερα

Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί;

Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί; Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί; Τι είναι το άγχος; Άγχος είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά το

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C).

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C). ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C). ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ Η ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΕΜΙΖΕΙ ΤΟ ΚΕΝΟ ΜΕΤΑΞΥ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Tony Attwood Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Το παιδί με σύνδρομο Asperger δεν παρουσιάζει το ίδιο προφίλ συμπεριφοράς και μαθησιακών ικανοτήτων με το παιδί που εμφανίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 10η: Αυτισμός Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΣΤΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΗΛΙΚΙΕΣ

Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΣΤΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΗΛΙΚΙΕΣ Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΣΤΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΗΛΙΚΙΕΣ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟΙ ΠΑΙΚΤΕΣ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ Ο ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΣΗΜΕΡΑ Εμπειρικές γνώσεις Έλλειψη μεθοδολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής 1. Το ερευνητικό αντικείμενο της αθλητικής ψυχολογίας έχει (α) ψυχοφυσιολογική κατεύθυνση (β) γνωστικο-συμπεριφορική κατεύθυνση (γ) κοινωνικο-ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

1. Ορισµός της ΕΓΔ. 2.1. Χαρακτηριστικά της ΕΓΔ

1. Ορισµός της ΕΓΔ. 2.1. Χαρακτηριστικά της ΕΓΔ Ο λόγος είναι ίσως η σηµαντικότερη µορφή έκφρασης όσο για την επικοινωνία αλλά και για την περαιτέρω ανάπτυξη του ανθρώπου από τον προφορικό στον γραπτό λόγο. Γιατί αν ένα παιδί δεν συνειδητοποιήσει πλήρως

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 01-03-2014 (3 Ο ΜΑΘΗΜΑ) Σύνοψη Μαθησιακών Δυσκολιών Διεπιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ι. Τσιάντης MD, DPM, FRC Psych. Αν. Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Επιστημονικός Υπεύθυνος ΕΨΥΠΕ Ψυχαναλυτικός Ψυχοθεραπευτής Πρόεδρος Ιατρικών

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία]

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 16536 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΙΤΣΟΥ ΛΙΛΙΑΝΝΑ [Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] Α. Η συγγραφέας αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι!

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Με ένα πραγματικά απλό και κατανοητό λόγο, η κυρία Μιγγείρου στο νέο της βιβλίο Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι, που

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

12/5/2015 Ι ΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ

12/5/2015 Ι ΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ Ι ΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ 1 ΕΦΗΒΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ 2 Εφηβεία είναι η περίοδος της αύξησης και της ανάπτυξης του ατόμου κατά την ο- ποία συμβαίνουν σημαντικές μεταβολές στο σώμα, στη συμπεριφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ Τμήμα Νοσηλευτικής ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Το παιδί από τη γέννησή του μέχρι την ηλικία των 19 έως 20 ετών παρουσιάζει μία αύξηση του βάρους αλλά και του ύψους. Αν

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

Ο ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ Ο ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ Η Έρευνα μας Ο Εθισμός στο Διαδίκτυο 2008-2010 Γενικότερα τι σημαίνει ο εθισμός, ειδικότερα τι σημαίνει εθισμός στο Διαδίκτυο και πως αυτό ορίζεται; Ως εθισμός αντιμετωπίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ:

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ: ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ: Τι είναι άγχος: Είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά το μυαλό και το σώμα σας σε κάθε νέα απειλητική ή συγκινησιακή ( συναρπαστική ) κατάσταση.

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ (με βάση το παράθεμα σελ.157 του σχολικού βιβλίου) Η νόσος Alzheimer

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ (με βάση το παράθεμα σελ.157 του σχολικού βιβλίου) Η νόσος Alzheimer ΕΠΩΝΥΜΟ: Κ. ΟΝΟΜΑ: ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΑΞΗ-ΤΜΗΜΑ: Α 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 26/3/2014 ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ (με βάση το παράθεμα σελ.157 του σχολικού βιβλίου) Η νόσος Alzheimer Η νόσος Alzheimer είναι η πιο συχνή μορφή άνοιας,

Διαβάστε περισσότερα

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο»

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» «Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» Σχολείο: Γενικό Λύκειο Παραλίας Τάξη: Α 4 Σχ.Έτος:2012 Ομάδα: 4 η Μέλη υποομάδας: 1.Κοντοπούλου Σωτηρία 2.Μπαζάρογλου Γεωργία 3.Μπόμπου Μαρία 4.Φιλιποππούλου Αγγελική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ. Επιμέλεια: Στέργιος Νότας

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ. Επιμέλεια: Στέργιος Νότας ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ Επιμέλεια: Στέργιος Νότας ΜΥΘΟΣ: Ο αυτισμός είναι μια σπάνια διαταραχή. ΑΛΗΘΕΙΑ: Παλαιότερες επιδημιολογικές έρευνες έδειχναν ότι στον γενικό

Διαβάστε περισσότερα

Βοηθός Εργοεραπείας Τμήμα: 1ΝΕΡΜΟ1 Εργασια: Σύνδρομο Prader - Willi (Πράντερ - Γουίλι) και Σύνδρομο Sotos (Σότος) Παρδαλού Χριστίνα

Βοηθός Εργοεραπείας Τμήμα: 1ΝΕΡΜΟ1 Εργασια: Σύνδρομο Prader - Willi (Πράντερ - Γουίλι) και Σύνδρομο Sotos (Σότος) Παρδαλού Χριστίνα Βοηθός Εργοεραπείας Τμήμα: 1ΝΕΡΜΟ1 Εργασια: Σύνδρομο Prader - Willi (Πράντερ - Γουίλι) και Σύνδρομο Sotos (Σότος) Παρδαλού Χριστίνα Σύνδρομο Prader - Willi (Πράντερ - Γουίλι) Φυλοσχετιζόμενη διαταραχή,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΜΕΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΜΕΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΜΕΑ 1438 / Διάγραμμα 1 ΟΡΑΤΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ Κάποιες φορές ακούμε να γίνεται συζήτηση για τα άτομα με αναπηρία. Το τελευταίο διάστημα,

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο;

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο; Εισαγωγή Τι είναι ''social media''; Ως μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) ορίζονται τα μέσα, τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ ομάδων ανθρώπων μέσω των διαδικτυακών κοινοτήτων. Υπάρχουν διάφορες μορφές

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΕΙΟ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ

ΙΑΤΡΕΙΟ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ ΙΑΤΡΕΙΟ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ ΒΟΓΙΝΔΡΟΥΚΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΟΓΟΠΕΔΙΚΟΣ ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΟΡΕΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ?

Διαβάστε περισσότερα

«Εφηβεία: Μια καταιγίδα στη ζωή;»

«Εφηβεία: Μια καταιγίδα στη ζωή;» «Εφηβεία: Μια καταιγίδα στη ζωή;» Η εφηβεία αποτελεί μία μεταβατική περίοδο στη ζωή του ανθρώπου. Αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Κατά τη διάρκειά της συντελούνται

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Αθανασία Τιβικέλη, ψυχολόγος Msc Σχολικής Εξελικτικής Ψυχολογίας ΑΠΘ

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Αθανασία Τιβικέλη, ψυχολόγος Msc Σχολικής Εξελικτικής Ψυχολογίας ΑΠΘ Πυραμίδα των αναγκών, του Maslow (1943): Οι ανθρώπινες ανάγκες διαχωρίζονται σε 5 επίπεδα (από ΚΑΤΩ προς τα ΠΑΝΩ) 5. Αυτοπραγμάτωσης (να νιώθει πλήρες, πραγματωμένο κι ευτυχισμένο) 4. Αυτοεκτίμησης (προβολή

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή:

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή: ΕΥΤΕΡΑ * Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό, είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να αναπτύσσονται,

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου ΕΝΟΤΗΤΑ 3 Φιλία Προϋποθέσεις ορθής φιλίας: Σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου. Ειλικρίνεια και τιμιότητα. Κατανόηση προβλημάτων. Αλληλοβοήθεια. Κοινά ενδιαφέροντα.

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Εξάρτηση από το διαδίκτυο

Εξάρτηση από το διαδίκτυο Εξάρτηση από το διαδίκτυο Συμπτώματα Εξάρτησης i. Παραμονή on-line για περισσότερη ώρα από όση υπολόγιζε αρχικά ο έφηβος, ώστε να πετύχει το αίσθημα της ικανοποίησης, διαφορετικά η συνέχιση ίδιου χρόνου

Διαβάστε περισσότερα