ΠΕΡΙΟ ΙΚΗ ΕΚ ΟΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ Κ.ΛΠ. ΥΛΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΗΝΟ - ΑΡ. ΦΥΛΛΟΥ 2 - ΕΤΟΣ 2011

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΕΡΙΟ ΙΚΗ ΕΚ ΟΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ Κ.ΛΠ. ΥΛΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΗΝΟ - ΑΡ. ΦΥΛΛΟΥ 2 - ΕΤΟΣ 2011"

Transcript

1 THNIAKA Σημειώματα ΠΕΡΙΟ ΙΚΗ ΕΚ ΟΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ Κ.ΛΠ. ΥΛΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΗΝΟ - ΑΡ. ΦΥΛΛΟΥ 2 - ΕΤΟΣ 2011 Στις 28 Οκτωβρίου 2011, στο Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού, παρουσιάστηκε το βιβλίο του Στέφανου Νικολάου ελατόλα «Αδελφοί Φυτάλαι», το οποίο εξέδωσε ο Πολιτιστικός Σύλλογος Καρυάς Τήνου. Ο συγγραφέας του δεν είχε τη χαρά να δει το τελευταίο έργο του τυπωμένο. Στις 6 Μαρτίου εγκατέλειψε τα εγκόσμια πλήρης ημερών και έχοντας πίσω του ένα σημαντικό έργο. Το βιβλίο παρουσίασαν οι δ.δ. Ζέφη Ποτήρη και Ούρσουλα Φωσκόλου και ο Κώστας ανούσης. Πιστεύοντας ότι η παρουσίαση ενός βιβλίου δεν είναι ούτε πρέπει να είναι ένα εφήμερο συμβάν, κάποια κείμενα για τη στιγμή, θεωρήσαμε ορθό να δημοσιεύσουμε τις δύο πρώτες εισηγήσεις «Οι αδελφοί Γεώργιος και Λάζαρος Φυτάλαι στον ελληνικό νεοκλασικισμό» και «Ο ανδριάντας του πατριάρχη Γρηγορίου του Ε του Γεωργίου Φυτάλη». Η τρίτη εισήγηση, με τίτλο «Ο Στέφανος Νικολάου ελατόλας και οι αδελφοί Φυτάλαι», θα δημοσιευθεί λίγο αργότερα. Ο ελατόλας άρχισε να αρθρογραφεί στην εφημερίδα «Κυκλαδικόν Φως» από το 1974 για να υποστηρίξει τότε τα κατά τη γνώμη του «δίκαια» της Καρδιανής, ειδικά της ορθόδοξης Καρδιανής (το ιστορικό παρελθόν του εξωκλησιού της Αγίας Φωτεινής στην Πλακιανή και τη μη καταγραφή των ορθόδοξων εξωκλησιών του χωριού κατά την απογραφή του 1828). Η προσπάθειά του αυτή τον οδήγησε στην έρευνα του τοπικού, αλλά και αθηναϊκού, τύπου του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Από την έρευνα αυτή προέκυψε ένα σημαντικό υλικό, σειρά δημοσιευμάτων και κάποια βιβλία. Μπορεί κανείς να έχει ενστάσεις για τη μεθοδολογία και τα συμπεράσματα του ελατόλα και σίγουρα υπάρχουν τέτοιες, όμως δεν υ- πάρχει αμφιβολία ότι χωρίς τις καταθέσεις του θα γνωρίζαμε πολύ λιγότερα για το εγγύς ιστορικό μας παρελθόν. Αυτό α- κριβώς συνέβη και με το βιβλίο «Αδελφοί Φυτάλαι». Μπορεί να έχουμε ενστάσεις για τον τρόπο διαπραγμάτευσης του θέματος, όμως είναι βέβαιο ότι η έρευνα του α- είμνηστου Στέφανου δεν παρέλειψε καμιά σχετική πληροφορία. Ελπίζουμε ότι στο μέλλον θα μπορέσουμε να παρουσιάσουμε με τη μέγιστη ανθρωπίνως δυνατή νηφαλιότητα και αντικειμενικότητα την πορεία του. Η στάση του ελατόλα απέναντι στα πράγματα του τόπου του έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον για την ιστορία των ιδεών και νοοτροπιών της γενιάς που τώρα κάνει τους λογαριασμούς της με την Κλειώ. Το τρίτο κείμενο, το οποίο δημοσιεύεται στο φύλλο αυτό «Λατόμοι της Τήνου» γράφηκε για να εκφωνηθεί κατά τα εγκαίνια του Καλλιτεχνικού Πάρκου Μαρλά - Μαμάδου (Μνημείου του ανώνυμου λατόμου) στις 15 Αυγούστου 2009, πλην όμως αυτό δεν κατέστη τελικά εφικτό. Έτσι, παρουσιάστηκε στις 13 Αυγούστου 2011 στο Μαμάδο, κατά την εκδήλωση του Προοδευτικού Συλλόγου Μαρλά - Μαμάδου «Τήνια πετρώα γη», από την ιατρό δ. Ξένια ράκου, η οποία με την εξαίρετη δουλειά της ελαχιστοποίησε τις αδυναμίες του και ανέδειξε τις αρετές του. Το κείμενο αυτό δεν έχει χαρακτήρα ανακοίνωσης με επιστημονικές αξιώσεις. Πρόκειται απλώς για κατάθεση ψυχής. Επειδή, όμως, γίνονται σε αυτό αναφορές, οι οποίες ενδεχομένως θα ενδιαφέρουν τον ερευνητή του αύριο, τολμούμε τη δημοσίευσή του. Εξάλλου αυτός είναι και ο χαρακτήρας των «Τηνιακών σημειωμάτων», η συγκέντρωση και καταγραφή ψηγμάτων ιστορίας και πολιτισμού που πιθανώς θα ενδιαφέρουν τους επιγενόμενους ιστορικούς ερευνητές. Τα «Τηνιακά σημειώματα» όπως τονίσαμε και στο πρώτο φύλλο δε θα είναι έντυπο με επιστημονικές απαιτήσεις, αλλά ένα βήμα παρουσίασης στοιχείων που κατά την κρίση μας θα έχουν στο μέλλον κάποιο ενδιαφέρον για εκείνους που θα σκύψουν στο παρελθόν του νησιού μας. Έτσι, στο χώρο αυτό μπορούν να γίνονται και κάποιες εκπτώσεις! Στις μέρες μας που η οικονομική κρίση απειλεί να ακυρώσει κάθε φιλόδοξη πρωτοβουλία, τέτοια εγχειρήματα επιτρέπουν την ανάδειξη φιλότιμων προσπαθειών με ταπεινά μέσα. Ελπίζουμε, λοιπόν, πως στο δρόμο αυτό θα συνεχίσουμε να πορευόμαστε. «Τηνιακά σημειώματα», περιοδική έκδοση ιστορικής κ.λπ. ύλης για την Τήνο - Ιδιοκτήτης & υπεύθυνος έκδοσης: Κώστας ανούσης, Κ. Λομβάρδου 108, Αθήνα, τηλ & ιανέμεται δωρεάν. Στέφανου Νικ. ελατόλα Α ΕΛΦΟΙ ΦΥΤΑΛΑΙ ΕΥΡΕΘΗΚΑΝ ΕΛΛΙΠΕΙΣ Αν δεν υπήρχε η προσωπική σχέση του Προέδρου του Πολιτιστικού Συλλόγου Καρυάς με τον Στέφανο Νικολάου ελατόλα και η ομόφωνη απόφαση του Σ του Συλλόγου να στηρίξει την έκδοση, το βιβλίο «Αδελφοί Φυτάλαι» δε θα έβλεπε ποτέ το φως της δημοσιότητας. Ο Σύλλογος μεν της Καρυάς ά- νοιξε τα φτερά του σε ολόκληρο το νησί, κάποιοι όμως άλλοι ζυγίστηκαν, μετρήθηκαν και ευρέθηκαν ελλιπείς. Γιατί;

2 ΟΙ Α ΕΛΦΟΙ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΙ ΛΑΖΑΡΟΣ ΦΥΤΑΛΑΙ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΝΕΟΚΛΑΣΙΚΙΣΜΟ Τηνιακά σημειώματα - 2 Της Ζέφης Ποτήρη Από τα μέσα του 18ου αιώνα και μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 19ου δημιουργήθηκε στην Ευρώπη ένα μεγάλο πολιτιστικό κίνημα με στροφή προς τις κλασικές αρχαίες μορφές, την αρχιτεκτονική και τις εικαστικές τέχνες. Το κίνημα αυτό ονομάστηκε νεοκλασικισμός. Άσκησε βαθιά επίδραση σε όλα τα στάδια ανάπτυξης, κυρίως μετά τις επιτυχείς ανασκαφές στην Ιταλία, στην Ελλάδα και τη Μικρά Ασία. Παράλληλα, το πνεύμα του ιαφωτισμού που διαμορφωνόταν εκείνη την εποχή ενίσχυσε αυτήν την κίνηση και το ενδιαφέρον προς την Αρχαιότητα. Επιπλέον, η δημοσίευση των έργων του καλλιτέχνη Γιόχαν Γιοακίν Βίνκελμαν «Σκέψεις για τη μίμηση των ελληνικών έργων» (1756) και «Ιστορία της Τέχνης της Αρχαιότητας» (1764), άσκησε μεγάλη επίδραση στις αισθητικές αντιλήψεις των συγχρόνων του, με αποτέλεσμα την αντίδραση στους προηγούμενους ρυθμούς μπαρόκ και ροκοκό, συνιστώντας μια απόπειρα αναδημιουργίας ρυθμού με την υιοθέτηση κλασικών μορφών 1. Όπως ήταν φυσικό, το κίνημα αυτό επηρέασε κάθε μορφή τέχνης: την αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη λογοτεχνία, ακόμα και τη μουσική. Η αρχιτεκτονική, η κυριότερη τέχνη της νεοκλασικής περιόδου, επιβάλλεται με την απλότητα των όγκων και των διακοσμήσεων, τη σκοπιμότητα των κατασκευών, το σεβασμό της φύσης των χρησιμοποιούμενων υλικών, αρχές που αποτελούν προϋποθέσεις και βασικούς όρους της έννοιας του «ωραίου». Η νεοκλασική ζωγραφική ανθίζει κυρίως στη Γαλλία, με κύριο εκπρόσωπο τον Ζακ Λουίς Νταβίντ, και ακολουθεί η Ιταλία και η υπόλοιπη Ευρώπη. Στην Ελλάδα αντιπροσωπεύεται κυρίως από τον Αυστριακό ζωγράφο Καρλ Ραλ με τη νωπογραφία της ζωφόρου του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο κλάδος, όμως, της τέχνης που δέχτηκε κυρίως τις θετικές και αρνητικές επιδράσεις του νεοκλασικισμού είναι η γλυπτική. Εφόσον έχασε τα θρησκευτικά και εγκωμιαστικά θέματα που την τροφοδοτούσαν επί αιώνες, αντιμετωπίζει το πρόβλημα να τα αντικαταστήσει με κοσμικούς ήρωες και μύθους, αλλά και να εισαγάγει στην τέχνη την καινούρια αντίληψη περί ατομικής προσωπικότητας και τις νέες έννοιες της ελευθερίας, της ζωής και της Ιστορίας. Έτσι, οι καλλιτέχνες με βάση τα ελληνικά και ρωμαϊκά πρότυπα δημιουργούν μια καινούρια πλαστική. Ο μεγαλύτερος νεοκλασικός γλύπτης είναι ο ιταλός Αντώνιο Κανόβα αλλά και ο ανός Μπέρτελ Θόρβαλντσεν, περισσότερο δογματικός και με τη μεγαλύτερη επίδραση στους έλληνες γλύπτες. Στη χώρα μας ο νεοκλασικισμός εμφανίζεται με την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Οι Βαυαροί είδαν την Ελλάδα ως τον κλασικό τόπο, όπου «χτυπούσε η καρδιά του πρότυπου βασιλείου». Στις προσωρινές πρωτεύουσες Αίγινα και Ναύπλιο χτίζονται πρώιμα κλασικιστικά σπίτια «τα Καποδιστριακά», με λιτά μορφολογικά στοιχεία. Η ελληνική κοινωνία προσπαθεί να εκσυγχρονιστεί μέσω του εξευρωπαϊσμού, να διακριθεί «η ελληνική αρχιτεκτονική» (δηλαδή κλασικιστική) από την «τούρκικη αρχιτεκτονική» (παραδοσιακή), η οποία έπρεπε να εξαλειφθεί, αφού θύμιζε το σκοτεινό παρελθόν και τη βαρβαρότητα 2. Το κίνημα του νεοκλασικισμού έχει ιδιαίτερη σημασία το 19ο και αρχές του 20ού αι. για τη μικρή ξαναγεννημένη Ελλάδα που προσπαθούσε να συμβαδίσει με τα κράτη της Ευρώπης. Η σχέση της αρχαίας με την καινούρια Ελλάδα ήταν προφανής. Εξάλλου, οι καλλιτέχνες και κυρίως οι αρχιτέκτονες είχαν την ευκαιρία να μελετούν επιτόπου τα αρχαία μνημεία και να εφαρμόζουν τα συμπεράσματά τους στα δικά τους έργα, καθώς και να αντιπαραβάλλουν τα δικά τους δημιουργήματα με αυτά της αρχαιότητας 3, και μάλιστα στον τόπο, όπου η αρχαιότητα ήταν ζωντανή. Στην ανάπτυξη του νεοκλασικισμού στη χώρα μας συντέλεσε πάρα πολύ η άφιξη ξένων σπουδαίων αρχιτεκτόνων, καθώς και οι σπουδές Ελλήνων αρχιτεκτόνων στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα ήρθαν οι ανοί α- δελφοί Θεόφιλος και Χριστιανός Χάνσεν (έργα τους η Εθνική Βιβλιοθήκη και η Α- καδημία Αθηνών του πρώτου, και το Πανεπιστήμιο του δεύτερου), ο Τσίλερ και πολλοί άλλοι, κυρίως Γερμανοί. Οι πιο σημαντικοί από τους Έλληνες είναι ο ρομαντικός Σταμάτης Κλεάνθης και ο Λύσσανδρος Καυταντζόγλου, ο σημαντικότερος ντόπιος προωθητής του κλασικισμού. Το αρχικό πολεοδομικό σχέδιο των Αθηνών των Κλεάνθη και Σάουμπεργκ θεωρείται ως το πρώτο και σημαντικό νεοκλασικό έργο, το οποίο εξακολουθεί να υπάρχει στον κεντρικό πυρήνα της πόλης. Ανάλογοι σχεδιασμοί από τους αρχιτέκτονες του νεοκλασικισμού έγιναν και σε άλλες πόλεις, Ερμούπολη, Πάτρα, Τρίπολη και Ερέτρια. Ε- ξάλλου, το Πολυτεχνείο και το Αρσάκειο του Λύσανδρου Καυταντζόγλου, τα παλαιά ανάκτορα του Γκαίρτνερ, τα ανάκτορα της οδού Ηρώδου Αττικού, το δημαρχείο της Πάνω ο Γεώργιος Φυτάλης σε φωτογραφία της εποχής του και κάτω ο α- δελφός του Λάζαρος (ελαιογραφία, Ο. Τσόκος). 1 Εγκυκλοπαίδεια «Υδρία», τόμος 40, σελ ΕΛΛΑΣ- Η ιστορία και ο πολιτισμός του ελληνικού έθνους από τις απαρχές μέχρι σήμερα, εκδ. οίκος «ΠΑΠΥΡΟΣ», 1998, σελ. 578, και Φιλιππίδης ημήτρης, Νεοελληνική Αρχιτεκτονική, εκδ. «Μέλισσα», Αθήνα 1984, σελ ΕΛΛΑΣ, ό.π., σελ. 578, και Μπίρης Μάνος, «Η ακμή του κλασικισμού» στο: Ο νεοκλασικισμός στην Αθήνα, «Επτά Ημέρες, Η Καθημερινή» ( ), σελ. 14.

3 Ερμούπολης και άλλα του Τσίλερ, είναι κάποια από τα πιο σημαντικά νεοκλασικά έργα. Η ρομαντική εκδοχή του νεοκλασικισμού και το όραμά του να συνδυάζονται τα νέα κτίρια με παλιά ερείπια φαίνεται στην πρόταση του Σίγκελ να κτιστούν τα ανάκτορα του Όθωνα στην Ακρόπολη. Το 1811 ο Παύλος Προσαλέντης ίδρυσε στην Κέρκυρα την πρώτη καλλιτεχνική σχολή στον ελληνικό χώρο. Εκείνη την εποχή η υπόλοιπη Ελλάδα ήταν σκλαβωμένη, ενώ οι πρώτοι εκπρόσωποι της γλυπτικής που θα ξεκινήσει τα μετεπαναστατικά χρόνια, δεν έχουν γεννηθεί ακόμα. Με τη γλυπτική ασχολούνται μόνο τα τηνιακά μαρμαρογλυφεία, όπου υπάρχει μακρόχρονη παράδοση στην επεξεργασία του μαρμάρου, αλλά περιοριζόταν σε εργασίες διακοσμητικού τύπου. Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας του ελληνικού κράτους στην Αθήνα, έμπειροι τηνιακοί τεχνίτες έρχονται ε- δώ για να εργαστούν στη διακόσμηση των νέων οικοδομημάτων. Υπήρξε επιτακτική ανάγκη, όμως, η συστηματική διδασκαλία των τεχνών, η οποία άλλωστε εντασσόταν στο πλαίσιο της ευρύτερης αναμόρφωσης του νεοσύστατου κράτους. Γι αυτό, στις 12/1/1837 ιδρύθηκε το «Σχολείο των τεχνών», όπου η γλυπτική άρχισε να διδάσκεται συστηματικά από το 1847, χρονιά που διορίστηκε καθηγητής ο Γερμανός γλύπτης Κρίστιαν Σίγκελ. Ορισμένοι έμπειροι μαρμαρογλύπτες για να αντεπεξέλθουν στην πολύπλευρη και καθημερινά αυξανόμενη ζήτηση, αποφάσισαν να συστηματοποιήσουν την εργασία τους. Έτσι δημιουργήθηκαν τα πρώτα καλά επανδρωμένα και εξοπλισμένα μαρμαροφλυφεία των αδελφών Μαλακατέ (από το 1835), των αδελφών Φυτάλη αργότερα (από το ), του Ιωάννη Κόσσου και άλλα. Τα έργα τους, ανάγλυφα διακοσμητικά μοτίβα κτιρίων, προτομές, ανδριάντες, ταφικά μνημεία, επιτύμβιες στήλες και άλλα καθρεφτίζουν το κλασικίζον πνεύμα της εποχής και την προσήλωση στα αρχαία πρότυπα, που προσπαθούν να τα μιμηθούν ή να τα αντιγράψουν. Προς την κατεύθυνση αυτή τους ενθάρρυναν και οι Βαυαροί αρχιτέκτονες, ο Κανόβα, τα ευρήματα του Κεραμεικού και άλλα. Έτσι, καλλιτέχνες, κοινό και πολιτεία αποδέχτηκαν αυτού του είδους τη γλυπτική με την ιδέα ότι αποτελούσε συνέχεια της αρχαίας ελληνικής. Την είδαν ως γέφυρα που θα τους ένωνε με το κλέος των προγόνων τους και θα τους βοηθούσε να δημιουργήσουν τέχνη αντάξια εκείνων 4. Οι μεγαλύτεροι Έλληνες γλύπτες, εκπρόσωποι του νεοκλασικισμού, είναι ο Λεωνίδας ρόσης, ο Ιωάννης Κόσσος και οι α- δελφοί Γεώργιος και Λάζαρος Φυτάλη. Ο Λεωνίδας ρόσης ( ) ο σημαντικότερος εκπρόσωπος ταυτίστηκε απόλυτα με την κλασικιστική παράδοση 5. Το ιδεαλιστικό κλίμα των έργων του, εμπνευσμένων από αρχαία πρότυπα, ο ρυθμός, η τέλεια απόδοση της πτυχολογίας, είναι χαρακτηριστικά στοιχεία της δουλειάς του. Ανάμεσα στα γνωστότερα γλυπτά του είναι το κεντρικό αέτωμα της Ακαδημίας των Αθηνών. Ο Ιωάννης Κόσσος ( ), ένας από τους πρώτους επιφανείς γλύπτες, φιλοτέχνησε κυρίως ανδριάντες και προτομές που φέρουν όλα τα εξωτερικά και μορφικά γνωρίσματα του νεοκλασικισμού. Έργο του και ο ανδριάντας του Ρήγα Φερραίου έξω από το Πανεπιστήμιο. Ο Γεώργιος και ο Λάζαρος Φυτάλης γράφτηκαν το 1846, σε πολύ μικρή ηλικία (16 και 15 χρόνων αντίστοιχα), στο Σχολείο των Τεχνών 6. Ευτύχησαν να έχουν αφενός καθηγητή της γλυπτικής τον κλασικιστή Κρίστιαν Σίγκελ, ο οποίος άσκησε σημαντική επίδραση στους δυο αδελφούς, και αφετέρου διευθυντή της Σχολής το Λύσανδρο Καυταντζόγλου 7. Ο Καυταντζόγλου, ο οποίος λόγω της προσωπικότητας και της θέσης του επηρέαζε για δεκαετίες τα εικαστικά πράγματα της Αθήνας, συμπαθούσε ιδιαίτερα το στυλ του Θόρβαλντσεν. Όχι μόνο είχε έργα του σε τυπώματα, αλλά χρησιμοποιούσε και στοιχεία τους σε γλυπτά που σχεδίαζε ο ί- διος και εκτελούσαν οι Φυτάληδες 8. Π.χ. ο ανδριάντας του Μιχ. Τοσίτσα στο Α Νεκροταφείο σχεδιάστηκε από τον Καυταντζόγλου με πρότυπο το άγαλμα του πάπα Πίου Ζ, έργο του Θόρβαλντσεν. Υπό τη διεύθυνσή του το Σχολείο των Τεχνών για δυο περίπου δεκαετίες θα λειτουργήσει ως Σχολή Καλών Τεχνών. ιακεκριμένος αρχιτέκτονας ο ίδιος με ιδιαίτερη κλίση στις πλαστικές τέχνες, με την εκπαιδευτική του πολιτική, σημαντική για την εποχή και τις γενικότερες οικονομικοπολιτικές συνθήκες, έδωσε ώθηση στις καλές τέχνες σε βάρος άλλων κλάδων του Πολυτεχνείου 9. ιακρίνοντας και εκτιμώντας το ταλέντο του Γεωργίου και Λάζαρου, οι οποίοι αποσπούσαν τα πρώτα βραβεία επί σειρά ετών στις ετήσιες εκθέσεις των μαθητών της Σχολής, τους πρότεινε πολλές φορές για υποτροφία στην Ευρώπη, την οποία, όμως, δεν δέχτηκαν 10. Μόνο ο Λάζαρος αργότερα πήγε στο εξωτερικό και επισκέφτηκε το Παρίσι, όπου εργάστηκε για δυο χρόνια κοντά στο Γάλλο γλύπτη Σάρλ Κορντιέρ 11. Με την πάροδο του χρόνου οι αδελφοί Φυτάλη αρχίζουν να δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση στο επιτύμβιο, το οποίο επιβάλλεται σιγά σιγά στην Ευρώπη και κατά συνέπεια στην Ελλάδα. Με την επίδραση του κλασικισμού, στα πλαίσια του οποίου δημιουργούν, επηρεάζονται και οι αντιλήψεις της εποχής για το θάνατο. Έτσι, όπως στην αρχαιότητα, το ταφικό μνημείο (επιτύμβιο) είναι αναγκαίο για να διαιωνιστεί η μνήμη του νεκρού, γεγονός που απασχολεί τόσο τον καθένα χωριστά, όσο και την πολιτεία «Πενθούν πνεύμα». Τάφος Ηλιοπούλου - Κεχαγιά (νεκροταφείο Αγίου Γεωργίου Ερμούπολης). 4 Ηλία Μυκονιάτη, Ελληνική Τέχνη, Νεοελληνική Γλυπτική, «Εκδοτική Αθηνών», 1996, σελ Ηλία Μυκονιάτη, «Η κρίση του κλασικισμού στη νεοελληνική γλυπτική», Ελληνικά, τόμος 39, τεύχος 2, Θεσσαλονίκη 1988, σελ Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, «Πολιτιστικός Σύλλογος Καρυάς Τήνου», Αθήνα 2011, σελ Στέλιου Λυδάκη, Οι Έλληνες Γλύπτες, εκδ. «Μέλισσα», 1981, σελ Ηλία Μυκονιάτη, «Η κρίση του κλασικισμού στη νεοελληνική γλυπτική», ό.π., σελ Ηλία Μυκονιάτη, Ελληνική Τέχνη, Νεοελληνική Γλυπτική, ό.π., σελ Λεξικό Ελλήνων Καλλιτεχνών, Ζωγράφοι-Γλύπτες-Χαράκτες, 16ος-20ός αιώνας, τόμος 4ος, Εκδ. οίκος «Μέλισσα», 2000, σελ Λεξικό Ελλήνων Καλλιτεχνών, ό.π., σελ. 389, και Στέλιου Λυδάκη, Οι Έλληνες Γλύπτες, ό.π., σελ. 37. Τηνιακά σημειώματα - 3

4 Τηνιακά σημειώματα - 4 που θέλει να τιμήσει τους μεγάλους της νεκρούς 12. Οι Φυτάληδες κινούνται με ιδιαίτερη ά- νεση ανάμεσα στα αρχαία και σύγχρονά τους πρότυπα. Η ικανότητά τους αυτή είχε φανεί και από παλιά, όταν μαθητές ακόμα φιλοτέχνησαν από κοινού επιτύμβιες στήλες στα νεκροταφεία της Σύρου στα μνημεία Πέτρου και Ελένης Λασκαρίδου 13 και Μαριγώς Σαλάχα-Ιουστινιάνου 14 είναι εμφανείς οι επιρροές του νεοκλασικισμού, ό- πως οι ανάγλυφες διακοσμήσεις με ρόδακες και ανθέμια, ανάγλυφες λήκυθοι και τα αετώματα στα οποία απολήγουν. Εξάλλου, στο μνημείο Ηλιοπούλου-Κεχαγιά, οι Φυτάληδες επηρεασμένοι από τον καθηγητή τους Σίγκελ απεικονίζουν το «Πενθούν Πνεύμα». Πρόκειται για ένα φτερωτό νεανία που φορά στο κεφάλι στεφάνι από παπαρούνες (σύμβολα του Ύπνου και του Θανάτου) και κρατά μια ανεστραμμένη δάδα 15. Σιγά σιγά με την ακαδημαϊκή τους παιδεία και τη μετεκπαίδευση του Λάζαρου στη ύση, δημιούργησαν ένα πλατύ πνευματικό ορίζοντα. Για παράδειγμα το επιτύμβιο του οικογενειακού τάφου Κυπαρίσση στο Α Νεκροταφείο 16. Μέσα σε ένα α- πλό πλαίσιο, όπως επιβάλλει η κλασικιστική επιτύμβια γλυπτική που επεξεργάζεται αρχαία πρότυπα, μια αρχαιόπρεπα ντυμένη κόρη αγκαλιάζει με το δεξί χέρι μια τεφροδόχο, στηριγμένη πάνω σε υψηλή βάση. Ε- δώ οι Φυτάληδες είναι επηρεασμένοι από τον Κανόβα 17. Το πλούσιο φάσμα από το ο- ποίο αντλούν τα μοτίβα τους δείχνει εκτός από το πλάτος του ορίζοντά τους, τη λεπτομερή παρακολούθηση και γνώση των επικρατέστερων μοτίβων. Όπως είναι εκλεκτικοί, δε διστάζουν να συνδυάσουν νεογοτθικά με κλασικιστικά δεδομένα, όπως το επιτύμβιο στον τάφο του Κων/νου Νέγρη 18. Πότε τους προσελκύει ο Κανόβα, πότε η ελληνική ή και η ρωμαϊκή αρχαιότητα και άλλοτε αξιοποιούν δυνατότητες από το ά- μεσο περιβάλλον 19. Πχ. το ανάγλυφο στον τάφο του Μιχ. Τοσίτσα. Το ταφικό αυτό μνημείο προκάλεσε το θαυμασμό των σύγχρονων Αθηναίων, οι οποίοι για πρώτη φορά αντίκρυζαν ένα τόσο μεγαλόπρεπο γλυπτικό σύνολο. Βαθμιδωτό ημικυκλικό βάθρο, σφίγγες στα άκρα σύμβολα του θανάτου, στη βάση ανάγλυφο με 4 γυναίκες - προσωποποιήσεις των 4 πόλεων όπου έζησε ο Τοσίτσας, και πάνω στη βάση αυτή η στήλη, στην κορυφή της οποίας κάθεται. Ο καθιστός ανδριάντας του Αιγυπτιώτη ευεργέτη ακολουθούσε ένα τύπο συνηθισμένο στην Ευρώπη για την απεικόνιση κοσμικών και εκκλησιαστικών αρχόντων 20. Οι επιρροές του νεοκλασικισμού είναι εμφανείς στους τάφους του Νικολάου Τσαμαδού, όπου σχηματίζεται ένας μονόπτερος ιωνικός ναΐσκος 21, και του Ανδρέα Λουριώτη με μια τετράπλευρη στήλη ύψους 3 μέτρων, όπου απεικονίζεται γυναικεία μορφή με χιτώνα, πέπλο και έκδηλη τη θλίψη στο πρόσωπό της. Η πεπλοφόρος με την ανεστραμμένη δάδα είναι κι αυτή μια ακόμη παραλλαγή του «πενθούντος πνεύματος» 22. Από την άλλη πλευρά οι Φυτάληδες προσπαθούν να συνδυάσουν τον εξιδανικευτικό κλασικισμό με το ρεαλισμό. Αυτή τη σύνθεση κλασικισμού και ρεαλισμού τη διαπιστώνουμε στο γύψινο πρόπλασμα ε- νός επιτύμβιου ανάγλυφου, με τον τίτλο «Η Επιστήμη είπε την τελευταία της λέξη», που βρίσκεται στο Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχνών. Καθισμένος ο νεκρός αποχαιρετά την όρθια γυναίκα του. Οι δυο γιατροί αριστερά εκφράζουν την απελπισία τους που δεν μπόρεσαν να βοηθήσουν αυτόν που άγγιξε ο άγγελος του θανάτου, ο οποίος βρίσκεται πίσω από το νεκρό. Ο κλασικισμός προσφέρει σύμβολα και αρχαιοπρεπή στοιχεία όπως οι μανδύες και ο δίφρος, ενώ ο ρεαλισμός διαφαίνεται στην προσωπογραφική διατύπωση και στα δυτικά κοστούμια της εποχής 23. Παράλληλα με την κοινή δημιουργική τους πορεία, ο Γεώργιος και ο Λάζαρος εργάστηκαν και μεμονωμένα, πάντα στο πνεύμα του κλασικισμού. Ο Γεώργιος φιλοτέχνησε τον ανδριάντα του Γρηγορίου Ε, ένα έργο επίσημο, βαρύ και επιβλητικό, πνιγμένο στις αναρίθμητες πτυχές της ιερατικής στολής 24. Ο Λάζαρος, από την άλλη, φιλοτέχνησε τον ανδριάντα Κων/νου Κανάρη, και, όπως γράφει ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου, «όχι με την ατομική φυσιογνωμία του πυρπολητή, αλλά με τη γενική μορφή νέου, όμορφου, τριαντάχρονου, καλοκαμωμένου, συμμετρικού, εξευγενισμένου, του Έλληνα, όπως το φανταζόταν ο γλύπτης» 25. Κάνοντας μια ανασκόπηση, μπορούμε να πούμε ότι το έργο των δυο αδελφών Φυτάλη εντάσσεται στο γενικότερο κλίμα του κλασικισμού που επικρατεί στην Ελλάδα, μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Στα πρώιμα έργα τους είναι σαφείς οι επιρροές από τους Βαυαρούς γλύπτες. Αν, τώρα, θελήσουμε να διαχωρίσουμε την τεχνοτροπία του ενός από αυτήν του άλλου αδελφού στα πολλά έργα που δούλεψαν μαζί, θα δυσκολευτούμε. Στις περιπτώσεις, όμως, που αναλάμβανε ο καθένας χωριστά κάποιο έργο είναι δυνατή η διάκριση του προσωπικού τους ύφους. Ο Γεώργιος χαρακτηρίζεται ανώτερος σε γλυπτική φαντασία και ικανότερος στη χρήση των γλυπτικών αξιών. Από το άλλο μέρος ο Λάζαρος κλίνει περισσότερο προς τον κλασικισμό με προτίμηση στις μικρές επιφάνειες, τη σχεδιαστική ακρίβεια και τα ιδεαλιστικά χαρακτηριστικά 26. Το σίγουρο είναι ότι οι αδελφοί Φυτάλη σημάδεψαν με το έργο τους μια ολόκληρη εποχή. Λάζαρου Φυτάλη, Ανδριάντας του Κανάρη (Αθήνα, πλατεία Κυψέλης). 12 Στέλιου Λυδάκη, Οι Έλληνες Γλύπτες, ό.π., σελ Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, ό.π., σελ Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, ό.π., σελ Στέλιου Λυδάκη, Οι Έλληνες Γλύπτες, ό.π., σελ Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, ό.π., σελ Στέλιου Λυδάκη, Οι Έλληνες Γλύπτες, ό.π., σελ Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, ό.π., σελ Στέλιου Λυδάκη, Οι Έλληνες Γλύπτες, ό.π., σελ Ηλία Μυκονιάτη, Ελληνική Τέχνη, Νεοελληνική Γλυπτική, ό.π., σελ. 15, και Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, ό.π., σελ Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, ό.π., σελ Στέλιου Λυδάκη, Οι Έλληνες Γλύπτες, ό.π., σελ. 40, και Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, ό.π., σελ Στέλιου Λυδάκη, Οι Έλληνες Γλύπτες, ό.π., σελ. 41, και Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι,ό.π., σελ Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, ό.π., σελ Στέφανου Ν. ελατόλα, Αδελφοί Φυτάλαι, ό.π., σελ Λεξικό Ελλήνων Καλλιτεχνών, ό.π., σελ

5 Ο ΑΝ ΡΙΑΝΤΑΣ ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ Ε ΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΥΤΑΛΗ Της Ούρσουλας Φωσκόλου Ακούγοντας σήμερα κανείς τη λέξη Προπύλαια φέρνει στο νου την κίνηση της πόλης, το ασφυκτικά γεμάτο κέντρο, τον πολύβουο δρόμο και το χώρο από όπου ξεκινά κάθε μεγάλη πορεία στην καρδιά της Α- θήνας. Νομίζω πως έχει περάσει αρκετός καιρός από τότε που ο Αθηναίος παρατήρησε και θαύμασε την αρχιτεκτονική των κτηρίων, το διάκοσμο, τα ανάγλυφα και τους ανδριάντες που κοσμούν το χώρο αυτό, κι όχι χωρίς δικαιολογία. Τα χρόνια που η Αθήνα βρισκόταν στην ακμή της, ως πρωτεύουσα του νέου ελληνικού κράτους, οι κάτοικοί της γίνονταν καθημερινά μάρτυρες μιας προσπάθειας να διακοσμηθεί το κέντρο με καλλιτεχνήματα, τα οποία όχι μόνο θα χάριζαν αισθητική στους αθηναϊκούς δρόμους και πλατείες, αλλά θα δίδασκαν τις επόμενες γενιές. Προσωπικότητες που αγωνίστηκαν για την ελευθερία και έδωσαν τη ζωή τους για τα ι- δανικά τους και μια Ελλάδα ελεύθερη, θα δέσποζαν σμιλευμένες σε μάρμαρο ανάμεσα στους ανθρώπους, για να τους υπενθυμίζουν τα πράγματα για τα οποία αξίζει κανείς να μάχεται. Στις 13 Μαρτίου 1869, ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου της Αθήνας, Γεώργιος Α. Ράλλης, ανέθεσε στον ταλαντούχο γλύπτη από την Τήνο, Γεώργιο Φυτάλη, τη φιλοτέχνηση του αγάλματος του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε, το οποίο μαζί με το άγαλμα του Ρήγα Φεραίου, η φιλοτέχνηση του ο- ποίου ανετέθη στον Ιωάννη Κόσσο, θα κοσμούσαν την πλατεία μπροστά στο Πανεπιστήμιο. Τις δαπάνες κατασκευής θα αναλάμβανε ο Γεώργιος Αβέρωφ, πλούσιος έ- μπορος και ευεργέτης από την Αλεξάνδρεια. Η θέση των δύο αγαλμάτων, παρόλο που επικρίθηκε σφοδρά από αρκετούς, είχε στην πραγματικότητα καθοριστεί εκ των προτέρων από τον αρχιτέκτονα του Πανεπιστημίου, το ανό Κρίστιαν Χάνσεν, ο ο- ποίος πιθανότατα καθόρισε τις διαστάσεις και τις αναλογίες τους. Το άγαλμα του Ρήγα ολοκληρώθηκε πρώτο και τα αποκαλυπτήρια έγιναν το Μάρτιο του 1871, σε μια τελετή που θα χαρακτηρίζαμε ως ενθουσιώδη στην αρχή, αλλά απογοητευτική στην έκβασή της για τον Κόσσο, ο οποίος κρίθηκε πολύ αυστηρά για τις επιλογές του στην αναπαράσταση του Ρήγα. Τα κλασικά πρότυπα, που κρατούσαν δέσμιο το κοινό, χρωμάτισαν αρνητικά τη σχέση του με το σύγχρονο δημιούργημα και έσωσαν θα μπορούσαμε να πούμε το Γεώργιο Φυτάλη από παρόμοια αποδοκιμασία. Ο Τήνιος γλύπτης, με τη μικρή αργοπορία του να ολοκληρώσει το άγαλμα του Γρηγορίου του Ε, μπόρεσε να συλλογιστεί καλύτερα την εκτέλεση του έργου, αποφεύγοντας να προχωρήσει σε νεωτερισμούς. ημιούργησε έτσι ένα αριστοτεχνικά δουλεμένο, όμως χωρίς τολμηρές επεμβάσεις, σοβαρό άγαλμα, που άρμοζε στην προσωπικότητα που απεικόνιζε. Τα σχόλια που γράφτηκαν για το Ρήγα στον Πρωινό Κήρυκα της 22ας Ιουνίου 1871, ανέφεραν μεταξύ άλλων πως η στάση του δε φανέρωνε τη ζωή του, ούτε τον ατρόμητο χαρακτήρα του και έθεταν υπό αμφισβήτηση την προτίμηση του Κόσσου ως καταλληλότερου γλύπτη. εν έλειψαν επίσης και οι υπόνοιες για ευνοιοκρατία απέναντι στο γλύπτη, ο οποίος είχε αναδειχθεί σε επίσημο ανδριαντοποιό της βασιλικής οικογένειας. Το άγαλμα, λοιπόν, που προκάλεσε την τόσο μεγάλη απαξίωση για τον καλλιτέχνη, έφερε αντίστοιχα τη δόξα και την αναγνώριση στον γλύπτη του διπλανού του, του Γρηγορίου του Ε ; Είναι δυνατόν μετά τα αποκαλυπτήρια ενός τέτοιου ανδριάντα να ξεχαστεί ο γλύπτης του; Ας αφήσουμε προς το παρόν κατά μέρος τα ερωτήματα αυτά και ας δούμε αρχικά πώς είναι το άγαλμα αυτό. Ο ανδριάντας του Πατριάρχη στήθηκε λοιπόν ένα χρόνο μετά από αυτόν του Ρήγα, καθυστέρηση που αποδόθηκε στο ότι ο Φυτάλης προβληματίστηκε πάρα πολύ πάνω στα χαρακτηριστικά του Γρηγορίου Ε. Λέγεται πως ακόμη και στο Άγιο Όρος απευθύνθηκε, προκειμένου να βρει κάποια εικόνα του. Το έργο του, όμως, δείχνει πως ακολούθησε το παράδειγμα των ζωγράφων ημήτρη Τσόκου και Νικηφόρου Λύτρα, οι οποίοι στις δικές τους απεικονίσεις του Γρηγορίου του είχαν προσδώσει τα χαρακτηριστικά ενός κατ ιδέαν πορτρέτου του, το οποίο λέγεται πως είχε στην κατοχή του ο καθηγητής Χημείας Ξαβέριος Λάνδερερ από το 1833, ό- ταν το είχε αγοράσει στο Ναύπλιο. Η καθυστέρηση, υπό το πρίσμα αυτό, μπορεί να ο- φειλόταν λοιπόν σε τεχνικούς λόγους ή σε φόρτο παραγγελιών, καθώς και στα διστακτικά βήματα των αδελφών Φυτάλη, δεδομένου ότι ήταν το πρώτο έργο αυτού του είδους που έβγαινε από το εργαστήριό τους. Ο ανδριάντας του Γρηγορίου βρίσκεται πιο κοντά στις απαιτήσεις του κοινού. Πρόκειται για ένα έργο σοβαρό, βαρύ και δυσκίνητο, χωρίς τολμηρές παρεμβάσεις. Οι πτυχές της ιερατικής στολής δίνουν το στίγμα, το κεφάλι του Πατριάρχη στρέφεται ε- λαφρά προς τα δεξιά, το αριστερό του χέρι κρατά την ποιμαντορική ράβδο και το δεξί Πάνω ο «Ρήγας» του Ιωάννη Κόοσου και κάτω ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε του Γεωργίου Φυτάλη έξω από το Πανεπιστήμιο της Αθήνας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Στέλιος Λυδάκης, Οι Έλληνες Γλύπτες, εκδ. «Μέλισσα», Ηλίας Μυκονιάτης, «Οι ανδριάντες του Ρήγα και του Γρηγορίου Ε», Ελληνικά, τόμος 35, τεύχος 2, Θεσσαλονίκη 1984, σελ Ηλίας Μυκονιάτης, Ελληνική Τέχνη, Νεοελληνική Γλυπτική, «Εκδοτική Αθηνών», Στέφανος Ν. ελατόλας, Αδελφοί Φυτάλαι, «Πολιτιστικός Σύλλογος Καρυάς Τήνου», Αθήνα Τηνιακά σημειώματα - 5

6 Τηνιακά σημειώματα - 6 χέρι του απλώνεται προς το πλήθος εμπρός του. Ο Φυτάλης δεν ξέφυγε από τις ευθείες ενός κλειστού περιγράμματος και δημιούργησε έναν ανδριάντα «σωστό». Η αλήθεια είναι, όμως, πως ούτε στην περίπτωση του Φυτάλη, αναγνωρίστηκε η καλλιτεχνική δεινότητά του στην προκειμένη περίπτωση. Κι αυτό όχι γιατί το κοινό α- νακάλυψε σφάλματα και αισθητικές παραφωνίες στην εκτέλεση, αλλά γιατί στην τελετή των αποκαλυπτηρίων του επισκιάστηκε από τα λόγια του λευκαδίτη ποιητή Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Τα αποκαλυπτήρια του Πατριάρχη Γρηγορίου έγιναν, όπως αυτά του Ρήγα, με κάθε επισημότητα, την 25η Μαρτίου Μετά τη δοξολογία στον μητροπολιτικό ναό, πλήθος επισήμων συνέρρευσαν στα Προπύλαια, μαζί με εκατοντάδες κόσμου. Στρατιώτες είχαν παραταχθεί δεξιά κι αριστερά και υπήρχε μια α- τμόσφαιρα πανήγυρης, όπου παρευρίσκονταν ακόμη και οι βασιλείς. Το άγαλμα α- ποκάλυψε ο πρύτανης Ευθύμιος Καστόρχης, αφού εκφώνησε τον πανηγυρικό λόγο του πάνω σ ένα ξύλινο βήμα στολισμένο με μυρτιές και μυρσίνες. εδομένου του κλίματος, θα περίμενε κανείς το άγαλμα και ο γλύπτης του να τιμηθούν και να δοξαστούν από το πλήθος α- ναλόγως, όμως τα πράγματα δε συνέβησαν ακριβώς έτσι. Τα αποκαλυπτήρια συνόδευσε το ποίημα του Βαλαωρίτη με τίτλο Ο ανδριάς του αοιδίμου Γρηγορίου του Ε Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, το οποίο γράφτηκε κατά παραγγελία του Πανεπιστημίου για την περίσταση και από το οποίο όλοι μας αναγνωρίζουμε νομίζω το στίχο «Πώς μας θωρείς ακίνητος, πού τρέχει ο λογισμός σου;» Ο τρόπος που τελειώνει το ποίημα είναι μεγαλειώδης και φαντάζομαι πως ακόμα και σήμερα θα προκαλούσε α- νατριχίλα στους ακροατές: «Το μάρμαρο μένει βουβό... και θε να μείνη ακόμα ποιος ξέρει ως πότ αμίλητο το νεκρικό του στόμα... Κοιμάται κι ονειρεύεται... και τότε θα ξυπνήση, όταν στα δάση, στα βουνά, στα πέλαγα βροντήση το φοβερό μας κήρυγμα... Χτυπάτε πολεμάρχοι!... Μη λησμονείτε το σχοινί παιδιά του Πατριάρχη!» Η απαγγελία του ποιητή και το γραμμένο σε αρματολική όπως χαρακτηρίστηκε γλώσσα ποίημά του, σύμφωνα με μαρτυρίες, διέγειραν τον ενθουσιασμό του πλήθους, ακόμα κι εκείνων που στέκονταν πολύ μακριά, κάνοντάς τους να ξεσπάσουν σε ξέφρενο χειροκρότημα! Την επομένη της τελετής ουδείς θυμόταν το άγαλμα κι οι ε- φημερίδες σχολίαζαν εκτενώς τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, όχι βέβαια απαραίτητα θετικά. Ακολούθησαν μεταφράσεις σε αγγλικά και γαλλικά και τα καυστικά σχόλια περί του στιχουργού ο οποίος «συνδειπνεί μετά ηγεμόνων». Ποιος θυμόταν το Γεώργιο Φυτάλη; Φοβάμαι πως κανένας! Γενικά πρέπει να σημειωθεί πως το όλο κλίμα της περιόδου, είτε σε ό,τι αφορά τον ποιητή, το γλύπτη του Ρήγα, ακόμα και την εκλογή του πρύτανη, χρωματιζόταν από λόγους πολιτικούς (κάτι που ίσως σήμερα να μη μας προκαλεί και τόσο μεγάλη εντύπωση). Στις εφημερίδες συχνά συναντούσε κανείς άρθρα που κατέκριναν την προβολή καλλιτεχνών, οι οποίοι έχαιραν απλώς της εκτιμήσεως του βασιλικού ζεύγους και των πολιτικών. Ο Πρύτανης Καστόρχης, επίσης, η εκλογή του οποίου θεωρήθηκε ότι μαγειρεύτηκε στο Υπουργείο εις βάρος του Παπαρρηγόπουλου, δέχτηκε πολλές φορές επιθέσεις από μερίδα του Τύπου, για τις ε- νέργειές του. Κάποια εφημερίδα θα γράψει: «Τας εβδομήντα χιλιάδας, τας οποίας σπαταλάτε δια την τραγελαφικήν πλατείαν σας, ηδύνασθε κάλλιστα να τας διαθέσητε προς σύστασιν ελληνικών εκπαιδευτηρίων εν Τουρκία...». Σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε μάλιστα στον Πολίτη της 26ης Αυγούστου 1871, αναφέρεται επίσης κατά λέξη: «εν προοδεύει η καλλιτεχνία εν Ελλάδι, διότι προτιμώνται οι κλητοί των εκλεκτών». Και μήπως αυτό δεν είναι αλήθεια και στις μέρες μας; Ποιος ήταν όμως ο Γεώργιος Φυτάλης, που... άκων παραμέρισε για να περάσει ο ποιητής την 25η Μαρτίου 1872; Ο καλλιτέχνης του αγάλματος του Γρηγορίου του Ε, Γεώργιος Φυτάλης, φέρεται να γεννήθηκε στα Υστέρνια της Τήνου γύρω στο 1830 στην οικογένεια του Γιαννούλη και της Μαργαρώς, οι οποίοι είχαν και άλλα πέντε παιδιά, τον Ιωάννη, το Λάζαρο, το Χαράλαμπο, το Μάρκο και τη Μαριγώ. Ό- λα τα αγόρια της οικογένειας έγιναν γλύπτες ή αρχιτέκτονες, ακολουθώντας προφανώς τα βήματα του πατέρα τους, ο οποίος είχε λιθοξοϊκό κατάστημα στην Αθήνα. Η κοινωνική και επαγγελματική αναγνώριση του πατέρα πρέπει να ήταν μεγάλη, καθώς σύμφωνα με μαρτυρία στον οικογενειακό τάφο των Φυτάληδων στο Α Νεκροταφείο υπήρχε στήλη με επίκρανο, ό- που αναγραφόταν το ονοματεπώνυμο του Γιαννούλη και «εις αρχαίους στίχους τα περί της καλλιτεχνικής δράσεώς του». Αξίζει να σημειώσουμε εδώ πως το επώνυμο της οικογένειας δεν ήταν πάντοτε Φυτάλη, αλλά αρχικά ήταν Βιδάλη, το οποίο αργότερα έγινε Φυτάλη. Τα αδέλφια που περισσότερο δέθηκαν μεταξύ τους ήταν ο Γεώργιος και ο μκρότερός του Λάζαρος, οι οποίοι φοίτησαν μαζί στο Σχολείο των Τεχνών, όπου και κάθε χρόνο σάρωναν τα βραβεία και τις διακρίσεις. Το 1858 ίδρυσαν μάλιστα στην οδό Α- καδημίας, έναντι του ναού της Ζωοδόχου Πάνω ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε (λεπτομέρεια) και κάτω η λάρνακα με το σκήνωμα του Πατριάρχη στο μητροπολιτικό ναό Αθηνών (έργο αδελφών Φυταλών). Ο ποιητής Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (ελαιογραφία του Σπυρίδωνος Προσαλέντη).

7 Πηγής το ανδριαντοποιείο τους. Αν και σε πολλά έργα αναφέρεται ως εκτελεστής ο Γεώργιος, τα αδέλφια πρέπει να εργάζονταν μαζί για την εκπόνηση των γλυπτών τους. Άλλοτε υπέγραφαν μαζί «Φυτάλαι εποίησαν» ή ο καθένας ξεχωριστά, κι αυτό κράτησε μέχρι το 1880, οπότε πέθανε ο Γεώργιος. Ο τελευταίος μάλιστα έφτασε να γίνει καθηγητής γλυπτικής από το 1859 μέχρι το 1868, οπότε και τον διαδέχτηκε ο Λεωνίδας ρόσης. Τα δύο αδέλφια πρέπει να έχαιραν μεγάλης αναγνώρισης από τους συγχρόνους τους, κάτι που μπορούμε να αντιληφθούμε από τα σχόλια του Λύσανδρου Καυτανζόγλου, αρχιτέκτονα και διευθυντή του Σχολείου των Τεχνών από το 1844 ως το Σε ένα άρθρο του το 1855 επαινεί την ακρίβεια της εργασίας, την αυθόρμητη έκφραση και τη ζωή που φέρουν δύο έργα των α- δελφών, ένας οπλοφόρος ελεύθερος Έλληνας που ατενίζει τον εχθρό καθισμένος πάνω σε βράχο (έργο του Γεωργίου) κι ένας ποιμένας με τον αυλό του (έργο του Λαζάρου). Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι οι δυο νέοι τεχνίτες, «που αναδείχτηκαν άριστοι από τα δικά τους έργα, παρέχουν μεγάλες ελπίδες στη μέλλουσα ελληνική τέχνη της Γλυπτικής, αν τύχουν κάποιας μικρής συνδρομής και εμψύχωσης». Αποκαλεί τα έργα τους, αγνά από κάθε ξενική επιρροή, βγαλμένα αμιγώς από την ελληνική γη και θεωρεί πως οι Φυτάλαι είναι οι πρώτοι που, αν και παλεύουν με τόσες δυσχέρειες, ευτύχησαν να αναδειχτούν αληθινοί συνεχιστές του αρχαίου πνεύματος. Αναζητώντας πληροφορίες για τους ταλαντούχους αδελφούς, διαπίστωσα πως υ- πάρχουν πολύ λίγα στοιχεία για τη δράση τους. Το πόνημα, λοιπόν, του Στεφάνου ελατόλα αποτελεί σημαντική προσφορά στη μνήμη των γλυπτών, οι οποίοι συνέβαλαν διακριτικά και ταπεινά στην εξέλιξη της νεοελληνικής γλυπτικής. ιαβάζοντας για τη ζωή τους, δε μπορούμε να μην ενοχληθούμε λιγάκι από την αν μη τι άλλο μη ηθελημένη αδικία που συνόδεψε τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος του Πατριάρχη. Πόσο μάλλον όταν μαθαίνουμε πως ο Γεώργιος Φυτάλης είχε βασανιστεί πολύ για να αποδώσει όσο πιο σωστά μπορούσε τα χαρακτηριστικά του Γρηγορίου και κυρίως το μεγαλείο του. Ο ανδριάντας αυτός όμως δεν ήταν η μόνη προσφορά του Φυτάλη στη μνήμη του Πατριάρχη. Ο γλύπτης φιλοτέχνησε επίσης, σε σχέδιο του Λύσανδρου Καυταντζόγλου, τη μαρμάρινη λάρνακα, ό- που τοποθετήθηκαν τα λείψανα του Πατριάρχη, στη Μητρόπολη των Αθηνών. Πρέπει να σημειωθεί εδώ πως η έλευση των λειψάνων του Γρηγορίου στην Αθήνα το 1871, αποτέλεσε στην εποχή της ένα γεγονός υψίστης σημασίας και άκρας επισημότητας. Όπως γνωρίζουμε, ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε θεωρείται εθνομάρτυρας από την Ορθόδοξη Εκκλησία. ιετέλεσε τρεις φορές πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως και κατά τη διάρκεια της τρίτης πατριαρχίας του ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση του Προκειμένου να σώσει τον ελληνικό πληθυσμό από σφαγή, αναγκάστηκε να αφορίσει τρις την Επανάσταση και να ταχθεί φαινομενικά με το Σουλτάνο. Σε μία επιστολή, όμως, του Υψηλάντη προς τον Κολοκοτρώνη αναφέρεται το εξής: «Ο μεν Πατριάρχης βιαζόμενος παρά τας Πόρτας (σσ. τουρκικής αυλής) σας στέλλει αφοριστικά και εξάρχους παρακινώντας σας να ενωθήτε με την Πόρτα, εσείς όμως να τα θεωρείται ταύτα ως άκυρα, καθότι γίνονται με βία και δυναστείαν και άνευ θελήσεως του πατριάρχου». Ο ίδιος ο Πατριάρχης μάλιστα, σε δική του επιστολή προς τον Οθωμανό θρησκευτικό ηγέτη αρνείται να τραπεί σε φυγή α- φήνοντας το λαό στο έλεός του, να πεθάνει από τη μάχαιρα του εχθρού: «Υμείς επιθυμείται, εγώ μετημφιεσμένος να καταφύγω...ουχί! Εγώ δια τούτω είμαι πατριάρχης, όπως σώσω το έθνος μου... ο θάνατός μου ί- σως επιφέρει μεγαλυτέραν ωφέλειαν από την ζωή μου...». Στη φράση αυτή συνοψίζεται θα λέγαμε το μεγαλείο της προσωπικότητας του Γρηγορίου, ο οποίος τελικά στις 10 Απριλίου 1821, μετά τη λειτουργία του Πάσχα, φυλακίστηκε από το Σουλτάνο και το ίδιο απόγευμα απαγχονίστηκε στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου, η οποία έ- κτοτε παραμένει κλειστή. Το σώμα του κατόπιν αγόρασαν τρεις Εβραίοι, οι οποίοι και το περιέφεραν στους δρόμους, για να το πετάξουν τελικά στον Κεράτιο Κόλπο. Το γεγονός έχει απεικονιστεί και από το χρωστήρα γνωστών ζωγράφων, όπως του Γερμανού Πέτερ Φον Ες. Ένας Κεφαλλονίτης πλοίαρχος, ονόματι Νικόλαος Σκλάβος, βρήκε το σκήνωμα και το μετέφερε στην Οδησσό, όπου και ετάφη στον ελληνικό ναό της Αγίας Τριάδος. Από εκεί ανακομίστηκε στην Αθήνα, 50 χρόνια μετά, και έκτοτε φυλάσσεται στο μητροπολιτικό ναό Αθηνών. Ο Γεώργιος Φυτάλης είχε επίγνωση του γεγονότος ότι από τα χέρια του έπρεπε να βγει ένα έργο αντάξιο του μεγαλείου και της θυσίας του Πατριάρχη. Η θέση του γλυπτού και οι προηγούμενες αντιδράσεις για τον Ρήγα, τον απέτρεψαν από το να ξεφύγει από τα όρια, δημιουργώντας έτσι ένα έργο διαχρονικό. Η αλήθεια είναι πως η δουλειά του επισκιάστηκε από τα λόγια του ποιητή, αυτό όμως δεν τα κάνει λιγότερο α- ληθινά. Άλλωστε το άγαλμα ήταν η αφορμή για να γραφτεί το πατριωτικό ποίημα και το άγαλμα είναι αυτό που μέχρι σήμερα στέκεται στην καρδιά των γεγονότων. Τι κι αν φαίνεται πως κανένας δε του δίνει σημασία; Οι εποχές πια καλούν σε εμβάθυνση και περισυλλογή, θα έρθει η ώρα που θα χωριστεί η ήρα από το σιτάρι και ευτυχώς Το άψυχο σώμα του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε ρίχνεται στη θάλασσα (ελαιογραφία του Peter von Hess). οι διάττοντες αστέρες θα δικαιώσουν αυτό ακριβώς το όνομά τους και θα δώσουν τη θέση τους σε αυτούς που μπορούν να επιβιώσουν, γιατί απλούστατα το αξίζουν. Κλείνοντας θα δανειστώ κι ε- γώ τα λόγια ενός άλλου ποιητή, του Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι που λέει: «Μπορεί απ τους καπνούς και τους πολέμους φλομωμένη η γης να μην ξανασηκώσει το κεφάλι της; Μπορεί...; Όχι, αυτό δεν το μπορεί!» Τηνιακά σημειώματα - 7

8 ΛΑΤΟΜΟΙ ΤΗΣ ΤΗΝΟΥ: Μόχθος, σοφία, ευαισθησία Τηνιακά σημειώματα - 8 Του Κώστα ανούση «Εν αρχή ην το χάος», «η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος». Στη συνέχεια «πέφυκε λίθος» κι έπειτα «εγένετο φως». Και μετά ήρθε ο άνθρωπος και φυλάκισε το φως στην πέτρα. Έτσι, σπάζοντας τα δεσμά του χώρου και του χρόνου, με οδηγό το φως του Απόλλωνα, έδωσε τη μοναδική διέξοδο στη δραματική μοναξιά της ύπαρξης τη δημιουργία. Αυτό έκαναν για αιώνες οι συντοπίτες μας, οι άνθρωποι των εσχάτων της Τήνου. ημιουργούσαν... ημιουργούσαν πάνω στην ευλογημένη εκείνη πέτρα που κάποια στιγμή ονομάσαμε μάρμαρο. «Μεταλλεία εις την περιφέρειαν του ήμου τούτου», έγραφε στην αναφορά του στο ιοικητή της Τήνου, στα 1836, ο τότε ήμαρχος Πανόρμου, «υπάρχουν αρκετά, μαρμάρων και πετρών και πολλού λόγου άξια, ως εκ τούτου οι κάτοικοι κατήντησαν άριστοι λιθοξόοι και ίσως διά πολλούς χρόνους εις την Ελλάδα θέλουν είσθαι οι καλύτεροι» 1. Πέρασαν έκτοτε 175 χρόνια και ο ήμαρχος Πανόρμου δε διαψεύστηκε. Οι δημότες του πράγματι υπήρξαν οι καλύτεροι λιθοξόοι της χώρας και όχι μόνον. Ο τηνιακός λατόμος άφησε τα ί- χνη του στις εσχατιές της μεσογειακής λεκάνης, του Εύξεινου Πόντου και της Α- ζοφικής θάλασσας. Για αιώνες οι άνθρωποι του τόπου μας ιχνηλατούσαν την επιφάνεια της γης, αναζητώντας την κατάλληλη πέτρα που θα έδινε μορφή, φόρμα στις ιδέες τους θα εξέφρασε τις δημιουργικές τους ανησυχίες. Όμως οι άνθρωποι αυτοί δεν ήσαν α- πλοί τεχνίτες, κάτοχοι μιας σειράς εξειδικευμένων τεχνικών γνώσεων. Ήσαν κάτι παραπάνω Είχαν αναπτύξει με τη γη, με το λίθο, μια σχέση συντροφική. Μπορούσαν να αφουγκράζονται τους παλμούς της πέτρας, να ακούνε την αναπνοή της, να μιλάνε μαζί της, να ιχνηλατούν στις γραμμές της, στα νερά της, την πανάρχαιη ιστορία της γης. Ο λίθος δεν ήταν γι αυτούς ένα άψυχο υλικό, αλλά μια ζωντανή ύπαρξη. Αυτή η ξεχωριστή σχέση που ανάπτυξε ο άνθρωπος της Ε- ξωμεριάς με την πέτρα, ακόμη κι ο τρόπος που την τοποθετεί στην ξερολιθιά, ο προσανατολισμός της στο μεγάλο άστρο της ημέρας, προδίδει σπάνια ευαισθησία, σοφία και μόχθο. Από αυτή, λοιπόν, η σχέση και η ευαισθησία, θα αποτελέσουν το θεμέλιο πάνω στο οποίο αναπτύχθηκε η σπάνια δεξιοτεχνία που με το χρόνο έγινε έκφραση δημιουργική 2. Μόνον αυτός που μπορούσε να ακούσει τους ψιθύρους της πέτρας πριν αυτή φύγει από τον τόπο της, το λατομείο, μονάχα αυτός μπορούσε να τη ζυμώσει με το φως, να της δώσει νέα ζωή, μια νέα πορεία στην αιωνιότητα. Ο δρόμος του υλικού, του μάρμαρου, από το νταμάρι ώς το εργαστήρι του γλύπτη ήταν στρωμένος με την ίδια ευαισθησία, την ί- δια αγάπη για τη γη, την πηγή της ζωής. Αν δεν υπήρχε η ανήσυχη, η ευαίσθητη ματιά του λατόμου, του εξορύκτη, δεν ή- ταν δυνατόν να υπάρξει η δημιουργική έκφραση του γλύπτη. Το μάρμαρο είναι ψυχή ζώσα, περιμένει να ακούσεις τους ψιθύρους της, να μιλήσεις μαζί της, να κοινωνήσεις με την αιώνια πορεία της δημιουργίας, να γίνεις και συ δημιουργός. Αυτή τη σχέση ανάπτυξαν αιώνες τώρα οι άνθρωποι της Εξωμεριάς. εν ξέρουμε αν πράγματι ο Φειδίας ξέχασε το καλέμι του σε κάποια πανορμίτικη ακρογιαλιά. Είναι, όμως, βέβαιο πως πολύ πριν από αυτόν ο Απόλλωνας της γειτονικής ηλου, στο δρόμο του για τους ελφούς, σταμάτησε πολλές φορές στην Ε- ξωμεριά, έλουσε την άγονη γη με το φως του και έγινε ο λίθος «παγά λαλέουσα». Ευαισθησία, λοιπόν, σοφία και μόχθος αποτυπώνονται σε όλες τις παραγγεριές του τόπου μας. Και εκεί που κάποτε ο άνθρωπος απέσπασε από τα έγκατα της γης την πολύτιμη πέτρα δεν έμειναν πληγές χαίνουσες, αλλά σπάνιες συνθέσεις πλαστικές που αλλάζουν κάθε τόσο τονική κλίμακα ανεβαίνουν ή κατεβαίνουν ο- κτάβες καθώς λούζονται από το ευλογημένο φως του Σεπτέμβρη. Το βλέπει κανείς οδοιπορώντας στο ύ- φος και τις μορφές του πανορμίτικου τοπίου. Μπορούσε ο Εξωμερίτης να μην εκφράσει με την πέτρα τις ανησυχίες, τις πίκρες και τα μεράκια του, όταν ο ίδιος ο ανεμόδαρτος τόπος του έδειχνε το δρόμο; Όταν γύρω του έβλεπε αυτές τις σπάνιες γλυπτικές συνθέσεις που το αιώνιο παιχνίδι της βροχής, του ανέμου και του φωτός έστηνε σε κάθε γωνιά της γης του, από τον Κάτω Κόσμο, στις ακτές του Πανόρμου, έως τις εσχατιές της Εξωμεριάς, στο Στενό, δεν μπορούσε παρά να σταθεί και σιγοτραγουδήσει μαζί τους τον αιώνιο ύμνο στη δημιουργία. εν μπορούσε παρά να σταθεί ενεώς μπροστά στα κεντήματα που ο γρέγος, η τραμουντάντα κι ο μαΐστρος είχαν υφάνει με στημόνι τη βροχή στους μαρμαρυγιακούς σχιστόλι- Πάνω: Σπάνια έργα τέχνης στις εσχατιές της Τήνου (ήλιος, άνεμος και υετός εποίησαν...). Κάτω: Ένα από τα μέτωπα εξόρυξης του λατομείου των Αχινών. 1 Αναφορά του ημάρχου Πανόρμου προς το ιοικητή Τήνου με ημερομηνία (Βιβλίο εξερχομένων εγγράφων ήμου Πανόρμου ). 2 Φίλιππου Σταθουλόπουλου, «Οι Τηνιακοί μαρμαρογλύπτες», εφημ. Κυκλαδικόν Φως, αρ. 229, 230 και 231 (1967) ημητρίου Ζ. Σοφιανού, «Ο Τηνιακός μαρμαράς και η συμβολή του στη νεοελληνική τέχνη», ε- φημ. Κυκλαδικόν Φως, αρ. 324 (1975) επόμ. Αλέκου Ε. Φλωράκη, Η λαϊκή λιθογλυπτική της Τήνου, έκδ. Φιλιππότη, Αθήνα , και Κώστα ανούση, «Υστερνιώτες μαρμαρογλύπτες» στο Έκθεση έργων Υ- στερνιωτών μαρμαρογλυπτών. 27 Ιουλίου - 31 Αυγούστου 1996, σελ

9 θους του τόπου του. εν μπορούσε να μην αιχμαλωτιστεί στις υπέροχες εναλλαγές της σκιάς και του φωτός που κάθε στιγμή άλλαζαν, καθώς η γη συνέχιζε το αιώνιο ταξίδι της γύρω από το ζωοποιό άστρο της ημέρας 3. Αυτή η σχέση, αυτή η καθημερινή κοινωνία, ας μη μας φαίνεται παράξενο, βρίσκεται πίσω απ τα πενθούντα πνεύματα των Μαλακατέδων και των Φυτάληδων, πίσω από την «Κοιμωμένη» του ά- γιου της Εξωμεριάς Γαννούλη Χαλεπά και τον «Ψαρά» του ημητρίου Φιλιππότη. Αν δεν κατανοήσουμε αυτή τη σχέση με την πέτρα, δεν θα μπορέσουμε ποτέ να ιχνηλατήσουμε τη δημιουργική ευαισθησία του πανορμίτη λιθοξόου και καλλιτέχνη. Σίγουρα αυτή η σχέση δε θεμελιωνόταν μόνη της, δεν ερχόταν σαν το φως που συνάντησε ο Παύλος στο δρόμο του για τη αμασκό. Απαιτούσε προετοιμασία, καλλιέργεια, απαιτούσε από τον ο- δοιπόρο άνευ όρων παράδοση στο τραγούδι των Σειρήνων, που εδώ δεν ήταν παρά το φως, η βροχή και ο αγέρας. Έ- τσι, σιγά - σιγά, ο οδοιπόρος γινόταν προσκυνητής, ο προσκυνητής μύστης και ο μύστης δημιουργός. Εύκολα θα μπορούσε κάποιος να τα χαρακτηρίσει όλα αυτά μια κομψή ρητορία, κενή ουσίας και νοήματος, όπως ό- λες οι ρητορίες, αν δεν έχει σκύψει ποτέ προσκυνητής στη μητέρα φύση, αν δεν ταξίδεψε ποτέ του για να δει την «πρασίνη πέτρα ωραιοτάτη», σαν εκείνη που βρήκε ο Αλέξης Ζορμπάς στο νταμάρι της Σερβίας, όταν ο πρώην συνεργάτης του, ο Νίκος Καζαντζάκης, βρισκόταν στο πληγωμένο από την ήττα Βερολίνο του Χρειάζεται συγκίνηση εκλεκτή να γεμίζει την ψυχή μας για να δούμε τη θεία δημιουργία στις σαχαλιές των νταμαριών μας. Και μπορεί πολλοί από μας να μη βλέπουμε παρά ταπεινές ξερολιθιές. Όμως, ευτυχώς, δεν έλειψαν από τον τόπο μας κι εκείνοι που έβρισκαν σε κάθε γωνιά του τα ίχνη της σμίλης του Α- πόλλωνα. Γιατί αν έλειπαν δε θα υπήρχε ο «Σάτυρος» του Χαλεπά, ο «Κολοκοτρώνης» του Σώχου και ο «Κάιν» του ούκα. Καλώς ή κακώς όλα αυτά αυτά πάνε μαζί: Μόχθος, σοφία, ευαισθησία και δημουργική έκφραση. Πότε, όμως, ο άνθρωπος του τόπου μας άρχισε να σκύβει στη γη, να χαϊδεύει την πέτρα, να συνομιλεί μαζί της, να μαθαίνει τα μυστικά της για να την αποσπάσει από τα σπλάχνα της μεγάλης μητέρας και να της δώσει άλλη ζωή, να την κάνει να διαβεί το κατώφλι του χρόνου και να ταξιδέψει σμιλεμένη στην αιωνιότητα; Χωρίς αμφιβολία κανείς δεν μπορεί να ξέρει με βεβαιότητα το πότε. Εκείνος, ό- μως, που ξέρει, που «εκπαιδεύτηκε» να βλέπει, συναντά όλο και πιο συχνά γύρω του στο Αποκοφτό, στη Βαθή, στον Πλανήτη, στη Μαρλά, στα Μουρούνια και τα Χούσλα ίχνη εξόρυξης που χάνονται στο βάθος του χρόνου. Αυτός που μπορεί να αποκρυπτογραφήσει τους κυματισμούς του φάλκου, μπορεί να ταξιδέψει πολύ πίσω στο χρόνο, όταν ο Εσχατιεύς της αρχαιότητας συνομιλούσε για πρώτη φορά με το μάρμαρο. Πράγματι έχουμε λόγους βάσιμους να πιστεύουμε το συνυπογράφουν πλέον και έγκριτοι επιστήμονες και ερευνητές πώς στον τόπο μας ο λατόμος δεν άφησε ποτέ τη βαριά και το μακάπι από τα χέρια του. Τα σημάδια στους βράχους της Εξωμεριάς το βεβαιώνουν καθημερινά. Το λατομείο του πράσινου μάρμαρου στα δυτικά της Τούρλας μας πάει αναμφίβολα στα ρωμαϊκά χρόνια. Εκεί μας ταξιδεύουν και τα ίχνη αρχαίων λατομεύσεων που συνάντησε στην Κολόνα, στα Σκυλάκια και στα Τηγάνια ο Christian Siegel, ο Βαυαρός γλύπτης που ενθάρρυνε στα 1848 το Χατζή Αντώνη Λύτρα να στείλει το μικρό Νικηφόρο στο νεοϊδρυμένο τότε Σχολείο των Τεχνών. Εκεί μας στέλνει και η κολόνα πως έως χτες ήταν ορατή στις ακτές του κάβου της «Κολόνας», ανάμεσα Χούσλα και Αχινούς. Μπορεί τα χαράγματα στις καταστέγες του Κάτω Μαρλά να μας οδηγούνε στο τέλος του 17ου αιώνα, όμως κανείς δεν αμφιβάλλει πως πολλούς αιώνες πριν ο Εξωμερίτης λατόμος είχε αρχίσει να τη δημιουργική του παρέμβαση στο τοπίο. Έπρεπε, όμως, να έρθουν άλλοι καιροί για να ανοίξουν οι εμπορικοί ορίζοντες του νησιού μας. Το πέρασμα της Τήνου στον οθωμανικό χώρο, 200 χρόνια περίπου μετά από τα άλλα κυκλαδονήσια, ήρθε στην πιο κατάλληλη στιγμή. Οι Τηνιακοί, χωρίς να διακόψουν τις σχέσεις τους με τη ύση, άνοιξαν νέους δρόμους προς την Ανατολή και ειδικότερα προς τη νύμφη της Ιωνίας, τη Σμύρνη. Μια μεγάλη α- γορά άνοιγε μπροστά τους για το μάρμαρα, τις σχιστολιθικές πλάκες, αλλά και την καλλιτεχνική τους δεξιοτεχνία. Η νέα αυτή εξέλιξη τεκμηριώνεται βιβλιογραφικά 4. Τελικά στα 1830, δέκα χρόνια πολυαίμακτου αγώνα θα φέρουν την πολυπόθητη ελευθερία. ίπλα στη μεγάλη αγορά της Σμύρνης, δυό νέα αστικά κέντρα θα χρειαστούν το τηνιακό μάρμαρο για να αναστηθούν. Η Ερμούπολη στη γειτονική Σύρα και η νέα πρωτεύουσα, η Αθήνα. Τα λατομεία στις Β ακτές του νησιού θα προσφέρουν στην πρωτεύουσα πόλη του Αιγαίου το μάρμαρο που χρειαζόταν για να σφραγίσει τις φιλοδοξίες της. Κάτι α- νάλογο θα συμβεί και με την Αθήνα. Κλίμα ευφορίας επικρατεί. Είναι το κλίμα ε- κείνο που επέτρεψε στο ήμαρχο του Πάνω: Το ρωμαϊκών χρόνων λατομείο εξόρυξης πράσινου μάρμαρου στην Τούρλα. Στο κέντρο: Πανάρχαια ίχνη του φάλκου στο λατομείο της Βαθής. Κάτω: Πρόσοψη αρχοντικού στην Ερμούπολη. Έως και τα τέλη του 19ου αιώνα οι προσόψεις ορθομαρμαρώνονταν. Άπειρα κυβικά μαρμάρων έφυγαν από τις δυτικές ακτές της Τήνου για να στολίσουν την πρωτεύουσα των Κυκλάδων. 3 ημητρίου Βασιλειάδη, «Τήνος. Το νησί της προσδοκίας», εφημ. Κυκλαδικόν Φως, αρ. 317 και 318 (1974) και (1975) του ίδιου, Θεώρηση της αιγεοπελαγίτικης αρχιτεκτονικής υπό ανήσυχη οπτική γωνία, «Ερμής», Αθήνα , και Οδοιπορία στις μορφές και το ύφος του ελληνικού χώρου, «Ερμής», Αθήνα Κώστα ανούση, «Το λιμάνι του Πανόρμου το 1840», Τετράδια Εξωμεριάς Τήνου, τχ Ι, «περιοδικό Τηνιακά Σύμμεικτα», Αθήνα 2010, σελ Τηνιακά σημειώματα - 9

10 Τηνιακά σημειώματα - 10 Πανόρμου να γράψει πως οι λιθοξόοι συντοπίτες του θα είναι για πολλά χρόνια οι καλύτεροι στην Ελλάδα. Και έτσι ήταν. Προοδευτικά οι ανάγκες της νέας πρωτεύουσας θα αναστήσουν και πάλι τα λατομεία του πράσινου στο Μαρλά. Ο Γερμανός γεωλόγος Fielder 5 θα φτάσει εδώ στα 1841, λίγα χρόνια αργότερα θα έρθει και ο γλύπτης Siegel, ενώ στην Παγκόσμια Έκθεση του Λονδίνου στα 1851 το σομακί μάρμαρο της Τήνου 6, το verde antico, θα είναι ανάμεσα στα άλλα πολύτιμα πετρώματα που θα στείλει η Ελλάδα. Την αίγλη, όμως, στην περιοχή θα δώσει η παρέμβαση του μεγάλου Έλληνα αρχιτέκτονα, του Σταμάτιου Κλεάνθη 7, ο οποίος γύρω στα 1860 θα στείλει στην Α- θήνα 17 επτάμετρες κολόνες από πράσινο μάρμαρο που θα χρησιμοποιηθούν στην ανέγερση του Αγίου ιονυσίου Αεροπαγίτου των υτικών. Ήταν ένα μεγάλο τεχνικό επίτευγμα για την εποχή και οι εφημερίδες ζητούσαν η κολόνα που περίσσευε, η 17η, να στολίσει κάποια α- πό τις πλατείες της νέας πρωτεύουσας 8. Το ενδιαφέρον, Ελλήνων και ξένων ε- πιχειρηματιών δε θα σταματήσει. Ο Πυργιανός λόγιος και πρόκριτος Ζωρζάκης Νικολάου θα ιδρύσει, με έδρα την Ερμούπολη, την πρώτη ατμοκίνητη λιθοτομική επιχειρηση με την επωνυμία «Πραξιτέλης», η οποία θα εργαστεί αρκετά χρόνια, αλλά τελικά θα οδηγηθεί στην πτώχευση υπό το γενικότερο κλίμα της οικονομικής καχεξίας της εποχής. Ήταν η εποχή που θα πτωχεύσουν μια σειρά α- πό φιλόδοξες επιχειρήσεις στην Ερμούπολη και αναμεσά τους η «Ελληνική Α- τμοπολοΐα», η πρώτη μεγάλη ελληνική ναυτιλιακή εταιρεία. Νέα ζωή στον τόπο θα δώσει η μεγάλη επένδυση της αγγλικής εταιρείας «Marmor Ltd» στα 1900 στα Χούσλα 9. Η εταιρεία αυτή ιδρύθηκε το 1898 στο Λονδίνο με αστρονομικά για την εποχή κεφάλαια με σκοπό την εκμετάλλευση μαρμάρων στην Ελλάδα. Οι πρώτες επενδύσεις θα εκδηλωθούν στην Αθήνα, στο ιόνυσο, στη Σκύρο και στην Τήνο. Εδώ θα αγοράσει τις μετοχές άλλης εταιρείας που είχε προηγουμένως πτωχεύσει, πιθανότατα της εταιρείας του Ζωρζάκη Νικολάου «Πραξιτέλης». Η αγγλική αυτή εταιρεία, η οποία πολύ σύντομα θα μετονομαστεί σε «Grecian Marbles Ltd», θα κάνει φιλόδοξες επενδύσεις στην περιοχή. Θα ανεγείρει μεγάλες κτιριακές εγκαταστάσεις τα ερείπια της καζάρμας και του σπιτιού του διευθυντή σώζονται ακόμη στα Χούσλα και θα εγκαταστήσει σύγχρονο για την εποχή τεχνολογικό εξοπλισμό, ε- νώ σύντομα οι εργασίες της θα επεκταθούν στους γειτονικούς «Αχινούς». Οι πρώτοι δύο διευθυντές εργασιών είναι οι Ιταλοί. Το ίδιο και τα τεχνικά στελέχη της επιχείρησης. Η εμπειρία των μεγάλων λατομείων της Carrara είχε δημιουργήσει στη γειτονική χώρα προχωρημένη τεχνογνωσία και ικανά στελέχη. Πάνω από 100 εργάτες, ντόπιοι και ξένοι, θα στελεχώσουν τις πρώτες φάσεις των εργασιών της επιχείρησης. Και ανάμεσα σε αυτούς θα κάνουν την εμφάνισή τους κάποια «περίεργα στοιχεία», Έλληνες και Ιταλοί, οι οποίοι θα οργανώσουν ένα αξιόλογο εργατικό κίνημα το οποίο, λίγο μετά το 1910, θα εκδηλωθεί με κάποιες δυναμικές κινητοποιήσεις με θεσμικά (εφαρμογή δεκάωρης εργασίας) και οικονομικά αιτήματα. Οι κινητοποιήσεις αυτές συνάπτονται με την εμφάνιση μιας ομάδας σοσιαλιστών στον Πύργο στις εκλογές του 1910 για την Αναθεωρητική Βουλή 10. Για πολλές δεκαετίες, ειδικά μετά την απώλεια της Σμύρνης, η καρδιά της Εξωμεριάς θα χτυπάει στα Χούσλα και στους Αχινούς. Η πορεία, όμως, των επενδύσεων στο πράσινο θα έχει, μοιραία, τις διακυμάνσεις της διεθνούς αγοράς. Αίφνης η μεγάλη υποτίμηση της αγγλικής λίρας που ακολούθησε το Κράχ του 1929 οδήγησε την «Grecian Marbles Ltd» σε πτώχευση και πρόσκαιρη διακοπή των εργασιών. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 θα εμφανιστούν στην περιοχή οι αδελφοί William και Richard Hill, οι οποίοι, μετά την αποτυχημένη απόπειρα εξόρυξης στον Κουμελά, θα εστιάσουν το ενδιαφέρον τους στη θέση «Γλύστρες» στα Χούσλα. Ο πόλεμος, όμως, θα διακόψει τις ε- ξορυκτικές εργασίες. Αντίθετα η λειτουργία των λατομείων του λευκού και γκρίζου μάρμαρου θα έ- χει περισσότερο ομαλή πορεία 11. Και ε- δώ καινοτομεί το λατομείο της Βαθής, ο ιδιοκτήτης του οποίου θα ιδρύσει στο Μεσοπόλεμο σημαντικό εργοστάσιο - σχιστήριο μαρμάρων, το οποίο θα απασχολήσει, παρά τη γενικότερη κρίση και την κρίση του μαρμάρου, πολλά εργατικά χέρια από την Εξωμεριά 12. Η εποποιΐα, όμως, της τηνιακής λατομικής θα διακοπεί για περισσότερα από 10 χρόνια εξαιτίας του εύτερου Παγκόσμιου Πόλεμου και των εσωτερικών δοκιμασιών στις οποίες θα υποβληθεί στη συνέχεια η χώρα μας. ειλά - δειλά, μετά το 1950, θα αρχίσουν και πάλι οι Τηνιακοί λατόμοι να ζυμώνουν την πέτρα με τον ι- δρώτα τους 13. Όμως μια νέα εποχή άρχιζε. Η εντατικοποίηση των εξορυκτικών εργασιών που επέτρεψε η νέα τεχνολογία είχε, παράλληλα με τις θετικές, και αρνητικές συνέπειες για τον τόπο, κυρίως για την υγεία των εργαζομένων. Και μετά λίγα χρόνια εμφανίστηκαν και οι πρώτοι μάρτυρες της εργασίας! Νέοι άνθρωποι που έφυγαν νωρίς από κοντά μας. Πάνω: Ό,τι απέμεινε από το λατομείο του Κλεάνθη (μετέπειτα Κάζου). Στο κέντρο ο όρμος των Χούσλων (δεξιά οι εγκαταστάσεις στέγασης των εργατών, η «καζάρμα»). Κάτω: Είδηση απεργίας με θεσμικά αιτήματα, εφημερίδα «Αστήρ της Τήνου», αρ. 306 (1912). 5 Karl Gustav Fielder, Reise durech alle thelle des Königreiches Griechenland, Zweiter theil, Leipzig 1841, pp Εφημερίδα «Εβδομάς», Ευγενίου αλεζίου, Ο εν Αθήναις καθεδρικός ναός του Αγίου ιονυσίου του Αρεοπαγίτου, Αθήναι Εφημ. «Αυγή» [Σύρου], Ιανουάριος Η Εταιρεία αυτή υπήρξε η πλέον μακρόχρονη και σοβαρή επένδυση στην Εξωμεριά. 10 «Οι Σοσιαλισταί του Πανόρμου ετηλεγράφησαν, συγχαίροντες τον αρχηγόν των κ. Πλάτωνα ρακούλη, επί τη επιτυχία του εις τον νομόν Κεφαλληνίας», εφημερίδα Αστήρ της Τήνου, αρ. 235 (1910). 11 Κατά την πρώτη δεκαετία του Μεσοπολέμου ο Πάνορμος συμμετέχει με περισσότερο από 25% στην εθνική παραγωγή μαρμάρου. 12 Αλέκου Ε. Φλωράκη, Πέφυκε λίθος. Το λατομείο και το πρωτοβιομηχανικό σχιστήριο στη Βαθή Τήνου, «Τήνος», Αθήνα Παράλληλα με τις εξορύξεις στους Αχινούς, έγιναν εξορύξεις στις θέσεις «Κροκοκύλα» και «Μαχαίρα» και περιστασιακά γύρω από Μαρλά.

11 Ο ΚΑΝΑΡΗΣ ΤΗΣ ΕΡΜΟΥΠΟΛΗΣ * Στην πλατεία Κανάρη, πρώην Σανιτά 1, της Ερμούπολης, εμπρός από το ξενοδοχείο «Ερμής» και απέναντι από το παλαιό Λιμεναρχείο, έχει στηθεί η μαρμάρινη προτομή του Κωνσταντίνου Κανάρη. Είναι το δεύτερο έργο στην Ερμούπολη που αναφέρεται σε θαλασσομάχο του Το πρώτο είναι ο μαρμάρινος ανδριάντας του ναυάρχου Ανδρέα Μιαούλη 2, έργο του γλύπτη Γεωργίου Μπονάνου (1889) που κοσμεί την κεντρική και ομώνυμη πλατεία της πόλης. Πάνω από τρεις επάλληλες βαθμίδες υψώνεται υψηλή στήλη, η οποία υποστηρίζει την προτομή του Κωνσταντή Κανάρη. Ο πυρπολητής με ανοιχτό σχετικά πουκάμισο, ναυτικό μαντίλι στο λαιμό και την κεφαλή σε στάση 3/4, ατενίζει υπερήφανα το ανοιχτό πέλαγος, έτοιμος να εκπληρώσει το καθήκον του στην πρόσκληση της πατρίδας. Έργο δυνατό, γεμάτο ένταση, με ρεαλιστικά στοιχεία, που απομακρύνεται από το νεοκλασικισμό του 19ου αιώνα, στέκεται κάπως αμήχανα πάνω στη βάση του, η οποία μάλλον μετριάζει την υψηλόφρονα διάθεσή του. Στο γλυπτικό αυτό σύνολο έχουν χαραχθεί τρεις ενδείξεις: Στο κέντρο της στήλης «Ο ΗΜΟΣ/ ΕΡΜΟΥΠΟΛΕΩΣ/ ΤΩ ΠΥΡΠΟΛΗΤΗ/ ΚΩΝΣΤ. ΚΑΝΑΡΗ», στην τρίτη καθ ύψος βαθμίδα της βάσης «ΗΜΑΡΧΟΥΝΤΟΣ/ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ Σ. ΞΟΧΑΚΗ» και στη δεξιά πλευρά της πρώτης βαθμίδας, δυσδιάκριτη, η επιγραφή: «ΠΡΟΠΛΑΣΜΑ Γ. ΒΙΤΑΛΗ/ ΕΚΤΕΛΕ- ΣΙΣ Ε ΒΟΥΛΓΑΡΗ». Η επιγραφή διαβάστηκε λανθασμένα από τους Ι. Τραυλό - Α. Κόκκου, οι οποίοι κατέγραψαν το «Ε» ως «ΓΕ» 3. Κάτι τέτοιο δικαιολογείται, γιατί μόνον υπό συγκεκριμένη γωνία πρόσπτωσης των ακτίνων του ηλίου η επιγραφή είναι ορατή. Εδώ θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ό- τι ο Ψαριανός αγωνιστής, με τη δράση του κατά τον Αγώνα, αλλά και τη μετέπειτα στάση του, υπήρξε ιδιαιτέρως προσφιλής στον ελληνικό λαό. Έτσι ερμηνεύεται η ύ- παρξη τόσων, ενυπόγραφων και ανυπόγραφων χαρακτικών, αλλά και έργων ζωγραφικής και γλυπτικής που εμπνέονται απ αυτόν 4. ε γνωρίζουμε πότε ακριβώς φιλοτεχνήθηκε η προτομή του Κανάρη της Ερμούπολης. Η εφημερίδα «Ήλιος» της κυκλαδικής πρωτεύουσας (αρ. 249/ ) μας πληροφορεί ότι ο Γεώργιος Βιτάλης ετοίμαζε τότε τον Κανάρη. Προφανώς αναφέρεται στον ανδριάντα του ήρωα, που σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχνών στο συγκρότημα της Ευαγγελιστρίας Τήνου και το 1888 είχε παρουσιαστεί στην Έκθεση των «Ολυμπίων». Είναι, όμως, βέβαιο ότι η προτομή της πλατείας Σανιτά αντιγράφει την κεφαλή του ανδριάντα. Πιθανότατα θα φιλοτεχνήθηκε αργότερα. Το γύψινο πρόπλασμά της είναι πιθανότατα ένα από τα δύο προπλάσματα του Βιτάλη που παρέμειναν στην Ερμούπολη (το άλλο, ο Απόλλωνας, ανακαλύφθηκε τυχαία στο Αρχαιολογικό Μουσείου της Σύρου και συντηρήθηκε από το γλύπτη κ. Παναγιώτη Καλούδη. Αντίγραφό του εκτίθεται στην υ- ποδοχή του ομώνυμου Θεάτρου της πόλης). Η προτομή του Κανάρη φυλασσόταν και φυλάσσεται ακόμη στη ημοτική Βιβλιοθήκη της πόλης. Τα περισσότερα ειδικά εκείνα με μνημειακές διαστάσεις μετεφέρθηκαν σχεδόν «πειρατικά» στο Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχνών. Ο Στέφανος Παρίσης «εκμεταλλεύτηκε» την εμπιστοσύνη του γιου του καλλιτέχνη Χρήστου, συμβολαιογράφου Ερμούπολης, και, αντί να πάρει 1-2 έργα, άδειασε όλη την αποθήκη. Το χρονικό της μεταφοράς του προπλάσματος στο μάρμαρο και ανίδρυσης του έργου προβάλλει μέσα από τις σελίδες του συριανού τύπου. Συγκεκριμένα η ερμουπολίτικη εφημερίδα «Θάρρος» 5 του 1939 καταγράφει όλο το ιστορικό της ανίδρυσης του έργου 6. Η ιδέα, λοιπόν, της ανίδρυσης της προτομής του Κανάρη στην Ερμούπολη α- νήκει στον Τηνιακό ναυτικό πράκτορα και φιλότεχνο Στέφανο Παρίση 7, ο οποίος εργάσθηκε πολλά χρόνια εκεί. Ο Παρίσης, ο οποίος είχε φιλικές σχέσεις με το γιο του Γεωργίου Βιτάλη, Χρήστο, πρότεινε στο διορισμένο ήμαρχο της Ερμούπολης Ευάγγελο Ξοχάκη την αγορά του γύψινου προπλάσματος της προτομής του Κανάρη που βρισκόταν στα χέρια της οικογένειας του Υστερνιώτη καλλιτέχνη 8, ο οποίος είχε πεθάνει το 1901 στην Αλεξάνδρεια, προκειμένου να προχωρήσει η διαδικασία τοποθέτησής της σε πλατεία της πόλης. Ο ήμαρχος εισηγήθηκε θετικά την πρόταση στο ημοτικό Συμβούλιο και αφού α- ποφασίστηκε η τοποθέτηση της προτομής, ο Παρίσης ανέλαβε την ευθύνη να στείλει το πρόπλασμα στην Αθήνα, στο εργαστήριο του φίλου και συμπατριώτη του, γλύπτη Ιωάννη Εμμ. Βούλγαρη ( ), για τη μεταφορά του στο μάρμαρο. Ο Βούλγαρης εξετέλεσε τη μεταφορά δωρεάν και το ποσόν των δρχ. που κατέβαλε ο ήμος κάλυψε τα έξοδα των υλικών (προτομής και βάσης) και την αντιμισθία των βοηθών του. Τελικά τα αποκαλυπτήρια έγιναν στις 26 Νοεμβρίου του 1939 με κάθε επισημότητα και ο Ψαριανός αγωνιστής βρήκε τη θέση του στην πόλη με την οποία τον συνέδεαν τόσοι δεσμοί. Το έργο, όμως, είχε μια περίεργη περιπέτεια! Έπεσε θύμα τροχαίου ατυχήματος πριν 25 περίπου χρόνια.. Ένα φορτηγό το γκρέμισε και η προτομή καταστράφηκε. Με έξοδα, λοιπόν, της υπεύθυνης Ασφαλιστικής Εταιρείας ξαναπεράστηκε στο μάρμαρο μάρμαρο Πατέλας Τήνου, όπως και το αρχικό στην Τήνο από τον Πλατειανό μαρμαρογλύπτη κ. Γιώργο Ιωάν. Τσακίρη. 1 Η ονομασία Σανιτά (από το ιταλικό Sanità = Υγειονομική αρχή) οφειλόταν στην ύπαρξη εκεί Πάνω: Η προτομή του Κανάρη στην πλατεία Σανιτά (σήμερα Κανάρη) της Ερμούπολης. Κάτω: Ο ανδριάντας του Κανάρη, ο οποίος τώρα εκτίθεται στο Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχνών στο συγκρότημα της Ευαγγελίστριας. Η εικόνα εδώ προέρχεται από φωτογραφία που είχε στείλει ο καλλιτέχνης στα Υστέρνια και φυλασσόταν μέχρι προ τινος στο ημοτικό Σχολείο του χωριού. Σήμερα αγνοείται η τύχη της. Τηνιακά σημειώματα - 11

12 Τηνιακά σημειώματα - 12 πλησίον οικίσκων του Υγειονομείου της πόλης. Η ονομασία πλατεία Κανάρη καθιερώθηκε μετά τον πόλεμο του 1940 και αφού είχε στηθεί εκεί η προτομή του ήρωα. 2 Παρόλο που οι Ψαριανοί είχαν σημαντική παρουσία στην Ερμούπολη (κέντρο τους ο ναός της Κοίμησης [1828/9-1850]), εντούτοις από το ήμο δόθηκε προτεραιότητα στην απόδοση τιμής στον Υδραίο Μιαούλη. Θα πρέπει ίσως να ληφθεί υπόψη και το γεγονός ότι οι Ερμουπολίτες διέκειντο αρνητικά στον Καποδίστρια και φιλικότατα στους Αντι-καποδιστριακούς Υδραίους. Ο Κανάρης, αντίθετα υπήρξε πιστός στον πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας. Έτσι, όταν έπρεπε να καθοριστεί τίνος ήρωα ο ανδριάντας θα στηνόταν στην τότε πλατεία Λεωτσάκου, επί δημαρχίας ημητρίου Βαφειαδάκη [ ], το ημοτικό Συμβούλιο επέλεξε τον Μιαούλη, επειδή «πηγή του λιμανιού [είναι] η ελευθερία». Ο καποδιστριακός Κανάρης ήταν επόμενο να αποκλειστεί. Βλέπετε Θεοδώρας Φ. Μαρκάτου, Ο γλύπτης Γεώργιος Μπονάνος Η ζωή και το έργο του. ιδακτορική διατριβή, τόμος Α, Θεσσαλονίκη 1992, σελ και Ι. Τραυλού - Α. Κόκκου, Ερμούπολη, «Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος», Αθήνα 1980, σελ Οι περισσότεροι μεγάλοι Τηνιακοί καλλιτέχνες ασχολήθηκαν με τον πυρπολητή. Ο Λάζαρος Φυτάλης (μαρμάρινος ανδριάντας στην πλατεία Κυψέλης), ο Νικηφόρος Λύτρας (το κάψιμο της τουρκικής ναυαρχίδας), ο Γιαννούλης Χαλεπάς (σκίτσο), κ.ά. Ίσως, εκτός από το γεγονός ό- τι ο ήρωας υπήρξε ιδιαιτέρως δημοφιλής, συνετέλεσε σε αυτή τη συμπάθεια και το ότι πολλοί συμπατριώτες τους (κυρίως Εξωμερίτες) υπήρξαν συμπολεμιστές του. Σώζεται στην Εξωμεριά της Τήνου η παράδοση ότι οι Πανορμίτες συμπολεμιστές του λέγαν με περηφάνεια: «Ήμουν με τον Κωσταντή» [όχι με τον Κανάρη]. Πέραν, ό- μως, αυτών θα πρέπει να σταθούμε και στα δύο έργα του Μιχάλη Τόμπρου, την προτομή του Κανάρη στο πεδίο του Άρεως στην Αθήνα (1940) και στο χάλκινο ανδριάντα του στο δημοτικό κήπο της Χίου [1927] (αντίγραφο σε μικρότερο μέγεθος έχει στηθεί στην παραλία του Ναυπλίου). Το μόνο έργο που ανταποκρίνεται στον Κανάρη των χαρακτικών είναι η προτομή του ήρωα στο Πεδίο του Άρεως. Ο Κανάρης του Λάζαρου Φυτάλη έχει πλαστεί κατ ιδέαν (κοιτά μακριά στο πέλαγος, κρατώντας το δαυλό). Ο Κανάρης του Τόμπρου στη Χίο (έτοιμος να ρίξει το γάντζο στο εχθρικό σκάφος) έχει κι αυτός πλαστεί κατ ιδέαν. Τέλος θα πρέπει να σημειωθεί και το αμφιπρόσωπο χάλκινο μετάλλιο του γλύπτη David d Angers με τον Κωνσταντίνο και τη έσποινα Κανάρη (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο). 7 Ο Στέφανος Παρίσης ( ) γεννήθηκε στην πόλη της Τήνου και εργάστηκε σε λιμενικά έργα στην Κεφαλονιά κ.α. και ως ναυτικός πράκτορας στην Ερμούπολη. Υπήρξε φιλότεχνος και εργάστηκε για την ανάδειξη της τηνιακής καλλιτεχνικής παράδοσης, λόγιας και λαϊκής. Στο δικό του ενδιαφέρον οφείλεται η φροντίδα για την Αγία Τριάδα της Γύρλας, χώρο στον ο- ποίο συγκέντρωσε έργα τέχνης και μια σπάνια συλλογή λαϊκών αναγλύφων. Το 1947, έτος κατά το οποίο διετέλεσε Αντιπρόεδρος του ΠΙΕΕΤ, α- νέλαβε σειρά καλλιτεχνικών πρωτοβουλιών, μεταξύ των οποίων είναι και η ίδρυση του «Οίκου των θυμάτων του ΕΛΛΗ». Νεκρολογία του βλέπετε εφημ. Κυκλαδικόν Φως (Μάρτιος 1965). Στην προκειμένη περίπτωση, ο ήμος της Ερμούπολης, εκτιμώντας τη συμβολή του τον διόρισε μέλος της Οργανωτικής Επιτροπής για τα α- ποκαλυπτήρια. 8 Ανδριάντας του Κανάρη (γύψος με πατίνα) που είχε φιλοτεχνήσει ο Γεώργιος Βιτάλης εκτίθεται, μαζί με άλλα έργα του, στο Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχνών στην Τήνο. Για το Γεώργιο Βιτάλη βλ. Ι. Τραυλού - Α. Κόκκου, ό.π., σελ. 207 Αλεξάνδρας Γουλάκη - Βουτυρά, Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχών, «ΠΙΙΕΤ», Αθήνα 1990, σελ και Γιάννη Καιροφύλα, Γεώργιος Βιτάλης. Ο γλύπτης με τα μεγάλα οράματα, «Φιλιππότης», Αθήνα Για το μεγάλο αυτόν Υστερνιώτη καλλιτέχνη απαιτείται μια περισσότερο λεπτομερής βιογραφία. Κώστας ανούσης * Το παρόν κείμενο αποτελεί ορθή επανάληψη του ομότιτλου σημειώματος που δημοσιεύθηκε στη σελ. 8 του πρώτου φύλλου των «Τηνιακών σημειωμάτων». Ανδριάντες του Κανάρη. Πάνω του Λάζαρου Φυτάλη (Αθήνα, πλατεία Κυψέλης, μάρμαρο, 1876) και κάτω του Μιχαήλ Τόμπρου στο ημοτικό Κήπο της Χίου (χαλκός, 1927). 5 ιευθυντής ο Ν.Γ. Βαρθαλίτης και επί της συντάξεως ο Σταύρος Ι. Βαφίας. Το «Θάρρος» πρωτοκυκλοφόρησε το 1924 και είχε συντηρητική κατεύθυνση με αντίπαλο την βενιζελική «Κυκλαδική» του Στεφάνου. Στα χρόνια της ικτατορίας της 4ης Αυγούστου θα υποστηρίξει ανοιχτά το καθεστώς του Ι. Μεταξά. 6 Εκτός από τα σχετικά ρεπορτάζ στην εφημερίδα καταχωρούνται δύο ενδιαφέροντα άρθρα του Σταύρου Ι. Βαφία: (α) «Μεγάλοι Τήνιοι καλλιτέχναι. Γεώργιος Βιτάλης. Η ζωή και το έργο του» ( ), και «Μεγάλοι Τήνιοι καλλιτέχναι. Ιωάννης Ε. Βούλγαρης. Η ζωή και το έργο του» ( ). Ειδικότερα, όσον αφορά στον Ιωάννη Βούλγαρη, το μεγαλύτερο μέρος του άρθρου καλύπτει η αναδημοσίευση κειμένου για τον καλλιτέχνη που παλαιότερα είχε φιλοξενηθεί στην εφημερίδα «Πρόοδος» [Τήνου] της Ο «Κανάρης», σκίτσο του Γιαννούλη Χαλεπά («Χαλεπάς», Φύλλα Τέχνης του Φραγκελίου, αρ. 8, Αθήνα 1928). Η προτομή του Κανάρη στο Πεδίο του Άρεως (έργο του Μιχαήλ Τόμπρου, 1940)

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Όπως πολλοί Βρετανοί της γενιάς μου, μεγάλωσα σε μια οικογένεια και πήγα σε ένα σχολείο όπου η μνήμη και η απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

Χριστόφορος Παντελάτος Κατερίνα Σαχίνογλου Μαρία Στεργίου Γιάννης Πουλής Έξαρχος Καλύβας

Χριστόφορος Παντελάτος Κατερίνα Σαχίνογλου Μαρία Στεργίου Γιάννης Πουλής Έξαρχος Καλύβας Χριστόφορος Παντελάτος Κατερίνα Σαχίνογλου Μαρία Στεργίου Γιάννης Πουλής Έξαρχος Καλύβας Το κίνημα του νεοκλασικισμού τοποθετείται στα μέσα του 18ου έως τις αρχές του 19ου αιώνα Κυριαρχία αστικής τάξης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα Κεφάλαιο 7 Kλασική Εποχή Οι Τέχνες και τα Γράμματα Στόχοι: Mε το τέλος της ενότητας οι μαθητές να είναι σε θέση να διαπιστώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της ελληνικής τέχνης σε συνδυασμό με τις πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας» Δράμα 29-10-2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «Η Νίκη της Δράμας» Πραγματοποιήθηκαν στις 28 Οκτώβρη 2013 τα αποκαλυπτήρια του μνημείου - σύμβολο για την επέτειο των 100 χρόνων από την απελευθέρωση του τόπου μας, που γιορτάζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΑΘΗΝΩΝ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ 18 Sunday Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΠΑΕΙ ΤΑ ΕΣΜΑ ΤΗΣ Ίσως είναι το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο παγκοσμίως, συνυφασμένο με τη δημοκρατία που γεννήθηκε και ζει(;) σε αυτήν τη χώρα. Και

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ Η πολυπόθητη μέρα για την εκδρομή μας στην Κωνσταντινούπολη είχε φτάσει! Βαλίτσες, φωτογραφικές μηχανές, τα λόγια που είχε να μάθει ο καθένας από όσους συμμετέχουμε

Διαβάστε περισσότερα

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Ρομαντισμός Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Τζον Κόνσταμπλ Το κάρο του σανού Ρομαντισμός Τέλη 18 ου αι. μέσα 19 ου αι.

Διαβάστε περισσότερα

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα)

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα) «Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015 Έλληνες ζωγράφοι (19 ου -20 ου αιώνα) Της Μπιλιούρη Αργυρής Η ιστορία της ζωγραφικής στην νεοελληνική ζωγραφική Η Ελληνική ζωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 1 τα ξενητεμένα

ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 1 τα ξενητεμένα ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 1 τα ξενητεμένα ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 2 ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 3 IΩΑΝΝΗΣ ΜΠΑΓΚΑΣ μαρμάρινο ταφικό μνημείο, του Ιωάννη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Μία εικόνα είναι χίλιες λέξεις Έτσι έλεγαν οι αρχαίοι Κινέζοι Εμείς, οι μαθητές της Α και Β Τάξης του δημοτικού σχολείου Λισβορίου θα σας πούμε την ιστορία

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Γιανναδάκης «Συνεκδοχή / Συσχέτιση / Συμβολή»

Μανόλης Γιανναδάκης «Συνεκδοχή / Συσχέτιση / Συμβολή» Μανόλης Γιανναδάκης «Συνεκδοχή / Συσχέτιση / Συμβολή» εγκαίνια: Τρίτη 11 Μαρτίου 2014, 20:00 Η αίθουσα τέχνης Τεχνοχώρος παρουσιάζει την ατομική έκθεση του Μανόλη Γιανναδάκη, καθηγητή χαρακτικής στη Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του Δρ. Nordhoff Αντιδήμαρχος, υπεύθυνος πολιτισμού

Ομιλία του Δρ. Nordhoff Αντιδήμαρχος, υπεύθυνος πολιτισμού 19 Ιανουαρίου 2006 Ομιλία του Δρ. Nordhoff Αντιδήμαρχος, υπεύθυνος πολιτισμού Εγκαίνια της έκθεσης «Τα μάρμαρα του Παρθενώνα» στην αίθουσα Schwanenhalle του Δημαρχείου της Φραγκφούρτης. Σας καλωσορίζω

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΝΗ ΓΕΡΕΝΤΕ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΡΑΚΑ ΗΜΗΤΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο.

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο. Ομιλία του προέδρου της ΕΣΜΑ, Ομοτ. Καθ. ΕΜΠ Χαράλαμπου Μπούρα στην παρουσίαση της απόδοσης του έργου αποκατάστασης του Ερεχθείου 1979-1987. Μουσείο Ακρόπολης, 10.04.2013. Η Αποκατάσταση του Ερεχθείου,

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού Σχολείο Ετος: 2013-2014 Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη γιαγιά μου Όνομα Μαθήτριας: Νικολέττα Χρίστου Τάξη: Γ 4 Όνομα Καθηγήτριας: Σταυρούλας Ιωάννου Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου Ημερομηνία 19/3/2015 Μέσο Συντάκτης Link artpress.sundaybloody.com Βασίλης Κάργας http://artpress.sundaybloody.com/?it_books=%ce%b1%cf%80%cf%8c- %CE%BE%CF%8D%CE%BB%CE%BF-%CE%BA%CE%B1%CE%B9- %CE%B1%CF%83%CE%AE%CE%BC%CE%B9-

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

Δήμος Πειραιά. «Ξαναχτυπάει το ρολόι του Πειραιά»

Δήμος Πειραιά. «Ξαναχτυπάει το ρολόι του Πειραιά» Δήμος Πειραιά «Ξαναχτυπάει το ρολόι του Πειραιά» ΙΣΤΟΡΙΑ Το πολεοδομικό σχέδιο ολοκληρώθηκε το 1832 από τους αρχιτέκτονες Σταμάτιο Κλεάνθη και Εδουάρδο Σάουμπερτ, ακολουθώντας στις βασικές του γραμμές

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ Ο ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ, στις διάφορες δραστηριότητες που διοργανώνει κάθε χρόνο, προσπαθεί να αφυπνίσει τους μαθητές για το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Κύπρος εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα αετώματα, στις μετώπες και στη ζωφόρο του Παρθενώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 ΔΕΥΤΕΡΑ, 1 Ιουλίου Άφιξη στο ξενοδοχείο Ιλισός και τακτοποίηση στα δωμάτια 17:30 Κέρασμα και συνάντηση με τους υπεύθυνους των Θερινών Σχολείων 20:30-23:00 ΤΡΙΤΗ, 2 Ιουλίου 09:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

29 Μαΐου 1453: Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ!

29 Μαΐου 1453: Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ! Κωνσταντίνα Ευείδη 29 Μαΐου 1453: Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ! Η χιλιόχρονη αυτοκρατορία έπεσε. Ο θρύλος λέει ότι «ήτανε θέλημα Θεού». Από τότε το φρόνημα των Ελλήνων το κρατάνε ζωντανό ακριβώς αυτοί οι θρύλοι για την

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ο "Παραμυθάς" Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά

Ο Παραμυθάς Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά Ο "Παραμυθάς" Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά 18 Ιαν 2014 Χανιά (18/1), Σταλός (19/1), Χανιά 18.01 έως 19.01 Ο "Παραμυθάς" Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά Ο Παραμυθάς των παιδικών μας χρόνων έρχεται στην Κρήτη Όταν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-2014 Μάθημα: Ελληνικά σε Ξενόγλωσσους Επίπεδο: Ε3 Διάρκεια:

Διαβάστε περισσότερα

Το διπλό βιβλίο-δημήτρης Χατζής. Χαρά Ζαβρού Γ 6 Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Καθηγήτρια: Βασιλική Σελιώτη

Το διπλό βιβλίο-δημήτρης Χατζής. Χαρά Ζαβρού Γ 6 Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Καθηγήτρια: Βασιλική Σελιώτη Το διπλό βιβλίο-δημήτρης Χατζής Χαρά Ζαβρού Γ 6 Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Καθηγήτρια: Βασιλική Σελιώτη Γενικά Δημήτρης Χατζής Περιεχόμενα «Το διπλό βιβλίο» Περίληψη Ιστορικό πλαίσιο Τίτλος του έργου Δομή

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Η Πόλη έξω από τα Â Ë

Η Πόλη έξω από τα Â Ë Η Πόλη έξω από τα Â Ë Είναι τόσα πολλά αυτά που έχει να κάνει και να δει ο επισκέπτης της Πόλης της Ρόδου, τόσες πολλές οι επιλογές που σίγουρα δεν θα πλήξει. Μέρες ολόκληρες θα µπορούσε κανείς να περάσει

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ /ΑΥΓΟΡΟΥ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ /ΑΥΓΟΡΟΥ «ΑΞΙΖΕ ΝΑ ΥΠΑΡΧΟΥΜΕ ΓΙΑ ΝΑ ΣΥΝΑΝΤΗΘΟΥΜΕ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ ΣΕ ΔΡΑΣΗ» ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ /ΑΥΓΟΡΟΥ 1 Ο ΕΠΑ.Λ ΧΑΝΙΩΝ Ό,τι δεν συνέβη, είναι ό,τι δεν ποθήσαμε,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ Δ/ΝΣΗ Π.Ε. & Δ.Ε. ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 20.06.2014 Δ/ΝΣΗ Π.Ε. Ν.ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ Ταχ. Δ/νση(προσωρινή): Ηλία Ζερβού 10 Ταχ. Κώδικας : 28100

Διαβάστε περισσότερα

Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο

Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο Η επιστολή ή το γράμμα είναι ένα είδος επικοινωνιακού λόγου, πολύ χρήσιμο για την κοινωνική μας ζωή. Υπάρχουν διάφορα είδη επιστολών. Μια επιστολή μπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

TAK TAK ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΕΡΣΕΣ! Σ ΕΦΑΓΑ, ΠΑΛΙΟΒΑΡΒΑΡΕ! Σ ΕΜΕΝΑ ΜΙΛΑΣ, ΣΚΟΥΛΗΚΙ ΑΘΗΝΑΙΕ;

TAK TAK ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΕΡΣΕΣ! Σ ΕΦΑΓΑ, ΠΑΛΙΟΒΑΡΒΑΡΕ! Σ ΕΜΕΝΑ ΜΙΛΑΣ, ΣΚΟΥΛΗΚΙ ΑΘΗΝΑΙΕ; ΕΝΑ ΗΛΙΟΛΟΥΣΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟ ΠΡΩΙΝΟ ΤΟΥ 490 Π.Χ., ΣΕ ΚΑΠΟΙΟ ΡΟΜΑΚΙ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ. TAK TAK Σ ΕΦΑΓΑ, ΠΑΛΙΟΒΑΡΒΑΡΕ! Σ ΕΜΕΝΑ ΜΙΛΑΣ, ΣΚΟΥΛΗΚΙ ΑΘΗΝΑΙΕ; ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΕΡΣΕΣ! ΛΕΝΕ ΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΠΕΛΩΡΙΟΙ ΣΑΝ ΤΟΥΣ ΚΥΚΛΩΠΕΣ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254)

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Τι εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο: Πρόταση για διαμεσολάβηση της UNESCO

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο: Πρόταση για διαμεσολάβηση της UNESCO Courtesy translation Προς τον κ. Alfredo Pérez de Armiñán Βοηθό Γενικό Διευθυντή για τον Πολιτισμό Εκπαιδευτική, Επιστημονική και Πολιτιστική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών Οδός Miollis 1 75732 Παρίσι Cedex

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΧΕΡΡΟΝΗΣΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΧΕΡΡΟΝΗΣΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΧΕΡΡΟΝΗΣΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ Αγαπητοί μου, Όλοι μας χαιρόμαστε απόψε ιδιαίτερα στα Θυρανοίξια του Ιερού αυτού Ναού. Βλέπουμε τον ιστορικό αυτό Ναό της Παναγίας

Διαβάστε περισσότερα

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν.

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν. Είναι γνωστή σε όλους η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek η οποία έχει φανατικούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο. Οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι «φανταστικές» τεχνολογίες που είχε συμπεριλάβει στο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΗΝΟΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ

ΤΗΝΟΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑ: ΑΓΑΠΗΣ Σ ΑΓΑΠΗΣ Α Ζώνη: 0,40 D 4 : Φ.Ε.Κ. 504 Δ /14.7.1988 0,80 0,70 Για οικόπεδα με κατοικία ή ακάλυπτα επιφανείας μεγαλύτερης ή ίσης των 000 μ, απαιτείται βεβαίωση ) Για τουριστικές εγκαταστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Το εμβληματικό της κτίριο

Το εμβληματικό της κτίριο Θεσσαλονίκη, Φεβρουάριος 2014 Η Χριστιανική Αδελφότητα Νέων Θεσσαλονίκης Η ΧΑΝ Θεσσαλονίκης ιδρύεται ως σωματείο κοινωφελές, μη κερδοσκοπικό το 1921. Οι δραστηριότητές της επικεντρώνονται στους νέους ανθρώπους,

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ «Πλάθω τις εικόνες μου χαράζοντας κατευθείαν πάνω στο υλικό μου, όπως ο ζωγράφος σχεδιάζει ή πλάθει τις εικόνες του πάνω στον καμβά.» Η Βίκυ Τσαλαματά γεννήθηκε στην Αθήνα και

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΛΥΔΩΝΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b.

Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b. Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b. gr ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Αθήνα, 29 Σεπτεμβρίου 2015 ΤΕΛΕΣΗ ΕΠΙΣΗΜΩΝ ΕΓΚΑΙΝΙΩΝ 44 ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ

Διαβάστε περισσότερα

Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης

Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης Πειραιώς 211, Ταύρος Σάββατο, 23 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ»

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Τμήμα 5 ης -6 ης Δημοτικού Σάββατο, 27 Οκτωβρίου 2012 Θαλής ο Μιλήσιος 630/635 π.χ. 543 π.χ. Ο πρώτος φιλόσοφος! Ο Θαλής ο Μιλήσιος ανήκει στους προσωκρατικούς

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε Ελισσαιος καβαζη Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε μια μέρα στο χωράφι του, έδωσαν στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ. ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΟΥ 3 ου ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014-2015

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ. ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΟΥ 3 ου ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014-2015 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΟΥ 3 ου ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014-2015 «ΙΑΧΡΟΝΙΚΑ Ι ΑΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ ΤΩΝ ΚΥΠΡΙΩΝ ΓΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» Οι αγώνες

Διαβάστε περισσότερα

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε!

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε! 20 Χειμώνας σε μια πλατεία. Χιονίζει σιωπηλά. Την ησυχία του τοπίου διαταράσσουν φωνές και γέλια παιδιών. Μπαίνουν στη σκηνή τρία παιδιά: τα δίδυμα, ο Θανούλης και ο Φανούλης, και η αδελφή τους η Μαριάννα.

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ 5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ 5 ος αι. π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Η Μόρφωση των νέων - αγοριών Η εκπαίδευση στην αρχαία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 Θέμα Α1 Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α) Με τη βιομηχανική επανάσταση καθώς η κατοχή γης έπαυε προοδευτικά να είναι πηγή εξουσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Για τη σχολική χρονιά 2015-2016 (διάστημα Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου) θα πραγματοποιούνται δωρεάν για μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου.

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου. Εισαγωγή Το Παγκύπριο Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων δημιουργήθηκε το 1960. Πρωταρχικός του στόχος είναι η προσφορά και η στήριξη του παιδιού στην Κυπριακή κοινωνία. Το Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων, μέσα από τις εβδομαδιαίες

Διαβάστε περισσότερα

περιηγήσεις στην Ελλάδα Μνημεία πόλεων στον Ελλαδικό χώρο! στην Ξάνθη! Στη σημερινή μας στήλη θα ασχοληθούμε με την Ιστορία και τα μνημεία της πόλης της Ξάνθης, η οποία σε πληθυσμό φθάνει σχεδόν τους 53.000

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι.

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι. 0001 00:00:11:17 00:00:13:23 Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18 Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10 Ναι. 0004 00:01:06:17 00:01:07:17 Σου έδειξα τη φωτογραφία; 0005 00:01:07:17 00:01:10:10

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπολεμική αρχιτεκτονική (παγκόσμιος πόλεμος κ ύστερα)

Μεταπολεμική αρχιτεκτονική (παγκόσμιος πόλεμος κ ύστερα) Μεταπολεμική αρχιτεκτονική (παγκόσμιος πόλεμος κ ύστερα) ΔΑΛΑΚΛΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΦΩΝΟΥ ΥΑΚΙΝΘΗ ΚΑΡΑΜΟΥΖΗΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΚΑΤΣΙΚΟΓΙΩΡΓΟΣ ΟΡΦΕΑΣ ΚΟΥΦΟΛΑΜΠΡΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΙΟΓΑ ΕΛΕΝΑ Πολυκατοικίες σε μεγάλες πόλεις από

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά):

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά): Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ Θετικά: μας ηρεμεί μας χαλαρώνει μας ψυχαγωγεί (ταξίδια, εκδρομές, συναντήσεις) μας παρέχει τα βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης (αέρας, νερό, τροφή) Σήμερα (αρνητικά): Ο άνθρωπος:

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Τοµπάζης /Τουµπάζης - Γιακουµάκης

Τοµπάζης /Τουµπάζης - Γιακουµάκης Επώνυµο Τοµπάζης /Τουµπάζης - Γιακουµάκης Όνοµα Υπογραφή Μανώλης Σφραγίδα Υπογραφές Αγωνιστών της Ελληνικής Επαναστάσεως, ΙΕΕΕ, Αθήνα, 1984 Σφραγίδες Ελευθερίας, ΙΕΕΕ, Αθήνα, 1983 Ιδιότητα Γέννησης Χρόνος

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΑΪΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ «ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ» Αγγελικής Χατζημιχάλη 6, Πλάκα, τηλ. 2103243987

ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΑΪΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ «ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ» Αγγελικής Χατζημιχάλη 6, Πλάκα, τηλ. 2103243987 ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΑΪΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ «ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ» Αγγελικής Χατζημιχάλη 6, Πλάκα, τηλ. 2103243987 Εκπαιδευτικά προγράμματα μουσειακής αγωγής για σχολικές ομάδες Σχολικό έτος 2015 2016 Οι εξειδικευμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ Κυριακή 19 Δεκεμβρίου 2010 Έμπλεη ευγνωμοσύνης, με βαθιά

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα