ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΚΕΡΑΜΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΕΛΛΑΔΙΚΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΕΛΙΚΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΚΕΡΑΜΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΕΛΛΑΔΙΚΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΕΛΙΚΗΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΥΛΩΝ ΜΔΕ: ΓΕΩΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΡΥΚΤΕΣ ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΚΕΡΑΜΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΕΛΛΑΔΙΚΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΕΛΙΚΗΣ ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΪΑ ΠΑΤΡΑ 2012

2 Φωτογραφία στο Εξώφυλλο: A potter's workshop. «Κορινθιακή Πλάκα» χρονολογείται Π.Χ. Βρίσκεται στην Penteskouphia, Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι. i

3 μεταπτυχιακή διατριβή με τίτλο : "Τεχνολογική Μελέτη της Κεραμικής του Πρωτοελλαδικού Οικισμού της Ελίκης" Τριμελής Επιτροπή Επιβλέπων: Τσικούρας Βασίλειος, Επίκουρος Καθηγητής, Tμήμα Γεωλογίας Χατζηπαναγιώτου Κωνσταντίνος, Καθηγητής, Tμήμα Γεωλογίας Ηλιόπουλος Ιωάννης, Λέκτορας, Tμήμα Γεωλογίας ii

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ-ABSTRACT ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΕΛ 1.Σκοπός 1 2.Εισαγωγή Η συμβολή των θετικών επιστημών στην Αρχαιολογία Ανάλυση αρχαίας κεραμικής Βασικές αρχές της κεραμικής τεχνολογίας Οι πρώτες ύλες Επεξεργασία της πρώτης ύλης Τεχνικές κατασκευής των αγγείων Διακόσμηση Όπτηση 9 3.Αρχαία Ελίκη: Πριν και μετά την καταστροφή Το τοπίο της Αρχαίας Ελίκης μέσα από τη μελέτη των γραπτών πηγών Η καταστροφή της Ελίκης Η Ελίκη μετά την καταστροφή Υποθαλάσσιες και Χερσαίες έρευνες για τον εντοπισμό και προσδιορισμό 13 της θέσης της Αρχαίας Ελίκης (συνοπτική αναφορά) 3.3 Η συμβολή του προγράμματος της Αρχαίας Ελίκης στην προσπάθεια 16 αναζήτησης της θέσης της Αρχαίας Πόλης και των αιτιών της καταστροφή της 3.4 Ο Πρωτοελλαδικός οικισμός του Ριζόμυλου Μορφολογία και κατανομή της κεραμικής στον Πρωτοελλαδικό οικισμό 20 της Ελίκης 4. Γεωλογική επισκόπηση της Αιγιαλείας και του δέλτα της Ελίκης Γεωγραφική θέση, Έκταση και όρια της υπό μελέτη περιοχή Γεωλογική και Γεωμορφολογική επισκόπηση της Περιοχής της Αιγιαλείας Το ρήγμα της Ελίκης Γεωλογική και Γεωμορφολογική επισκόπηση του Δέλτα της Ελίκης Λιθοστρωματογραφική διάθρωση Αλπικοί σχηματισμοί 29 iii

5 4.5.2 Ενότητα Τρίπολης Eνότητα Πίνδου Μεταλπικοί σχηματισμοί Τεκτονική Νεοτεκτονική Τεκτονική αλπικών σχηματισμών Νεοτεκτονική Δειγματοληψία Κεραμικά όστρακα Άμμοι Μακροσκοπική εξέταση των αρχαίων κεραμικών οστράκων Εισαγωγή Μακροσκοπική περιγραφή Αναλυτικές τεχνικές Οπτική μικροσκοπία Καθοδοφωταύγεια Σύντομη περιγραφή της μεθόδου Εφαρμογή της μεθόδου της Καθοδοφωταύγεια στην Ιζηματογενή 52 Πετρολογία Η CL του χαλαζία H CL των αστρίων CL των φυλλοπυριτικών Η CL των ανθρακικών ορυκτών και πετρωμάτων Η εφαρμογή της μεθόδου Καθοδοφωταύγειας στην Αρχαιολογία Περιθλασιμετρία Ακτινών Χ (XRD) Ταξινόμηση ορυκτών που περιέχονται σε αρχαιολογικό κεραμικό Ηλεκτρονική Μικροσκοπία Ηλεκτρονικό Μικροσκόπιο Σάρωσης (SEM Scanning Electron 64 Microscopy) Γεωχημεία κύριων στοιχείων Φασματόμετρα Μαζών με Επαγωγικά Συζευγμένο Πλάσμα Αργού 67 (ICP MS) 6.4 Στατιστική επεξεργασία Αποτελέσματα 69 iv

6 7.1 Μακροσκοπική εξέταση των αρχαίων κεραμικών Πετρογραφία πρωτοελλαδικών κεραμικών οστράκων της περιοχής της 77 Ελίκης (Αιγιαλεία, Ν Αχαΐας) Πετρογραφική ομάδα "Α" : ιλυόλιθοι (mudstones) και ραδιολαρίτες 78 (radiolarian cherts) Πετρογραφική υποομάδα "Α1": χονδρόκοκκοι ιλυόλιθοι (semi coarse 79 mudstones) και ραδιολαρίτες (radiolarian cherts) Πετρογραφική υποομάδα "Α2": προσθήκη κεραμικής ύλης (grog) και 79 ιζηματογενούς υλικού Πετρογραφική ομάδα "Β" : δύο τάξεις μεγέθους (bimodal) ιλυόλιθοι 80 και ασβεστούχα μικρομάζα (calcareous base clay) Πετρογραφική ομάδα "C": δύο τάξεις μεγέθους (bimodal) 81 ασβεστόλιθου Πετρογραφική ομάδα "D": χαλαζίας ασβεστίτης Αταξινόμητα δείγματα LONERS Δειγματοληψία τοπικής άμμου Γεωχημεία των αρχαίων κεραμικών Προσδιορισμός της ορυκτολογικής σύστασης των αρχαίων κεραμικών και 104 της πιθανής θερμοκρασίας όπτησής τους 7.6 Ηλεκτρονική μικροσκοπία των αρχαίων κεραμικών Συσχέτιση της θερμοκρασίας όπτησης και της μικρομορφολογίας των 113 αρχαίων κεραμικών Προσδιορισμός των συνθηκών όπτησης των υπό μελέτη δειγμάτων Εφαρμογή της μεθόδου Καθοδοφωταύγεια (CL) στα αρχαία κεραμικά Στατιστική ανάλυση Συμπεράσματα 131 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 140 v

7 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Η παρούσα διπλωματική εργασία ειδίκευσης εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Ειδίκευσης «Γεωεπιστήμες και Περιβάλλον» στην κατεύθυνση «Ορυκτές Πρώτες Ύλες και Περιβάλλον», στο Τμήμα Γεωλογίας της Σχολής Θετικών Επιστημών, του Πανεπιστημίου Πατρών. Το αντικείμενο μελέτης της διατριβής αποτέλεσε τμήμα της βασικής έρευνας του προγράμματος «Καραθεοδωρή », που χρηματοδοτείται από το Πανεπιστήμιο Πατρών και που αποτέλεσε έναν από τους βασικούς πυλώνες πραγματοποίησης του. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Επίκουρο Καθηγητή του Τμήματος Γεωλογίας, κ. Βασίλειο Τσικούρα, για την ανάθεση της έρευνας αυτής και για την εμπιστοσύνη που έδειξε στο πρόσωπό μου. Η διατριβή αυτή θα ήταν ανέφικτη δίχως την άδεια πρόσβασης και δειγματοληψίας την οποία ευγενώς παρείχε το "Helike Project" και η διευθύντριά του, Καθηγήτρια κ. Ντόρα Κατσωνοπούλου. Η καθοδήγηση της τελευταίας ήταν καθοριστικής σημασίας για την διεκπεραίωση της παρούσας μελέτης και για το λόγο αυτό αισθάνομαι βαθύτατη υποχρέωση. Ιδιαίτερα καθοριστικής σημασίας για τη έκβαση της μελέτης ήταν και η συνεργασία με την αρχαιολόγο της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας Σπηλαιολογίας Νότιας Ελλάδας, του ΥΠΠΟΤ, Δρ. Στέλλα Κατσαρού Τζεβελέκη, αφού η αρχαιομετρική έρευνα βασίστηκε στο δικό της αρχαιολογικό προβληματισμό και ήταν εκείνη που υπέδειξε το υλικό της δειγματοληψίας. Τις ευχαριστώ θερμά για τη συνεργασία τους η οποία με δίδαξε παράλληλα και την αξία της διεπιστημονικής συνεργασίας στην εξέλιξη της έρευνας Ευχαριστώ τον Καθηγητή και Διευθυντή του Τομέα Ορυκτών Πρώτων Υλών του Τμήματος Γεωλογίας, κ. Χατζηπαναγιώτου Κωνσταντίνο για την υποστήριξη κατά τη διάρκεια της παρούσας μελέτης. Θα ήθελα ιδιαιτέρως να ευχαριστήσω τον Λέκτορα, κ. Ηλιόπουλου Ιωάννη, Επιστημονικό Υπεύθυνο του προγράμματος Καραθεοδωρή με τίτλο: "ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΕΛΛΑΔΙΚΗΣ ΚΕΡΑΜΙΚΗΣ ΤΗΣ ΕΛΙΚΗΣ: Ορυκτολογική Πετρογραφική γεωχημική προσέγγιση", ο οποίος εκτός από τη δυνατότητα που έδωσε να συμμετάσχω στο παραπάνω πρόγραμμα, υπήρξε λόγω της πολυετούς εμπειρίας του στην πετρογραφική ανάλυση κεραμικής, ιδιαίτερα επεξηγηματικός και με καθοδήγησε σε όλα τα στάδια της διατριβής. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω το Ινστιτούτο Μελέτης Προϊστορικού Αιγαίου Ανατολικής Κρήτης και τον Διευθυντή του Dr. Tom Brogan, που στο πλαίσιο "internship" που έλαβε χώρα στο Εργαστήριο Πετρογραφίας του Ινστιτούτου, μου έδωσαν την ευκαιρία να ασχοληθώ με την αρχαιομετρική έρευνα ανάλογου αντικειμένου με εκείνου της παρούσας διατριβής. Η άριστη συνεργασία που είχα με την υπεύθυνη του Εργαστηρίου αυτού, Αρχαιολόγο, Δρ. κ. Ελένη Νοδάρου με βοήθησε να κατανοήσω σημαντικές έννοιες για την ανάλυση της αρχαίας κεραμικής και μου έδωσε τη δυνατότητα να έρθω σε επαφή με αρχαιολόγους, κατανοώντας με μεγαλύτερη σαφήνεια τα αρχαιολογικά προβλήματα που προκύπτουν. vi

8 Ευχαριστώ ιδιαίτερα τις υποψήφιες Διδάκτορες του Τμήματος Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Ελένη Κουτσοπούλου και κ. Καλλιόπη Σοφία Πασσά, για τις πολύτιμες συμβουλές τους στα διάφορα στάδια της διατριβής. Τέλος οι πιο θερμές ευχαριστίες εκφράζονται προς την οικογένειά μου και το στενό φιλικό μου περιβάλλον για την ηθική κυρίως και ψυχολογική υποστήριξη σε όλη τη διάρκεια των σπουδών μου. Ξανθοπούλου Βάϊα Πάτρα, Φεβρουάριος 2012 vii

9 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Οι ανασκαφές στην Ελίκη Αχαΐας έχουν αποκαλύψει το Πρωτοελλαδικό οικισμό με πρωτο-αστικό χαρακτήρα που αποτελείται από επάλληλες οικοδομικές φάσεις σε δύο γενικούς χρονολογικούς ορίζοντες, την πρώιμη Πρωτοελλαδική (ΠΕ) ΙΙΙ και την Πρωτοελλαδική (ΠΕ) ΙΙ. Στα οικήματα και τους επιμέρους λειτουργικούς τους χώρους βρέθηκαν μεγάλες ποσότητες κεραμικής, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται αγγεία σερβιρίσματος, μαγειρικά σκεύη, μεταφορικά - αποθηκευτικά δοχεία και μεγάλα πιθάρια μακρόχρονης αποθήκευσης. Το ερώτημα της τεχνολογικής διαφοροποίησης τέθηκε άμεσα. Επιλέχθηκαν 63 κεραμικά δείγματα με σκοπό την πραγματοποίηση ορυκτολογικών, πετρογραφικών και γεωχημικών τεχνικών, τα αποτελέσματα των οποίων θα δώσουν πληροφορίες σχετικά με: 1) την διερεύνηση της θέσης προέλευσης των αργίλων και των αδρανών υλικών από τα οποία κατασκευάστηκαν, στο γειτονικό γεωμορφολογικό πεδίο, 2) τις τεχνικές ανάμειξης τους και της όπτησης στο κεραμικό εργαστήριο και 3) τις πιθανές εισαγωγές έτοιμου προϊόντος. Από τις αναλύσεις προέκυψαν ενδιαφέρουσες τεχνολογικές πληροφορίες: 1) συντριπτική πλειοψηφία τοπικών πρώτων υλών, 2) επιλογή δύο κύριων συνταγών και 3) επιτυχημένος έλεγχος του μεγέθους των πρόσθετων αδρανών υλικών, της εξωτερικής επεξεργασίας και κυρίως των συνθηκών όπτησης από την πλευρά των τεχνιτών, ώστε να παραχθούν διακριτά. ABSTRACT The excavations of the Helike Project in the coastal plain of Helike have brought to light the extensive remains of an EH II-III settlement, buried under lagoonal sediments. A huge amount of pottery, rich in shapes and decorations, has been recovered from excavated building therein. In order to be answered the basic archaeological questions, which related with the technological variability, were collected 63 samples of ceramics and analysed by petrographic, mineralogical and geochemical methods. These methods will enable us to identify local ceramic reference groups, recognize possibly imported material and expore possible correlation between specific technological recipes. The results of the analyses led to interesting information: 1) the use of local raw material, 2) two main recipes and 3) the tempering of clastic material. viii

10 ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΩΝ Έτη π.χ. Μέση Νεολιθική Πρώιμη Νεολιθική Ύστερη Νεολιθική Τελική Νεολιθική Πρώιμη Εποχή του Χαλκού Πρωτοελλαδική Πρωτομινωϊκή Πρωτοκυκλαδική Μέση Εποχή του Χαλκού Μεσοελλαδική Μεσομινωϊκή Μεσοκυκλαδική Ύστερη Εποχή του Χαλκού Υστεροελλαδική Υστερομινωϊκή Υστεροκυκλαδική Σκοτεινοί Χρόνοι Γεωμετρική Αρχαϊκή Κλασσική Ελληνιστική 3 ος 2 ος αιώνας Ρωμαϊκή 1 ος αιώνας π.χ. 7 ος αιώνας μ.χ Με την έντονη γραμματοσειρά χρονολογούνται τα κεραμικά της παρούσας μελέτης ix

11 1. ΣΚΟΠΟΣ Η παρούσα διπλωματική εργασία εκπονήθηκε στα πλαίσια του ερευνητικού προγράμματος «Καραθεοδωρή », που χρηματοδοτήθηκε από το Πανεπιστήμιο Πατρών και έχει ως στόχο τη μελέτη και τον χαρακτηρισμό αρχαιολογικών κεραμικών, που προέρχονται από την ανασκαφή του Πρωτοελλαδικού οικισμού στο Ριζόμυλο της Ελίκης (Αιγιαλεία, Ν. Αχαΐας), με τη χρησιμοποίηση ορυκτολογικών, πετρογραφικών και γεωχημικών τεχνικών. Τα δεδομένα που θα προκύψουν από την ε- φαρ- μογή αυτών των αναλυτικών μεθόδων σ ένα σύνολο δειγμάτων κεραμικής με πλήρη στρωματογραφική και τυπολογική ταυτοποίηση, αναμένεται να οδηγήσουν α) στον προσδιορισμό της πηγής προέλευσης των ορυκτών πρώτων υλών, που χρησιμοποιήθηκαν από τους αρχαίους κεραμείς και β) στην ανασύσταση της τεχνικής επεξεργασίας των πρώτων υλών, τον τρόπο δηλαδή επεξεργασίας και μορφοποίησης των πρώτων υλών, την πιθανή ανάμιξη διαφορετικής σύστασης αργίλων, την χρήση πρόσθετων (αδρανών) υλικών, τη θερμοκρασία και τις συνθήκες όπτησης, ώστε να αναγνωρισθούν οι τυχόν συστασιακές διαφοροποιήσεις μεταξύ του σώματος των κεραμικών και των επιχρισμάτων/βαφών. Ο πλήρης ορυκτό πετρογραφικός και γεωχημικός χαρακτηρισμός των κεραμικών θα αναδείξει άμεσα τις περιπτώσεις εισηγμένης κεραμικής και θα βοηθήσει στην διερεύνηση της τυχόν συσχέτισης. Από αυτά τα αποτελέσματα θα εξαχθούν τα πρώτα συμπεράσματα που αφορούν τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που χαρακτηρίζουν τον πρωτοελλαδικό οικισμό της Ελίκης, καθώς και τις πιθανές εμπορικές πολιτιστικές ανταλλαγές που είχε με άλλους σύγχρονους οικισμούς. Η παρούσα διατριβή θα αποτελέσει το εφαλτήριο της μελλοντικής μελέτης των τοπικών ορυκτών πρώτων υλών, καθώς και κεραμικής από διαφορετικούς χρονικούς ορίζοντες, ώστε να διερευνηθεί η διαχρονική εξέλιξη στην κεραμική τεχνολογία της περιοχής. 1

12 2. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2.1 Η συμβολή των θετικών επιστημών στην Αρχαιολογία Οι όροι αρχαιογεωλογία (archaegeology), αρχαιομετρία (archaeometry), γεωαρχαιολογία (geoarchaeology) χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν την έρευνα που βασίζεται στη διεπιστημονική συνεργασία των φυσικών επιστημών και της αρχαιολογίας. Οι διαφορές στην έννοια των παραπάνω όρων είναι ασήμαντες, όμως δεν υπάρχει φανερή συμφωνία μεταξύ των ερευνητών που ασχολούνται με το πεδίο (Ράθωση, 2005).Ο Colin Renfrew ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο αρχαιογεωλογία το 1976 για να περιγράψει τη συνεισφορά της γεωλογίας στην αρχαιολογία. Ο όρος έγινε δημοφιλής στη Βόρειο Αμερική ενώ είχε μικρότερη απήχηση στην Ευρώπη ό- που είχε ήδη επικρατήσει ο όρος αρχαιομετρία. Ο όρος και ο επιστημονικός κλάδος Αρχαιομετρία, που εισήχθηκε στο τέλος της δεκαετίας του 1950, στη Οξφόρδη, από τον καθηγητή αρχαιολόγο C.F.C Hawkes, αναφέρεται στις εφαρμογές των θετικών επιστημών στη επίλυση συγκεκριμένων αρχαιολογικών προβλημάτων. Η αρχαιομετρία αναπτύσσει επιπλέον έρευνα σε νέες μεθόδους και υλικά με σκοπό τη βελτίωση των σφαλμάτων, την αύξηση της ακρίβειας και κατά συνέπεια της αξιοπιστίας των μεθόδων αυτών. Συγκεκριμένα υιοθετεί μεθόδους και τεχνικές βασισμένες στις θετικές ή φυσικές επιστήμες (φυσική, χημεία, μαθηματικά, γεωλογία, αστρονομία, βιολογία, γεωφυσική) και τις εφαρμόζει για την επίλυση αρχαιολογικών προβλημάτων. Οι παραπάνω τεχνικές εφαρμόζονται σε υλικά αρχαιολογικής προέλευσης (περιβαλλοντικά υλικά που σχετίζονται με τον άνθρωπο, τέχνεργα και μνημεία), με σκοπό την επίλυση ερωτημάτων που αφορούν την χρονολογία, την σύσταση υλικών, την προέλευση τους, την διαπίστωση των ομοιοτήτων και διαφορών τους, τον εντοπισμό τους χωρίς ανασκαφή, την ερμηνεία του προσανατολισμού των μνημείων, την ανασύσταση του παλαιοπεριβάλλοντος και του οικοσυστήματος του πρώιμου ανθρώπου, την εξερευνητική του δραστηριότητα, καθώς και την οικονομική, κοινωνική, θρησκευτική δραστηριότητα, την αναγνώριση ζώων και γεωργικής παραγωγής από αναλύσεις γύρης (παλυνολογία), βιολογικές και ανθρωπολογικές μετρήσεις σκελετικών υπολειμμάτων (Day et al., 1999, Aloupi et al 2000, Lemonnier et al.,1992, Λυριτζής, 2007). Είναι λοιπόν φανερό από τα παραπάνω ότι οι Γεωεπιστήμες καλούνται να παίξουν ένα σημαντικό ρόλο στο πλαίσιο των αρχαιομετρικών ερευνών. Οι φυσικοί ε- πιστήμονες γεωλόγοι, χημικοί, φυσικοί προσπάθησαν να λύσουν αρχαιολογικά 2

13 προβλήματα πολύ πριν η αρχαιολογία υπάρξει ως αναγνωρισμένος επιστημονικός κλάδος. Ο M.H. Klaproth, ο μεγάλος Γερμανός χημικός που ανακάλυψε το στοιχείο Ti, ήταν από τους πρώτους που συνεισέφερε στην αρχαιομετρία (Caley, 1967, Hertz & Garrison, 1998). Δημοσίευσε το 1796 τα αποτελέσματα χημικών αναλύσεων ελληνικών και ρωμαϊκών νομισμάτων και αντικειμένων από γυαλί. Ο Roentgen μετά την ανακάλυψη των ακτινών Χ το 1896, επεσήμανε την εφαρμογή τους στη μελέτη των χρωστικών ουσιών καθώς και τη συμβολή τους στην ανίχνευση των απομιμήσεων. Το ίδιο έτος εμφανίστηκε η αρχαιολογική γεωφυσική από τον Ιταλό Folgheraiter, ο οποίος μέτρησε την πολικότητα του γήινου μαγνητικού πεδίου σε κεραμικά Ετρούσκων. Έτσι λοιπόν η αρχαιομετρία μπορεί να εφαρμοστεί και στην επιστήμη της Γεωλογίας. Ο προσδιορισμός της θέσης ενταφιασμού αρχαίων περιοχών απαιτεί ε- φαρμογή της γεωφυσικής και της γεωχημείας. Με τη βοήθεια της γεωμορφολογίας υποδεικνύονται οι πιο πιθανές θέσεις για αρχαία κατοίκιση και επιτυγχάνεται ο καθορισμός του παλαιοπεριβάλλοντος. Μετά την έναρξη της αρχαιολογικής ανασκαφής, στρωματογραφικές και ιζηματολογικές μέθοδοι προσδιορίζουν την ακολουθία των επάλληλων στρωμάτων της ανασκαφικής θέσης. Η παλυνολογία και η φυτολογία συμβάλλουν στην αποκρυπτογράφηση του αρχαίου τρόπου συντήρησης, των γεωργικών στρατηγικών και του παλαιοκλίματος. Γεωχημικές και πετρογραφικές πετρολογικές τεχνικές απαιτούνται για τον εντοπισμό της προέλευσης της πρώτης ύλης που χρησιμοποιήθηκε στην παραγωγή αρχαίων αντικειμένων (π.χ.. κεραμικών), καθώς και στον καθορισμό της τεχνολογίας που εφαρμόστηκε. Ο προσδιορισμός της προέλευσης της κεραμικής που παράχθηκε σε αρχαιολογικές ανασκαφές είναι ένα καθιερωμένο πεδίο στην αρχαιομετρία. Έρευνα πραγματοποιείται πολλά χρόνια (Sayre and Donson 1957, Perlman and Asaro 1969, Harbottle 1976, Wilson 1978, Jones 1986), αλλά με διαφορετική αποδοχή από την επιστημονική κοινότητα. Υπάρχουν δύο κύριες μέθοδοι που χρησιμοποιούνται: η χημική ανάλυση των συγκεντρώσεων των στοιχείων και η ορυκτολογική έρευνα χρησιμοποιώντας την πετρογραφία, την ηλεκτρονική μικροσκοπία (SEM) και μερικές την περιθλασιμετρία ακτινών Χ (XRD). Η κυρίαρχη άποψη σήμερα περιλαμβάνει την απροθυμία στην αποδοχή αποτελεσμάτων από μια από τις παραπάνω μεθόδους (π.χ.. χημική α- νάλυση). Αντί αυτού, είναι επιθυμητές οι πιο διεπιστημονικές προσεγγίσεις (integrated approaches, Tite 1999), διότι τα αποτελέσματα θεωρούνται πιο αξιόπιστα (Mommsen, 2003). 3

14 2.2 Ανάλυση αρχαίας κεραμικής Κεραμική είναι ένα σύνθετο, ανόργανο, ανθρωπογενές υλικό που συνδυάζει τα τέσσερα βασικά στοιχεία της φύσης και της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας: γη και νερό (για την διαμόρφωση της αργίλου σε πηλό και τη δημιουργία τέχνεργων), φωτιά και αέρα (για την όπτηση). Αποτελεί το πολυπληθέστερο εύρημα των αρχαιολογικών ανασκαφών, γιατί η παραγωγή κεραμικών υπήρξε διαδεδομένη και συνεχής για χιλιάδες χρόνια παντού στον κόσμο και γιατί, ενώ θραύεται (τα θραύσματα των αρχαίων κεραμικών ονομάζονται όστρακα), δεν καταστρέφεται κατά την παραμονή του στο έδαφος και δεν υπήρξε αντικείμενο εκτεταμένης σύλησης ούτε κατά το παρελθόν ούτε στη σύγχρονη εποχή. Μπορούμε να παρομοιάσουμε την κεραμική ως ένα σκληρό δίσκο ή ένα CD Rom, που έχει κρυμμένο μέσα του ένα μεγάλο όγκο πληροφοριών, τις οποίες καλείται ο γεωεπιστημόνας να αποκωδικοποιήσει και στη συνέχεια να ερμηνεύσει με τη βοήθεια των αρχαιολόγων. Η προερχόμενη από αρχαιολογικές θέσεις κεραμική περιλαμβάνει αγγεία οικιακής χρήσης, όπως μαγειρικά, σκεύη προετοιμασίας, σερβιρίσματος και κατανάλωσης τροφής και ποτού, αγγεία αποθήκευσης (πίθοι) και μεταφοράς (αμφορείς), λατρευτικά σκεύη και ειδώλια αλλά και αντικείμενα βιοτεχνικής δραστηριότητας ό- πως κεραμικοί τροχοί, υφαντικά βάρη και αγνύθες, μεταλλευτικές χοάνες και μήτρες, καθώς και οικοδομικά υλικά όπως πλίνθοι και κεραμίδια. Η κεραμική έτυχε συστηματικής μελέτης και από διαφορετικές οπτικές γωνίες: μεμονωμένα αντικείμενα για την αισθητική και καλλιτεχνική τους αξία στα πλαίσια της ιστορίας της τέχνης, κεραμικά σύνολα για την ιστορική και αρχαιολογική τους αξία ως δείκτες σχετικής χρονολόγησης και τεχνολογικής εξέλιξης,μάρτυρες κοινωνικών και οικονομικών μετασχηματισμών, πολιτισμικών σχέσεων και εμπορικών ανταλλαγών σε απλές και σύνθετες κοινωνίες, καθώς και στην αναγνώριση απομιμήσεων. Στη σύγχρονη αρχαιολογική μεθοδολογία και πρακτική η μελέτη της κεραμικής περιλαμβάνει την τυπολογική ταξινόμηση, τη στιλιστική ανάλυση, τη σχετική χρονολόγηση και την αρχαιομετρική ανάλυση. Οι αρχαιομετρικές προσεγγίσεις αφορούν: α) στο χαρακτηρισμό και την προέλευση της πρώτης ύλης, β) στην τεχνολογία κατασκευής, γ) στο περιεχόμενο των αγγείων και δ) στην απόλυτη χρονολόγησή τους (Νοδάρου, 2011). 4

15 2.3 Βασικές αρχές της κεραμικής τεχνολογίας Οι πρώτες ύλες Η βασική πρώτη ύλη για την κατασκευή κεραμικής είναι η άργιλος, η οποία αποτελείται από αργιλικά ορυκτά, τα οποία προκύπτουν από τη διάσπαση πυριτικών πετρωμάτων. Στη γεωλογία άργιλος χαρακτηρίζεται κάθε φυσικό ίζημα με ογκομετρία συγκεκριμένης τάξης μεγέθους ( 2μm). Τα αργιλικά κοιτάσματα είναι ιζηματογενείς αποθέσεις που δημιουργούνται από τη διάβρωση και απόθεση παλαιότερων πετρωμάτων. Οι αποθέσεις μπορεί να είναι πρωτογενείς (προϊόν επιτόπιας διάβρωσης) ή δευτερογενείς (επακόλουθο μεταφοράς από τη δράση ποταμών). Οι πρωτογενείς άργιλοι είναι πιο χονδρόκοκκες, περιέχουν περισσότερα και μεγαλύτερα εγκλείσματα και είναι λιγότερο πλαστικές. Οι δευτερογενείς εξαιτίας της μεταφοράς και της περαιτέρω διάβρωσης είναι πιο λεπτόκοκκες, κι επειδή συχνά περιέχουν οργανικά υλικά είναι πιο πλαστικές. Η φύση και το σχήμα των εγκλεισμάτων παρέχουν πληροφορίες όχι μόνο για το γεωλογικό περιβάλλον από το οποίο προήλθε μια άργιλος α- λλά και για τις συνθήκες μεταφοράς και απόθεσής της. Ανάλογα με την περιεκτικότητα σε ασβέστιο διακρίνονται δύο βασικοί τύποι αργίλου, η μη ασβεστούχος (με περιεκτικότητα 3 5%) και η ασβεστούχος (άνω του 5%) (Rice 1987, 36 38). Το βασικότερο χαρακτηριστικό της αργίλου είναι η πλαστικότητα που αποκτά όταν αναμιχθεί με μικρή ποσότητα νερού. Χάρη σε αυτήν την επεξεργασία, οι κεραμείς μετατρέπουν την άργιλο σε πηλό. Η δεύτερη πολύ σημαντική ιδιότητα της αργίλου είναι η σκλήρυνσή της μετά από θερμική επεξεργασία σε οποιοδήποτε περιβάλλον όπτησης, όπως ανοιχτή φωτιά, καμίνι, σύγχρονο ηλεκτρικό κλίβανο. Ο πλαστικός πηλός έχει αρχίσει να χάνει τη φυσική του υγρασία και να σκληραίνει καθώς στεγνώνει στον ατμοσφαιρικό αέρα. Κατά την όπτηση όμως, και όσο η θερμοκρασία αυξάνει και ξεπερνά τους 600 C αλλάζει σταδιακά η χημική και ορυκτολογική δομή της αργίλου και ο πηλός σκληραίνει περισσότερο. Οι παράγοντες που επηρεάζουν το τελικό αποτέλεσμα της όπτησης είναι η πρώτη ύλη, η θερμοκρασία, η διάρκεια και η ατμόσφαιρα. 5

16 2.3.2 Επεξεργασία της πρώτης ύλης Οι κεραμείς βασίζονται στην εμπειρία για την επιλογή των κατάλληλων αργίλων. Η διαδικασία επεξεργασίας της πρώτης ύλης δίνεται διαγραμματικά στην Εικ.1. Τα βασικά κριτήρια είναι η πλαστικότητά τους, η μικρότερη δυνατή συρρίκνωση κατά την ξήρανση και την όπτηση και η αντοχή στη θερμότητα. Η άργιλος σπανίως χρησιμοποιείται ανεπεξέργαστη για την κατασκευή αγγείων. Μεγάλα θραύσματα πετρωμάτων, τμήματα του ριζικού συστήματος και φύλλα αφαιρούνται επί τόπου στον τόπο εξόρυξης αν η πρώτη ύλη είναι επιφανειακή. Συνήθως, όμως, τα αργιλικά κοιτάσματα βρίσκονται σε βάθος, οπότε μετά την εξόρυξη η άργιλος μεταφέρεται στο εργαστήριο του κεραμέα όπου γίνεται το «κοπάνισμα» ώστε να θρυμματιστούν τα συσσωματώματα του χώματος και να αφαιρεθούν με το χέρι οι χονδροειδείς προσμίξεις. Ακολουθεί καθαρισμός είτε με ξηρό κοσκίνισμα είτε με καθίζηση δηλαδή ανάμιξη της αργίλου με νερό αρχικά σε μια μεγάλη δεξαμενή και μετά σε μικρότερες ώ- στε σταδιακά να καθιζάνουν τα βαρύτερα. Συνήθως, όμως, τα αργιλικά κοιτάσματα βρίσκονται σε βάθος, οπότε μετά την εξόρυξη η άργιλος μεταφέρεται στο εργαστήριο του κεραμέα όπου γίνεται το «κοπάνισμα» ώστε να θρυμματιστούν τα συσσωματώματα του χώματος και να αφαιρεθούν με το χέρι οι χονδροειδείς προσμίξεις. Ακολουθεί καθαρισμός είτε με ξηρό κοσκίνισμα είτε με καθίζηση δηλαδή ανάμιξη της αργίλου με νερό αρχικά σε μια μεγάλη δεξαμενή και μετά σε μικρότερες ώστε σταδιακά να καθιζάνουν τα βαρύτερα σωματίδια και να μένει μόνο ο λεπτόκοκκος πηλός με τη μορφή αιωρήματος. Συνήθως οι κεραμείς επεμβαίνουν για να βελτιώσουν τις φυσικές ιδιότητες της πρώτης ύλης ανάλογα με το είδος των αγγείων που κατασκευάζουν. Σε περιπτώσεις που η άργιλος είναι πολύ λεπτόκοκκη και πλαστική χρειάζεται να προστεθούν μη πλαστικά υλικά ώστε να μπορεί η πρώτη ύλη να δουλευτεί στο χέρι ή στον τροχό. Τα επιπρόσθετα αυτά υλικά είναι πολύ σημαντικά στις αρχαιολογικές μελέτες γιατί συχνά αποτελούν δείκτες προέλευσης ή/και χρονολόγησης της κεραμικής. Τα πιο συνηθισμένα είναι διάφοροι τύποι λίθων (ασβεστίτης, ιλυόλιθος, άμμος), και θρυμματισμένη κεραμική (grog). Μπορεί όμως να είναι και οργανικά υλικά όπως ξερά χόρτα, άχυρο, κοπριά και όστρεα. Επίσης συχνή είναι η πρακτική ανάμιξης αργίλων, συνήθως μιας κόκκινης (μη ασβεστούχου) με μια λευκή/γκρίζα (ασβεστούχο). Η πρώτη έχει πυρίμαχες ιδιότητες και γενικά προτιμάται για μαγειρικά σκεύη, ενώ η 6

17 δεύτερη είναι πιο πλαστική και χρησιμοποιείται για λεπτότεχνα αγγεία. Η ανάμειξή τους στις κατάλληλες αναλογίες δίνει στα αγγεία τις επιθυμητές ιδιότητες. Αφού ετοιμαστεί το μείγμα της αργίλου (πηλός) ακολουθεί συστηματική «μάλαξη» με τα πόδια ώστε να ομογενοποιηθεί το υλικό και να ελαχιστοποιηθούν τα κενά αέρος και οι σβώλοι χώματος (Blitzer 1984, Βαλλιάνος και Παδουβά 1986, Rice 1987, 115 9, Βαλαβάνης 1990, Orton et al. 1993, 114 7, Σκλαβενίτης 1996). Εικόνα 1: Διαγραμματική παρουσίαση της διαδικασίας της επεξεργασίας της αργίλου (Νοδάρου, 2011). 7

18 2.3.3 Τεχνικές κατασκευής των αγγείων Πριν την ανακάλυψη του κεραμικού τροχού τα αγγεία πλάθονταν στο χέρι. Οι συνηθέστερες τεχνικές κατασκευής χειροποίητης κεραμικής είναι τρεις (Evely 1988, Betancourt 1985, 120 2, Rice 1987, 132 5) : α) Τσιμπητή και τραβηχτή (pinching and drawing): Ο κεραμέας ξεκινά από μια στρογγυλή μάζα πηλού και «σκάβει» με το χέρι του προς το κέντρο, σηκώνοντας και ανοίγοντας ταυτόχρονα τα τοιχώματα για να σχηματίσει έτσι το αγγείο. β) Με κουλούρες ή πλάκες: Ο κεραμέας φτιάχνει «κορδόνια» ή πλάκες από πηλό τις οποίες κατόπιν ενώνει για να σχηματίσει το αγγείο εξομαλύνοντας με το χέρι τις ραφές των ενώσεων. γ) Με μήτρες: οι αρχαίες μήτρες ήταν πήλινες (οι σύγχρονες είναι κυρίως γύψινες) και αποτελούνται από δύο κοίλα κομμάτια τα οποία όταν ενωθούν έχουν το σχήμα του προς κατασκευή αγγείου και την αντίστοιχη διακόσμηση. Από μία μήτρα μπορεί να προέλθουν πολλά αγγεία, η παραγωγή είναι συστηματοποιημένη αλλά η ποιότητα της διακόσμησης αλλοιώνεται όσο περισσότερα αντίγραφα παράγονται Διακόσμηση Μετά το πλάσιμο, η επιφάνεια του αγγείου συνήθως καλύπτεται με ένα λεπτό αιώρημα πηλού («επίχρισμα» ή «αλείφωμα» για την αρχαία κεραμική, «μπαντανάς» για τη σύγχρονη) ώστε να εξομαλυνθεί η επιφάνεια και να κλείσουν οι πόροι του α- γγείου. Αφού στεγνώσουν για να αποκτήσει ο πηλός την απαραίτητη σκληρότητα και σταθερότητα τα αγγεία διακοσμούνται με διάφορους τρόπους. α) Γραπτή διακόσμηση: Με λεπτό πινέλο σχεδιάζονται διακοσμητικά θέματα και παραστάσεις πάνω στην επιφάνεια του αγγείου. Για τη διακόσμηση χρησιμοποιείται κυρίως λεπτό αιώρημα πηλού, ενώ σε περιπτώσεις πολύχρωμης κεραμικής προστίθενται και τα ορυκτά χρώματα. Πριν την όπτηση η γραπτή διακόσμηση διακρίνεται δύσκολα, αλλά μετά την όπτηση δημιουργείται ζωηρή αντίθεση μεταξύ της διακόσμησης και του βάθους του αγγείου. β) Εφυάλωση: το αγγείο καλύπτεται με υγρό γυαλί (τα υαλώματα αποτελούνται από οξείδιο του πυριτίου που είναι η βάση του γυαλιού και οξείδια μετάλλων που προσδίδουν χρώμα, Λυριτζής 2005, σελ. 125), το οποίο μετά την όπτηση γίνεται διαφανές. γ) Εγχάρακτη διακόσμηση: πρόκειται για μοτίβα που γίνονται με ακίδα ή χτένι. 8

19 δ) Έντριπτη διακόσμηση: πρόκειται για έντονη λείανση (στίλβωση) της επιφάνειας του αγγείου με ένα λείο εργαλείο (δέρμα, βότσαλο, κόκαλο). Εξαιτίας της λείανσης κλείνουν οι πόροι του αγγείου και μετά την όπτηση η λειασμένη επιφάνεια γίνεται τόσο γυαλιστερή ώστε να αντανακλά το φως. Η έντριπτη διακόσμηση μπορεί να καλύπτει ολόκληρη ή μέρος της επιφάνειας του αγγείου ώστε να προκύπτει οπτική αντίθεση μεταξύ στιλβωμένης και μη στιλβωμένης επιφάνειας (απαντά κυρίως στη Νεολιθική και Πρώιμη εποχή του Χαλκού). ε) Πλαστική διακόσμηση: εφαρμόζεται κυρίως σε μεγάλα αγγεία. Πρόκειται για ζώνες πηλού που κατασκευάζονται χωριστά και επικολλώνται στην επιφάνεια του αγγείου. Οι ζώνες αυτές μπορεί να διακοσμούνται με εμπίεστες «δαχτυλιές», σχοινοειδή ή εμπίεστα μοτίβα, ακόμα και εικονιστικές παραστάσεις (Νοδάρου, 2011) Όπτηση Είναι απαραίτητο τα αγγεία να παραμείνουν στον ατμοσφαιρικό αέρα για α- ρκετές μέρες (ανάλογα με το μέγεθός τους) ώστε να στεγνώσουν τελείως πριν υποστούν οποιαδήποτε θερμική επεξεργασία (όπτηση). Σε αντίθετη περίπτωση μπορεί η άνοδος της θερμοκρασίας και η απότομη διαστολή του νερού στον υγρό πηλό να δημιουργήσουν ρωγμές και τα κεραμικά να σπάσουν. Υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι όπτησης: α) σε ανοιχτή πυρά, ή β) σε κλίβανο (καμίνι), (Λυριτζής, 2007). α) Όπτηση σε ανοιχτή πυρά: πρόκειται για την πρωιμότερη μορφή θερμικής επεξεργασίας της κεραμικής και γίνεται απευθείας στο έδαφος. Συνήθως τοποθετείται μια στρώση καύσιμης ύλης αργής καύσης (μεγάλα κλαδιά, κάρβουνα), από πάνω τοποθετούνται τα αγγεία (συνήθως παρόμοιου μεγέθους) σε μορφή σωρού και σκεπάζονται με καύσιμη ύλη γρήγορης καύσης (ξερά χόρτα, κλαδιά και κοπριά). Σε κάποιες περιπτώσεις η ανώτερη στρώση καύσιμης ύλης μπορεί να ενισχυθεί με χώμα, στάχτη και πιο ανθεκτικά υλικά (όπως κομμάτια σπασμένων κεραμικών) ώστε να δημιουργηθεί ένας υποτυπώδης κλίβανος και η όπτηση να κρατήσει περισσότερο. Η φωτιά ξεκινά από χαμηλά και σταδιακά επεκτείνεται. Μόλις καεί η υπάρχουσα ποσότητα καυσίμου (ως οκτώ ώρες), η φωτιά σβήνει, τα αγγεία αφήνονται να κρυώσουν και αποσύρονται από τη στάχτη. Η θερμοκρασία εξαρτάται από παράγοντες όπως το μέγεθος του «σωρού», η καύσιμη ύλη, το πόσο καλά έχει καλυφθεί ο «σωρός» και κυμαίνεται από 500 ως 850 C. Αυτός ο τρόπος όπτησης έχει δύο μειονεκτήματα: i) τα αγγεία μπορεί να μην ψη- 9

20 θούν επαρκώς λόγω της μικρής διάρκειας παραμονής τους σε μέγιστη θερμοκρασία και ii) επειδή το περιβάλλον της πυράς δεν είναι σφραγισμένο, μπορεί να εισχωρήσουν ρεύματα αέρα δημιουργώντας απότομη αλλαγή της θερμοκρασίας με αποτέλεσμα κηλίδες ανομοιομερούς όπτησης στην επιφάνεια των αγγείων. Μια ενδιαφέρουσα τεχνική που βρίσκει εφαρμογή στην όπτηση χωρίς κλίβανο είναι αυτή του «καπνίσματος»: κατά το τελευταίο στάδιο της όπτησης καλύπτεται ο σωρός των αγγείων με κοπριά, στάχτη ή πριονίδι. Έτσι διακόπτεται η παροχή οξυγόνου και τα αγγεία καλύπτονται από άνθρακα. Μετά αφήνονται να κρυώσουν πριν α- πομακρυνθούν από τη στάχτη. Πρόκειται για μια πρώιμη μορφή δημιουργίας αναγωγικής ατμόσφαιρας. β) Όπτηση σε κλίβανο: πρόκειται για πιο εξελιγμένη και πιο σύνθετη μέθοδο όπτησης με καλύτερα αποτελέσματα όχι μόνο στην εμφάνιση του τελικού προϊόντος αλλά και στη συνολική παραγωγή. Τα καμίνια κατασκευάζονται από πλίνθους που αντέχουν την επανειλημμένη έκθεση στη φωτιά και στις συστολές διαστολές που συμβαίνουν εξαιτίας των αλλαγών στη θερμοκρασία. 10

21 3. ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΙΚΗ: ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ 3.1 Το τοπίο της Αρχαίας Ελίκης μέσα από τη μελέτη των γραπτών πηγών Μέσα από τις μαρτυρίες αρχαίων συγγραφέων αντλούμε πληροφορίες σχετικά με την εικόνα του τοπίου της Αρχαίας Ελίκης. Οι αναφορές που έγιναν στις αφηγήσεις τους, ήταν σχετικά με τα γεωγραφικά όρια και τη θέση της πόλης, τον χρόνο και τον τύπο της καταστροφής, καθώς και τις γεωμορφολογικές μεταβολές που υπέστη η επικράτεια της Ελίκης μετά την εκδήλωση του καταστροφικού γεγονότος το χειμώνα του έτους 373 π.χ.. Η πόλη της Ελίκης ήταν χτισμένη στην παραλιακή πεδιάδα νοτιοανατολικά του Αιγίου και σε απόσταση απ αυτό 40 σταδίων ή 7 περίπου χ.λ.μ (Παυσαν. VII, 24.3). Η μαρτυρία του Ηρακλείδη που σώζεται από το γεωγράφο Στράβωνα (VII, 7.2) αποκαλύπτει ότι η πόλη απείχε από τη θάλασσα 12 στάδια ή 2 χ.λ.μ περίπου και το πιο πιθανό να ήταν χτισμένη πλησιέστερα προς τους πρόποδες του βουνού, με μέτωπο ΒΔ ΝΑ, που βρίσκεται στα νότια της πεδιάδας και επομένως ανεπτυγμένη κατά πλάτος και όχι σε βάθος. Η πόλη, κατ όπως συνήθιζαν πρέπει να ήταν τειχισμένη. Σε κοντινό λόφο, στα νότια της πεδιάδας υπήρχε η ακρόπολη. Σε αυτήν την ακρόπολη οι Ίωνες πολιορκήθηκαν από τους Αχαιούς στα τέλη της Μυκηναϊκής περιόδου (Παυσαν. VII, 1.3). Η πιο κατάλληλη θέση που θα πρέπει να τοποθετήσουμε την ακρόπολη της αρχαίας Ελίκης είναι ο λόφος του Αγ. Γεωργίου νότια του σημερινού χωριού Ριζόμυλου. Τα σύνορα της Ελίκης με τη γειτονική πόλη του Αιγίου καθόριζε δυτικά ο ποταμός Σελινούντας, ο οποίος στην αρχαιότητα εξέβαλε στην περιοχή του Αιγίου, περίπου 3 χ.λ.μ δυτικότερα των σημερινών εκβολών του. Ανατολικά η Ελίκη συνόρευε με την Κερύνεια και τη Βούρα (Κατσωνοπούλου, 1995, 1998). Ο Κερυνίτης ποταμός που εκβάλει σήμερα στα Νικολέϊκα, δηλαδή δυτικότερα των αρχαίων εκβολών του αποτελούσε το ανατολικό σύνορο της Ελίκης. Το τοπίο που περιγράφηκε, είχε αυτήν την εικόνα πριν την καταστροφή του 373 π.χ.. Πως διαμορφώθηκε όμως μετά την καταστροφή! Η καταστροφή της Ελίκης Η καταστροφή της πόλης υπήρξε ένα εντυπωσιακό γεγονός το οποίο προσέλκυσε το ενδιαφέρον των συγγραφέων τόσο της αρχαιότητας, όσο και των μεταγενέστερων. 11

22 Πολλές αρχαίες πηγές γεωγράφων, περιηγητών και ιστορικών παραδίδουν σχόλια για το σεισμό και τις καταστροφικές συνέπειές του. Ο γεωγράφος Στράβων (VII, 7.2) αναφέρει ότι ο σεισμός έπληξε την Ελίκη δύο χρόνια πριν τη μάχη στη Λεύκτρα. Την ίδια παρατήρηση κάνει και ο ιστορικός Πολύβιος (II, 41.7). Για το ίδιο θέμα ο περιηγητής Παυσανίας (VII, 25.4) σημειώνει ότι η απώλεια της Ελίκης έγινε στη διάρκεια του τετάρτου έτους της 101 ης Ολυμπιάδας, όταν ο Δάμων ο Θούριος νίκησε για πρώτη φορά, προσθέτοντας ότι εκείνη την περίοδο επώνυμος άρχοντας των Αθηνών ήταν ο Αστείος. Με την μαρτυρία του Παυσανία συμφωνεί και ο Διόδωρος (XV, 48.1). Από τον Ηρακλείδη (Στράβων, VII, 7.2), τον Παυσανία (VII, ), τον Αριστοφάνη Βυζάντιο (Ep ) και τον σοφιστή Αιλιανό (Hist. Animal ) πληροφορούμαστε ότι ο σεισμός έπληξε την πόλη στη διάρκεια της νύχτας. Οι ίδιοι αναφέρουν και την ασυνήθιστη συμπεριφορά των ζώων πριν το σεισμό. Ακόμη, την παρουσία ασυνήθιστων φαινομένων (όπως την εμφάνιση κομήτη) αφηγούνται ο Αριστοτέλης (App. VI α) και οι Έφορος και Καλλισθένης (Seneca, App. VII a, b) ενώ ο Παυσανίας (VII, ) παραθέτει λεπτομερώς ιδιαίτερους τύπους φαινομένων που συνοδεύουν σεισμούς. Σύμφωνα με την μελέτη των φιλολογικών πηγών η καταστροφή της Ελίκης ή- ταν το συνδυασμένο αποτέλεσμα ενός ισχυρού σεισμού και μιας εξίσου έντονης πλημμύρας (Katsonopoulou, 2005). Από τις πληροφορίες των αρχαίων πηγών σχετικές με τον τύπο της καταστροφής περισσότερο κατατοπιστική είναι η περιγραφή του Παυσανία (VII, ). Αναφέρει πως «η θάλασσα κατέκλυσε μεγάλο μέρος της ξηράς, γύρω από την Ελίκη, σκεπάζοντας ολόκληρη την Ελίκη και πως το άλσος του Ποσειδώνα σκεπάστηκε από τα νερά, ώστε μόνο οι κορυφές των δέντρων διακρίνονταν. Στη συνέχεια και καθώς ο σεισμός έγινε ξαφνικά, η θάλασσα εξόρμησε στη στεριά και το κύμα παρέσυρε κάτω αύτανδρη την Ελίκη». Ο Ηρακλείδης (Στράβων, VII,7.2) αναφέρει ότι ολόκληρη η περιοχή γύρω από την πόλη και η πόλη η ίδια καλύφθηκε από τη θαλάσσια ύδατα, προσθέτοντας ότι δυο χιλιάδες Αχαιοί που στάλθηκαν για να περισυλλέξουν τα σώματα των νεκρών δεν το κατόρθωσαν εξαιτίας της πλημμύρας. Την εξαφάνιση της πόλης και των κατοίκων της από σεισμικό κύμα περιγράφουν ακόμη ο Διόδωρος (XV, ), ο φιλόσοφος Αριστοτέλης (Met ), ο Αμμιανός Μαρκελίνος, ο Αριστοφάνης Βυζάντιος (Ep ), ο Αιλιανός (Hist. Animal ), ο Πολύαινος (Strag ), ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πρόκλος (Ti. 58a) και ο Καλλισθένης (Nat. Quaest ). 12

23 3.1.2 H Ελίκη μετά την καταστροφή Αναφορές αρχαίων συγγραφέων, όπως αυτή του Στράβωνα (VII, 7. 2), όπου αναφέρει ότι ο Ερατοσθένης που επισκέφτηκε την περιοχή 150 χρόνια μετά την καταστροφή της πόλης, πληροφορήθηκε από τους πορθμείς ότι στον «Πόρο» στεκόταν ορθό χάλκινο άγαλμα του Ποσειδώνα με ιππόκαμπο στο χέρι, εμποδίζοντας και θέτοντας σε κίνδυνο τα δίχτυα των ψαράδων. Η παραπάνω μαρτυρία είναι σύμφωνη και με την αυτή του Ηρακλείδη (Στράβων, VII, 7. 2) και του Παυσανία, χωρίς να επιβεβαιώνουν την ύπαρξη του Πόρου και των πορθμέων. Η Κατσωνοπούλου (1995) στηριζόμενη στις παραπάνω αναφορές για την καταστροφή της Ελίκης, στην επανάληψη παρόμοιων σεισμικών φαινομένων που εκδηλώθηκαν στον ίδιο χώρο σε μεταγενέστερους χρόνους και σε γεωλογικά και σεισμολογικά στοιχεία των σύγχρονων ερευνών, επιχείρησε μια ανασύνθεση του τοπίου της Ελίκης. Συγκεκριμένα διέκρινε τρία χαρακτηριστικά στάδια διαμόρφωσης της τοπικής γεωμορφολογίας: α) το στάδιο της εποχής του Ερατοσθένη (150 χρόνια μετά την καταστροφή) β) το στάδιο της εποχής του Παυσανία (500 χρόνια μετά την καταστροφή) και γ) το σύγχρονο στάδιο (2400 χρόνια μετά την καταστροφή). Θεωρώντας την μαρτυρία του Ερατοσθένη σχετικά με τον Πόρο, σημα-ντική και καθοριστικής σημασίας διατύπωσε την άποψη πως ο σεισμός του 373 π.χ. βύθισε και κάλυψε την παραλιακή πεδιάδα με θαλάσσια ύδατα μεταβάλλοντας μια περιοχή 2km 2 σε λιμνοθάλασσα, που όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, εξαιτίας της μορφής που ονομαζόταν πόρος και δυσχεραίνοντας τη μεταφορά ανθρώπων και εμπορευμάτων, καθιστώντας τη παρουσία των πορθμέων επιβεβλημένη. Ακόμη υποστήριξε πως η μαρτυρία του Παυσανία, παρά το γεγονός ότι δεν αναφέρει την παρουσία πορθμέων και πόρου είναι ενισχυτική της πληροφορίας του Ερατοσθένη, σημειώνοντας ωστόσο ότι ο χώρος στη διάρκεια των πέντε αιώνων που μεσολάβησαν από την επίσκεψη του είχε προσχωθεί από τις αποθέσεις των ποταμών, με αποτέλεσμα η ξηρά να έχει επεκταθεί προς τη θάλασσα. Τέλος, ανέφερε πως ο χώρος της Ελίκης, μορφολογικά παρέμεινε αμετάβλητος για αρκετούς αιώνες μέχρι την πλήρη κάλυψη των ερειπίων, λόγω της συνεχούς προέλασης της ξηράς (Κούτσιος, 2009). 3.2 Υποθαλάσσιες και Χερσαίες έρευνες για τον εντοπισμό και προσδιορισμό της θέσης της Αρχαίας Ελίκης (συνοπτική αναφορά) Η προσπάθεια για τον εντοπισμό της Αρχαίας Ελίκης ξεκίνησε τη δεκαετία του Οι πρώτες έρευνες επικεντρώθηκαν στον υποθαλάσσιο χώρο, μιας και οι γρα- 13

24 πτές πηγές των αρχαίων συγγραφέων,ανέφεραν ότι η πόλη καταβυθίστηκε ύστερα από το σεισμό του 373 π.χ.. Πρωτεργάτης της εξερεύνησης του βυθού υπήρξε ο Γάλλος αρχαιολόγος και διευθυντής της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής των Αθηνών R. Demangel (1951a, b) και ακολούθησαν οι ακαδημαϊκοί Σπ. Δοντάς (1952) και Σπ. Μαρινάτος (1966), οι Αμερικανοί ερευνητές H. Edgerton (1966), P. Throckmorton ( ) και ο Γάλλος ωκεανογράφος J Y. Cousteau (1975) σε συνεργασία με τον H. Edgerton (1966). Οι έρευνες δεν απέφεραν σημαντικά αποτελέσματα αφήνοντας αναπάντητο το ερώτημα της ύπαρξης ή μη της ερειπωμένης πόλης της θάλασσας (βλ. σχετικά Demangel, 1951a, b, Dontas, 1952, Μαρινάτος, 1966, Edgerton 1973, 1981, Edgerton and Throckmprton, 1979). Το ζήτημα προσδιορισμού της γεωγραφικής θέσης της πόλης απασχόλησε και τους υπεύθυνους του ερευνητικού προγράμματος για την Αρχαία Ελίκη, τον φυσικό S.Soter και την αρχαιολόγο Ντ. Κατσωνοπούλου. Το Σεπτέμβριο του 1988 σε συνεργασία με τον P.Kronfield πραγματοποίησαν συστηματική έρευνα με τη χρήση υποβρυχίου ηχητικού εντοπιστή πλευρικής σάρωσης σε υποθαλάσσια έκταση 8 km 2 βορει- οδυτικά των εκβολών του Βουραϊκού ποταμού και ανατολικά του Αιγίου (Katsonopoulou & Soter, 1998a, Soter & Katsonopoulou, 1998b, 1999). Η ερευνητική δρα- στηριότητα επιβεβαίωσε τη σφοδρότατη ένταση της σεισμικότητας στην περιοχή και την παρουσία σεισμικών και σύγχρονων πλημμυρικών φαινομένων, απέκλεισε όμως την πιθανότητα εντοπισμού της Αρχαίας πόλης στη θάλασσα. (βλ. σχετικά Katsonopoulou & Soter, 1998a, Soter & Katsonopoulou, 1998b, 1999). Η προσπάθεια αναζήτησης συνεχίστηκε στη στεριά και επικεντρώθηκε στην παράκτια πεδιάδα του δέλτα της Ελίκης, η οποία εκτείνεται μεταξύ των ποταμών Σελινούντα και Κερυνίτη, με κατεύθυνση νοτιανατολική βορειοδυτική και από την ακτή προς τους λόφους, που οριοθετούν το νότιο περιθώριό της (Katsonopoulou & Soter, 1998a, Soter & Katsonopoulou, 1998b, 1999). Οι εργασίες του προγράμματος βασίστηκαν στην επιλογή ποικίλων επιστημονικών μεθόδων. Ανάμεσα σε αυτές συγκαταλέγονται έρευνες με μαγνητόμετρο (βλ. Soter & Katsonopoulou, 1998c, Papamarinopoulos et. 1998), μέθοδοι χρονολόγησης και λήψη πυρήνων με γεωτρύπανα. Η διενέργεια δειγματοληπτικών γεωτρήσεων από τους Soter & Katsonopoulou, (1998c) συνέβαλε αποφασιστικά στην επιτυχία του προγράμματος. Η πατρότητα της ιδέας για την ανάπτυξη μιας ερευνητικής στρατηγικής με πυρήνες γεωτρήσεων ανήκε στον Σπ. Μαρινάτο (Μαρινάτος, 1966), ο οποίος πίστευε ότι θα μπορούσε κατά αυ- 14

25 τόν τον τρόπο να ερευνηθεί η ευρύτερη περιοχή. Στην περιοχή είχε προηγηθεί η διάνοιξη τριών γεωτρήσεων, μιας παράκτιας, μιας υποθαλάσσιας και μιας χερσαίας παράκτιας (S4) από το Ινστιτούτο Ωκεανογραφικών και Αλιευτικών Ερευνών ΙΟΚΑΕ (1973). Επίσης οι Leonards et al (1988) ανόρυξαν τρεις παράκτιες γεωτρήσεις (G1, G2, G3) για την γεωφυσική έρευνα της ακτής δυτικά της ακτής του Κερυνίτη ποταμού. Όλες αυτές οι γεωτρήσεις δεν απέδωσαν σημαντικά αποτελέσματα για την εξεύρεση καταλοίπων της αρχαίας πόλης (σχετικά Schwartz et al, 1973, Schwartz & Tziavos, 1979, Leonards et al, 1988). Ωστόσο υπήρξαν ορισμένες ενδιαφέρουσες διαπιστώσεις και υποθέσεις αναφορικά με την υπεδαφική γεωλογική δομή της περιοχής, την πιθανή θέση της πόλης και τα πιθανά αίτια καταβύθισής της. Οι Schwartz & Tziavos (1979) βασιζόμενοι στα γεωτρητικά δεδομένα του ΙΟΚΑΕ και στην ανάλυση τριών επιπλέων πυρήνων (13, 67, 87) της Υπηρεσίας Έγγειων Βελτιώσεων υποστήριξαν ότι η λιθολογική σύσταση του πυρήνα S4 φανέρωνε μια αλλαγή από περιβάλλον παραλίας σε λιμνοθαλάσσιο περιβάλλον, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η θέση διάνοιξης της γεώτρησης υποδήλωνε τη μετατόπιση της ακτογραμμής από και προς τη θάλασσα ή/και αντίστροφα, ενώ απέδωσαν την ύπαρξη κλαστικών οριζόντων στη θάλασσα σε φαινόμενα ολίσθησης, προτείνοντας ότι η Ελίκη βρισκόταν στη θάλασσα, σε απόσταση 1km από την ακτή. Επιπλέον χρησιμοποιώντας τα ίδια δεδομένα κατασκεύασαν μια νοτιοδυτικής βορειοανατολικής διεύθυνσης γεωλογική τομή (cross section) της περιοχής της Ελίκης και των Βαλιμίτικων. Νοτιοδυτικά της τομής παρατήρησαν χερσαία, συμπαγούς δομής, ιζήματα που περιείχαν μικρή ποσότητα οξειδίων του ασβεστίου, ενώ στο εσωτερικό της παράκτιας πεδιάδας διαπίστωσαν την παρουσία μικρού πάχους εδαφικών οριζόντων που είχαν αναπτυχθεί πάνω από ποτάμιες αποθέσεις.τα ποτάμιας προέλευσης ιζήματα χαρακτηρίζονταν από εναλλαγές λιμνοθαλάσσιων φάσεων. Στο βορειοανατολικό άκρο της τομής διέκριναν μια ακολουθία φραγμού (barrier sequence) κοντά στην ακτογραμμή και στην υποπαράκτια περιοχή διαπίστωσαν ορισμένες στρωματογραφικές ασυνέχειες. Συγκεκριμένα, σε απόσταση μεγαλύτερη του ενός χιλιομέτρου σε βάθος 42 μέτρων κάτω από τη θάλασσα δύο στρώματα άμμου παραλίας, χαλικών και κροκαλών ενδιαστρώνονταν με αργιλούχο πηλό που έφερε θαλάσσια απολιθώματα. Τέτοια χονδρόκοκκα κατάλοιπα αποσάθρωσης (detritus) δεν ταίριαζαν με τα ιζήματα ανοιχτής θάλασσας τα οποία υπέρκεινται. Στην προσπάθεια τους να εξηγήσουν το γεγονός υ- ποστήριξαν πως η πιο αποδεκτή υπόθεση ήταν η ολίσθηση (slumping) της παράκτιας πεδιάδας, όχι μια φορά αλλά τουλάχιστον δυο φορές όπως υποδείκνυε η στρωματογ- 15

26 ραφία των συλλεχθέντων πυρήνων, λόγω της δράσης ενός κανονικού ρήγματος νοτιοανατολικής βορειοδυτικής διεύθυνση (Κούτσιος, 2009). 3.3 Η συμβολή του προγράμματος της Αρχαίας Ελίκης στην προσπάθεια αναζήτησης της θέσης της Αρχαίας Πόλης και των αιτιών της καταστροφή της Οι χερσαίες και υποθαλάσσιες ερευνητικές προσπάθειες που προηγήθηκαν στόχευαν στον ακριβή εντοπισμό της γεωγραφικής θέσης της Αρχαίας Ελίκης και στη κατανόηση των αιτίων που προκάλεσαν την καταβύθιση της. Οι νεότερες αρχαιολογικές και γεωλογικές μελέτες του προγράμματος της Αρχαίας Ελίκης ασχολήθηκαν με την σειρά τους με τα ίδια ιζήματα, σε αντίθεση όμως με το παρελθόν η συμβολή τους υπήρξε καθοριστική, δίνοντας νέα ώθηση στην έρευνα της συγκεκριμένης περιοχής. Οι Soter & Katsonopoulou (1998, 1999, 2005) από το 1991 μέχρι το 2002 πραγματοποίησαν 98 γεωτρήσεις μεταξύ Τέμενης και Ροδιάς. Οι γεωτρήσεις αποκάλυψαν την παρουσία αρχαίων οριζόντων κατοίκισης σε μια έκταση περίπου 1.5km 2 μεταξύ των ποταμών Σελινούντα και Κερυνίτη που ήταν συγκεντρωμένοι περιμετρικά του τοπογραφικού εξάρματος του σύγχρονου δημοτικού διαμερίσματος της Ελίκης αλλά και στην περιοχή των Νικολαιΐκων. Οι ορίζοντες κατοίκισης, βάθους όχι μεγαλύτερου των 12m από την επιφάνεια του εδάφους χρονολογούνται από τη μυκηναϊκή εποχή μέχρι τους ρωμαϊκούς χρόνους, ενώ όλοι ανεξαιρέτως βρέθηκαν πάνω από το σύγχρονο επίπεδο της θάλασσας. Η απουσία ενδείξεων αρχαίας κατοίκησης σε απόσταση 800m από τη σύγχρονη ακτή οδήγησε στις ακόλουθες υποθέσεις: α) η ακτογραμμή είχε επεκταθεί προς τη θάλασσα σε σχέση με την αρχαιότητα εξαιτίας της εναπόθεσης προσχωματικών ιζημάτων και τεκτονικής ανύψωσης της παράκτιας ζώνης, β) μόνο τα χαμηλότερου υψομέτρου τμήματα της αρχαίας πόλης καταβυθίστηκαν από το σεισμό του 373 π.χ., αποκλείοντας την καταβύθιση των ανώτερων τμημάτων της, γ)το δελταϊκό περιβάλλον άλλαξε δραματικά στη διάρκεια των τελευταίων ετών, καθώς το κεντρικό τμήμα της πεδιάδας από τους νεολιθικούς έως τους ρωμαϊκούς χρόνους καταλαμβάνονταν κατά περιόδους από τη λιμνοθάλασσα ή ένα παράλιο έλεος μέρος του οποίου κάλυπτε το δέλτα μετά την ρωμαϊκή περίοδο. Οι Zarikian et al (2005, 2008) μελέτησαν τις περιβαλλοντικές συνθήκες που ε- πικρατούσαν στην περιοχή τη διάρκεια του Ολόκαινου, προσπαθώντας να κατανοήσουν τις αλλαγές του αρχαίου περιβάλλοντος στη μέση παραλιακή πεδιάδα του δέλτα 16

27 της Ελίκης. Η εργασία τους στηρίχθηκε στην ενοποίηση παλαιοτέρων (Soter et al., 2001) και νεότερων δεδομένων και στην ανάλυση μικροαπολιθωμάτων σε ιζήματα προερχόμενα από τέσσερις γεωτρήσεις και οκτώ αρχαιολογικές τομές που διανοίχθηκαν σε τρεις υψηλού αρχαιολογικού ενδιαφέροντος περιοχές (Ρωμανός, Μπαλάλας και Σαΐτης). Μελετώντας τα ιζήματα διαπίστωσαν τη συστηματικά χαμηλή συγκέντρωση μικροαπολιθωμάτων, παρατηρώντας ταυτόχρονα ότι αυτά αντιπροσωπεύουν μεγάλου εύρους παραθαλάσσια περιβάλλοντα (εφήμερες λίμνες γλυκού νερού, υφάλμυρες παράκτιες λιμνοθάλασσες και έλη, παραλίες, θαλάσσια δελταϊκά μέτωπα και πιθανόν αποθέσεις θαλασσίων κυμάτων). Επιπλέον, στην εργασία τους κατέταξαν τα μικροαπολιθώματα σε τρεις ομάδες με κριτήριο την αντοχή τους στη διακύμανση της αλατότητας των υδάτων. Στην πρώτη ομάδα αλατότητας κατέταξαν γένη μικροαπολιθωμάτων προερχόμενα από γλυκά έως ελαφρώς αλμυρά υδάτινα περιβάλλοντα, στη δεύτερη γένη που επικρατούν σε υφάλμυρα λιμνοθαλάσσια ύδατα και στην τρίτη γένη που επικρατούν που τυπικά βρίσκονται σε ύδατα μιας εσωτερικής θαλάσσιας υφαλοκρηπίδας, δηλώνοντας ωστόσο ότι η αλατότητα δεν ορίζει από μόνη της ένα περιβάλλον, καθώς πολλά γένη προσαρμόζονται με βάση την εποχική διακύμανση της. Η συνύπαρξη καταλοίπων μικροαπολιθωμάτων διαφορετικών περιβαλλόντων οδήγησε στην υπόθεση ότι ορισμένα δείγματα αντιπροσωπεύουν μεταβατικές ζώνες όπως για παράδειγμα παράκτιες λιμνοθάλασσες με εποχική μεταβλητότητα της αλατότητας. Οι προηγούμενες διαπιστώσεις οδήγησαν στην εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με τη διαδοχή των αρχαίων περιβαλλόντων στις αρχαιολογικές θέσεις. Βασιζόμενοι στα περιβαλλοντικά δεδομένα συμπέραναν ότι η θέση Μπαλάλας στην διάρκεια της Κλασικής περιόδου πιθανόν κατακλύσθηκε από μια λιμνοθάλασσα, καλυπτόμενη από υφάλμυρα και γλυκού νερού ιζήματα. Η καταβύθιση συνοδεύτηκε από την επίδραση ενός θαλάσσιου σεισμικού κύματος, όπως υποδηλώνεται από τη μεγάλη ποσότητα διαβρωμένων (abraded) κελυφών που οφείλεται σε έντονη κυματική δράση. Επιπλέον, η θέση Σαΐτης η οποία με βάση τα ανασκαφικά δεδομένα χρονολογείται στην Πρώιμη εποχή του Χαλκού ήταν εξίσου καλυμμένη από μια λιμνοθάλασσα κάτω από τα ιζήματα που περιείχαν μικροοργανισμούς υφάλμυρου, θαλάσσιου και γλυκέων υδάτων περιβάλλοντος. Ο Πρωτοελλαδικός οικισμός επλήγη πιθανόν από σεισμό χωρίς όμως ισχυρό τσουνάμι. Η επακόλουθη ιζηματογένεση και ανύψωση της περιοχής επέτρεψε την εκ νέου κατοίκιση της. Περίπου 2000 χρόνια μετά, ένας ισχυρός σεισμός έπληξε την περιοχή, ο οποίος συνοδεύτηκε από ένα δυνατό τσουνάμι. Τα 17

28 ερείπια της κλασικής Ελίκης βυθίστηκαν σε μια λιμνοθάλασσα μέχρις ότου η ανύψωση και η ιζηματογένεση της περιοχής οδήγησαν στην ανάδυση της σύγχρονης δελταϊκής πεδιάδας (Κούτσιος, 2009). Παρακάτω περιγράφεται ένας από τους πιο σημαντικούς οικισμούς της Ελίκης στην περιοχή του Ριζόμυλου, δείγματα του οποίου αναλύονται και περιγράφονται στην παρούσα εργασία. 3.4 Ο Πρωτοελλαδικός οικισμός του Ριζόμυλου Η γεώτρηση Β75 πραγματοποιήθηκε σε βάθος 11m στην αγροτεμάχιο του κ. Σαΐτη Παναγιώτη στον Ριζόμυλο το 1998 (Εικ. 2). Ίσως είναι και από τις πιο εντυπωσιακές γεωτρήσεις που πραγματοποιήθηκαν στην Ελίκη, μεταξύ του 1991 και 2002 και αυτό γιατί πολλά από τα δείγματα που πάρθηκαν από τους πυρήνες είχαν εναλλαγές στρωμάτων πράσινης / γκρι ιλύος και αργίλου περιέχοντας μια ποικιλία από ανθρωπογενείς δείκτες: θραύσματα κεραμίδων, οστά και ξυλοκάρβουνα σε ένα συνεχόμενο βάθος 3 6m, υποδηλώνοντας την παρουσία μιας θαμμένης αρχαιολογικής τοποθεσίας σε αυτήν την περιοχή. Έτσι, η θέση αυτή επιλέχθηκε να εξεταστεί μεταξύ των πρώτων το 2000, χρονολογία όπου άρχισαν οι πρώτες ανασκαφές στην Ελίκη. Το όρυγμα Η7, ανοίχτηκε κοντά στην θέση της γεώτρησης Β75 και τα αποτελέσματα του ήταν πραγματικά ικανοποιητικά. Οι ανασκαφές του προγράμματος της Αρχαίας Ελίκης αποκάλυψαν ορίζοντα, σε βάθος ων m, της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στην περιοχή του Ριζόμυλου, 7 χ.λ.μ ανατολικά του Αιγίου. Ο ορίζοντας αυτός περιέχει αρχιτεκτονικά λείψανα οικισμού με πολύχωρα κτήρια, που διαμορφώνονται σε νησίδες και περιβάλλονται από δρόμους, αύλειους χώρους, ίσως και τείχος. Τα οικήματα περιλαμβάνουν ποικίλους κύριους και βοηθητικούς χώρους και χρησιμοποιήθηκαν σε επάλληλες φάσεις, η ανώτερη της οποίας (η τελευταία) είναι η φάση της καταστροφής της αρχής της Πρωτοελλαδικής ΙΙΙ (περίπου π.χ.), κάτω από την οποία αποκαλύπτεται κατοίκηση έως τουλάχιστον και την Πρωτοελλαδική ΙΙ (2500 π.χ.). Τα πατώματα στο εσωτερικό των χτισμάτων αποτελούνταν από συμπιεσμένο έδαφος και συχνά από χαλίκια. Τα κτίρια είναι κατασκευασμένα σύμφωνα με οργανωμένο σχέδιο πόλεως, πλαισιώνοντας τις πλευρές λιθόστρωτων δρόμων και ανοιχτών χώρων (Εικ. 3). Στοιχεία αρχιτεκτονικής κατά την επίπλωση, μας δείχνει το υψηλό τεχνολογικό επίπεδο, όπως εσωτερικούς πάγκους, λίθινες βάσεις και αργιλικούς πλίνθους (Katsonopoulou, 2007 & 2010). 18

29 Εικόνα 2: Τοπογραφικός σκαρίφημα, 1:5000, της περιοχής της Ελίκης, που παρουσιάζει τις θέσεις των γεωτρήσεων (αριθμημένοι κύκλοι) και τις αρχαιολογικές τομές (λατινικοί χαρακτήρες) (προσαρμόστηκε απο Katsonopoulou 2005, Fig. 1, p. 34). Εικόνα 3: Κατάλοιπα αρχιτεκτονικής Πρωτοελλαδικού κτιρίου, πιθανόν ενός «Corridor House» (οικεία με διαδρόμους), το οποίο ήρθε στο φως στην αρχαιολογική τομή Η38 στο χωριό Ριζόμυλος το 2003 (Helike project, 2000). 19

30 3.5 Μορφολογία και κατανομή της κεραμικής στον Πρωτοελλαδικό οικισμό της Ελίκη Οι ανασκαφές στον Πρωτοελλαδικό ΙΙ ΙΙΙ οικισμό της Ελίκης, έφεραν στο φως τεράστια ποσότητα κεραμικής τόσο από εσωτερικούς χώρους οικημάτων όσο και από αύλειους ανοιχτούς χώρους του αρχαίου οικισμού. Η προκαταρτική εξέταση της κεραμικής έχει διακρίνει δύο γενικούς χρονολογικούς ορίζοντες: ο πρώτος χρονολογείται στην ΠΕ ΙΙΙ αποτελεί την τελευταία φάση της ζωής του οικισμού κατά την ο- ποία παρατηρήθηκε το επεισόδιο των καταστροφών και της εγκατάλειψης. Ο δεύτερος ορίζοντας αρχίζει χρονολογικά από τα όρια μεταξύ της ΠΕ ΙΙΙ με τη ΙΙ και εκτείνεται προς τα πίσω έως παλαιότερες φάσεις της ΠΕ ΙΙ. Ο ορίζοντας αυτός περιλαμβάνει επάλληλες πυκνές οικοδομικές φάσεις σύντομης διάρκειας που χαρακτηρίζονται από επισκευές δαπέδων, διάνοιξη δρόμων, χτίσιμο νέων τοίχων ή μετατόπιση των ορίων παλαιότερων οικημάτων. Ο ορίζοντας αυτός, που χονδρικά ανήκει στην ΠΕ ΙΙ, είναι συνολικά παχύτερος σε σχέση με τον ανώτερο και επιφανειακό ορίζοντα της ΠΕ ΙΙΙ ο οποίος αντίθετα συνιστά μια ενιαία και λεπτή φάση (Katsarou Tzeveleki, 2007). Οι κεραμικές των δύο γενικών αυτών φάσεων είναι εξαιρετικά διακριτές τόσο όσον αφορά στην κατάσταση διατήρησή τους. Συγκεκριμένα στον ορίζοντα της ΠΕ ΙΙΙ κυριαρχούν τα αγγεία σερβιρίσματος και τα μεγάλα πιθάρια. Τα πρώτα περιλαμβάνουν εκατοντάδες κύπελλα με έξω νεύον χείλος και μία ή δύο λαβές στον ώμο (bass bowls), tankards, κανθαροειδή σκεύη, με κύπελλα με ψηλό πόδι, πρόχους και αμφορείς. Ξεχωρίζει το γνωστό τρωϊκό «δέπας» της πρώιμης ΠΕ ΙΙΙ που βρέθηκε σε αψιδωτό κτίσμα μαζί με «θησαυρό» μικροαντικειμένων από χρυσό και άργυρο. Στην ίδια φάση κυρίαρχη παρουσία έχουν τα μεγάλα και βαθιά πιθάρια με ψηλό λαιμό, ο- ριζόντιες τοξωτές λαβές στο σώμα και ποικίλη σχοινοειδή διακόσμηση στον ώμο. Η χωρητικότητα τους υπογραμμίζει τη μεγάλη αποθηκευτική ικανότητα του οικισμού, άρα και την ιδιαίτερη οικονομική και συμβολική σημασία του σκεύους για την κοινότητα. Το μέγεθος τους υποδηλώνει ότι ενδεχομένως πλάθονταν και ψήνονταν επιτόπου σε μόνιμες θέσεις προκαθορισμένες στο αρχιτεκτονικό σχέδιο των κτιρίων. Η παρατήρηση των τομών τους μαρτυρά ότι η κατασκευή τους γίνεται από στρώσεις πηλών που ενώνονται με επιπλέον στρώματα επάλειψης ή ειδικούς συνδέσμους σε κάποιες περιπτώσεις. Στον ίδιο ορίζοντα της ΠΕ ΙΙΙ ανήκει και λίγο λεπτόκοκκη γραπτή κεραμική με σκουρόχρωμα γεωμετρικά κοσμήματα σε ανοιχτό βάθος. Τα πα- 20

Μέθοδοι Ανάλυσης. Καταστρεπτικές χρειάζεται να αποσπαστεί μικρό κομμάτι από το αντικείμενο και να διαμορφωθεί ανάλογα με τον τύπο της ανάλυσης

Μέθοδοι Ανάλυσης. Καταστρεπτικές χρειάζεται να αποσπαστεί μικρό κομμάτι από το αντικείμενο και να διαμορφωθεί ανάλογα με τον τύπο της ανάλυσης Μέθοδοι Ανάλυσης Καταστρεπτικές χρειάζεται να αποσπαστεί μικρό κομμάτι από το αντικείμενο και να διαμορφωθεί ανάλογα με τον τύπο της ανάλυσης Πετρογραφία (λεπτές τομές) Ηλεκτρονικό Μικροσκόπιο Σάρωσης

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΛΟΓΙΑ - ΝΕΟΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

2. ΓΕΩΛΟΓΙΑ - ΝΕΟΤΕΚΤΟΝΙΚΗ 2. 2.1 ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται συνοπτικά το Γεωλογικό-Σεισμοτεκτονικό περιβάλλον της ευρύτερης περιοχής του Π.Σ. Βόλου - Ν.Ιωνίας. Η ευρύτερη περιοχή της πόλης του

Διαβάστε περισσότερα

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία iv. Παράκτια Γεωμορφολογία Η παράκτια ζώνη περιλαμβάνει, τόσο το υποθαλάσσιο τμήμα της ακτής, μέχρι το βάθος όπου τα ιζήματα υπόκεινται σε περιορισμένη μεταφορά εξαιτίας της δράσης των κυμάτων, όσο και

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας

Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας ΛΙΘΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΒΙΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΡΟΝΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ Μαγνητοστρωματογραφία Σεισμική στρωματογραφία ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΟΣ Παραλληλισμός στρωμάτων από περιοχή σε περιοχή με στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων Εργαστήριο Διευθέτησης Ορεινών Υδάτων και Διαχείρισης Κινδύνου Προπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική Ευρυδίκη Κεφαλίδου Η κεραμική είναι το πολυπληθέστερο και πιο συχνό αρχαιολογικό αντικείμενο. Με τη βοήθεια της κεραμικής: α) εντοπίζουμε μια αρχαιολογική θέση β) χρονολογούμε

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 1. Γεωλογείν περί Σεισμών...3. 2. Λιθοσφαιρικές πλάκες στον Ελληνικό χώρο... 15. 3. Κλάδοι της Γεωλογίας των σεισμών...

ΜΕΡΟΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 1. Γεωλογείν περί Σεισμών...3. 2. Λιθοσφαιρικές πλάκες στον Ελληνικό χώρο... 15. 3. Κλάδοι της Γεωλογίας των σεισμών... ΜΕΡΟΣ 1 1. Γεωλογείν περί Σεισμών....................................3 1.1. Σεισμοί και Γεωλογία....................................................3 1.2. Γιατί μελετάμε τους σεισμούς...........................................

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Habitat: κυρίαρχη μορφή, γύρω από την οποία αναπτύσσεται ένας οικότοπος Χλωρίδα (π.χ. φυτό-φύκος) Πανίδα (π.χ. ύφαλος διθύρων) Γεωλογική μορφή (π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας.

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας. ii. Μορφές Διάβρωσης 1. Μορφές Κυψελοειδούς Αποσάθρωσης-Tafoni Ο όρος Tafoni θεσπίστηκε ως γεωμορφολογικός από τον A. Penck (1894), εξαιτίας των γεωμορφών σε περιοχή της Κορσικής, που φέρει το όνομα αυτό.

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 ΜΑΘΗΜΑ 1, Οι έννοιες «γεωγραφική» και «σχετική» θέση 1. Με τη βοήθεια του χάρτη στη σελ.12, σημειώστε τις παρακάτω πόλεις στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Β. ΧΡΗΣΤΑΡΑΣ, Καθηγητής Β.

ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Β. ΧΡΗΣΤΑΡΑΣ, Καθηγητής Β. ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Β. ΧΡΗΣΤΑΡΑΣ, Καθηγητής Β. ΜΑΡΙΝΟΣ, Λέκτορας ΒΟΗΘΗΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ 1 ης ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΙΤΛΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ: Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Στεφανίδης

Κωνσταντίνος Στεφανίδης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης Οικολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ (Ohm.m) ΓΡΑΝΙΤΗΣ 100-1 x 10 6 ΓΑΒΡΟΣ 1 x 10 3-1 x 10 6 ΑΣΒΕΣΤΟΛΙΘΟΣ 50-1 x 10 7 ΨΑΜΜΙΤΗΣ 1-1 x 10 8 ΑΜΜΟΣ 1-1.

ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ (Ohm.m) ΓΡΑΝΙΤΗΣ 100-1 x 10 6 ΓΑΒΡΟΣ 1 x 10 3-1 x 10 6 ΑΣΒΕΣΤΟΛΙΘΟΣ 50-1 x 10 7 ΨΑΜΜΙΤΗΣ 1-1 x 10 8 ΑΜΜΟΣ 1-1. ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗΣ Α.Π.Θ. ΜΕΘΟΔΟΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός της μεθόδου της ειδικής αντίστασης είναι να βρεθεί η γεωηλεκτρική δομή του υπεδάφους και έμμεσα να ληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Κ. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ, Δρ. Μ. ΠΑΤΡΩΝΗΣ

Δρ. Κ. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ, Δρ. Μ. ΠΑΤΡΩΝΗΣ ΣΗΜΑΝΣΗ CE ΓΙΑ ΤΑ ΔΟΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΑΠΟ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΑ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΛΙΘΟΣ (ΙΓΜΕ) Δρ. Κ. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ, Δρ. Μ. ΠΑΤΡΩΝΗΣ Ι.Γ.Μ.Ε., Διεύθυνση Κοιτασματολογίας, Τμήμα Μαρμάρων και Αδρανών Υλικών,

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας:

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας: «ΘΑΛΗΣ: Ενίσχυση της Διεπιστημονικής ή και Διιδρυματικής έρευνας και καινοτομίας με δυνατότητα προσέλκυσης ερευνητών υψηλού επιπέδου από το εξωτερικό μέσω της διενέργειας βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΑΝΑΓΛΥΦΟΥ. Δρ Γεώργιος Μιγκίρος

ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΑΝΑΓΛΥΦΟΥ. Δρ Γεώργιος Μιγκίρος ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΕΞΩΜΑΛΥΝΣΗ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΑΝΑΓΛΥΦΟΥ Δρ Γεώργιος Μιγκίρος Καθηγητής Γεωλογίας ΓΠΑ Ο πλανήτης Γη έτσι όπως φωτογραφήθηκε το 1972 από τους αστροναύτες του Απόλλωνα 17 στην πορεία τους για τη σελήνη. Η

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ 32ης MARMINSTONE Θεσσαλονίκη 24 Φεβρουαρίου 2008

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ 32ης MARMINSTONE Θεσσαλονίκη 24 Φεβρουαρίου 2008 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ 32ης MARMINSTONE Θεσσαλονίκη 24 Φεβρουαρίου 2008 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΓΟΥ Γ ΚΠΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΙΓΜΕ 2003 2008: «Ολοκληρωμένη διαχείριση

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΡΑΤΟΥ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΙΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ Το κλίμα της Ευρώπης Το κλίμα της Ευρώπης Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ και ΚΛΙΜΑ Καιρός: Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή, σε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ III. Ν. Σαμπατακάκης Καθηγητής Εργαστήριο Τεχνικής Γεωλογίας Παν/μιο Πατρών

ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ III. Ν. Σαμπατακάκης Καθηγητής Εργαστήριο Τεχνικής Γεωλογίας Παν/μιο Πατρών ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ III Ν. Σαμπατακάκης Καθηγητής Εργαστήριο Τεχνικής Γεωλογίας Παν/μιο Πατρών (4) Αλλαγές μεταβολές του γεωϋλικού με το χρόνο Αποσάθρωση: αλλοίωση (συνήθως χημική) ορυκτών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΨΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΥΠΠΟ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

ΣΥΝΟΨΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΥΠΠΟ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΝΟΨΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΥΠΠΟ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Καθ. Θ. Σκουλίδης, Χηµικός Μηχανικός ρ. Κ. Κουζέλη, Χηµικός, Ινστιτούτο Λίθου ρ. Α.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΔΡΟΜΗ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 1-4 Ιουνίου 2010 Πρόγραμμα - Δρομολόγιο Σύνταξη Επιμέλεια: Καθηγητής Μιχ. Σταματάκης

Διαβάστε περισσότερα

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε:

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε: Αρχαιολογία ένα κλειδί για την πύλη του χρόνου 14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Συνοπτική περιγραφή Στο Α μέρος τα παιδιά κατασκευάζουν σε συνεργασία με τον/την

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2015-2016 Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2015-2016 Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2015-2016 Α ΕΞΑΜΗΝΟ Ιστορία της Μεσογείου κατά την Αρχαιότητα 3 5 Εισαγωγή στην Πολιτική Επιστήμη 3 5 Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2005 Μετά από πρόσκληση του Δημάρχου κ. Τοτονίδη Νίκο προς το Τοπικό Τμήμα Βόρειας Ελλάδας (ΤΟ.Τ.Β.Ε.) της Ελληνικής Σπηλαιολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΧΥΤΕΥΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΤΟΜΗΣ ΤΟΥ ΚΑΘ. Α. ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ

ΧΥΤΕΥΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΤΟΜΗΣ ΤΟΥ ΚΑΘ. Α. ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΙΜ. Γ. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ ΧΥΤΕΥΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΤΟΜΗΣ ΤΟΥ ΚΑΘ. Α. ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ ΑΙΜ. Γ. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ε.Μ.Π. Γ.-ΦΟΙΒΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Κωνσταντίνου Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης

Κώστας Κωνσταντίνου Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Έρευνες για τεχνητό εμπλουτισμό των υπόγειων νερών της Κύπρου με νερό τριτοβάθμιας επεξεργασίας (παραδείγματα από Λεμεσό και Κοκκινοχώρια) Κώστας Κωνσταντίνου Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Υπουργείο Γεωργίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΛΕΚΑΝΗΣ ΠΟΤΑΜΟΥ ΝΕΣΤΟΥ

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΛΕΚΑΝΗΣ ΠΟΤΑΜΟΥ ΝΕΣΤΟΥ INTERREG IIIA / PHARE CBC ΕΛΛΑΔΑ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ: ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΛΕΚΑΝΗΣ ΠΟΤΑΜΟΥ ΝΕΣΤΟΥ Καθηγητής Βασίλειος A. Τσιχριντζής Διευθυντής, Εργαστήριο Οικολογικής Μηχανικής και Τεχνολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών

Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών 1. Ιστορική αναδρομή στην τεχνολογία παρασκευής - χρήσης του υλικού στην αρχαιολογία και τέχνη (4 ώρες θεωρία) 2. Αναγνώριση - διάγνωση τεχνικών κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΑΕΤ ΣΓΤΚΣ, ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ

ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΑΕΤ ΣΓΤΚΣ, ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΑΕΤ ΣΓΤΚΣ, ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΟΙ ΛΙΘΟΙ ΟΨΙΑΝΟΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΠΥΡΙΤΟΛΙΘΟΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΜΑΡΜΑΡΙΝΑ ΓΛΥΠΤΑ ΕΡΜΗΣ ΑΠΌ ΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΜΕΣΣΗΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΞΑΜΗΝΟ: 7 ο Β. ΜΑΡΙΝΟΣ, Επ. ΚΑΘ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Β. ΧΡΗΣΤΑΡΑΣ, ΚΑΘ. Φεβρουάριος 2015 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές επιλογές σχετικά με το περιεχόμενο Στον επαναπροσδιορισμό της θεματολογίας, της διδακτέας ύλης και της διδακτικής προσέγγισης, που περιλαμβάνονται στο Πρόγραμμα Σπουδών, έχουν ληφθεί υπόψη οι ακόλουθες

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες Χρήσης. Εισαγωγή. Δεδομένα του Συστήματος

Οδηγίες Χρήσης. Εισαγωγή. Δεδομένα του Συστήματος Οδηγίες Χρήσης Εισαγωγή Η εφαρμογή Aratos Disaster Control είναι ένα Γεωγραφικό Πληροφοριακό Σύστημα, σκοπός του οποίου είναι η απεικόνιση δεδομένων καταστροφών(πυρκαγιές), ακραίων καιρικών συνθηκών (πλημμύρες)

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν 1 Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν Έλενα Κωνσταντινίδου, Επ. Καθηγήτρια ΕΜΠ Σας καλοσωρίζουμε στο μάθημα της «Αρχιτεκτονικής ανάλυσης παραδοσιακού

Διαβάστε περισσότερα

Á» Ä Æ ¹ º Ã Æ ¹ Ã ¹ Ã Ë Á ¹ Ã ª 2 0 0 9

Á» Ä Æ ¹ º Ã Æ ¹ à ¹ Ã Ë Á ¹ à ª 2 0 0 9 Á» Ä Æ ¹ º Ã Æ ¹ à ¹ Ã Ë Á ¹ à ª 2 0 0 9 44 Æ ËÌê ªËÁ ª»Ãª Ë ÃÆÄü Á ºÃ¹Á ¼ Ã˪ ¹ ÄË» Æê Á Äê ª. Á ª ª Θ Υ Γ Α Τ Ρ Ι Κ Ο Ι Δ Ρ Υ Μ Α Ν. Υ Ο Ρ Κ Η Σ Αρχαία ελληνικά ναυάγια στα βάθη της Μεσογείου ΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιομετρικές προσεγγίσεις στη μελέτη της αρχαίας κεραμικής

Αρχαιομετρικές προσεγγίσεις στη μελέτη της αρχαίας κεραμικής Αρχαιομετρικές προσεγγίσεις στη μελέτη της αρχαίας κεραμικής Θεματολογία Βασικές αρχές κεραμικής τεχνολογίας Βασικές αρχές ανάλυσης κεραμικής Αναλυτικές τεχνικές: δυνατότητες και περιορισμοί Εφαρμογές

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη Γεωλογία

Γνωριμία με τη Γεωλογία Γνωριμία με τη Γεωλογία 16 Δεκεμβρίου 2010 Επιστήμη της Γεωλογίας Γεωλογία (Ελληνικές λέξεις γαία γέα-γα-γη και λόγος ): Ηεπιστήμηπουμελετάτηλογική της Γης Η λέξη Γεωλογία" χρησιμοποιήθηκε αρχικά από τον

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικές επιδράσεις γεωθερμικών εκμεταλλεύσεων

Περιβαλλοντικές επιδράσεις γεωθερμικών εκμεταλλεύσεων ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΗΠΙΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΔΙΑΛΕΞΗ ΙΙI Περιβαλλοντικές επιδράσεις γεωθερμικών εκμεταλλεύσεων ΑΠΟ Δρ. Α. ΤΖΑΝΗ ΕΠΙΚΟΥΡΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗΣ ΚΛΑΣΣΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Βασίλης Μέλφος Λέκτορας Κοιτασματολογίας-Γεωχημείας Τομέας Ορυκτολογίας, Πετρολογίας, Κοιτασματολογίας Τμήμα Γεωλογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης melfosv@geo.auth.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Ι 2 Κατηγορίες Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Παραδείγματα Το πεντάγωνο των υλικών Κατηγορίες υλικών 1 Ορυκτά Μέταλλα Φυσικές πηγές Υλικάπουβγαίνουναπότηγημεεξόρυξηήσκάψιμοή

Διαβάστε περισσότερα

Τύποι χωμάτινων φραγμάτων (α) Με διάφραγμα (β) Ομογενή (γ) Ετερογενή ή κατά ζώνες

Τύποι χωμάτινων φραγμάτων (α) Με διάφραγμα (β) Ομογενή (γ) Ετερογενή ή κατά ζώνες Χωμάτινα Φράγματα Κατασκευάζονται με γαιώδη υλικά που διατηρούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους Αντλούν την αντοχή τους από την τοποθέτηση, το συντελεστή εσωτερικής τριβής και τη συνάφειά τους. Παρά τη

Διαβάστε περισσότερα

Τοιχοποιία Ι Επισκευές

Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τα κατεστραμμένα ή φθαρμένα μέρη της τοιχοποιίας επισκευάζονται ακολουθώντας τις παραδοσιακές τεχνικές. Ο τεχνίτης πριν ξεκινήσει πρέπει να έχει έτοιμα τα απαιτούμενα υλικά: πέτρες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ Διδάσκων: Μπελόκας Γεώργιος Επίκουρος Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόμενα Εισαγωγή στο

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill Η ανασκαφή στον αρχαιολογικό χώρο του Αζοριά στη βορειοανατολική Κρήτη (Καβούσι,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή των σύγχρονων τεχνολογιών στην εκτίμηση των μεταβολών στη παράκτια περιοχή του Δέλτα Αξιού

Εφαρμογή των σύγχρονων τεχνολογιών στην εκτίμηση των μεταβολών στη παράκτια περιοχή του Δέλτα Αξιού Εφαρμογή των σύγχρονων τεχνολογιών στην εκτίμηση των μεταβολών στη παράκτια περιοχή του Δέλτα Αξιού Μελιάδου Βαρβάρα: Μεταπτυχιακός Τμημ. Γεωγραφίας Πανεπιστημίου Αιγαίου Μελιάδης Μιλτιάδης: Υποψήφιος

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ.

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ. Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑΣ. Ερευνητικό Έργο:

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑΣ. Ερευνητικό Έργο: ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑΣ Ερευνητικό Έργο: Διερεύνηση των επιπτώσεων της διασποράς αδρανών υλικών στο θαλάσσιο περιβάλλον των βόρειο-ανατολικών ακτών της Κιμώλου DRAFT 27/11/2006 Τεχνική Έκθεση με θέμα:

Διαβάστε περισσότερα

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 8: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης-λίμνες Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 8: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης-λίμνες Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Ενότητα 8: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης-λίμνες Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται τα βασικά χαρακτηριστικά των λιμναίων

Διαβάστε περισσότερα

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Εργασία στο μάθημα: Το Νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η Χιλιετία π.χ. Παναγιώτης Καπλάνης Επιβλέπων Καθηγητής: Βλαχόπουλος Ανδρέας Εαρινό Εξάμηνο 2015 Η Θέση Η Ίος βρίσκεται στο

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΛΙΕΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΔΑΠΕΔΙΑ ΘΕΡΜΑΝΣΗ: ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΕ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΚΤΙΡΙΩΝ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ

ΑΝΤΛΙΕΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΔΑΠΕΔΙΑ ΘΕΡΜΑΝΣΗ: ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΕ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΚΤΙΡΙΩΝ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ ΑΝΩΤΑΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ: ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑΣ Επιβλέπων: ΠΕΤΡΟΣ Γ. ΒΕΡΝΑΔΟΣ, Καθηγητής ΑΝΤΛΙΕΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΔΑΠΕΔΙΑ ΘΕΡΜΑΝΣΗ:

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη Κ. Γ. Τσάιμου Αρχαιολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη TΑ ΜΕΤΑΛΛΕYΜΑΤΑ που εκμεταλλεύτηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Περιβαλλοντικά Συστήματα

ΜΑΘΗΜΑ: Περιβαλλοντικά Συστήματα ΜΑΘΗΜΑ: Περιβαλλοντικά Συστήματα ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Καθ. Γεώργιος Χαραλαμπίδης ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις

Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Κ. ΚΑΡΓΙΩΤΗΣ Dr. Γεωλόγος - Ορυκτολόγος Καθηγητής ΤΕΙ ΑΜΘ Τμήμα Μηχανικων Τεχνολογίας Πετρελαίου & Φυσικού

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ. Μ.Δασενάκης ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ. Μ.Δασενάκης ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ, ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΗΜΕΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ Μ.Δασενάκης ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ Ο ΣΑΡΩΝΙΚΟΣ ΚΟΛΠΟΣ Επιφάνεια: 2600 km 2 Μέγιστο βάθος: 450 m

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ 10. Εφαρμογές Τεχνικής Γεωλογίας Διδάσκων: Μπελόκας

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διατολογίας-Διατροφής, Αθήνα 2 Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος,Τομέας

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΖΟΥΒΙΟΣ ΜΠΑΧΤΣΕΒΑΝΙ ΟΥ ΣΤΡΑΝΤΖΑΛΗ ΙΩΑΝΝΑ & ΑΣΚΑΛΟΥ ΜΙΧΑΛΗΣ

ΒΕΖΟΥΒΙΟΣ ΜΠΑΧΤΣΕΒΑΝΙ ΟΥ ΣΤΡΑΝΤΖΑΛΗ ΙΩΑΝΝΑ & ΑΣΚΑΛΟΥ ΜΙΧΑΛΗΣ ΒΕΖΟΥΒΙΟΣ ΜΠΑΧΤΣΕΒΑΝΙ ΟΥ ΣΤΡΑΝΤΖΑΛΗ ΙΩΑΝΝΑ & ΑΣΚΑΛΟΥ ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ: 40 49 17 Ν 14 25 32 Ε ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ ΕΚΡΗΞΗΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΜΕ ΠΟΛΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΑΣ. EYXARISTOYME GIA TIN PROSOXI

Διαβάστε περισσότερα

Στέμμα. 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km. Χρωμόσφαιρα. 500 km. Φωτόσφαιρα. τ500=1. -100 km. Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ

Στέμμα. 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km. Χρωμόσφαιρα. 500 km. Φωτόσφαιρα. τ500=1. -100 km. Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ Στέμμα 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km Χρωμόσφαιρα 500 km -100 km Φωτόσφαιρα τ500=1 Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ Η ΗΛΙΑΚΗ ΧΡΩΜΟΣΦΑΙΡΑ Περιοχή της ηλιακής ατμόσφαιρας πάνω από τη φωτόσφαιρα ( Πάχος της

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών

Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών Εργαστηριακή Άσκηση 03 ΔΟΚΙΜΕΣ(TEST) ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ Διδάσκων Δρ Κατσιρόπουλος Χρήστος Τμήμα Μηχανολογίας ΑΤΕΙ Πατρών 2014-15 1 Καταστροφικές μέθοδοι 1. Τεχνική διάλυσης της μήτρας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΙΤΡΩΔΩΝ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Τα μνημεία που συναντάμε στους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, είναι φτιαγμένα με δομικούς λίθους διαφόρων πετρωμάτων, συνήθως ασβεστολίθων και μαρμάρων,

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO)

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Φάνης Κωνσταντίνος Φυλακτίδης Μάριος Ινστ. Νευρολογίας & Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα Oι πυραμίδες που έχουν εντοπιστεί στην Ελλάδα, αποτελούν μοναδικά δείγματα πυραμιδικής αρχιτεκτονικής στον ευρωπαϊκό χώρο. Η μορφή τους, η αρχιτεκτονική τους, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

1. Επεμβάσεις συντήρησης

1. Επεμβάσεις συντήρησης Έκθεση εργασιών συντήρησης αρχιτεκτονικών καταλοίπων στον αρχαιολογικό του Αζοριά κατά την ανασκαφική περίοδο του 2014 της Σ. Χλουβεράκη, Επιστημονική Συνεργάτιδα, ΙΝΣΤΑΠ Κέντρο Μελέτης Αν Κρήτης Αρ. Αδειας

Διαβάστε περισσότερα

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 11: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης- Δελταϊκά περιβάλλοντα Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 11: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης- Δελταϊκά περιβάλλοντα Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Ενότητα 11: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης- Δελταϊκά περιβάλλοντα Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Στην ενότητα αυτή οι φοιτητές εισάγονται στον τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

Στέμμα. 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km. Χρωμόσφαιρα. 500 km. Φωτόσφαιρα. τ500=1. -100 km. Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ

Στέμμα. 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km. Χρωμόσφαιρα. 500 km. Φωτόσφαιρα. τ500=1. -100 km. Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ Στέμμα 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km Χρωμόσφαιρα 500 km -100 km Φωτόσφαιρα τ500=1 Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ Η ΗΛΙΑΚΗ ΧΡΩΜΟΣΦΑΙΡΑ Περιοχή της ηλιακής ατμόσφαιρας πάνω από τη φωτόσφαιρα ( Πάχος της

Διαβάστε περισσότερα

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη 1 Για το βιβλίο Λιμνών Αποξηράνσεις Το βιβλίο βασίστηκε στα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Αποξηράνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΤΑΘΜΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΧΘΕΣ, ΣΗΜΕΡΑ, ΑΥΡΙΟ

Η ΣΤΑΘΜΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΧΘΕΣ, ΣΗΜΕΡΑ, ΑΥΡΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΠΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Σίνα 32, Αθήνα 106 72, τηλ.210-3617824, φαξ 210-3643476, e- mails: ellspe@otenet.gr & info@speleologicalsociety.gr website: www.speleologicalsociety.gr ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1: ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ : Ι. ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΑΓΡΙΝΙΟ, 2015 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ 2000

ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ 2000 ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ 2000 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΑΡΧΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΚΥΠΡΟΥ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2002 ΣΥΝΟΨΗ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ:

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 2009 11-13 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΧΩΡΟΣ ΤΑΦΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΟΙΚΙΣΜΟ ΑΥΓΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Γεωργία Στρατούλη, Σέβη Τριανταφύλλου,

Διαβάστε περισσότερα

«γεωλογικοί σχηματισμοί» - «γεωϋλικά» όρια εδάφους και βράχου

«γεωλογικοί σχηματισμοί» - «γεωϋλικά» όρια εδάφους και βράχου «γεωλογικοί σχηματισμοί» - «γεωϋλικά» έδαφος (soil) είναι ένα φυσικό σύνολο ορυκτών κόκκων που μπορούν να διαχωριστούν με απλές μηχανικές μεθόδους (π.χ. ανακίνηση μέσα στο νερό) όλα τα υπόλοιπα φυσικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ

ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η Γεωλογία είναι ο κλάδος των Γεωεπιστημών που καλύπτει τη μελέτη και την έρευνα της σύστασης, του σχηματισμού, της συμπεριφοράς του γήινου φλοιού, όπως επίσης και τους παράγοντες κάτω από την

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ

Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ 1 Στη ΝΑ πλευρά του Διδυμοτείχου, ανάμεσα στη συμβολή των ποταμών Έβρου και Ερυθροποτάμου και το Σιδηροδρομικό σταθμό, υψώνεται ένας βραχώδης οχυρός λόφος γνωστός με

Διαβάστε περισσότερα