ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΝΕΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΒΙΟΠΟΛΥΜΕΡΟΥΣ- ΒΙΟΚΕΡΑΜΙΚΟΥ ΓΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΣΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΝΕΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΒΙΟΠΟΛΥΜΕΡΟΥΣ- ΒΙΟΚΕΡΑΜΙΚΟΥ ΓΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΣΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΣΙΟΠΤΣΙΑΣ Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΝΕΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΒΙΟΠΟΛΥΜΕΡΟΥΣ- ΒΙΟΚΕΡΑΜΙΚΟΥ ΓΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΣΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Επιβλέπων καθηγητής: κ. Κωνσταντίνος Παναγιώτου ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009

2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΣΙΟΠΤΣΙΑΣ Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΝΕΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΒΙΟΠΟΛΥΜΕΡΟΥΣ- ΒΙΟΚΕΡΑΜΙΚΟΥ ΓΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΣΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ που εκπονήθηκε στο Εργαστήριο Φυσικής Χημείας του Τομέα Χημείας του Τμήματος Χημικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Καθηγητής Κ. Παναγιώτου Επιβλέπων Καθηγητής Π. Κοΐδης Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής Επικ. Καθηγήτρια Α. Σιβροπούλου Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής Καθηγήτρια Μ. Λιακοπούλου-Κυριακίδου Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Καθηγητής Κ. Παρασκευόπουλος Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Καθηγητής Α. Σαλίφογλου Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Καθηγητής Μ. Στουκίδης Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

3 Στο Νίκο και την Ελένη

4 Κωνσταντίνος Ν. Τσιόπτσιας Α.Π.Θ. <<ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΝΕΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΒΙΟΠΟΛΥΜΕΡΟΥΣ- ΒΙΟΚΕΡΑΜΙΚΟΥ ΓΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΣΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ>> Η έγκριση της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής από το τμήμα Χημικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ, δεν υποδηλώνει αποδοχή των γνωμών του συγγραφέα. Νόμος 5343/1932, άρθρο 202, παρ.2

5 Ευχαριστίες Η παρούσα διατριβή εκπονήθηκε στο εργαστήριο Φυσικής Χημείας του τμήματος Χημικών Μηχανικών του ΑΠΘ και χρηματοδοτήθηκε από τη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας στα πλαίσια του προγράμματος ΠΕΝΕΔ 2003 (03ΕΔ/736), κωδικός έργου 78172, επιστημονικός υπεύθυνος καθηγητής κ. Πέτρος Κοΐδης. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον επιβλέπων καθηγητή κ. Κώστα Παναγιώτου για την εμπιστοσύνη που μου έδειξε αναθέτοντας μου τη διατριβή αλλά και για τη μετέπειτα εμπιστοσύνη του και συμπαράστασή του. Ευχαριστώ επίσης τον επίκουρο καθηγητή του εργαστηρίου κ. Χαράλαμπο Λάμπρου, επιβλέπων της διπλωματικής μου εργασίας, καθώς αυτός είναι σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνος για την εμπιστοσύνη που μου έδειξε ο κ. Παναγιώτου. Ευχαριστώ τα μέλη της επταμελούς επιτροπής για το χρόνο που διέθεσαν. Ευχαριστώ επίσης τα δύο υπόλοιπα μέλη της τριμελούς επιτροπής κ. Πέτρο Κοΐδη και κ. Αφροδίτη Σιβροπούλου, που με τα σχόλια-παρατηρήσεις τους βοήθησαν να παρουσιαστεί καλύτερα η εργασία, καθώς και για τις διάφορες συζητήσεις και ανταλλαγές απόψεων που υπήρξαν μεταξύ μας κατά τη διάρκεια εκπόνησης της διατριβής. Ευχαριστώ την υποψήφια διδάκτωρ της Οδοντιατρικής σχολής κ. Άννα Θεοχαρίδου και τη λέκτορα της Οδοντιατρικής σχολής κ. Ελεάνα Κοντονασάκη για την ανταλλαγή απόψεων και για την καλή συνεργασία όλα αυτά τα χρόνια. Ευχαριστώ επίσης τη λέκτορα του Γεωλογικού Τμήματος κ. Λαμπρινή Παπαδοπούλου για την πολύτιμη βοήθεια της με το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης. Ευχαριστώ, για διαφορετικούς λόγους τον καθένα, τον επίκουρο καθηγητή του εργαστηρίου κ. Κώστα Καρατάσο, τη λέκτορα κ. Δουκαίνη Μισοπολινού-Τάταλα, όλα τα παιδιά που εκπόνησαν ή εκπονούν στο εργαστήριο τη διδακτορική τους διατριβή ή τη διπλωματική τους εργασία, τους φίλους μου και τον αδερφό μου Γιάννη. Θα ήταν πάντως άδικο να μην εκφράσω ειδικές ευχαριστίες σε τρεις ανθρώπους: Το μηχανουργό κ. Τριαντάφυλλο Τσιλιπτήρα, το Δρ. και φίλο Γιάννη Τσιβιντζέλη και τον τεχνικό του εργαστηρίου και φίλο Μιχάλη Μπριντάκη.

6 Εισαγωγή-Σκοπός της διατριβής Η παρούσα διατριβή εκπονήθηκε στα πλαίσια ενός ευρύτερου διατμηματικού έργου (τμήματα Φυσικής, Βιολογικού, Χημικών Μηχανικών και Οδοντιατρικής Σχολής) στο ΑΠΘ, που είχε στόχο τη χρήση ικριωμάτων (scaffolds) για την ανάπλαση περιοδοντικού ιστού πάνω σε κεραμικά υλικά που προσομοιάζουν το δόντι. Πολύ συχνά σε οδοντιατρικές εφαρμογές απαιτείται η χρήση βιοϋλικών που υποκαθιστούν κατεστραμμένα ή άρρωστα μέρη του δοντιού. Η αποκατάσταση στην παρούσα φάση περιορίζεται μόνο στη σύνδεση του κεραμικού εμφυτεύματος πάνω στο δόντι με χρήση συγκολλητικών ουσιών. Αυτό που προτείνεται στα πλαίσια του έργου είναι η ανάπτυξη κεραμικού βιοϋλικού και η σύνδεση του με τους περιβάλλοντες ιστούς. Για να καταστεί αυτό δυνατό πρέπει να γίνει ανάπτυξη περιοδοντικού συνδέσμου πάνω στην επιφάνεια του κεραμικού υλικού. Η περιοχή του περιοδοντικού συνδέσμου έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά καθώς είναι ένα κράμα συνδετικού ιστού και και σληρών ιστών. Οι δύο τρόποι παρουσιάζονται σχηματικά στην εικόνα της επόμενης σελίδας. Η προτεινόμενη προσέγγιση πριν εφαρμοστεί σε ζώντες οργανισμούς (in vivo) πρέπει πρώτα να μελετηθεί εργαστηριακά (in vitro). Το σκεπτικό και η μεθοδολογία υλοποίησης ενός τέτοιου στόχου, in vitro, σε γενικές γραμμές, έχουν ως ακολούθως: Αρχικά, η επιφάνεια του κεραμικού υλικού πρέπει να τροποποιηθεί με βιοΰαλο για αύξηση της βιοενεργότητας. Στη συνέχεια πρέπει να κατασκευαστεί ικρίωμα πολυμερούς με επιθυμητές ιδιότητες και να συνδεθεί με τα κεραμικά δοκίμια έτσι ώστε να προκύψει ένα σύνθετο βιοϋλικό. Ταυτόχρονα με τα παραπάνω απαιτείται να γίνει επιλογή, απομόνωση και ανάπτυξη της κατάλληλης κυτταρικής σειράς (ουλικών ινοβλαστών) που θα χρησιμοποιηθεί. Τέλος, τα κύτταρα καλλιεργούνται στο σύνθετο βιοϋλικό και μελετάται η κυτταρική απόκριση. Το σκεπτικό αυτό αποτελεί την επιτομή ενός σύγχρονου διεπιστημονικού κλάδου, της ιστομηχανικής (tissue engineering). Γενικά, στην ιστομηχανική απαιτείται η χρήση ικριωμάτων που παίζουν το ρόλο μιας προσωρινής τεχνητής εξωκυττάριας ουσίας που υποστηρίζει την προσκόλληση και ανάπτυξη των κυττάρων. Ανάμεσα στις βασικές επιθυμητές ιδιότητες ενός ικριώματος ιστομηχανικής περιλαμβάνονται η βιοαποικοδομησιμότητα, η βιοενεργότητα, η βιοσυμβατότητα και η ύπαρξη 1

7 κατάλληλης πορώδους δομής. Τα βιοαποκοδομήσιμα φυσικά πολυμερή (π.χ. χιτίνη, χιτοζάνη, ζελατίνη) θεωρούνται ιδανικά υλικά για κατασκευή ικριωμάτων. Παρούσα αντιμετώπιση Σύνδεση με χρήση συγκολλητικών ουσιών Προτεινόμενη αντιμετώπιση Ικρίωμα συνδεδεμένο σε κεραμικό για ανάπλαση περιοδοντικού ιστού Εικόνα 1: Ανατομία δοντιού και διάφοροι τρόποι εμφύτευσης κεραμικού. (Η εικόνα σχεδιάστηκε και παραχωρήθηκε από τη λέκτορα της Οδοντιατρικής Σχολής του ΑΠΘ, κ. Ελεάνα Κοντονασάκη) 2

8 Επίσης η κατασκευή σύνθετων υλικών πολυμερών (π.χ. με υδροξυαπατίτη) παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον είτε για αύξηση της βιοενεργότητας είτε για μεταβολή της μηχανικής και θερμικής συμπεριφοράς. Ο εγκλεισμός ουσιών σε βιοαποικοδομήσιμες μήτρες διαγράφεται ως μια σύγχρονη τάση στον φαρμακευτικό χώρο, καθώς με αυτόν τον τρόπο είναι δυνατή η ελεγχόμενη απελευθέρωση φαρμάκων. Αυτό συνδέεται άμεσα με την ιστομηχανική και, γενικά, είναι επιθυμητό τα ικριώματα να δρουν και ως φορείς φαρμακευτικών ουσιών (π.χ. αντιβιοτικών) ή παραγόντων ανάπτυξης. Ανεξάρτητα από τα παραπάνω, τα πορώδη πολυμερικά υλικά βρίσκουν ένα πλήθος εφαρμογών όπως φίλτρα, υλικά συσκευασίας, μονωτικά υλικά κ.α. Η αντικατάσταση των ευρέως χρησιμοποιούμενων πλαστικών με βιοαποικοδομήσιμα πολυμερή είναι μεγάλης σημασίας για τη μείωση της περιβαλλοντικής ρύπανσης. Επίσης έχει μεγάλη αξία, όχι μόνο η παρασκευή ενός προϊόντος φιλικού προς το περιβάλλον, αλλά αυτό να γίνεται με περιβαλλοντικά αποδεκτό τρόπο. Έτσι η χρήση εναλλακτικών διαλυτών (π.χ. υπερκρίσιμων ρευστών, ιοντικών υγρών) για την κατεργασία πολυμερών είναι μεγάλης πρακτικής χρησιμότητας. Εκτός του πρακτικού ενδιαφέροντος, η κατεργασία των πολυμερών με τέτοιους εναλλακτικούς διαλύτες παρουσιάζει και αυξημένο επιστημονικό ενδιαφέρον, αφού κατά την αλληλεπίδρασή τους λαμβάνουν χώρα διάφορα φυσικοχημικά φαινόμενα (π.χ. πλαστικοποίηση του πολυμερούς). Ο κεντρικός σκοπός της παρούσας διατριβής είναι η ανάπτυξη νέων σύνθετων πορωδών πολυμερικών υλικών και η σύνδεση αυτών σε κεραμικά δοκίμια προκειμένου να χρησιμοποιηθούν ως ικριώματα ιστομηχανικής. Η ανάπτυξη αυτή συντελείται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ανάπτυξης νέων σύνθετων πορωδών υλικών από βιοαποικοδομήσιμα-βιοσυμβατά πολυμερή με χρήση εναλλακτικών διαλυτών καθώς και μελέτης των φυσικοχημικών φαινομένων που λαμβάνουν χώρα κατά την παραγωγή των υλικών. Η διατριβή αναπτύσσεται σε 16 κεφάλαια και η δομή παρουσιάζεται σχηματικά στην επόμενη σελίδα. Στο κεφάλαιο 1 γίνεται μια εισαγωγή στην ιστομηχανική με περιγραφή των αρχών της ιστομηχανικής και των γενικών χαρακτηριστικών των ικριωμάτων. Στο κεφάλαιο 2 γίνεται βιβλιογραφική ανασκόπηση και αναφέρονται πληροφορίες για τα πιο συχνά χρησιμοποιούμενα πολυμερή σε εφαρμογές ιστομηχανικής, δίνοντας έμφαση σε αυτά που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της διατριβής. Επίσης αναφέρονται άλλες εφαρμογές των πορωδών υλικών. 3

9 ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ Βιβλιογραφική ανασκόπηση Θεωρητικός μέρος Κεφάλαια 1-4 Υλικά, πειραματικές διατάξεις και τεχνικές χαρακτηρισμού Κεφάλαια 5-6 Ανάπτυξη νέων υλικών για εφαρμογές στην ιστομηχανική Κεφάλαια 7-11 Βιολογική/Βιοϊατρική αξιολόγηση και χρήση των υλικών Κεφάλαιο 15 Φυσικοχημική μελέτη αλληλεπίδρασης πολυμερώνδιαλυτών Κεφάλαια Θεωρητική περιγραφή αλληλεπίδρασης πολυμερώνδιαλυτών Κεφάλαια Συμπεράσματα-Προτάσεις Κεφάλαιο 16 4

10 Στο κεφάλαιο 3 περιγράφονται οι τεχνικές παραγωγής πορωδών δομών με έμφαση σε αυτές που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της διατριβής. Δίνεται ο ορισμός του υπερκρίσιμου ρευστού και ο μηχανισμός της εκάστοτε τεχνικής. Στο κεφάλαιο 4 γίνεται αναφορά στο φαινόμενο της ρόφησης αερίων από στερεά. Αυτό κρίθηκε σκόπιμο αφού η ρόφηση αποτέλεσε κεντρικό άξονα της διατριβής είτε για παραγωγή υλικών, είτε για χαρακτηρισμό υλικών, είτε για τη μελέτη της αλληλεπίδρασης αερίων με πολυμερή. Στο κεφάλαιο 5 αναφέρονται οι τεχνικές ανάλυσης και χαρακτηρισμού που χρησιμοποιήθηκαν κατά την εκπόνηση της διατριβής. Στο κεφάλαιο 6 παρουσιάζονται τα πρώτα αποτελέσματα της διατριβής που αφορούν τη σύνθεση και χαρακτηρισμό δευτερευόντων υλικών (π.χ. σύνθεση ιοντικών υγρών) και την κατασκευή διατάξεων που χρησιμοποιήθηκαν είτε για παραγωγή πορωδών υλικών είτε για χαρακτηρισμό. Στο κεφάλαιο 7 περιγράφεται η παραγωγή ινωδών δομών οξικής κυτταρίνης και πολυ(υδρόξυ βουτυρικού εστέρα) και ο εγκλεισμός σε αυτές φαρμακευτικών ουσιών με τη μέθοδο της ηλεκτροστατικής ινοποίησης (electrospinning). Εξετάζεται η επίδραση διαφόρων παραμέτρων στο μέγεθος των ινών και το ποσοστό εγκλεισμού. Στο κεφάλαιο 8 αναφέρονται τα αποτελέσματα που προέκυψαν σχετικά με την παραγωγή πορωδών δομών χιτίνης και χιτίνης-υδροξυαπατίτη με τη μέθοδο της απομάκρυνσης υδατοδιαλυτών σωματιδίων. Στη συνέχεια περιγράφεται η παραγωγή πορωδών δομών χιτίνης, κυτταρίνης, χιτοζάνης και σύνθετων υλικών χιτίνηςυδροξυαπατίτη, κυτταρίνης-υδροξυαπατίτη και χιτοζάνης-ζελατίνης με τη μέθοδο της απομάκρυνσης μη υδατοδιαλυτών σωματιδίων. Στο κεφάλαιο 9 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα που αφορούν διεπιφάνειες βιοϋλικών. Πιο συγκεκριμένα, περιγράφεται ο τρόπος και τα αποτελέσματα για τη σύνδεση ικριωμάτων με δοκίμια πορσελάνης καθώς και ο τρόπος παραγωγής ικριωμάτων με διεπιφάνειες και πολλαπλές κατανομές και μορφολογίες πόρων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για ανάπλαση πολλαπλών ιστών ή διεπιφάνειας ιστών. Στο κεφάλαιο 10 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα παραγωγής πορωδών υλικών με χρήση υπεκρίσιμου CO 2. Έγινε παραγωγή πορωδών δομών πολυ(μεθακρυλικού μεθυλεστέρα) (ΡΜΜΑ) με τη μέθοδο αφρισμού πολυμερών με ανύψωση της θερμοκρασίας. Μελετήθηκε η επίδραση του πάχους των δοκιμίων στο τελικό μέγεθος πόρων ενώ για μια ποιοτική θεωρητική εξήγηση των αποτελεσμάτων έγινε 5

11 προσπάθεια υπολογισμού της ενέργειας ενεργοποίησης ομογενούς εμπυρήνωσης στα δοκίμια αυτά. Στη συνέχεια περιγράφεται ο τρόπος παραγωγής πορωδών υλικών χιτίνης, κυτταρίνης και σύνθετων υλικών κυτταρίνης με τη μέθοδο του αφρισμού υδροπηκτών - μια νέα μέθοδο που αναπτύχθηκε στα πλαίσια της διατριβής. Εξετάζεται η επίδραση διαφόρων παραμέτρων στο τελικό μέγεθος πόρων. Στο κεφάλαιο 11 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα σχετικά με την παραγωγή νανοπορωδών αεροπηκτών χιτίνης και κυτταρίνης με την τεχνική της ξήρανσης κρίσιμου σημείου αλκοολο-πηκτών. Εξετάζεται η επίδραση διαφόρων παραμέτρων στα χαρακτηριστικά του τελικού υλικού και επίσης εξετάζεται η δυνατότητα παραγωγής αεροπηκτών άνθρακα χρησιμοποιώντας ως πρόδρομο αεροπηκτές χιτίνης. Το κεφάλαιο 12 είναι άμεσα συνδεδεμένο με τα κεφάλαια 10 και 11. Γίνεται προσπάθεια να αποσαφηνιστεί ο μηχανισμός της μεθόδου αφρισμού υδροπηκτών. Παρουσιάζονται τα αποτελέσματα ρόφησης CO 2 από υδροπηκτές και μελετάται η κρυσταλλικότητα των υδρο- και αλκοολο-πηκτών χιτίνης και κυτταρίνης. Η ρόφηση μετρήθηκε με μια τροποποιημένη μέθοδο απώλειας μάζας. Στο κεφάλαιο 13 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα για τη ρόφηση και την ενθαλπία ρόφησης του CO 2 από ΡΜΜΑ. Αρχικά σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε διάταξη που επιτρέπει τον ταυτόχρονο προσδιορισμό της ρόφησης και της ενθαλπίας ρόφησης. Αυτό είναι δυνατό με συνδυασμό της ογκομετρικής μεθόδου και της θερμιδομετρίας Calvet. Οι πειραματικές μετρήσεις της ρόφησης περιγράφονται θεωρητικά με το μοντέλο διπλής ρόφησης (Dual Sorption Model) και με το μοντέλο πλεγματικού ρευστού μη τυχαίας διευθέτησης (NRHB- Non-Random, Hydrogen- Bonding). Η ΝRHB χρησιμοποιείται και για την περιγραφή (πρόβλεψη) των μετρήσεων της ενθαλπίας ρόφησης. Επίσης προσδιορίζεται πειραματικά η συγκέντρωση αερίου που προκαλεί πλαστικοποίηση του ΡΜΜΑ. Στο κεφάλαιο 14 περιγράφεται, με την NRHB, η ισορροπία φάσεων συστημάτων με ιοντικά υγρά. Αρχικά γίνεται προσπάθεια περιγραφής ισορροπίας στερεού-υγρού και πιο συγκεκριμένα περιγραφή της διαλυτότητας της χιτίνης και της κυτταρίνης σε ιοντικά υγρά. Επίσης γίνεται περιγραφή της ισορροπίας υγρού-υγρού και υγρούαερίου ιοντικών υγρών με νερό, CO 2 και διάφορους οργανικούς διαλύτες σε χαμηλές και υψηλές πιέσεις. Στο κεφάλαιο 15 παρουσιάζονται κάποια από τα αποτελέσματα της διατμηματικής συνεργασίας και της in vitro χρήσης και αξιολόγησης υλικών που αναπτύχθηκαν στα πλαίσια της διατριβής (τα αποτελέσματα αυτά δεν θεωρούνται αποτελέσματα της 6

12 παρούσας διατριβής). Υλικά που παρήχθησαν κατά τη διάρκεια της διατριβής, παραχωρήθηκαν στα Εργαστήρια 1) Ακίνητης Προσθετικής και Προσθετικής Εμφυτευματολογίας της Οδοντιατρικής Σχολής, 2) Γενετικής Ανάπτυξης και Μοριακής Βιολογίας του Βιολογικού Τμήματος και 3) Ιστολογίας-Εμβρυολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΑΠΘ. Στο κεφάλαιο 16 συνοψίζονται τα αποτελέσματα και τα συμπεράσματα που προέκυψαν από την εκπόνηση της διατριβής και γίνονται προτάσεις για τη συνέχιση της έρευνας στο σχετικό πεδίο. 7

13 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) 1.1 Ιστομηχανική Η ιστομηχανική (tissue engineering) έχει οριστεί ως ο κλάδος της επιστήμης που ασχολείται με την εφαρμογή των αρχών της βιολογίας και της ιατρικής από τη μία, και των αρχών της φυσικοχημείας και της μηχανικής από την άλλη με στόχο τον σχεδιασμό, κατασκευή, τροποποίηση, ανάπτυξη και συντήρηση των ζωντανών ιστών και των λειτουργιών τους (Berthiaume et al 2003, Ehrenfreund-Kleinman et al 2006). Η μελλοντική (αλλά και τωρινή σε μικρό βαθμό) συμβολή αυτού του διεπιστημονικού κλάδου στις εγχειρήσεις ανόρθωσης και τις μεταμοσχεύσεις ιστών θεωρείται αναμφισβήτητη. Ο τελικός μακρινός στόχος της ιστομηχανικής είναι η πλήρης αποκατάσταση ολόκληρου οργάνου (π.χ. σε περίπτωση απώλειας ποδιού), (Ma 2004). Γενικά η ιστομηχανική μπορεί να διαιρεθεί σε δύο μεγάλες κατευθύνσεις, α) την εργαστηριακή (in vitro) κατασκευή τεχνητών ιστών και β) την τροποποίηση της κυτταρικής ανάπτυξης και λειτουργίας απ ευθείας σε ζωντανούς οργανισμούς (in vivo), (Berthiaume et al 2003). Οι τεχνητοί ιστοί, εκτός της κλινικής χρησιμότητας τους ως μεταμοσχεύματα, παρουσιάζουν και ερευνητική (π.χ. για την μελέτη πολύπλοκων λειτουργιών των ιστών). Παράδειγμα in vivo εφαρμογής είναι η χρήση επιθεμάτων από βιοαποικοδομήσιμα πολυμερή για ανάπλαση δέρματος και αποφυγή ουλών. Ήδη από τη δεκαετία του 1930 έγιναν πειράματα που έδειξαν ότι το σκεπτικό της ιστομηχανικής είναι εφικτό. Καρκινικά κύτταρα από ποντίκια εγκλείστηκαν σε πολυμερική μεμβράνη και τοποθετήθηκαν σε γαστρική κοιλότητα γουρουνιού (Ehrenfreund-Kleinman et al 2006). Αυτά τα πειράματα έδειξαν ότι τα κύτταρα επιζούσαν και δεν καταστρέφονταν από το ανοσοποιητικό σύστημα. Επίσης συμπαγή (μη πορώδη) φιλμ κολλαγόνου χρησιμοποιήθηκαν για ανάπλαση δέρματος. Τις δυσδιάστατες αυτές καλλιέργειες ακολούθησαν οι καλλιέργειες σε τρεις διαστάσεις. Σε τέτοιου είδους καλλιέργειες οι κυτταρικές μάζες είναι κατά πολύ μεγαλύτερες από τις αντίστοιχες σε δύο διαστάσεις. Οι υψηλές αυτές τιμές κυτταρικού πληθυσμού είναι κατάλληλες για τη δημιουργία τρισδιάστατων ιστών (Berthiaume et al 2003, Ehrenfreund-Kleinman et al 2006). Η τρισδιάστατη καλλιέργεια/ανάπτυξη κυττάρων είναι δυνατή με τη χρήση ενός κατάλληλου υλικού-φορέα των κυττάρων, του ικριώματος (scaffold), που δρα σαν 8

14 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) (τεχνητή) εξωκυττάρια ουσία (extracellular matrix). Η επιλογή του υλικού από το οποίο κατασκευάζεται το ικρίωμα, καθώς και τα λοιπά χαρακτηριστικά του, επηρεάζουν άμεσα την επιτυχή ανάπτυξη των κυττάρων και άρα του τελικού ιστού. Λόγω της άμεσης συνάφειας των ικριωμάτων με το θέμα/σκοπό της παρούσας διατριβής, θα γίνει εκτενής αναφορά στα ικριώματα και τα χαρακτηριστικά τους σε ξεχωριστή παράγραφο. Θέματα πρωταρχικής σημασίας σε εφαρμογές ιστομηχανικής είναι το είδος και η προέλευση των κυττάρων που θα χρησιμοποιηθούν. Το είδος των κυττάρων καθορίζεται κυρίως από τον τύπο του προς ανάπλαση ιστού, ενώ η προέλευσή τους μπορεί να ποικίλει και να είναι είτε ανθρώπινη είτε ζωική. Συνηθισμένη προσέγγιση είναι η χρήση των αντίστοιχων κυττάρων για ένα συγκεκριμένο τύπο ιστού (π.χ. οστεοβλάστες για ανάπλαση οστίτη ιστού). Μια άλλη προσέγγιση είναι η χρήση εμβρυονικών κυττάρων, τα οποία στη συνέχεια διαφοροποιούνται σε άλλους τύπους κυττάρων υπό κατάλληλες συνθήκες (Hwang et al. 2008). Επίσης, το αν η καλλιέργεια των κυττάρων θα γίνει in vivo ή in vitro παίζει σημαντικό ρόλο στην επιλογή του είδους των κυττάρων και αντίστροφα. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας της ιδιαιτερότητας του κάθε τύπου κυττάρων, καθώς υπάρχουν τύποι που αναπαράγονται εύκολα σε in vitro συνθήκες (π.χ. ινοβλάστες) ενώ άλλοι όχι (π.χ. ηπατικά κύτταρα ) (Berthiaume et al 2003). Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας στην τρισδιάστατη καλλιέργεια είναι η συγκέντρωση σποράς (seeding density) των κυττάρων στο φορέα-ικρίωμα, η οποία επηρεάζει την προσκόλληση των κυττάρων. Η προσκόλληση κυττάρων στο υπόστρωμα προαπαιτείται της ανάπτυξης και σωστής λειτουργίας τους. Μετά τη σπορά και την προσκόλληση των κυττάρων τα κύτταρα διαδίδονται και αναπτύσσονται σε ένα σταθερό σχήμα. Η τελική μορφολογία των κυττάρων εξαρτάται από την προσκόλληση των κυττάρων στο υπόστρωμα, από τη στερεότητα του υποστρώματος (που πρέπει να αντέχει στις τάσεις που ασκούνται από τα κύτταρα) καθώς και από τη μεταξύ των κυττάρων αλληλεπίδραση. Τέλος η δυνατότητα οξυγόνωσης των κυττάρων πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη (Berthiaume et al 2003). Στην εικόνα 1.1, περιγράφεται συνοπτικά το σκεπτικό/στρατηγική της ιστομηχανικής. Πρώτο στάδιο είναι η απομόνωση και παραγωγή των επιθυμητών κυττάρων σε επαρκή ποσότητα. Παράλληλα με το πρώτο στάδιο απαιτείται ο σχεδιασμός και η κατασκευή ενός βιοσυμβατού φορέα των κυττάρων (με κατάλληλο σχήμα και διαστάσεις). Στη συνέχεια τα κύτταρα 9

15 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) τροφοδοτούνται στο φορέα και εκκολάπτονται και τελικά ο φορέας μεταμοσχεύεται στο επιθυμητό σημείο. Απομόνωση κυττάρων Σχεδιασμός και κατασκευή φορέα κυττάρων Σπορά κυττάρων στο φορέα και εκκόλαψη Μεταμόσχευση Εικόνα 1.1: Στρατηγική της ιστομηχανικής Μετά την τοποθέτηση του μοσχεύματος στον οργανισμό, θέμα μείζονος σημασίας είναι η αγγείωση και η αιμάτωση του. Ανεπαρκής παροχή αίματος (που μεταφράζεται σε μειωμένη παροχή οξυγόνου και θρεπτικών συστατικών) μπορεί να οδηγήσει σε θάνατο των κυττάρων. Συνήθως με τη μεταμόσχευση προκαλείται αυθόρμητα αγγείωμα ως ένα βαθμό. Περισσότερες πληροφορίες για αυτό το θέμα μπορούν να βρεθούν στη βιβλιογραφία (Rouwkema et al. 2008). Σημαντική είναι η πρόοδος στον τομέα της ανάπλασης οστού και δέρματος (Molly 2008, MacNeil 2008, Karageorgiou et al. 2004). Άλλοι τύποι ιστών επίσης έχουν αποτελέσει αντικείμενο εκτενούς έρευνας (Nisbet et al. 2008, Melrose et al. 2008, Siepe et al. 2008). Είναι γεγονός πάντως ότι στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, η έρευνα επικεντρώνεται σε έναν μόνο τύπο ιστού (και όχι σε πολλαπλούς ιστούς ή διεπιφάνειες ιστών). Η εκπόνηση της παρούσας διατριβής γίνεται στα πλαίσια διατμηματικής συνεργασίας με τελικό στόχο την ανάπτυξη νέων υλικών για ανάπλαση περιοδοντικού ιστού. Δεν στοχεύεται όμως ο ιστός απομονωμένος αλλά ο ιστός πάνω σε κεραμικό υλικό με κατάλληλα τροποποιημένη βιοενεργή επιφάνεια. Τέτοια κεραμικά υλικά ήδη χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατα δοντιών, μόνο που η μέχρι τώρα σύνδεση είναι μηχανική ενώ μέσω της ιστομηχανικής προσέγγισης επιδιώκεται 10

16 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) βιολογική σύνδεση. Αξίζει να αναφερθεί ότι ο περιοδοντικός ιστός είναι κάτι ανάμεσα σε μαλακό ιστό (ούλα) και σε δόντι. Έτσι το όλο εγχείρημα ξεφεύγει από την καθιερωμένη ανάπλαση ενός τύπου ιστού. Ο περιοδοντικός ιστός είναι υπεύθυνος για την προσκόλληση των δοντιών στη στοματική κοιλότητα, με επακόλουθο η όποια δυσλειτουργία του (όπως μόλυνση, γήρανση, τραύμα κ.τ.λ.) να οδηγεί σε παθήσεις της στοματικής κοιλότητας. Ως εκ τούτου, η ανάπλαση περιοδοντικού ιστού έχει τραβήξει το ενδιαφέρον των ερευνητών χωρίς όμως να έχει λυθεί οριστικά το πρόβλημα. Έχει διαπιστωθεί ότι διάφοροι παράγοντες ανάπτυξης καθώς και οι πρωτεΐνες μορφογένεσης οστού (ΒΜΡ) και η πρωτεΐνη προσκόλλησης αδαμαντίνης (CAP) εμπλέκονται άμεσα στη διαδικασία ανάπλασης. Γενικά η αναγέννηση περιοδοντικού ιστού είναι πολύπλοκη καθώς απαιτείται ταυτόχρονη ανάπλαση οστού, αδαμαντίνης και μαλακού ιστού. Περισσότερες και λεπτομερέστερες πληροφορίες μπορούν να βρεθούν στη βιβλιογραφία (Zeichner 2006, Ripamonti et al. 2006, Ivanovski et al. 2006). 1.2 Ικριώματα Ιστομηχανικής Βασικά χαρακτηριστικά ικριωμάτων Όπως ήδη αναφέρθηκε, πολύ συχνά σε εφαρμογές ιστομηχανικής απαιτείται η χρήση ενός υλικού-φορέα των κυττάρων, του ικριώματος. Πριν γίνει αναφορά στα γενικά χαρακτηριστικά των ικριωμάτων κρίνεται σκόπιμο να αποσαφηνιστούν οι όροι βιοαποικοδομήσιμο, βιοσυμβατό και βιοενεργό υλικό και να τονιστεί ότι οι τρεις όροι είναι ανεξάρτητοι μεταξύ τους. Βιοαποικοδομήσιμο είναι το υλικό το οποίο μπορεί να διασπαστεί/αποσυντεθεί από ζωντανούς οργανισμούς (όχι απαραίτητα από τον άνθρωπο). Παραδείγματα βιοαποικοδομήσιμων υλικών είναι το πολυ(γαλακτικό οξύ) το οποίο μπορεί να αποικοδομηθεί και από τον άνθρωπο και η κυτταρίνη η οποία αποικοδομείται ενζυμικά από μικροοργανισμούς. Βιοσυμβατό είναι το υλικό το οποίο δεν είναι τοξικό, δεν προκαλεί αλλεργίες κ.τ.λ. και δεν αποβάλλεται από τους ζωντανούς οργανισμούς. Σε αντίθεση με τον όρο βιοαποικοδομήσιμο που σχετίζεται τόσο με τον άνθρωπο, ζώα όσο και με τους μικροοργανισμούς, ο όρος βιοσυμβατό υλικό στη συντριπτική πλειοψηφία αναφέρεται σε υλικά που χρησιμοποιούνται σε ανθρώπινους ή ζωικούς οργανισμούς. Τα δύο βιοαποικοδομήσιμα υλικά που προαναφέρθηκαν 11

17 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) είναι και βιοσυμβατά. Άλλο παράδειγμα βιοσυμβατού υλικού είναι ο πολυ(μεθακρυλικός μεθυλεστέρας) (ΡΜΜΑ) που δεν είναι όμως βιοαποικοδομήσιμο υλικό. Τέλος ο όρος βιοενεργό αποδίδεται σε υλικά τα οποία έχουν επίδραση και προκαλούν κάποιου είδους απόκριση από ζώντες οργανισμούς. Παράδειγμα βιοενεργού υλικού είναι οι εμπορικές κρέμες κολλαγόνου που προκαλούν αναγέννηση των κυττάρων με αποτέλεσμα τη μείωση των ρυτίδων. Άλλο παράδειγμα είναι ένα ικρίωμα πολυμερούς-υδροξυαπατίτη το οποίο ευνοεί την προσκόλληση οστεοβλαστών και την ανάπτυξη οστού. Γενικά η βιοενεργότητα δε συνδέεται κατ ανάγκη με θετική επίδραση (π.χ. μία τοξική ουσία είναι βιοενεργή). Στην συνέχεια του κειμένου πάντως, ο όρος βιοενεργότητα θα χρησιμοποιείται με την έννοια ότι ένα υλικό προκαλεί θετική αντίδραση για τα κύτταρα (ευνοεί δηλαδή την προσκόλληση, ανάπτυξη κ.τ.λ. των κυττάρων). Από τα παραπάνω γίνονται ήδη αντιληπτά τρία από τα επιθυμητά χαρακτηριστικά ενός ικριώματος ιστομηχανικής. Η βιοσυμβατότητα και η βιοενεργότητα είναι αναγκαία χαρακτηριστικά ενώ η βιοαποικοδομησιμότητα στην πλειονότητα των περιπτώσεων είναι επιθυμητή αλλά όχι απαραίτητη (Ma 2004). Εφόσον το ικρίωμα είναι βιοσυμβατό μπορεί να παραμείνει (χωρίς να αποικοδομηθεί) στον οργανισμό μετά την ανάπλαση ιστού, ή να αφαιρεθεί. Η βιοαποικοδομησιμότητα στις εφαρμογές ιστομηχανικής μπορεί να προκαλέσει και προβλήματα καθώς αν το ικρίωμα αποικοδομείται με ρυθμό ταχύτερο από το ρυθμό αναγέννησης του ιστού, υπάρχει πιθανότητα κατάρρευσης του συστήματος. Όπως προαναφέρθηκε, το ικρίωμα δρα ως τεχνητή εξωκυττάρια ουσία, δηλαδή ως ένα τεχνητό προσωρινό στήριγμα για τα κύτταρα. Με την αποικοδόμηση μειώνεται η μηχανική αντοχή του υλικού και άρα η δυνατότητα στήριξης του υπό ανάπλαση ιστού. Ανεξάρτητα από την αποικοδόμηση και ότι αυτό συνεπάγεται για τη μηχανική αντοχή του φορέα, το ικρίωμα είναι επιθυμητό να έχει εκτός της αντοχής και κατάλληλες μηχανικές ιδιότητες. Για παράδειγμα, ένα σκληρό άκαμπτο υλικό είναι καταλληλότερο από ένα ελαστικό υλικό ως προσωρινό μόσχευμα σε οστό, γιατί οι ιδιότητες του προσομοιάζουν καλυτέρα τις μηχανικές ιδιότητες του οστού. Ένα άλλο σημαντικό και απαραίτητο χαρακτηριστικό των ικριωμάτων είναι το υψηλό πορώδες. Το πορώδες ορίζεται ως το πηλίκο του κενού όγκου προς τον συνολικό όγκο του υλικού. Ο κενός όγκος στην προκειμένη περίπτωση οφείλεται στην ύπαρξη πόρων. Απαιτούνται πόροι κατάλληλης διάμετρου (μεγαλύτερης από ~50 μm) και υψηλού πορώδους έτσι ώστε να είναι δυνατή η διάδοση και μεταφορά 12

18 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) των κυττάρων μέσα στο ικρίωμα. Εξυπακούεται ότι οι πόροι πρέπει να είναι ανοικτοί, δηλαδή να υπάρχει εσωτερική διασύνδεση (interconnection) μεταξύ τους. Στενά συνδεδεμένη με τα παραπάνω είναι η ειδική επιφάνεια του ικριώματος (πηλίκο της επιφάνειας προς τη μάζα ή τον όγκο του υλικού). Η ειδική επιφάνεια επίσης πρέπει να είναι υψηλή, δηλαδή σε μικρό όγκο ή μάζα υλικού να υπάρχει μεγάλη επιφάνεια για την προσκόλληση των κυττάρων. Τα ικριώματα τέλος, είναι επιθυμητό να δρουν ως φορείς ελεγχόμενης απελευθέρωσης φαρμακευτικών ουσιών ή παραγόντων ανάπτυξης, για την αποφυγή μολύνσεων, καταπολέμηση τυχόν φλεγμονών κ.τ.λ. κατά την ανάπλαση του ιστού. Η ελεγχόμενη απελευθέρωση ουσιών από βιοαποικοδομήσιμα υλικά αποτελεί ένα ξεχωριστό κλάδο και θα αναφερθούν περισσότερες πληροφορίες για αυτό σε επόμενη παράγραφο Υλικά κατασκευής και είδη ικριωμάτων Γενικά τα ικριώματα διακρίνονται στα ικριώματα στερεάς κατάστασης και στις υδροπηκτές. Από άποψη δομής τα ικριώματα στερεάς κατάστασης μπορούν να διακριθούν σε δύο τύπους: τα πορώδη και τα ινώδη ικριώματα (Ma 2004). Και οι δύο τύποι ικριώματος είναι πορώδη υλικά, με την έννοια ότι υπάρχει κενός χώρος. Στα ινώδη υλικά ο κενός χώρος (πόροι) δημιουργείται από το πλέγμα ινών. Οι πόροι σε αυτήν την περίπτωση έχουν διαφορετική μορφολογία από τους πόρους των πορωδών ικριωματάτων. Στην εικόνα 1.2 παρουσιάζονται οι δομές ινωδών και πορωδών ικριωμάτων (φωτογραφίες από ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης (SEM)). Τα ινώδη ικριώματα συνήθως χρησιμοποιούνται για την ανάπλαση μαλακού ιστού (ίνες κολλαγόνου) όπως δέρματος, ενώ για ανάπλαση οστού ένα πορώδες ικρίωμα με αρκετά μεγάλους πόρους προτιμάται. Υλικά που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή ικριωμάτων είναι κυρίως τα πολυμερή. Επίσης βιοενεργά υαλώδη υλικά (bioglass) και βιοκεραμικά (π.χ. υδροξυαπατίτης) χρησιμοποιούνται κυρίως στην ανάπλαση οστού, δοντιού και περιοδοντικού ιστού. Σύνθετα υλικά πολυμερών και βιογυαλιών ή βιοκεραμικών έχουν χρησιμοποιηθεί σε ανάλογες εφαρμογές. Ευρέως χρησιμοποιούμενα πολυμερή σε εφαρμογές ιστομηχανικής είναι οι αλειφατικοί πολυεστέρες (π.χ. το πολυ(γαλακτικό οξύ)) οι πολυσακχαρίτες (π.χ. 13

19 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) χιτοζάνη, υαλουρονικό οξύ) και διάφορες πρωτεΐνες (π.χ. φιμπρίνη, ζελατίνη, κολλαγόνο). α) β) Εικόνα 1.2: α) Πορώδες ικρίωμα κυτταρίνης, β) ινώδες ικρίωμα οξικής κυτταρίνης Μία ειδική κατηγορία ικριωμάτων είναι τα υδροπηκτώματα (hydrogels). Τα υδροπηκτώματα που χρησιμοποιούνται σε εφαρμογές ιστομηχανικής είναι κολλοειδείς διασπορές πολυμερών σε νερό. Η συγκέντρωση του νερού συνήθως είναι πολύ μεγάλη (μεγαλύτερη από 90%). Αλυσίδες ή νανοσωματίδια πολυμερούς σχηματίζουν σταυροδεσμούς (crosslinking) με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός τρισδιάστατου πλέγματος (οι πόροι του πλέγματος αυτού είναι πάρα πολύ μικροί και δεν έχουν σχέση με τους πόρους των ικριωμάτων που προαναφέρθηκαν). Οι σταυροδεσμοί εμποδίζουν τη διάλυση του πολυμερούς. Τα υδροπηκτώματα μπορούν να διαχωριστούν σε δύο κατηγορίες ανάλογα με την αιτία δημιουργίας των σταυροδεσμών. Στις χημικές πηκτές οι σταυροδεσμοί δημιουργούνται με ομοιοπολική ένωση των μορίων του πολυμερούς με μόρια του διασταυρωτή (crosslinker). Ένας συχνά χρησιμοποιούμενος διασταυρωτής είναι η γλουταραλδεΰδη. Στις φυσικές πηκτές οι σταυροδεσμοί πηγάζουν από φυσικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των μακρομορίων (π.χ. δεσμοί υδρογόνου). Τα υδροπηκτώματα παρουσιάζουν ορισμένα πλεονεκτήματα σε σχέση με τα ικριώματα στερεάς κατάστασης. Καταρχήν τα υδροπηκτώματα από τη φύση τους είναι βιομιμητικά υλικά. Τα κύτταρα στους ζωικούς οργανισμούς βρίσκονται σε υδατικό ιξώδες περιβάλλον, οπότε ο εγκλεισμός κυττάρων σε μία υδροπηκτή αποτελεί μία διεργασία πιο βιομιμητική σε σχέση με την καλλιέργεια κυττάρων σε ένα πορώδες στερεό που βρίσκεται μέσα στο νερό. Οι υδροπηκτές μπορούν να 14

20 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) γεμίσουν ατέλειες (π.χ. πληγές) οποιουδήποτε σχήματος πολύ εύκολα, ενώ στα στερεά ικριώματα απαιτείται η ύπαρξη και κατασκευή του αντίστοιχου καλουπιού. Επίσης η εμφύτευση αυτή γίνεται πολύ γρήγορα και με αποφυγή πόνων σε αντίθεση με την εμφύτευση ενός στερεού υλικού. Όπως και στα στερεά ικριώματα μπορεί να γίνει εγκλεισμός φαρμακευτικών ουσιών. Ένα μειονέκτημα των υδροπηκτών είναι η ελαττωμένη μηχανική αντοχή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι θερμοαντιστρεπτές πηκτές. Οι πηκτές (gel) αυτές με αλλαγή της θερμοκρασίας μπορούν να μετατραπούν σε λύμα (sol). Το λύμα έχει μικρό ιξώδες και είναι υγρό. Με θέρμανση το λύμα μετατρέπεται σε πηκτή που συνεπάγεται ραγδαία αύξηση του ιξώδους με αποτέλεσμα η πηκτή να εμφανίζεται ως στερεή (παρόλο που κατά 90% είναι νερό). Διασπορές οι οποίες σε θερμοκρασία μικρότερη από αυτή του σώματος μεταπίπτουν σε λύμα, ενώ σε θερμοκρασία ίση ή μεγαλύτερη από αυτή του σώματος είναι πηκτές, είναι ιδανικές για εφαρμογές ιστομηχανικής. Στην εικόνα 1.3 παρουσιάζεται αυτή η διεργασία. Εικόνα 1.3: Θερμοαντιστρεπτή πηκτή (Lin Yu et al. 2008). Υλικά που χρησιμοποιούνται για παραγωγή υδροπηκτών είναι υδρόφιλα πολυμερή όπως η πολυ(αιθυλενογλυκόλη) ή μίγματα της με πολυ(εστέρες), η χιτοζάνη, η 15

21 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) ζελατίνη και η πολυ(βινυλική αλκοόλη). Εκτενέστερη αναφορά στα πολυμερή που χρησιμοποιούνται στην ιστομηχανική θα γίνει στο κεφάλαιο 2. Τέλος, μια ξεχωριστή κατηγορία ικριωμάτων είναι τα επονομαζόμενα βιολογικά ενεργά ή βιολογικά αποδεκτά ικριώματα. Αυτά τα ικριώματα έχουν ανάλογη δομή με την εξωκυττάρια ουσία στον οργανισμό. Αποτελούνται από κολλαγόνο τύπου Ι ή ΙΙ ή από συμπολυμερή κολλαγόνου και γλυκοζοαμινογλυκανών. Έχουν υψηλό πορώδες (μεγαλύτερο από 90%) και μεγέθη πόρων που κυμαίνονται μεταξύ 5 και 500 μm (Yannas 2006). 1.3 Ελεγχόμενη απελευθέρωση φαρμακευτικών ουσιών Η ελεγχόμενη απελευθέρωση ουσιών είναι μία πολύ σημαντική διεργασία τόσο σε εφαρμογές ιστομηχανικής όσο και σε άλλες βιοϊατρικές εφαρμογές. Η σπουδαιότητα της ελεγχόμενης απελευθέρωσης φαίνεται στην εικόνα 4. Ως παράδειγμα θα αναφερθεί ο πυρετός, για την καταπολέμηση του οποίου λαμβάνονται φάρμακα ποικίλης μορφής (ταμπλέτες ή σιρόπι). Το φάρμακο γίνεται δραστικό όταν ξεπεράσει κάποια ελάχιστη συγκέντρωση στον οργανισμό. Με άλλα λόγια χαμηλές συγκεντρώσεις φαρμάκου δεν έχουν επίδραση ενώ υψηλότερες συγκεντρώσεις μπορεί να οδηγήσουν σε ανεπιθύμητα αποτελέσματα. Η λήψη φαρμάκων με τον συμβατικό τρόπο γίνεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα (π.χ. ανά 8 ώρες). Όταν το φάρμακο λαμβάνεται, βρίσκεται στον οργανισμό σε συγκεντρώσεις υψηλότερες από την απαραίτητη, παρόλα αυτά είναι δραστικό, ενώ με την πάροδο του χρόνου η συγκέντρωσή του μειώνεται με επακόλουθο την ανυπαρξία δραστικότητας (για αυτό και συνήθως ο πυρετός ανεβαίνει πριν συμπληρωθεί το οκτάωρο). Αποτέλεσμα αυτών είναι η συγκέντρωση του φαρμάκου στον οργανισμό να μεταβάλλεται κυματοειδώς (κυματοειδής καμπύλη στην εικόνα 4) και σπάνια να έχει την επιθυμητή τιμή (ευθεία γραμμή στην εικόνα 4). Η επιθυμητή αυτή τιμή μπορεί να προσεγγιστεί με την ελεγχόμενη απελευθέρωση του φαρμάκου από μία βιοαποικοδομήσιμη μήτρα. Ο πιο απλός τρόπος για να επιτευχθεί ελεγχόμενη απελευθέρωση είναι ο εγκλεισμός του φαρμάκου σε ένα βιοαποικομήσιμο πολυμερές. Ο ρυθμός αποικοδόμησης του πολυμερούς καθορίζει το ρυθμό απελευθέρωσης του φαρμάκου στον οργανισμό, και έτσι οι διακυμάνσεις στις τιμές της συγκέντρωσης του φαρμάκου είναι πολύ μικρότερες σε σχέση με το συμβατικό τρόπο λήψης. 16

22 1 ο Κεφάλαιο: Ιστομηχανική (Tissue Engineering) Ο μικροεγκλεισμός της ουσίας στο πολυμερές μπορεί πολύ εύκολα να γίνει με τη μέθοδο εναπόθεσης διαλύματος (solvent casting). Σε αυτήν την τεχνική, η προς εγκλεισμό ουσία διαλύεται ή διασπείρεται σε διάλυμα πολυμερούς. Το διάλυμα εναποτίθεται σε κατάλληλο δοχείο και συνθήκες έτσι ώστε να εξατμιστεί ο διαλύτης. Το φάρμακο εγκλείεται στο φιλμ πολυμερούς που σχηματίζεται κατά την εξάτμιση. Άλλος τρόπος εγκλεισμού είναι ο διαχωρισμός φάσεων. Επιθυμητή (ιδανική) συγκέντρωση Πραγματική συγκέντρωση Συγκέντρωση φαρμάκου στον οργανισμό Χρόνος (ώρες) Εικόνα 4: Συγκέντρωση φαρμάκου στον οργανισμό συναρτήσει του χρόνου λήψης του φαρμάκου. Σε αυτήν την τεχνική, πάλι το φάρμακο διαλύεται ή διασπείρεται σε διάλυμα πολυμερούς και στη συνέχεια προκαλείται διαχωρισμός του πολυμερούς από τον διαλύτη. Κατά τη στερεοποίηση του πολυμερούς το φάρμακο ενθυλακώνεται. Ο διαχωρισμός φάσεων μπορεί να επιτευχθεί είτε με αλλαγή της θερμοκρασίας είτε με τη χρήση αντιδιαλύτη (ουσία που είναι αναμίξιμη με τον διαλύτη αλλά δεν διαλύει το πολυμερές και το φάρμακο). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διεργασίες όπου ως αντιδιαλύτης χρησιμοποιείται υπερκρίσιμο διοξείδιο του άνθρακα, γιατί παρέχουν τη δυνατότητα ελέγχου τόσο του μεγέθους όσο και της μορφολογίας των σωματιδίων που παράγονται. Τέλος, η ενθυλάκωση ουσιών σε υδροπηκτώματα έχει ευρύ φάσμα εφαρμογών. 17

23 2 ο Κεφάλαιο: Βιοαποικοδομήσιμα-Βιοσυμβατά πολυμερή 2 ο Κεφάλαιο: Βιοαποικοδομήσιμα-Βιοσυμβατά πολυμερή 2.1 Γενικά για τα πολυμερή Η λέξη πολυμερές είναι σύνθετη και προκύπτει από τις λέξεις πολύ και μέρος. Τα πολυμερή ονομάζονται έτσι γιατί προκύπτουν από τη χημική ένωση πολλών όμοιων μικρών μορίων, με αποτέλεσμα τη δημιουργία τεράστιων μορίων ή μακρομορίων. Τα γνωστά σε όλους πλαστικά που χρησιμοποιούνται στην καθημερινότητα είναι πολυμερή μόρια. Πολλά ελαστικά υλικά (π.χ. ρόδες αυτοκινήτων) είναι επίσης πολυμερή. Ο ανθρώπινος οργανισμός (π.χ. οι μαλακοί ιστοί και το κόκαλο) αποτελούνται από κολλαγόνο που είναι πολυμερές. Τα φυτά και τα δέντρα σε μεγάλο ποσοστό περιέχουν κυτταρίνη, ενώ ορισμένοι από τους καρπούς τους περιέχουν επίσης κυτταρίνη και άμυλο που είναι δύο φυσικά πολυμερή (πολυσάκχαρα). Το περίβλημα των θαλάσσιων οργανισμών που ανήκουν στην κατηγορία των αρθρόποδων (π.χ. γαρίδες, καβούρια) καθώς και το περίβλημα των μυρμηγκιών αποτελείται από ένα άλλο φυσικό πολυμερές τη χιτίνη. Ο κατάλογος με παραδείγματα όπου συναντιόνται τα πολυμερή στην καθημερινή ζωή είναι πολύ μακρύς. Χρησιμοποιούνται σε ευρύ φάσμα εφαρμογών, από τρόφιμα και καλλυντικά ως και υποκατάστατα ιστών. Τα πολυμερή χαρακτηρίζονται από υψηλό μοριακό βάρος (από μερικές εκατοντάδες ως και εκατομμύρια γραμμάρια ανά γραμμομόριο, g/mol). Ως εκ τούτου, τα πολυμερή είναι στερεά σε συνήθεις συνθήκες πίεσης και θερμοκρασίας. Όπως και τα υπόλοιπα στερεά, τα πολυμερή μπορεί να είναι άμορφα, κρυσταλλικά ή ημικρυσταλλικά. Τα κρυσταλλικά πολυμερή παρουσιάζουν θερμοκρασία τήξης. Τα άμορφα πολυμερή παρουσιάζουν θερμοκρασία υαλώδους μετάβασης, ενώ τα ημικρυσταλλικά παρουσιάζουν και τις δύο θερμοκρασίες. Τα άμορφα πολυμερή όταν θερμανθούν πάνω από τη θερμοκρασία υαλώδους μετάβασης βρίσκονται σε ελαστομερή κατάσταση (το πολυμερές υπόκειται σε μεγάλες αντιστρεπτές παραμορφώσεις χωρίς θραύση). Πρόκειται για μια άμορφη κατάσταση όπου οι αλυσίδες του πολυμερούς είναι εύκαμπτες, σε αντίθεση με την υαλώδη κατάσταση όπου βρίσκονται τα πολυμερή όταν έχουν θερμοκρασία μικρότερη από τη θερμοκρασία υαλώδους μετάβασης. Ας σημειωθεί ότι ορισμένα πολυμερή δεν 18

24 2 ο Κεφάλαιο: Βιοαποικοδομήσιμα-Βιοσυμβατά πολυμερή εμφανίζουν καμία προσδιορίσιμη από τις προαναφερθείσες μεταπτώσεις (υαλώδη μετάβαση ή τήξη). Παραδείγματα τέτοιων πολυμερών είναι η χιτίνη και η κυτταρίνη, που είναι κρυσταλλικά υλικά. Αυτό συμβαίνει λόγω των ισχυρών ενδο- και διαμοριακών δεσμών υδρογόνου που αναπτύσσονται σε αυτά τα πολυμερή. Με αύξηση της θερμοκρασίας, τα μακρομόρια συντάσσονται πυκνά και είναι άκαμπτα λόγων αυτών των δεσμών, ενώ σε κάποια θερμοκρασία αρχίζει η αποικοδόμηση τους πριν προλάβουν να λιώσουν ή να βρεθούν σε ελαστομερή κατάσταση. Πολλές από τις ιδιότητες των πολυμερών (όπως η θερμοκρασία υαλώδους μετάβασης) εξαρτώνται ως ένα βαθμό από το μοριακό τους βάρος. Η εξάρτηση παύει να ισχύει έπειτα από μία σχετικά υψηλή τιμή του μοριακού βάρους και περαιτέρω αύξηση του μοριακού βάρους δεν έχει ουσιαστική επίδραση στα χαρακτηριστικά του πολυμερούς. Εκτός της κρυσταλλικότητας, ένας άλλος τρόπος κατάταξης των πολυμερών είναι η προέλευσή τους. Τα πολυμερή λοιπόν μπορεί είτε να βρίσκονται στη φύση οπότε είναι φυσικά, είτε να παράγονται στο εργαστήριο οπότε ονομάζονται συνθετικά. Στα φυσικά πολυμερή συγκαταλέγονται τα πολυσάκχαρα, οι πρωτεΐνες, οι φυσικές ρητίνες ενώ τα συνθετικά είναι πιο εύχρηστο να κατηγοριοποιηθούν με βάση τη θερμική συμπεριφορά τους (θερμοπλαστικά και θερμοσκληρυνόμενα). Βιοαποικοδομήσιμα ή βιοσυμβατά πολυμερή μπορεί να είναι και τα φυσικά και τα συνθετικά (Παναγιώτου 2000). Στη συνέχεια γίνεται αναφορά και περιγραφή των πιο σημαντικών βιοσυμβατών/βιοαποικοδομήσιμων πολυμερών που χρησιμοποιούνται σε εφαρμογές ιστομηχανικής. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα πολυμερή που χρησιμοποιήθηκαν στην παρούσα διατριβή και γίνεται ανασκόπηση της βιβλιογραφίας σχετικά με την παραγωγή ικριωμάτων από αυτά. Τέλος, αναφέρονται συνοπτικά άλλες εφαρμογές των πορωδών πολυμερικών υλικών (εκτός από ικριώματα ιστομηχανικής). 2.2 Συνθετικά πολυμερή Οι γραμμικοί αλειφατικοί πολυεστέρες χρησιμοποιούνται ευρέως σε εφαρμογές ιστομηχανικής. Το πολυ(γλυκολικό οξύ) (PGA) και το πολυ(γαλακτικό οξύ) (PLA) είναι δύο σχετικά υδρόφιλα πολυμερή που έχουν μελετηθεί εκτενώς. Παρόλο που τα αντίστοιχα μονομερή, το υδρόξυ-οξικό οξύ και το υδρόξυ-προπανικό οξύ είναι οξέα, τα πολυμερή είναι εστέρες. Η αποικοδόμηση τους οφείλεται στην υδρόλυση των 19

25 2 ο Κεφάλαιο: Βιοαποικοδομήσιμα-Βιοσυμβατά πολυμερή εστερικών δεσμών. Η ύπαρξη μίας επιπλέον μεθυλομάδας στην επαναλαμβανόμενη μονάδα του PLA το καθιστά πιο υδρόφοβο, με αποτέλεσμα να αποικοδομείται βραδύτερα. Άλλοι πολυεστέρες της ίδιας κατηγορίας είναι η πολυ(ε-καπρολακτόνη) (PCL) και ο πολυ(υδρόξυ-βουτυρικός εστέρας) (ΡΗΒ). Και τα δύο αυτά πολυμερή αποικοδομούνται ακόμα πιο αργά, για αυτό είναι καταλληλότερα για εφαρμογές μακράς διάρκειας. Ενδιάμεσοι βαθμοί αποικοδόμησης μπορούν να επιτευχθούν με τη χρήση συμπολυμερών. Με εξαίρεση το ΡΗΒ που συντίθεται από μικροοργανισμούς, τα υπόλοιπα τρία πολυμερή παράγονται μέσω χημικών αντιδράσεων (Ma 2004). Τα πολυμερή αυτά είναι και βιοσυμβατά και βιοαποικοδομήσιμα και εκτός της ιστομηχανικής χρησιμοποιούνται και για ελεγχόμενη απελευθέρωση ουσιών. Ως υλικά μπορούν να θεωρηθούν εύκολα στην κατεργασία, καθώς παρουσιάζουν καλή διαλυτότητα σε κοινούς οργανικούς διαλύτες, ενώ η ύπαρξη θερμοδυναμικών μεταπτώσεων καθιστά δυνατή την κατεργασία τους με εναλλακτικούς (π.χ. διοξείδιο του άνθρακα) ή καθόλου διαλύτες. Έτσι, ικριώματα πορώδη ή ινώδη διαφορετικών μορφολογιών και μεγεθών πόρων έχουν παρασκευαστεί με ποικίλες τεχνικές, με βάση τα πολυμερή αυτά για ανάπλαση διαφόρων τύπων ιστών (Xin et al 2004, Jung et al 2008, Jeong et al 2008, Guan et al 2008). Δύο υδατοδιαλυτά πολυμερή που έχουν χρησιμοποιηθεί σε βιοϊατρικές εφαρμογές είναι η πολυ(βίνυλο πυρρολιδόνη) και η πολυ(βινυλική αλκοόλη). Έχουν χρησιμοποιηθεί ευρέως σε τρόφιμα, καλλυντικά, χρώματα, κόλλες και σε σπρέι μαλλιών. Ως ικριώματα ιστομηχανικής έχουν βρει εφαρμογή κυρίως με τη μορφή υδροπηκτών για διάφορους τύπους ιστών (Vrana et al 2008, Nilasaroya et al 2008, Patel et al 2007). Ως υδροπήκτωμα έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως η πολυ(αιθύλενο γλυκόλη). Άλλα πολυμερή που έχουν χρησιμοποιηθεί σε εφαρμογές ιστομηχανικής αλλά σε μικρότερη έκταση είναι παράγωγα της τυροσίνης, πολυ(ουρεθάνες), πολυ(φωσφοκαι όρθο- εστέρες) (Ma 2004, Patel et al 2007, Adhikari et al 2008). Ένα συνθετικό πολυμερές που τα τελευταία χρόνια έχει τραβήξει την προσοχή των ερευνητών για εφαρμογές ιστομηχανικής είναι η οξική κυτταρίνη (ΟΚ). Η επαναλαμβανόμενη μονάδα φαίνεται στην εικόνα 2.1. Η ΟΚ είναι σχετικά υδρόφοβη και παράγεται από ένα φυσικό πολυμερές, την κυτταρίνη. Πιο συγκεκριμένα προκύπτει από τη μερική εστεροποίηση της κυτταρίνης με οξικό οξύ (ετερογενώς). Συνήθως η αντίδραση πραγματοποιείται με χρήση του αντίστοιχου ανυδρίτη οξέος, παρουσία θειικού οξέος ως καταλύτη. Εκτός του μοριακού βάρους, η ΟΚ 20

26 2 ο Κεφάλαιο: Βιοαποικοδομήσιμα-Βιοσυμβατά πολυμερή χαρακτηρίζεται και από το βαθμό υποκατάστασης, ανάλογα με το βαθμό εστεροποίησης των υδροξυλίων της κυτταρίνης. Πρόσφατα, με τη χρήση ιοντικών υγρών, επιτεύχθηκε η παραγωγή ΟΚ μέσω ομογενούς αντίδρασης και χωρίς τη χρήση καταλυτών (Wu et al 2004). Με την ομογενή αντίδραση καθίσταται δυνατή και εύκολη η παραγωγή ΟΚ διαφόρων βαθμών υποκατάστασης, που συνεπάγεται δυνατότητα ελέγχου της υδροφοβικότητας και του ρυθμού αποικοδόμησης του τελικού προϊόντος. Εικόνα 2.1: Η επαναλαμβανόμενη μονάδα της οξικής κυτταρίνης Η εστεροποίηση των υδροξυλίων της κυτταρίνης έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της υδροφοβικότητας στην ΟΚ, παρόλα αυτά η ύπαρξη των εστερικών δεσμών καθιστούν την ΟΚ πιο ευαίσθητη στην αποικοδόμηση σε υδατικό περιβάλλον. Ας διευκρινιστεί ότι η ΟΚ από άποψη γωνίας επαφής μπορεί να θεωρηθεί υδρόφιλη καθώς διαβρέχεται από το νερό σε μεγάλο βαθμό ενώ από άποψη διαλυτότητας θεωρείται υδρόφοβη. Επίσης η ύπαρξη των εστερικών δεσμών εμποδίζει την κρυστάλλωση, οπότε η ΟΚ είναι ένα άμορφο πολυμερές που παρουσιάζει θερμοκρασία υαλώδους μετάβασης και αυξημένη διαλυτότητα σε κοινούς οργανικούς διαλύτες όπως η ακετόνη. Έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως για κατασκευή φίλτρων, στις μαγνητικές ταινίες και ως υπόστρωμα των φωτοευαίσθητων ουσιών στα φωτογραφικά φιλμ (πλέον έχει αντικατασταθεί από άλλους πολυεστέρες). Ως υλικό ικριώματος ιστομηχανικής η ΟΚ έχει μελετηθεί σε μικρό βαθμό. Πορώδεις δομές ΟΚ έχουν παραχθεί με χρήση υπερκρίσιμου διοξειδίου του άνθρακα (Reverchon et al 2007). Οι δομές αυτές όμως δεν είναι κατάλληλες για εφαρμογές ιστομηχανικής επειδή υπάρχει μικρή ή και καθόλου διασύνδεση μεταξύ των πόρων. Η τεχνικής της ηλεκτροϊνοποίησης έχει χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή νανοϊνών 21

27 2 ο Κεφάλαιο: Βιοαποικοδομήσιμα-Βιοσυμβατά πολυμερή ΟΚ. Τέτοιες δομές μπορούν να βρουν εφαρμογή ως φίλτρα αλλά και ως ικριώματα ιστομηχανικής. Επίσης έχουν γίνει προσπάθειες εγκλεισμού διαφόρων ουσιών σε ίνες οξικής κυτταρίνης (Chen et al 2008). Ενθαρρυντικά αποτελέσματα προέκυψαν από την καλλιέργεια οστεοβλαστών σε ικρίωμα μίγματος αμύλου και ΟΚ και από την καλλιέργεια καρδιακών κυττάρων σε πλέγματα ΟΚ (Entcheva et al 2004, Salgado et al 2002). Ένα συνθετικό βιοσυμβατό αλλά όχι βιοαποικοδομήσιμο πολυμερές που χρησιμοποιείται σε βιοϊατρικές εφαρμογές είναι ο πολυ(μεθακρυλικός μεθυλεστέρας) (ΡΜΜΑ). Η πιο γνωστή εμπορική του ονομασία είναι Plexy glass. Πολλές φορές του αποδίδεται ο όρος ακρυλικό γυαλί, γιατί έχει χρησιμοποιηθεί ως υποκατάστατο γυαλιού. Έχει αρκετά μικρότερη πυκνότητα από το γυαλί, είναι δηλαδή πιο ελαφρύ και μπορεί να κατεργαστεί και να μορφοποιηθεί εύκολα σε θερμοκρασίες σημαντικά χαμηλότερες από τις αντίστοιχες του γυαλιού. Κατά την καύση του απελευθερώνει μόνο νερό και διοξείδιο του άνθρακα. Η επαναλαμβανόμενη δομική μονάδα του ΡΜΜΑ φαίνεται στην εικόνα 2.2. Εικόνα 2.2: Η επαναλαμβανόμενη μονάδα του ΡΜΜΑ. Χρησιμοποιείται σε ευρύ φάσμα εφαρμογών. Τα ακρυλικά χρώματα περιέχουν ΡΜΜΑ διεσπαρμένο σε νερό. Έχει χρησιμοποιηθεί για κατασκευή επίπλων, μουσικών οργάνων, ως καμβάς ζωγραφικής (από τον Σαλβαντόρ Νταλί για παράδειγμα), ακόμα και για τεχνητά νύχια. Επίσης δρα ως φίλτρο της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας ορισμένων μηκών κύματος (π.χ. για ένα μέρος της υπεριώδους). Το ΡΜΜΑ παρουσιάζει βιοσυμβατότητα και έχει χρησιμοποιηθεί ως υλικό κατασκευής φακών επαφής. Επίσης χρησιμοποιείται στην ορθοπεδική για τη 22

28 2 ο Κεφάλαιο: Βιοαποικοδομήσιμα-Βιοσυμβατά πολυμερή δημιουργία καλουπιών για τα μοσχεύματα. Το μονομερές (υγρό) μαζί με στερεή σκόνη ενός βιοκεραμικού τοποθετείται στην κατεστραμμένη περιοχή του οστού. Καθώς η διασπορά αυτή (στερεού σε υγρό) είναι υγρή παίρνει ακριβώς το σχήμα της κατεστραμμένης περιοχής ενώ στη συνέχεια ακολουθεί πολυμερισμός, με επακόλουθο την αύξηση του μοριακού βάρους, την αύξηση του ιξώδους και τελικά τη στερεοποίηση. Έτσι λαμβάνεται ένα λεπτομερές αντίγραφο της κατεστραμμένης περιοχής. Το ΡΜΜΑ επίσης χρησιμοποιείται με τον ίδιο τρόπο για να γεμίσει τον πιθανό κενό χώρο ανάμεσα στο εμφύτευμα και στο οστό (σε αυτήν την περίπτωση παραμένει στον οργανισμό). Επίσης, οδοντικά πρόσθετα έχουν κατασκευαστεί από ΡΜΜΑ και μπορούν να χρωματιστούν κατάλληλα έτσι ώστε το εμφύτευμα να έχει την ίδια απόχρωση με τα υπόλοιπα δόντια του ασθενούς. Στην ιστομηχανική έχει χρησιμοποιηθεί κυρίως ως ικρίωμα στερεάς κατάστασης αλλά και ως υδροπήκτωμα σε συνδυασμό με υδρόφιλα πολυμερή (Derkaoui et al 2008, Shimko et al 2006). 2.3 Φυσικά πολυμερή Πολλά πολυμερή μπορούν να βρεθούν στη φύση. Το ίδιο φυσικό πολυμερές μπορεί να απαντά σε διάφορους οργανισμούς με αποτέλεσμα να υπάρχουν διαφοροποιήσεις τόσο στο μοριακό βάρος όσο και στη χημική δομή και στην καθαρότητα. Άμεσο επακόλουθο είναι η ίδια ουσία να εμφανίζει διαφορετικές ιδιότητες (π.χ. στη διαλυτότητα). Όπως προκύπτει από τα παραπάνω, η καθαρότητα και η επαναληψιμότητα στο μοριακό βάρος και σε άλλες ιδιότητες στα φυσικά πολυμερή δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη. Μια σημαντική κατηγορία φυσικών πολυμερών είναι οι πολυσακχαρίτες και όπως προκύπτει από την ετυμολογία τη λέξης, είναι πολυμερή σακχάρων. Οι πολυσακχαρίτες αφθονούν στη φύση και μπορούν να βρεθούν σε πλήθος φυτικών και ζωικών οργανισμών (θαλάσσιων ή μη). Ένας πολυσακχαρίτης είναι το αλγινικό οξύ που βρίσκεται σε ορισμένα είδη φυκιών (η λέξη άλγη που είναι ξένης προέλευσης είναι συνώνυμη της λέξης φύκια). Ανάλογα με τη θέση του καρβοξυλίου το αλγινικό οξύ μπορεί να εμφανίζεται ως διαλυτό ή μη στο νερό. Στην πραγματικότητα το αλγινικό οξύ είναι συμπολυμερές του β-d-μανουρονικού οξέος και του α-l-γουλουρονικού οξέος (Ma 2006). Τα επιμέρους ποσοστά των μορίων αυτών στην αλυσίδα του αλγινικού οξέος καθορίζουν εκτός της υδατοδιαλυτότητας και άλλες ιδιότητες όπως τη δυνατότητα δημιουργίας 23

29 2 ο Κεφάλαιο: Βιοαποικοδομήσιμα-Βιοσυμβατά πολυμερή πηκτώματος και τη μηχανική αντοχή. Το αλγινικό οξύ μπορεί να παραχθεί και από βακτήρια αλλά με σημαντικά υψηλότερο κόστος, οπότε η κύρια πηγή του είναι από τα φύκια. Μεγάλο ποσοστό του διαθέσιμου αλγινικού οξέος (σχεδόν 50%) χρησιμοποιείται στη βιομηχανία τροφίμων. Χρησιμοποιείται σε παγωτά, κρέμες, χυμούς φρούτων κ.α. ως γαλακτωματοποιητής ή διογκωτικός/πηκτικός παράγοντας. Επίσης έχει χρησιμοποιηθεί σε βιομηχανίες φαρμάκων και καλλυντικών. Στον τομέα της ιστομηχανικής κυρίως χρησιμοποιείται ως υδροπήκτωμα αλλά και σε μικρότερο βαθμό ως ικρίωμα στερεάς κατάστασης (Ashton et al 2007). Η δημιουργία σταυροδεσμών στα υδροπηκτώματα βασίζεται στην ικανότητα τα αλγινικού οξέος να δεσμεύει επιλεκτικά διάφορα κατιόντα. Ευρέως διαδεδομένο είναι το κατιόν ασβεστίου, που υπάρχει στον ανθρώπινο οργανισμό σε μεγάλες ποσότητες και θεωρείται βιοσυμβατό. Άλλα πολυσάκχαρα που έχουν χρησιμοποιηθεί σε εφαρμογές ιστομηχανικής είναι η δεξτράνη (dextran) και η αραβινογαλακτάνη (arabinogalactan). Η αραβινογαλακτάνη είναι διακλαδισμένο συμπολυμερές της αραβινόζης και της γαλακτόζης (σε αναλογία περίπου 1 προς 6). Αποτελεί εξαίρεση ανάμεσα στα φυσικά πολυμερή καθώς παραλαμβάνεται από ένα συγκεκριμένο δέντρο, με υψηλή καθαρότητα και με επαναλήψιμο μοριακό βάρος και φυσικοχημικές ιδιότητες. Παρουσιάζει υψηλή διαλυτότητα στο νερό (σχεδόν 70%) και μπορεί να κατεργαστεί εύκολα, ενώ είναι βιοσυμβατή και βιοαποικοδομήσιμη. Παρόλα αυτά, η χρήση της για κατασκευή ικριωμάτων είναι περιορισμένη. Η δεξτράνη επίσης έχει περιορισμένη χρήση. Η δεξτράνη είναι γραμμικό πολυμερές της γλυκόζης με β(1-6) δεσμούς. Συνήθως αυτά τα δύο υλικά χρησιμοποιούνται ως πρόσθετα σε άλλα πολυμερή (Derkaoui et al 2008, Pan et al 2008). Πολύ σημαντική κατηγορία πολυσακχαριτών είναι οι γλυκοζοαμινογλυκάνες (ΓΑΓ). Υπάρχουν έξι τύποι ΓΑΓ, αλλά τρεις χρησιμοποιούνται πιο συχνά: το υαλουρονικό οξύ, η ηπαρίνη και η θειική χονδροϊτίνη (chondoitin sulfate). Οι ΓΑΓ είναι γραμμικά πολυμερή δισακχαριτών και είναι συστατικά της εξωκυττάριας ουσίας στους περισσότερους ζωικούς οργανισμούς. Μελέτες σε ικριώματα υαλουρονικού οξέος για ανάπλαση χόνδρου, έδειξαν ότι το υλικό αυτό δεν προκαλεί φλεγμονές ή αρνητικές αποκρίσεις, ενώ αποικοδομείται σε λογικό χρονικό διάστημα (4 μήνες) και προκαλεί την ανάπτυξη κολλαγόνου. Το υαλουρονικό οξύ έχει χρησιμοποιηθεί σε σύνθετα υλικά με άλλα πολυμερή. Γενικά και τα τρία αυτά φυσικά πολυμερή χρησιμοποιούνται μέχρι τώρα κυρίως ως πρόσθετα σε ικριώματα άλλων πολυμερών, 24

30 2 ο Κεφάλαιο: Βιοαποικοδομήσιμα-Βιοσυμβατά πολυμερή για βελτίωση της βιοενεργότητας (Ehrenfreund-Kleinman et al 2006, Nilasaroya et al 2008, Cho et al 2007). Η χιτοζάνη είναι ένα άλλο πολυσάκχαρο με ελκυστικές ιδιότητες για βιοϊατρικές εφαρμογές. Παρουσιάζει βιοσυμβατότητα, είναι βιοαποικοδομήσιμη (και από τον άνθρωπο) ενώ έχει αναφερθεί να έχει αντιμικροβιακές και επουλωτικές ιδιότητες. Βρίσκεται στη φύση, αλλά σε μεγαλύτερο ποσοστό παράγεται με αποακετυλίωση της χιτίνης (αντίδραση χιτίνης με πυκνό υδατικό διάλυμα καυστικού νατρίου σε υψηλές θερμοκρασίες). Εκτός του μοριακού βάρους η χιτοζάνη χαρακτηρίζεται και από το βαθμό αποακετυλίωσης που επηρεάζει δραματικά ιδιότητες όπως η διαλυτότητα και ο ρυθμός αποικοδόμησης. Αυτή η ιδιότητα έχει αποτελέσει αντικείμενο έρευνας σε εφαρμογές ιστομηχανικής (Freier et al 2005). Η χιτοζάνη έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως ως ικρίωμα στερεάς κατάστασης για διάφορους τύπους ιστών. Στη συντριπτική πλειοψηφία τα πορώδη ικριώματα χιτοζάνης παράγονται με τη μέθοδο της λυοφίλησης (freeze-drying) (Khor et al 2003, Mao et al 2003, Huang et al 2005). Με την τεχνική της απομάκρυνσης σωματιδίων (particulate leaching) επίσης έχουν παραχθεί κάποια ικριώματα χωρίς όμως εντυπωσιακά αποτελέσματα στην παραγόμενη πορώδη δομή (Zeng et al 1996). Τέλος έχει αναφερθεί η παραγωγή ινωδών δομών χιτοζάνης με την τεχνική της ηλεκτροϊνοποίησης (Ohkawa et al 2004, Sangsanoh et al 2006). Όπως ήδη αναφέρθηκε η χιτοζάνη κυρίως παραλαμβάνεται από ένα φυσικό πολυμερές τη χιτίνη. Η χιτίνη και η κυτταρίνη είναι τα δύο πιο άφθονα πολυμερή που υπάρχουν στη γη και ίσως οι δύο πιο άφθονες οργανικές ουσίες (Kurita 2006). Οι επαναλαμβανόμενες μονάδες της κυτταρίνης, χιτοζάνης και χιτίνης φαίνονται στην εικόνα 2.3. Όπως προκύπτει από τη δομή τους οι ουσίες αυτές έχουν μεγάλη συγγένεια. Στην θέση 2 όπου η κυτταρίνη έχει υδροξύλιο η χιτίνη έχει ομάδα ακεταμιδίου ενώ η χιτοζάνη αμινομάδα. Η χιτίνη βρίσκεται στο σκελετό θαλασσινών ειδών όπως καβούρια, γαρίδες και σε κάποια είδη μανιταριών. Παραλαμβάνεται με κατεργασία των πρώτων υλών με υδροχλωρικό οξύ για απομάκρυνση του ανθρακικού ασβεστίου και με κατεργασία με καυστικό νάτριο για απομάκρυνση πρωτεϊνών. Χαρακτηρίζεται από το μοριακό βάρος (που συνήθως είναι αρκετά υψηλό) και από το βαθμό ακετυλίωσης (ή αποακετυλίωσης). Και η χιτίνη και η χιτοζάνη περιέχουν ακετάμιδο και άμινο-ομάδες στα μόρια τους. Όταν το ποσοστό των άμινο-ομάδων είναι μικρότερο από 50% τότε το πολυμερές ονομάζεται χιτίνη. Στην περίπτωση που υπερτερούν οι άμινο-ομάδες τότε το πολυμερές ονομάζεται 25

Tμήμα Α1 Επιβλέπων καθηγητής: Σ. Μαρράς

Tμήμα Α1 Επιβλέπων καθηγητής: Σ. Μαρράς Tμήμα Α1 Επιβλέπων καθηγητής: Σ. Μαρράς -Πλαστικά/πολυμερή (πλεονεκτήματα μειονεκτήματα) -Βιοαποικοδομήσιμα πολυμερη (πλεονεκτήματα μειονεκτήματα) -Βιοαποικοδομήσιμα πολυμερή ως υλικά συσκευασίας -Ιατρικές

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΜΗΜΑ Χ Η Μ Ι Κ Ω Ν ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Θεσσαλονίκη, 2015 Η συνεισφορά της Χημικής

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα.

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, διαγράμματα,

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΣΥΣΤΑΣΗ ΞΥΛΟΥ ΣΕ ΔΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

1 ΗΛΕΚΤΡΟΣΤΑΤΙΚΗ ΙΝΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΩΝ ΝΑΝΟΪΝΩΝ ΜΕ ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΟΜΩΝ ΓΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΣΤΩΝ

1 ΗΛΕΚΤΡΟΣΤΑΤΙΚΗ ΙΝΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΩΝ ΝΑΝΟΪΝΩΝ ΜΕ ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΟΜΩΝ ΓΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΣΤΩΝ 1 ΗΛΕΚΤΡΟΣΤΑΤΙΚΗ ΙΝΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΩΝ ΝΑΝΟΪΝΩΝ ΜΕ ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΟΜΩΝ ΓΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΣΤΩΝ 2 Κατασκευή ευθυγραμμισμένων νανοϊνών με τη μέθοδο της ηλεκτροστατικής ινοποίησης Πλεονεκτήματα: Εύκολη

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Διεργασίες Μηχανικής Τροφίμων

Βασικές Διεργασίες Μηχανικής Τροφίμων Βασικές Διεργασίες Μηχανικής Τροφίμων Ενότητα 8: Εκχύλιση, 1ΔΩ Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Του Ανθρώπου Σταύρος Π. Γιαννιώτης, Καθηγητής Μηχανικής Τροφίμων Μαθησιακοί Στόχοι Τύποι εκχύλισης

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών

Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών Εργαστήριο Συνθέτων Υλικών Εργαστηριακή Άσκηση 03 ΔΟΚΙΜΕΣ(TEST) ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ Διδάσκων Δρ Κατσιρόπουλος Χρήστος Τμήμα Μηχανολογίας ΑΤΕΙ Πατρών 2014-15 1 Καταστροφικές μέθοδοι 1. Τεχνική διάλυσης της μήτρας

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανική και Ανάπτυξη Διεργασιών

Μηχανική και Ανάπτυξη Διεργασιών Μηχανική και Ανάπτυξη Διεργασιών Κωστής Μαγουλάς, Καθηγητής Επαμεινώνδας Βουτσάς, Επ. Καθηγητής 7ο Εξάμηνο, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ . ΟΡΙΣΜΟΣ Οι διαχωρισμοί είναι οι πιο συχνά παρατηρούμενες διεργασίες

Διαβάστε περισσότερα

Εβδοµάδα. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ

Εβδοµάδα. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ Β εξαµήνου ΑΡ. ΧΑΝ ΡΙΝΟΣ, DO, MPhil, cphd. Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ Εβδοµάδα ΠΟΛΥΜΕΡΗ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΓΙΑ ΟΦΘΑΛΜΙΚΟΥΣ ΦΑΚΟΥΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών

Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών www.materials.uoc.gr Αντιμετωπίζοντας τις προκλήσεις του 21 ου αιώνα με προηγμένα υλικά Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών (TETY) Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Ταξινόμηση της ύλης

1.5 Ταξινόμηση της ύλης 1.5 Ταξινόμηση της ύλης Θεωρία 5.1. Πως ταξινομείται η ύλη; Η ύλη ταξινομείται σε καθαρές ή καθορισμένες ουσίες και μίγματα. Τα μίγματα ταξινομούνται σε ομογενή και ετερογενή. Οι καθορισμένες ουσίες ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο 19 1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο Γενικά Αλκένια ονομάζονται οι άκυκλοι ακόρεστοι υδρογονάνθρακες, οι οποίοι περιέχουν ένα διπλό δεσμό στο μόριο. O γενικός τύπος των αλκενίων είναι C ν Η 2ν (ν 2). Στον

Διαβάστε περισσότερα

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ.

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ. Μαρία Καρδάση Το 1934 ο Κάρλ Μάγιερ απομόνωσε από το υαλώδες υγρό του βόειου οφθαλμού μια άγνωστη μέχρι τότε μη θεϊκή γλυκοζαμινογλυκάνη και την ονόμασε hyaluronan. Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Ι 2 Κατηγορίες Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Παραδείγματα Το πεντάγωνο των υλικών Κατηγορίες υλικών 1 Ορυκτά Μέταλλα Φυσικές πηγές Υλικάπουβγαίνουναπότηγημεεξόρυξηήσκάψιμοή

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Βιοϋλικά Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Περιεχόμενα ενότητας Πρωτεΐνες Δομή και είδη Λειτουργίες πρωτεϊνών

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΥΓΡΗΣ ΕΚΧΥΛΙΣΗΣ Ελένη Παντελή, Υποψήφια Διδάκτορας Γεωργία Παππά, Δρ. Χημικός Μηχανικός

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. 1.1 Ο κόσμος των υλικών

Εισαγωγή. 1.1 Ο κόσμος των υλικών Εισαγωγή 1 1 Εισαγωγή Βατάλης Αργύρης 1.1 Ο κόσμος των υλικών Tα υλικά αποτελούν μέρος της βάσης όλων των τεχνολογικών εξελίξεων. Όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες και το επίπεδο ζωής επηρεάζονται σε μεγάλο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΖΥΜΙΚΗ ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΧΛΩΡΟΠΡΟΠΑΝΟΛΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΒΑΚΤΗΡΙΟ PSEUDOMONAS PUTIDA DSM437

ΕΝΖΥΜΙΚΗ ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΧΛΩΡΟΠΡΟΠΑΝΟΛΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΒΑΚΤΗΡΙΟ PSEUDOMONAS PUTIDA DSM437 1 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΧΗΜΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ, ΠΑΤΡΑ, 4-6 ΙΟΥΝΙΟΥ, 215. ΕΝΖΥΜΙΚΗ ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΧΛΩΡΟΠΡΟΠΑΝΟΛΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΒΑΚΤΗΡΙΟ PSEUDOMONAS PUTIDA DSM437 Κ. Κόντη, Δ. Μαμμά, Δ. Κέκος Σχολή Χημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Α.Μ. Νέτσου 1, Ε. Χουντουλέση 1, Μ.Περράκη 2, Α.Ντζιούνη 1, Κ. Κορδάτος 1 1 Σχολή Χημικών Μηχανικών, ΕΜΠ 2 Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ Γραφείο 211 Επίκουρος Καθηγητής: Δ. Τσιπλακίδης Τηλ.: 2310 997766 e mail: dtsiplak@chem.auth.gr url:

Διαβάστε περισσότερα

Πολυμερή: Σύνθεση του Nylon 6,10

Πολυμερή: Σύνθεση του Nylon 6,10 10 Πολυμερή: Σύνθεση του Nylon 6,10 Στόχος της άσκησης: Η κατανόηση της δομής των πολυμερών. Η εξοικείωση με την βασική ιδέα του πολυμερισμού συμπύκνωσης. Ο χειρισμός των αντιδραστηρίων στον πολυμερισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ εσµός Υδρογόνου 1) Τι ονοµάζεται δεσµός υδρογόνου; εσµός ή γέφυρα υδρογόνου : είναι µια ειδική περίπτωση διαµοριακού δεσµού διπόλου-διπόλου,

Διαβάστε περισσότερα

panagiotisathanasopoulos.gr

panagiotisathanasopoulos.gr Χημική Ισορροπία 61 Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 62 Τι ονομάζεται κλειστό χημικό σύστημα; Παναγιώτης Αθανασόπουλος Κλειστό ονομάζεται το

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου Διδάσκοντες: Κων/νος Τσιτσιλιάνης, Καθηγητής Ουρανία Κούλη, Ε.ΔΙ.Π. Μαρία Τσάμη, Ε.ΔΙ.Π. Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Σκοπός Η

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Χημεία Ενότητα 15: Διαλύματα Αν. Καθηγητής Γεώργιος Μαρνέλλος e-mail: gmarnellos@uowm.gr Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ B ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 1. Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΙΤΡΩΔΩΝ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Συντήρηση των Τροφίµων µε Προθήκη Σακχάρου

Συντήρηση των Τροφίµων µε Προθήκη Σακχάρου Συντήρηση των Τροφίµων µε Προθήκη Σακχάρου Ορισµός Η συντήρηση µε προσθήκη σακχάρου οφείλεται στην αύξηση της ωσµωτικής πιέσεως και µείωση της ενεργότητος ύδατος µε αποµάκρυνση ή δέσµευση το νερού ώστε

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 28: Βιομόρια-λιπίδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 28: Βιομόρια-λιπίδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 28: Βιομόρια-λιπίδια 1. Γενικά Λιπίδια: οργανικά μόρια που απαντούν στη φύση και απομονώνονται κατά την εκχύληση κυττάρων ή ιστών με άπολους οργανικούς διαλύτες Δύο γενικές κατηγορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙV: ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΙΑ ΙΚΑΣΙΩΝ ΕΜΒΑΘΥΝΣΗ: ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΕΣ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙV:

Διαβάστε περισσότερα

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες σε σχέση με τη μη βιολογική που οφείλονται στη φύση των βιοκαταλυτών Οι ιδιαιτερότητες αυτές πρέπει να παίρνονται σοβαρά υπ όψη κατά το σχεδιασμό

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 26: Βιομόρια: υδατάνθρακες

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 26: Βιομόρια: υδατάνθρακες Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 26: Βιομόρια: υδατάνθρακες 1. Γενικά Ενώσεις που απαντούν σε κάθε ζωντανό οργανισμό Άμυλο και ζάχαρη στις τροφές και κυτταρίνη στο ξύλο, χαρτί και βαμβάκι είναι καθαροί υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης.

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η τροφή αποτελείται και από ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, νουκλεϊνικά οξέα). Οι ουσίες αυτές διασπώνται (πέψη) σε απλούστερες (αμινοξέα, απλά σάκχαρα,

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 5 ο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ

MAΘΗΜΑ 5 ο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ MAΘΗΜΑ 5 ο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ ξικός αιθυλεστέρας ή Οξικό αιθύλιο Δρα. Κουκουλίτσα Αικατερίνη Χημικός Εργαστηριακός Συνεργάτης Τ.Ε.Ι Αθήνας ckoukoul@teiath.gr ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΚΑΡΒΟΞΥΛΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4. Να συμπληρώσετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις:

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4. Να συμπληρώσετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Το νερό ως διαλύτης - μείγματα

2.2 Το νερό ως διαλύτης - μείγματα 1 2.2 Το νερό ως διαλύτης - μείγματα 2.2-1. Τι ονομάζεται μείγμα; Μείγμα ονομάζεται κάθε σύστημα που προκύπτει από την ανάμειξη δύο ή περισσότερων ουσιών. Τα περισσότερα υλικά στη φύση είναι μίγματα. 2.2-2.

Διαβάστε περισσότερα

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες IΣTOΛOΓIA H ιστολογία κλάδος της ιατρικής που µελετά > υφή βιολογικού υλικού και τους τρόπους που τα επιµέρους συστατικά στοιχεία σχετίζονται µεταξύ τους δοµικά & λειτουργικά Tα δείγµατα του βιολογικού

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 Εβδ. Ημερ. Μέρα Ώρα Μάθημα Είδος Μαθήμ. Τίτλος Μαθήματος 1 15/09/2014 Δευτέρα 9.30-11.30 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικές Δραστηριότητες

Ερευνητικές Δραστηριότητες Ερευνητικές Δραστηριότητες & Θεματικές Περιοχές Διπλωματικών Εργασιών Ομάδας Χημείας & Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Τμήμα Χημείας, Τομέας Χημικών Εφαρμογών, Χημικής Ανάλυσης & Χημείας Περιβάλλοντος Μέλη: Κουτίνας

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓENIKA Θερµική κατεργασία είναι σύνολο διεργασιών που περιλαµβάνει τη θέρµανση και ψύξη µεταλλικού προϊόντος σε στερεά κατάσταση και σε καθορισµένες θερµοκρασιακές και χρονικές συνθήκες.

Διαβάστε περισσότερα

2.7 Χημική αντίδραση

2.7 Χημική αντίδραση 1 2.7 Χημική αντίδραση Ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 7-1. Τι ονομάζουμε φαινόμενο στη Φυσική και στη Χημεία; Φαινόμενο είναι η μεταβολή 7-2. Τι ονομάζουμε φυσικά φαινόμενα ή φυσικές μεταβολές; Είναι οι

Διαβάστε περισσότερα

(Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ

(Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ 29.8.2013 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 230/1 II (Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (EE) αριθ. 816/2013 ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 28ης Αυγούστου 2013 σχετικά με την τροποποίηση, αφενός,

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015. Υγιεινή και Ασφάλεια Τροφίμων Γ ΕΠΑ.Λ ΟΜΑΔΑ Α & Β

Γενικές εξετάσεις 2015. Υγιεινή και Ασφάλεια Τροφίμων Γ ΕΠΑ.Λ ΟΜΑΔΑ Α & Β Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Γενικές εξετάσεις 2015 Υγιεινή και Ασφάλεια Τροφίμων Γ ΕΠΑ.Λ ΟΜΑΔΑ Α & Β Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μπουρδούνη Κ. ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ενζυμική αμαύρωση. Η ενζυμική αμαύρωση είναι το μαύρισμα τις μελανίνες

ενζυμική αμαύρωση. Η ενζυμική αμαύρωση είναι το μαύρισμα τις μελανίνες Ενζυμική αμαύρωση Όταν καθαρίζουμε ή κόβουμε λαχανικά και φρούτα συμβαίνουν μια σειρά αντιδράσεων που μεταβάλουν το χρώμα της σάρκας τους σε σκούρο. Αυτές οι μεταβολές ονομάζονται ενζυμική αμαύρωση. Η

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Πατρών Πολυτεχνική σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Ακαδημαϊκό Έτος 2007-20082008 Μάθημα: Οικονομία Περιβάλλοντος για Οικονομολόγους Διδάσκων:Σκούρας Δημήτριος ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή διατριβή

Μεταπτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Μεταπτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΚΛΕΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΟΞΕΙΔΩΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΘΑΝΙΟΥ ΠΡΟΣ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ Βασιλική

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (1). Τι είναι η φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση και σε τι διακρίνεται; (2). Εξηγήστε το ρόλο των ουσιών (α) καρβοξυδισμουτάση (β) NADPH στη σκοτεινή φάση της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ

ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΤΑΛΕΛΛΗ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΦΡΟΥΤΑ-ΛΑΧΑΝΙΚΑ Τα φρούτα-λαχανικά δεν είναι τροφές

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Επιστήµης Ξύλου Τµήµα Σχεδιασµού & Τεχνολογίας Ξύλου - Επίπλου ΙΑΣΤΟΛΗ - ΣΥΣΤΟΛΗ Όταν θερµαίνεται το ξύλο αυξάνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Θερινό εξάμηνο 2011 Ο ρόλος του νερού στο φυτό Βασικότερο συστατικό των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Συνδετικός Ιστός - Ορισμός Παρέχει το: Υποστηρικτικό και Συνδετικό πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Τα βασικά της διεργασίας της

Τα βασικά της διεργασίας της Τα βασικά της διεργασίας της ενεργού ιλύος Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων 1 Γιατί είναι απαραίτητη η επεξεργασία Για

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (Ε.Ε.) 5

ΕΝΟΤΗΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (Ε.Ε.) 5 ΕΝΟΤΗΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (Ε.Ε.) 5 Μοντελοποίηση της ροής σε ένα πόρο μεταβλητής γεωμετρίας και σε τρισδιάστατα δίκτυα παρουσία νερού ή οργανικής φάσης Ε.Ε. 5.1. : Μοντελοποίηση της ροής σε ένα πόρο απλής και μεταβλητής

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΥΡΙΤΙΟ ΚΑΙ ΙΑΤΡΙΚΗ ΓΕΝΙΚΑ Το πυρίτιο (Silicium) είναι το χημικό στοιχείο με χημικό σύμβολο Si, ατομικό αριθμό 14 και ατομική μάζα 28,0855 amu Είναι ένα μεταλλοειδές που ανήκει στην ομάδα 14 του περιοδικού

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Θεμάτων Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων Χημεία Α Λυκείου ΟΛΑ ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗ ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΑΠΟ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 11 ερωτήσεις με απάντηση Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός 1. Σε ορισμένη ποσότητα ζεστού νερού διαλύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΟΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΟΞΟΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΟΞΟΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Νίκος Κατσαρός Επιστημονικός Συνεργάτης ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» και Συνδεσμου Βιομηχανιών Πλαστικών Ελλάδος A.ΥΔΡΟ-ΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ Υδρόλυση Αναερόβια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ. Περιεχόµενο & Χρησιµότητα. Στα πολλά ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ! Καλώς ήλθατε. της ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ! Έχετε κάποια ερώτηση?

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ. Περιεχόµενο & Χρησιµότητα. Στα πολλά ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ! Καλώς ήλθατε. της ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ! Έχετε κάποια ερώτηση? ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Περιεχόµενο & Χρησιµότητα Καλώς ήλθατε στο µάθηµα της ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ! Έχετε κάποια ερώτηση? ΝΑΙ..ΝΑΙ...ΝΑΙ.!! Σε τι διαφέρει από τα άλλα µαθήµατα της κατεύθυνσης??? Στα πολλά ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ!

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΓΗ_Β_ΒΙΟ_0_14306 - Β1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ι. Στην ακόλουθη εικόνα παρουσιάζονται σχηματικά δύο χημικές αντιδράσεις. Να απαντήσετε στις ερωτήσεις: α) Πώς χαρακτηρίζονται τα χημικά μόρια Α και Β; Πώς χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΤΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΙΑΧΥΣΗΣ ΣΕ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΑ ΣΩΜΑΤΙ ΙΑ. ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΥΧΑΙΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΗΣ ΙΑΣΤΟΛΗΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΤΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΙΑΧΥΣΗΣ ΣΕ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΑ ΣΩΜΑΤΙ ΙΑ. ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΥΧΑΙΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΗΣ ΙΑΣΤΟΛΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΤΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΙΑΧΥΣΗΣ ΣΕ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΑ ΣΩΜΑΤΙ ΙΑ. ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΥΧΑΙΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΗΣ ΙΑΣΤΟΛΗΣ Β. Κανελλόπουλος, Γ. οµπάζης, Χ. Γιαννουλάκης και Κ. Κυπαρισσίδης Τµήµα Χηµικών

Διαβάστε περισσότερα

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους.

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. Διαλύτης: η ουσία που βρίσκεται σε μεγαλύτερη αναλογία

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή και τρόπος δράσης των αντιβιοτικών

Παραγωγή και τρόπος δράσης των αντιβιοτικών Γυμνάσιο Κερατέας Κόλλια Γεωργία Παραγωγή και τρόπος δράσης των αντιβιοτικών 1 Τι είναι το αντιβιοτικό; Αρχικά, ως Αντιβιοτικά ορίστηκαν τα Χημειοθεραπευτικά φάρμακα που παράγονται με βιοσυνθετική μέθοδο

Διαβάστε περισσότερα

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Χημικοί Μηχανισμοί Παραγωγή εξ επαγωγής, φωτο-χημικών φαινομένων φωτο-ευαισθητοποίησης και φωτο-απομάκρυνσης.

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να επισημαίνουμε τη θέση των μετάλλων στον περιοδικό πίνακα των στοιχείων. Να αναφέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟ ΥΒΡΙΔΙΚΟ ΒΙΟΫΛΙΚΟ ΒΙΟΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΕΝΙΣΧΥΜΕΝΩΝ ΜΕ ΝΑΝΟΣΩΜΑΤΙΔΙΑ ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ

ΝΕΟ ΥΒΡΙΔΙΚΟ ΒΙΟΫΛΙΚΟ ΒΙΟΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΕΝΙΣΧΥΜΕΝΩΝ ΜΕ ΝΑΝΟΣΩΜΑΤΙΔΙΑ ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΧΗΜΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ, ΠΑΤΡΑ, 4-6 ΙΟΥΝΙΟΥ, 5. ΝΕΟ ΥΒΡΙΔΙΚΟ ΒΙΟΫΛΙΚΟ ΒΙΟΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΕΝΙΣΧΥΜΕΝΩΝ ΜΕ ΝΑΝΟΣΩΜΑΤΙΔΙΑ ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ Σπαθής Ά.,

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εναλλακτικές εργαστηριακές ασκήσεις Χημείας της Α Λυκείου ή πώς να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη στο εργαστήριο

Δύο εναλλακτικές εργαστηριακές ασκήσεις Χημείας της Α Λυκείου ή πώς να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη στο εργαστήριο Δύο εναλλακτικές εργαστηριακές ασκήσεις Χημείας της Α Λυκείου ή πώς να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη στο εργαστήριο Αναστασία Γκιγκούδη Η διδακτική αξία της εργαστηριακής άσκησης στα μαθήματα Φυσικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Με τον όρο αυτό ονοµάζουµε την τεχνική ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης ουσιών µε βάση το µήκος κύµατος και το ποσοστό απορρόφησης της ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ: ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ-Ι ΙΟΤΗΤΕΣ-ΡΕΟΛΟΓΙΑ-ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ- ΠΟΙΟΤΗΤΑ- ΣΥΚΕΥΑΣΙΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ: ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ-Ι ΙΟΤΗΤΕΣ-ΡΕΟΛΟΓΙΑ-ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ- ΠΟΙΟΤΗΤΑ- ΣΥΚΕΥΑΣΙΑ E. M. ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ: ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ-Ι ΙΟΤΗΤΕΣ-ΡΕΟΛΟΓΙΑ-ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ- ΠΟΙΟΤΗΤΑ- ΣΥΚΕΥΑΣΙΑ Κ. Τζιά, Π. Ταούκης, Β. Ωραιοπούλου ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΑΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα