Απώλεια οστικής μάζας από κορτικοστεροειδή και αντιμετώπισή της

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Απώλεια οστικής μάζας από κορτικοστεροειδή και αντιμετώπισή της"

Transcript

1 Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2007,18(3): ,18(2):235-Α Απώλεια οστικής μάζας από κορτικοστεροειδή και αντιμετώπισή της Ν.Γ.ΓαλανΟπουλος 1 Γ.Π.ΚαμπΑκης 1 Θ.Μ.ΓκιΟκα 2 Χ.Κ.ΤσΙγαλου 2 ΠερΙληψη Στην παρούσα ανασκόπηση αναφερθήκαμε στους παθογενετικούς μηχανισμούς επίδρασης των κορτικοστεροειδών στον οστικό μεταβολισμό, τη συσχέτιση της χορήγησής τους με την ελάττωση της οστικής μάζας και την αύξηση του κινδύνου οστεοπορωτικών καταγμάτων καθώς και τα προληπτικά μέτρα και τη χορήγηση της κατάλληλης αντιοστεοπορωτικής αγωγής (συμπλήρωμα ασβεστίου και βιταμίνης D, διφωσφονικά, και παραθορμόνη). Ελληνική Ρευματολογία 2007, 18(3): Όροι ευρετηρίου: Οστεοπόρωση, οστική πυκνότητα (BMD), κορτικοστεροειδή, ρευματοειδής αρθρίτιδα, συστηματικός ερυθηματώδης λύκος 1 Ρευματολογικό Εξωτερικό Ιατρείο και 2 Τμήμα Βιοπαθολογίας, Πaνεπιστημιακό Γ. Νοσοκομείο Αλεξανδρούπολης, Αλεξανδρούπολη ΕισαγωγΗ Τα κορτικοστεροειδή (ΚΣ) είναι ισχυρά αντιφλεγμονώδη φάρμακα που χρησιμοποιούνται στην κλινική πράξη σε μια σειρά παθολογικές καταστάσεις όπως ρευματοπάθειες, αλλεργικές καταστάσεις, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, κ.ά. Στο φάσμα των ποικίλλων παρενεργειών τους περιλαμβάνεται και η απώλεια οστικής μάζας (ΟΜ) που οδηγεί σε ελάττωση της οστικής πυκνότητας (Bone Mineral Density, BMD) και της αντοχής των οστών με αποτέλεσμα την ανάπτυξη οστεοπόρωσης (ΟΣΤ) και την εμφάνιση οστεοπορωτικών καταγμάτων (ΟΚ) κύρια στα σώματα των σπονδύλων, στον αυχένα του μηριαίου, στο κάτω άκρο του οστού της κερκίδας ή στο αντιβράχιο (κάταγμα Colles). Η αύξηση του κινδύνου ΟΚ αποτελεί σημαντικό πρόβλημα υγείας σε παιδιά και ενήλικες, ιδιαίτερα όμως στα ηλικιωμένα άτομα στα οποία τα ΟΚ έχουν συσχετισθεί ισχυρά θετικά με την αύξηση της νοσηρότητας και θνησιμότητας και τη μείωση της 235

2 Απωλεια οστικης μαζας απο κορτικοστεροειδη και αντιμετωπιση της λειτουργικής ικανότητας με σημαντικές κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις. Στην ανασκόπησή αυτή προσπαθήσαμε να απαντήσουμε στα παρακάτω ερωτήματα που προκύπτουν από τη χρήση στην κλινική πράξη των κορτικοστεροειδών: (α) Ποια η συσχέτιση της απώλειας της οστικής μάζας και της αύξησης του κινδύνου οστικών καταγμάτων με την οδό χορήγησης, τη δοσολογία, τη συνολική δόση και τη διάρκεια χορήγησης των κορτικοστεροειδών; (β) Ποιοι οι παθογενετικοί μηχανισμοί της απώλειας της οστικής μάζας σε ασθενείς που λαμβάνουν κορτικοστεροειδή; (γ) Ποιες οι ενδείξεις εκτίμησης της BMD; (δ) Αν απαιτηθεί χορήγηση αντιοστεοπορωτικής θεραπείας στους ασθενείς που λαμβάνουν κορτικοστεροειδή, ποια είναι η ενδεικνυόμενη αντιοστεοπορωτική θεραπεία; Αναφερόμαστε επίσης, στην παρούσα ανασκόπηση, σε συγκεκριμένα ρευματικά νοσήματα όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα (ΡΑ) και ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος (ΣΕΛ) όπου η επίδραση των ΚΣ έχει μελετήθηκε εκτενώς. Η θεραπευτική χορήγηση ΚΣ σε διάφορες παθήσεις έχει συσχετισθεί με απώλεια ΟΜ 1, ιδιαίτερα του σπογγώδους οστού, από τους πρώτους κιόλας μήνες της χορήγησής τους. Από το πρώτο έτος της χορήγησης τους παρατηρείται ελάττωση της BΜD κατά 4% και 8% στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης (ΟΜΣΣ) και στον αυχένα του μηριαίου οστού (ΑΜ) αντίστοιχα, που αφορά κύρια τις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες 2,3. Αυτός ο ρυθμός απώλειας στη συνέχεια ελαττώνεται, ενώ με τη διακοπή των ΚΣ παύει 4,5. Ελάττωση της Οστικής Πυκνότητας (BMD) Σε υψηλές χορηγούμενες δόσεις ΚΣ παρατηρείται ελάττωση της BMD κατά 5%-15% στην ΟΜΣΣ, ετησίως 6. Με χορήγηση πρεδνιζόνης σε δόση 10-25mg/ημέρα παρατηρήθηκε από οστικές βιοψίες λαγονίων ακρολοφιών, ελάττωση του όγκου του σπογγώδους οστού κατά 27,1% στο πρώτο εξάμηνο από την έναρξη της θεραπείας 7. Ιστομορφομετρικά παρατηρείται αρχικά ελάττωση του πάχους των οστεοδοκίδων και στη συνέχεια διάτρηση των οστεοδοκίδων, διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής και της συνεκτικότητας του οστού, με αποτέλεσμα την ελάττωση της αντοχής του Παρατηρείται επίσης επιβράδυνση του ρυθμού της οστικής επιμετάλλωσης 11. Ενώ ακόμη και χορήγηση ΚΣ σε θεωρούμενες χαμηλές δόσεις (<10mg/ημέρα πρεδνιζολόνης ή ισοδύναμης δόσης άλλου ΚΣ) παρατηρείται ελάττωση της ΟΜ και αύξηση του κινδύνου ΟΚ Η χορήγηση ΚΣ οδηγεί σε ελάττωση της παραγωγής της οστεοκαλσίνης (ΟC) που αποτελεί βιοχημικό δείκτη οστικής παραγωγής ήδη από τις 2 πρώτες εβδομάδες έναρξης τους 17-19, ενώ αντίθετα στο σύνδρομο Cushing παρατηρούνται υψηλά επίπεδα ΟC 20. Φαίνεται επομένως ότι, αρχικά τα επίπεδα ΟC υποχωρούν, ενώ στη συνέχεια και σε καταστάσεις περίσσειας ΚΣ, αυξάνουν Σε γενικές γραμμές, η χορήγησή ΚΣ συνοδεύεται από ελάττωση των επιπέδων των βιοχημικών δεικτών (ΒΟΔ) οστικής παραγωγής, ελάττωση που συσχετίζεται σημαντικά με μεγαλύτερη δοσολογία 23, καθώς επίσης και από αύξηση των επιπέδων των ΒΟΔ οστικής αποδόμησης όπως του καρβοξυτελικού τελοπεπτιδίου του κολλαγόνου-τύπου Ι (CTX-I) 24. Τα ΚΣ κατά την αρχική περίοδο χορήγησής τους ίσως να ασκούν εντονότερη καταβολική επίδραση στα οστά, κάτι που όμως δεν έχει διευκρινισθεί 25, ενώ η συνέχιση της χορήγηση δε φαίνεται να συνοδεύεται από σημαντική απώλεια ΟΜ ακόμη και χωρίς να έχει ελαττωθεί η χορηγούμενη δόση 21,25. Στην επίδρασή τους στα οστά ρόλο φαίνεται να παίζει η διακύμανση του χρόνου ημίσειας ζωής τους, ο ρυθμός της νεφρικής κάθαρσής τους, η ειδικότητα του απλοτύπου των GRs και η δράση του ισοενζύμου της υδροστεροειδικής δευδρογενάσης Η χορήγηση πρεδνιζολόνης σε δόση < 7,5mg/ημέρα (ή ισοδυνάμου της) δε συνοδεύεται από σημαντική μείωση της ΟΜ σε προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, κάτι όμως που δεν παρατηρείται στους άνδρες και σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, ενώ μεγαλύτερη δόση επηρεάζει όλες τις ηλικιακές ομάδες, ανεξάρτητα από το φύλο ή την εμμηνοπαυσιακή κατάσταση 12,21. Η 236

3 Ν.Γ. γαλανοπουλοσ, γ.π. καμπακησ, θ.μ. γκιοκα, χ.κ. τσιγαλου διαφορετική ανταπόκριση στα ΚΣ συσχετίζεται εν μέρει τουλάχιστον με τα επίπεδα ανδρογόνων και γλυκοκορτικοειδών στον ορό των ασθενών. Οι υποδοχείς των ανδρογόνων εμφανίζουν αντίθετη δράση με αυτήν των GRs στο μεταβολισμό και στον πολλαπλασιασμό των κυττάρων, συνδεόμενοι σε κοινές θέσεις αναστέλλοντας τις μεταγραφικές δραστηριότητες με το σχηματισμό ετεροδιμερών 30,31. Η ημέρα παρ ημέρα χορήγησή ΚΣ δε φαίνεται να προφυλάσσει από την απώλεια της ΟΜ (παιδιά και ενήλικες) καθότι η κατασταλτική τους επίδραση στα επινεφρίδια διαρκεί και την ημέρα μη χορήγησής τους. 32,33 Η χορήγηση ενδοφλέβιων ώσεων ΚΣ (π.χ. 1g μεθυλ-πρεδνιζολόνης) δε συνοδεύεται από απώλεια ΟΜ, κάτι που πιθανόν αποδίδεται στην ταχεία υποχώρηση της φλεγμονώδους διαδικασίας της νόσου για την οποίαν χορηγήθηκαν ή σε υπερκορεσμό ή ελάττωση της ρύθμισης των GRs του κυτταροπλάσματος των οστικών κυττάρων Η χορήγησή εισπνεόμενων ΚΣ ιδιαίτερα σε ασθενείς με χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια έχει συσχετισθεί με ελάττωση της BΜD και αύξηση του κινδύνου ΟΚ στα σπονδυλικά σώματα, αλλά τα αποτελέσματα των μελετών είναι αλληλοσυγκρουόμενα Σε μια μελέτη, η συχνότητα σπονδυλικών ΟΚ ήταν υψηλότερη αυτής των μαρτύρων που λάμβαναν β-αγωνιστές 40, στοιχείο που πιθανολογεί και συμμετοχή της υποκείμενης πνευμονοπάθειας 37, Οι Wong και συν. 44 σε μια μεγάλη μελέτη ασθενών με άσθμα αναφέρουν σημαντική αρνητική συσχέτιση μεταξύ της δόσης και της διάρκειας χορήγησης των εισπνεόμενων ΚΣ με τη BMD της ΟΜΣΣ και του ισχίου. Οι Van Staa και συν 39, διαπίστωσαν αύξηση του κινδύνου ΟΚ σε δόσεις μg/ημέρα, που θα μπορούσε να αποδοθεί στην υποκείμενη πνευμονοπάθεια, στον περιορισμό της φυσικής δραστηριότητας, στην απώλεια μυϊκής μάζας, κ.ά. Η χορήγηση υψηλής δοσολογία ς(>1600μg/ημέρα) έχει συσχετισθεί με αύξηση του Κινδύνου ΟΚ. Αύξηση του Κινδύνου Οστικού Κατάγματος (ΚΟΚ) Ιδιαίτερη κλινική σημασία έχει η συσχέτιση της χορήγησης ΚΣ με την αύξηση του ΚΟΚ. Στην αύξηση αυτή συμμετέχουν πλην των ΚΣ και μια σειρά άλλοι παράγοντες που έχουν να κάνουν άμεσα (φλεγμονώδης διαδικασία, προσβολή της νεφρικής ή/και ηπατικής λειτουργίας, κ.ά) ή έμμεσα (ελάττωση της φυσικής δραστηριότητας, υποθρεψία, αποφυγή έκθεσης στον ήλιο, κ.ά) με την υποκείμενη νόσο 8, Η αύξηση του ΚΟΚ εκτιμήθηκε στο 20% με δόση πρεδνιζολόνης 5mg/ ημέρα και στο 60% σε δόση 20mg/ημέρα Αναφέρεται ότι ο ΚΟΚ διπλασιάζεται με δόση >7,5mg σε σχέση με δόση <2,5mg ημερησίως 53. Αύξηση του ΚΟΚ παρατηρείται και με δόσεις πρεδνιζολόνης 2,5-5mg/ημέρα 48,53, ενώ η διακοπή τους συνοδεύεται από σημαντική ελάττωση του κινδύνου. Ο ΚΟΚ είναι δυσανάλογα μεγαλύτερος αυτού που δικαιολογείται από την BMD, δηλαδή οι ασθενείς με ΚΣ εμφανίζουν οστικό κάταγμα έχοντας BMD υψηλότερη των ατόμων που δεν παίρνουν ΚΣ και εμφανίζουν οστικό κάταγμα Οι Van Staa και συν 54 αναφέρουν υψηλότερο ΚΟΚ σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες υπό ΚΣ συγκριτικά με μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες χωρίς ΚΣ. Κάτι τέτοιο δεν επιβεβαιώνεται από τη μελέτη των Selby και συν 58. Ενδιαφέρον έχει η διαπίστωση, σε 102 ασθενείς με αυτοάνοσα νοσήματα που έπαιρναν ΚΣ, των Kaji και συν 59 ότι ο ουδός της BMD στην ΟΜΣΣ, στο ΑΜ και στο κάτω τριτημορίου του αντιβραχίου ήταν υψηλότερος για την εμφάνιση ΟΚ, συγκριτικά με ομάδα που δεν έπαιρναν ΚΣ. Επίδραση των κορτικοειδών στα οστά Τα ΚΣ επιδρούν στα οστά έμμεσα επιδρώντας σε ορμόνες, αυξητικούς παράγοντες ή κυτταροκίνες και άμεσα επιδρώντας απευθείας στα υπεύθυνα για την οστική ανακατασκευή ύτταρα και συγκεκριμένα στους οστεοβλάστες (ΟΒ), στους οστεοκλάστες (ΟC) και στα οστεοκύτταρα. Α. Έμμεση επίδραση στα οστά Η χορήγηση ΚΣ προκαλεί: (α) ελάττωση της εντερικής απορρόφησης του ασβεστίου, πιθανόν λόγω ανάπτυξης αντίστασης των κυττάρων 237

4 Απωλεια οστικης μαζας απο κορτικοστεροειδη και αντιμετωπιση της του εντερικού βλεννογόνου στη δράση της 1,25(ΟΗ)2D ή με μηχανισμούς ανεξάρτητους από τη δράση της βιταμίνης D, και (β) αύξηση της σωληναριακής απέκκρισης ασβεστίου Τα παραπάνω οδηγούν σε ελάττωση των επιπέδων ασβεστίου στην κυκλοφορία και αύξηση της έκκρισης της παραθορμόνης (PTH) με αποτέλεσμα την ανάπτυξη δευτεροπαθούς υπερπαραθυρεοειδισμού 11,62,65. Ιστομορφομετρικά στην οστεοπόρωση από ΚΣ παρατηρείται ελάττωση του ρυθμού οστικής εναλλαγής, ενώ στον υπερπαραθυρεοειδισμό παρατηρείται αύξησή του 66, ενώ τα επίπεδα PTH αναφέρονται φυσιολογικά σε ασθενείς υπό ΚΣ 67. Τα ΚΣ ενισχύουν τη δράση της PTH στα οστά 68 αυξάνοντας τον αριθμό και τη συγγένεια σύνδεσης των υποδοχέων τους ή/και ευοδώνοντας την παραγωγή c-amp στα οστικά κύτταρα 66,69. Επίσης επιδρούν στην παραγωγή της προκαλώντας ελάττωση της τονικής και αύξηση της κατά ώσεις απελευθέρωσης της PTH 70. Στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες τα ΚΣ καταστέλλοντας τον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσηςγονάδων ελαττώνουν τα επίπεδα οιστραδιόλης, ανδροστενδιόνης, προγεστερόνης και θειϊκής δεϋδροεπιανδροστερόνης 26,71, ελαττώνουν επίσης την έκκριση ωχρινοτρόπου ορμόνης (LH) ως απάντηση της επίδρασης της ορμόνης απελευθέρωσης της γοναδοτροφίνης (GnRH) που οδηγεί σε αναστολή της δράσης της θυλακιοτρόπου ορμόνης (FSH) και της παραγωγής των στεροειδών του φύλου 72,73. Στους άνδρες ελαττώνουν άμεσα ή έμμεσα την παραγωγή τεστοστερόνης από τους όρχεις ελαττώνοντας την απελευθέρωση GnRH. Από ορισμένους ερευνητές διαπιστώθηκαν χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης και οιστραδιόλης 74, ενώ από άλλους όχι 75. Τα χαμηλά επίπεδα της τεστοστερόνης και ιδιαίτερα αυτά της οιστραδιόλης συσχετίζονται με την απώλεια ΟΜ 76,75. Τα ΚΣ επιδρώντας επίσης αρνητικά στη δράση της αρωματάσης, ενζύμου υπεύθυνου για τη μετατροπή της τεστοστερόνης και των ανδρογόνων των επινεφριδίων σε οιστραδιόλη οδηγούν στην ανάπτυξη οστεοπόρωσης 77,78. Τα ΚΣ ελαττώνουν επίσης την έκκριση της αυξητικής ορμόνης (GH) αυξάνοντας τον τόνο του υποθαλάμου στην έκκριση σωματοστατίνης ενώ συγχρόνως ελαττώνουν τη σύνθεση ινσουλινοτρόπου αυξητικού παράγοντα-ι (IGF-I: Insuline-like grouth factor I) 79,80. Τέλος ελαττώνουν την έκφραση του TGF-β (Tumor grouth factor-β) και του HGF (Hepatocyte growth factor) που επιδρούν ευνοϊκά στην ΟΜ 81,82. Β. Άμεση επίδραση των ΚΣ στα οστά. 1.Επίδραση στη διαφοροποίηση, τη λειτουργία και την απόπτωση των κυττάρων οστεοβλαστικής σειράς Λίγο μετά την έναρξη χορήγησης γλυκοκορτικοειδών η λειτουργία των οστεοβλαστών (ΟΒ) διατηρείται, αλλά μετά μακρά περίοδο χορήγησης ελαττώνεται. Η ελάττωση αυτή γίνεται με διάφορους τρόπους: α) Τα κύτταρα του στρώματος του μυελού των οστών (ΜΟ) διαφοροποιούνται από κύτταρα της ΟΒ σειράς σε λιποκύτταρα. Αυτό γίνεται: - επάγοντας τον υποδοχέα PPARγ2 (Peroxisome Proliferator Αctivated Receptor γ2) και τη ρύθμιση των πυρηνικών παραγόντων της οικογένειας των πρωτεϊνών CAAT (chancer- binding protein) που ελαττώνοντας τη μεταγραφή του IGF-I ελαττώνουν των πολλαπλασιασμό των ΟΒ ευοδώνοντας την έκφραση του παράγοντα DKK1 (Dickkopf-1) που, αλληλεπιδρώντας με τους συνδιεγέρτες LRPS και LRPG του συστήματος μετάδοσης σήματος Wnt-β-Catenin, προκαλούν αναστολή της δράσης της οδού μετάδοσης του σήματος το οποίο ευοδώνει με τη σειρά του την οστεοβλαστογένεση ελαττώνοντας τη σύνθεση των πρωτεϊνών της θεμελίου οστικής ουσίας (BPMs, bone proteins matrix), των μορφογεννετικών προτεϊνών (BMPs) επεμβαίνοντας στην έκφραση του Runx2/Cbfa1 παράγοντα 86,87. β) Ελαττώνουν τον χρόνο επιβίωσης των ΟΒ ευοδώνοντας τη διαδικασία απόπτωσής τους μέσω της ενεργοποίησης της κασπάσης-3 88,89. γ) Αυξάνουν την έκφραση του RANKL (nuclear factor και B ligand) και του M-CSF (M colony- 238

5 Ν.Γ. γαλανοπουλοσ, γ.π. καμπακησ, θ.μ. γκιοκα, χ.κ. τσιγαλου stimulating factor) που προάγουν την οστεοκλαστογέννεση, ενώ συγχρόνως ελαττώνουν την έκφραση της οστεοπροτεγερίνης (OPG) που αποτελεί τον παραπλανητικό (decoy) υποδοχέα του RANKL Επίδραση στο δίκτυο των οστεοκυττάρων Τα ΚΣ μέσω ενεργοποίησης της κασπάσης-3 προκαλεί απόπτωση των οστεοκυττάρων, κυττάρων που παίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην οστική ανακατασκευή 88. Αυτό οδηγεί σε μη αντίληψη των μικροβλαβών του οστού από τα οστεοκύτταρα και μη-επιδιόρθωσή τους, κάτι που οδηγεί σε μείωση της αντοχής των οστών 90. Λόγω της διακοπής της ροής υγρού στο σύστημα των μικροσωληνίσκων που συνδέουν τα οστεοκύτταρα μεταξύ τους καθώς και με κύτταρα των οστικών επιφανειών, προσβάλλεται η ικανότητα σύνδεσης πρωτεϊνών της θεμελίου οστικής ουσίας, διαδικασία αναγκαία για την ανανέωση του οστού 90 που προάγουν στην οστεοβλαστογέννεση και τη λειτουργία των ΟΒ. Η ευόδωση της απόπτωσης των οστεοκυττάρων από τα γλυκοκορτικοειδή έχει επίσης συσχετισθεί με την ανάπτυξη οστεονέκρωσης από αυτά. 3. Επίδραση στην οστεοκλαστογένεση Τα ΚΣ προάγουν την οστεοκλαστογένεση (ΟΚΓ) μέσω: α) Ευόδωσης της έκφρασης RANKL/MCSF και ελάττωση της έκφρασης OPG. β) Επαγωγής των υπομονάδων υποδοχέων κυτταροκινών με ΟΚΓ δράση 91 γ) Ελαττώνοντας την έκφραση της αυτοκρινούς έκκρισης κυτταροκινών όπως η IFN-β από τους ΟΚ που έχουν ανασταλτική επίδραση στην ΟΚΓ Επίδραση στους σκελετικούς μυς. Η χορήγηση υψηλών δόσεων ΚΣ μπορεί σε λίγες ημέρες να προκαλέσει σημαντική μυϊκή ατροφία και ραβδομυόλυση 93. Η θεραπεία με 30mg πρεδνιζολόνης για 2 εβδομάδες όμως δε συνοδεύεται από ανάπτυξη μυϊκής αδυναμίας. 94,95 ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟ- ΡΩΣΗΣ ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΡΤΙΚΟΣΤΕΡΟΕΙΔΗ Έχουν δημοσιευθεί συστάσεις επιστημονικών και επαγγελματικών φορέων για την πρόληψη της οστεοπόρωσης από ΚΣ. Οι βασικές αρχές που συνιστούν όλοι οι φορείς αυτοί περιλαμβάνουν: 1. Αντιμετώπιση της φλεγμονώδους διαδικασίας της νόσου για την οποίαν χορηγούνται τα ΚΣ καθώς και της επιβάρυνσης της ηπατικής ή/και της νεφρικής λειτουργίας 2. Ελάττωση της δοσολογίας των ΚΣ όσο το δυνατόν ταχύτερα 3. Αντιμετώπιση των υπολοίπων παραγόντων κινδύνου για ανάπτυξη οστεοπόρωσης, όπως της υποθρεψίας, της μείωσης της φυσικής δραστηριότητας, της κατάχρησης αλκοόλ, του καπνίσματος, κ.ά. 4. Η πρόσληψη επαρκών ποσοτήτων ασβεστίου (με τη δίαιτα ή τη χορήγηση συμπληρωμάτων και βιταμίνης D είναι βασικής σημασίας σε οποιοδήποτε θεραπευτικό σχήμα. Η χορήγηση μόνο συμπληρώματος ασβεστίου και βιταμίνης D ή αλφακαλσιδόλης δε φαίνεται να προφυλάσσει από την απώλεια ΟΜ από ΚΣ Η χορήγηση βιταμίνης Κ2 (συν-παράγοντα της γ-καρβοξυλάσης αναγκαίας για τη σύνθεση της οστεοκαλσίνης), της metatetrenone από τους Janaka και Oshima σε ασθενείς με ΡΑ ή οστεοπόρωση από ΚΣ, οδήγησε σε ελάττωση της συχνότητας εμφάνισης οστικού κατάγματος στους σπονδύλους 104,105 Σε μελέτες των Lane και συν. 106,107 η τεριπαρατίδη (1-34 PTH) σε γυναίκες με οστεοπόρωση από ΚΣ που βρίσκονταν σε θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης (ΘΟΥ) προκάλεσε σημαντική αύξηση της BMD στην ΟΜΣΣ και στο ισχίο που διατηρήθηκε σε επίπεδο 5% υψηλότερα του επιπέδου κατά την έναρξη της μελέτης. Η χορήγηση της τεριπαρατίδης συνοδεύτηκε από σημαντική αύξηση της OC ορού (δείκτης οστικής παραγωγής) από τον πρώτο μήνα της χορήγησης σε συνδυασμό με αύξηση της δεοξυπυριδολίνης (δείκτη οστικής απορρόφησης) αλλά μετά το πρώτο εξάμηνο 106. Μεταξύ των ερευνητών επικρατεί η άποψη ότι τα περισσότερο ενδεικνυόμενα για την αντιμετώπιση της απώλειας ΟΜ και την πρόληψη της εμφάνισης ΟΚ φάρμακα είναι τα διφωσφονικά 239

6 Απωλεια οστικης μαζας απο κορτικοστεροειδη και αντιμετωπιση της (ΔΦ) 8,96, , και έχει φανεί η θετική επίδραση της ετιδρονάτης όσο και των νεότερων ΔΦ αλενδρονάτης, ρισενδρονάτης και παμινδρονάτης αλλά όχι της αλφακαλσιδόλης. 44, Οι Saag και συν 112 σε 447 ασθενείς υπό ΚΣ που υπεβλήθησαν σε θεραπεία με αλενδρονάτη ή συμπλήρωμα ασβεστίου και βιταμίνης D αναφέρουν αύξηση της BMD κατά 3% στην ομάδα που έπαιρνε 10mg αλενδρονάτης την ημέρα και μείωση κατά 1% στην ομάδα που έπαιρνε συμπλήρωμα ασβεστίου και βιταμίνης D, ένα έτος μετά την έναρξη της μελέτης. Οι Adachi και συν 117 σε ασθενείς που έπαιρναν 7,5% mg/ημέρα πρεδνιζόνης η χορήγηση αλενδρονάτης (2,5, 5 ή 10 mg/ημέρα) για 2 χρόνια οδήγησε σε αύξηση της BMD στην ΟΜΣΣ κατά 2,8-3,9% (0,8% ελάττωση στην ομάδα placebo), ελάττωση της συχνότητας των σπονδυλικών καταγμάτων (0,7% έναντι 6,8% της ομάδας placebo) και ελάττωση των επιπέδων Ν-τελικών τελοπεπτιδίων του κολλαγόνου-τύπου Ι, δείκτη οστικής απορρόφησης. Ανάλογα ήταν και τα αποτελέσματα σε ασθενείς που έπαιρναν ρισενδρονάτη. Οι Eastell και συν 118 σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με ΡΑ που έπαιρναν πρεδνιζολόνη >2,5mg/ημέρα αναφέρουν ότι η χορήγηση ρισενδρονάτης για 97 εβδομάδες οδήγησε σε αύξηση της BMD κατά 1,4% (έναντι ελάττωσης κατά 2.6% στην ομάδα placebo) στην ΟΜΣΣ αλλά όχι στο ισχίο (απώλεια 1% και 3,6% στην ομάδα της ρισενδρονάτης και του placebo, αντίστοιχα). Οι Cohen και συν 119 χορηγώντας για 1 έτος 2,5 ή 5 mg/ημέρα ρισενδρονάτης σε ασθενείς που άρχισαν μακροχρόνια θεραπεία με ΚΣ διαπίστωσαν αύξηση της BMD στην ΟΜΣΣ (-0,1% έως +0.6% έναντι 2,8% στην ομάδα που έπαιρνε συμπλήρωμα ασβεστίου) και στο ισχίο (-0,4 έως +0,8% έναντι 3,1% στην ομάδα που έπαιρνε συμπλήρωμα ασβεστίου), όχι όμως ελάττωση της συχνότητας εμφάνισης οστικών καταγμάτων. Οι Reid και συν 120 τέλος, σε γυναίκες που υποβάλλονταν σε θεραπεία με πρεδνιζόνη 7,5mg/ημέρα για περισσότερο των 6 μηνών διαπίστωσαν ότι η χορήγηση 2,5 ή 5 mg/ημέρα ραλοξιφένης για 1 έτος αύξησε την BMD στην ΟΜΣΣ κατά 1,9-2,9% (έναντι 0,4% στην ομάδα placebo) αλλά όχι και στο ισχίο. Α. Συστάσεις του Αμερικανικού Κολλεγίου Ρευματολογίας (ΑCR) Για ασθενείς που πρόκειται να πάρουν ΚΣ για περισσότερο των 3 μηνών σε δοσολογία 5mg την ημέρα συνιστάται μέτρηση της BMD με DXA, έναρξη θεραπείας με συμπλήρωμα ασβεστίου και βιταμίνης D και γενικά μέτρα όπως διακοπή καπνίσματος, ελάττωση της κατανάλωσης αλκοόλ και άσκηση. Δεν αναφέρεται το Τ score προκειμένου να αρχίσει η χορήγηση διφωσφονικών. 2. Για ασθενείς που βρίσκονται σε θεραπεία με 5mg/ημέρα πρεδνιζολόνης συνιστάται ότι και στους προηγούμενους ασθενείς. Β. Συστάσεις της ομάδας ομοφωνίας για την οστεοπόρωση από ΚΣ του Ηνωμένου Βασιλείου (UK Consensus Group) Προκειμένου για ενήλικες που παίρνουν >7,5 mg την ημέρα πρεδνιζολόνης για περισσότερο των 6 μηνών συνιστάται: 1. Για T score >1 επανάληψη της BMD σε 3-5 έτη, αν ο ασθενής συνεχίζει να παίρνει ΚΣ. 2. Για T score μεταξύ 0 και - 1,5 επανάληψη της BMD σε 1 έτος. 3. Για T score < -1,5 συνιστάται θεραπευτική παράμβαση. Γ. Συστάσεις του Τμήματος Ιατρικών Κέντρων Βετεράνων Αμερικής (Department of Veterans Affairs medical Centers) Για ασθενείς που παίρνουν ΚΣ για > 3 μηνών συνιστάται μέτρηση BMD με DXA και εάν αυτή: α. Είναι φυσιολογική: συμπλήρωμα ασβεστίου και βιταμίνης D. β. Είναι χαμηλή : προσθήκη διφωσφονικών. 2. Για ασθενείς που παίρνουν ΚΣ και έχουν ιστορικό ΟΚ: α Συμπλήρωμα ασβεστίου και βιταμίνης D β. Διφωσφονικά 240

7 Ν.Γ. γαλανοπουλοσ, γ.π. καμπακησ, θ.μ. γκιοκα, χ.κ. τσιγαλου γ. DXA για εκτίμηση της θεραπευτικής ανταπόκρισης. 3. Για ασθενείς που πρόκειται να πάρουν ΚΣ για περισσότερο των 3 μηνών: α. Συμπλήρωμα ασβεστίου και βιταμίνης D. β. DXA. γ. Προσθήκη διφωσφονικών σε δόση > 5mg πρεδνιζολόνης εκτός και αν η BMD βρεθεί φυσιολογική οπότε επαναλαμβάνεται η DXA σε 6-12 μήνες. δ. Αν δε διατίθεται DXA,θεραπεία με αλενδρονάτη ή ρισενδρονάτη. 4. Για μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες εξετάζουμε το ενδεχόμενο χορήγησης ραλοξιφένης ή ΘΟΥ. 5. Για προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και άνδρες αξιολόγηση της κατάστασης των ορμονών του φύλου και εξετάζουμε το ενδεχόμενο χορήγησης οιστρογόνων ή τεστοστερόνης. 6. Για όλους τους ασθενείς ασκήσεις, ειδικά με βάρη, πρόληψη των πτώσεων. Δ. Συστάσεις της Ολλανδικής Εταιρείας Ρευματολογίας (Dutch Society of Rheumatology) Σε χορήγηση>15mg πρεδνιζολόνης την ημέρα ή ιστορικό ΟΚ, χορήγηση διφωσφονικών. 2. Σε 7,5-15 mg και σε άτομα >70 ετών χορήγηση διφωσφονικών, ενώ σε άτομα <70 ετών διενέργεια ακτινογραφίας ΟΜΣΣ και DXA κάθε 1-3 έτη και όποτε το άτομο θεωρηθεί ως υψηλού κινδύνου, χορήγηση διφωσφονικών 3. Σε <7,5 mg το άτομο θεωρείται χαμηλού κινδύνου και συνιστάται DXA σε1-3 έτη. Ε. Συστάσεις του Sambrook και συν Σε ασθενείς με ιστορικό ΟΚ συνιστάται μέτρηση BMD και θεραπεία: α. πρώτης γραμμής: αλενδρονάτη, ρισενδρονάτη β. δεύτερης γραμμής: ετιδρονάτη, ΘΟΥ, βιταμίνη D και συμπλήρωμα ασβεστίου, ενώ προκειμένου για άτομα με πολύ χαμηλή BMD πιθανόν h PTH. 2. Σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες ή άνδρες ηλικίας >50 ετών ή ασθενείς με ιστορικό ΟΚ, χαμηλό δείκτη μάζας σώματος, υψηλή δοσολογία ΚΣ, νόσο που σχετίζεται με οστεοπόρωση, χαμηλή πρόσληψη ασβεστίου με τη δίαιτα, ελαττωμένη κινητικότητα ή οικογενειακό ιστορικό οστεοπόρωσης συνιστάται η διενέργεια BMD και αν βρεθεί: α. Tscore < 2,5 αρχίζει ΑΟΘ όπως στο 1 β. Τscore <-1 αρχίζει με χορήγηση συμπληρώματος ασβεστίου και βιταμίνης D και αν συνεχίζεται η χορήγηση ΚΣ επανάληψη της BMD σε 1έτος γ. Τscore μεταξύ 1 και 2,5 προληπτική θεραπεία με αλενδρονάτη, ρισενδρονάτη, ΘΟΥ ή μεταβολίτες της βιταμίνης D. Ο ρόλος των ΚΣ στην ελάττωση της ΟΜ στους ασθενεις Με ΡΑ και ΣΕΛ Σε μια σειρά μελέτες διαπιστώθηκε απώλεια ΟΜ και αύξηση του ΚΟΚ σε ασθενείς με ΡΑ ή ΣΕΛ. Το κατά πόσο όμως ευθύνονται σε αυτό τα ΚΣ είναι αρκετά δύσκολο να απαντηθεί καθότι συμμετέχουν και άλλοι παράγοντες που έχουν να κάνουν άμεσα ή έμμεσα με τις παθήσεις αυτές, όπως η φλεγμονή,, η ελάττωση της φυσικής δραστηριότητας, η υποθρεψία η αποφυγή έκθεσης στον ήλιο αναγκαίας για τη σύνθεση της βιταμίνης D, η επιδείνωση της ηπατικής και νεφρικής λειτουργίας καθώς και η χορήγηση άλλων φαρμάκων που σχετίζονται με την ανάπτυξη οστεοπόρωσης. Σε μελέτη 1100 ασθενών με ΡΑ (μέση διάρκεια παρακολούθησης 8,4 έτη) ο ΚΟΚ σχετίσθηκε με τη χορήγηση ΚΣ αλλά και με τη μεγαλύτερη ηλικία και με τη μείωση της φυσικής δραστηριότητας των ασθενών 123. Σε άλλη μελέτη αναφέρθηκε ότι η συχνότητα σπονδυλικών ΟΚ συσχετίζονταν με τη χορήγηση ΚΣ για περισσότερο του 1 έτους αλλά και με τη μεγαλύτερη ηλικία, με το ιστορικό εξωσπονδυλικών ΟΚ και με τη χαμηλή BMD στον ΑΜ των ασθενών 124. Οι Kroot και συν σε 241

8 Απωλεια οστικης μαζας απο κορτικοστεροειδη και αντιμετωπιση της 76 ασθενείς με ΡΑ μετρώντας την BMD στα ισχία διαπίστωσαν συσχέτιση της ελάττωσής της με τη χορήγηση ΚΣ. Οι Arai και συν 59 σε 117 μετεμμηνοπαυσιακές ή σε εμμηνόπαυση ασθενείς που παρακολούθησαν αναφέρουν συσχέτιση των σπονδυλικών καταγμάτων κατά την έναρξη της μελέτης με τη χορήγηση ΚΣ (21% στο σύνολο των ασθενών έναντι 33% αυτών που έπαιρναν ΚΣ) αλλά όχι και κατά τη διάρκεια της παρακολούθησης. Συσχέτιση μεταξύ της ελάττωσης της BMD του ισχίου με τη χορήγηση ΚΣ αναφέρθηκε και από άλλους ερευνητές. Πρέπει όμως να αναφερθεί ότι ο κίνδυνος ανάπτυξης οστεοπόρωσης διαφέρει μεταξύ των ασθενών που έπαιρναν στο παρελθόν ή κατά τη διάρκεια μιας μελέτης. Σε ομάδα ασθενών με ΡΑ εκτιμήθηκε η ανάπτυξη οστεοπόρωσης στην ΟΜΣΣ στο 8,6% των ασθενών που δεν πήρε καθόλου ΚΣ, στο 10,1% αυτών που πήρε στο παρελθόν αλλά στο 16,6% των ασθενών που έπαιρνε στη διάρκεια της μελέτης 125. Σημασία επίσης έχει και η συνολική δόση των ΚΣ. Οι Sinigaglia 130 και συν αναφέρουν ότι συνολική δόση >9,05gr αυξάνει τη συχνότητα ανάπτυξης οστεοπόρωσης στην ΟΜΣΣ ενώ σε άλλη μελέτη 146 ΡΑ ασθενών η συχνότητα αυτή συσχετίζεται τόσο με την υψηλή όσο και με τη χαμηλή συνολική δόση των ΚΣ 126. Στη μελέτη Hopkins Lupus σε ασθενείς με ΣΕΛ διαπιστώθηκε συσχέτιση της χορήγησης ΚΣ με την ελάττωση της BMD στην ΟΜΣΣ 127. Συσχέτιση της ελάττωσης της BMD αναφέρεται από τους Pons και συν 128 με ημερήσια δόση >7,5 mg πρεδνιζόνης, με την ημερήσια και με τη συνολική δόση από τους Kippen και συν 129, με τη συνολική δόση και τη διάρκεια χορήγησης από τους Sinigaglia και συν 130. Σε ομάδα 364 ασθενών με ΣΕΛ στην οποία διαπιστώθηκαν οστικά κατάγματα στο 6,6% αναφέρθηκε συσχέτισή τους με τη συνολική και με την ημερήσια δόση των χορηγουμένων ΚΣ. Δεν αναφέρεται όμως συσχέτιση της χορήγησης ΚΣ με την ελάττωση της BMD ή την αύξηση του ΚΟΚ από άλλους ερευνητές 131. Οι Chony και συν σε ομάδα ασθενών με ΣΕΛ με διαπιστωμένη οστεοπενία σε ποσοστό 46,7% και οστεοπόρωση στο 6,6% δε συσχετίζουν τα ποσοστά αυτά με τη χορήγηση ΚΣ. Συμπερασματικά η χορήγηση κορτικοστεροειδών συνοδεύεται από απώλεια οστικής μάζας και από αύξηση του κινδύνου οστικού κατάγματος με ποικίλους μηχανισμούς που επιδρούν στον οστικό μεταβολισμό αυξάνοντας την απώλεια και ελαττώνοντας την παραγωγή οστού. Υπάρχει ανάγκη παρακολούθησης του ασθενούς που λαμβάνει κορτικοστεροειδή ανεξάρτητα δοσολογίας ή διάρκειας χορήγησης, λήψη προληπτικών μέτρων και χορήγηση αντιοστεοπορωτικής θεραπείας. ABSTRACT corticosteroid-induced οsteoporosis N.G.Galanopoulos 1, G.P.Kampakis 1, T.M.Gioka 2, C.K.Tsigalou 2 1 Outpatients Department of Rheumatology and 2 department of Biopathology University Hospital of Alexandrupolis, Alexandrupolis In the present paper we review the pathogenetic mechanisms through which corticosteroid treatment influence bone metabolism, its relationship with the decrease of bone mass (density) and with the increased danger of osteoporotic fractures. Further on, we refer to the preventive measures with the administration of the proper combination of antiosteoporotic medications like calcium and vitamin D intake, biphosphonate salts and synthetic parahormone. Hellenic Rheumatology 2007; 18(3): Key words: osteoporosis, BMD, corticosteroids, arthritis rheumatoid, systemic lupus erythematosus ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1.Weinstein RS,Chen JR. Powers CC, et al: Promotion of osteoclast survival and antagonism of bisphosphonate-induced osteoclast apoptosis by glucocorticoids.j Clin Invest 2002; 109: Cohen A,Shane E. Osteoporosis after solid organ and bone marrow transplantation. Osteoporos Int.2003;14:

9 Ν.Γ. γαλανοπουλοσ, γ.π. καμπακησ, θ.μ. γκιοκα, χ.κ. τσιγαλου 3. Laan RF,van Riel PL, van de Putte LB, van Erning LJ,van t Hof MA, Lemmens JA. Low dose prednisone induces rapid reversible axial bone loss in patients with rheumatoid arthritis: Α randomized,controlled study. Ann Intern Med. 1933; 119: Sambrook PN, Eisman JA, Champion GD, et al: Effect of low dose corticosteroids on bone mass in rheumatoid arthritis: a longitudinal study, Ann Rheum Dis 1989; 48: Pococh NA, Eisman JA, Dunstan CR, et al: Recovery from steroid-induced osteoporosis. Ann Intern Med 1987; 107: Sambrook PN, Kempler S, Birmingham J, et al: Corticosteroid effects on proximal femur bone loss. J Bone Miner Res 1990;5: LoCascio V, Bonnucci E, Imbimbo B, et al: Bone loss in response to long-term glucocorticoid therapy. Bone Mineral 1992;8: Philip N. Sambrook and Nancy E. Lane. Corticosteroid- Induced Osteoporosis.Ed. Mosby, Chappard D, legrand E, Basle MF, Fromont P, Racineux JL, Rebel A, Audran M. Altered trabecular architecture induced by Corticosteroids: A bone histomorphometric study. J Bone Miner Res. 1996;11: Aaron JE, Francis RM, Peacock M, Makins NB.Contrasting microanatomy of idiopathic and corticosteroid-induced osteoporosis. Clin Orthoped 1989;243: Bressot C, Meunier PJ, Chapuy MC, et al; Histomorphometric profile, pathophysiology and reversibility of corticosteroid-induced osteoporosis. Metab.Bone Dis Relat Res 1979;1: Nagant de Deuxchaisnes C, Devogelaer JP,Esselinckx W, et al : The effect of low dosage glucocorticoids on bone mass in rheumatoid arthritis : a cross-sectional and a longitudinal study using single photon adsorptiometry. Adv Exp Med Biol 1984;171; LaanRFJM,van Riel PLCM, van de Putte LBA, et al: Low dose prednisolone induces rapid reversible axial bone loss in patients with rheumatoid arthritis. Ann I ntern Med 1933;119: Eastell R, Devogelaer JP, Peel NFA, et al: Prevention of bone loss with risedronate in glucocorticoidtreated theumatoid arthritis patients.osteoporos Int 2000;11: Chappard D, Legrand E, Basle MF: Altered trabecular architecture induced by corticosteroids: a bone histomorphometric study. J Bone Miner Res 1996;11: Dalle Carbonare L, Arlot Me, Chavassieux PM, et al: Comparison of trabecular bone microarchitecture and remodeling in glucocorticoid-induced and postmenopausal osteoporosis. J Bone Miner Res 2001;16: Morrison NA, Shine J, Verkest V, et al: 1,25 Dihydroxyvitamin D responsive element and glucocorticoid repression in the osteocalcin gene. Science 1989;246: Sasaki N, Kusano E, Ando Y, et al : Glucocorticoid Decreases circulating osteoprotegerin (OPG): possible mechanism for glucocorticoid-induced osteoporosis. Nephrol Dial Transplant 2001;16: Von Tirpitz C, Epp S, Klaus J, et al: Effect of systemic glucocorticoid therapy on bone metabolism and the osteoprotegerin system in patients with active Crohn s disease. Eur J Gastroenterol Hepatol 2003;15: UelandT, Bollerslev J, Godang K, et al; Increased serum osteoprotegerin in disorders characterized by persistent immune activation or glucocorticoid excess: possible role in bone homeostasis. Eur J Endocrinol 2001;145: Jardinet D, Lefebvre C, Depresseux G, et al ; Longitudinal analysis of bone mineral density in pre-menopausal female systemic lupus erythematosus patients : deleterious role of glucocorticoid therapy at the lumbar spine. Rheumatology 2000;39: Hofbauer LC, Kuhne CA, Viereck V;The OPG/ RANKL/RANK system in metabolic bone diseases. J Musculoskel Neuron Interact 2004 ;4 : Kotowicz MA, Hall S, Hunder GG, et al : Relationship of glucocorticoid dosage to serum bone Gla-protein concentration in patients with rheumatologic disorders. Arthritis Rheum 1990;33: Boutsen Y, Jamart J, Esselinckx W, et al: Primary prevention of glucocorticoid-induced osteoporosis with intravenous pamidronate and calcium: a prospective controlled 1-year study comparing a single infusion, an infusion given once every 3 months, and calcium alone. J Bone Miner Res 2001;16: LoCascio V, Bonucci E, Imbimbo B, et al: Bone loss in response to long term glucocorticoid therapy. Bone Miner 1990;8:

10 Απωλεια οστικης μαζας απο κορτικοστεροειδη και αντιμετωπιση της 26. Montecucco C, Caporali P, Caprotti P, et al: Sex ormones and bone metabolism in postmenopausal theumatoid arthritis treated with two different glucocorticoids. J Rheumatol 1992;19: Stevens A, Ray DW, Zeggini E, et al; glucocorticoid sensitivity is determined by a specific glucocorticoid receptor haplotype. J Clin Endocrinol Metab 2004;89: Tomlinson JN, Walker EA, BujalskaU, et al; 11βhydroxysteroid dehydrigenase type 1: a tissuespecif regulatoer of glucocorticoid response. Endocr Rev 2004;25: Jean Pierre Devogelaer, Yves Boutsen, and Daniel Henri Manicourt. The Pathogenesis of Glucocorticoid-Induced Bone Loss. In Secondary osteoporosis and osteoporosis and the Rheumatic Diseases. Ed Mosby, Monder C, Sakai RR, Miroff Y, et al ; Reciprocal changes in plasma corticosterone and testosterone in stressed male rats maintained in a visible burrow system; evidence gor a mediating role of testicular 11 beta-hydroxysteroid dehydrogenase. Endocrinology 1994;134: Chen S-Y, Wang J, Yu G-Q, et al; Androgen and glucocorticoid receptor heterodimer formation: a possible mechanism for mutual inhibition of transcriptional activity. J Biol Chem 1997;272: Gluck OS, Murphy WA, Hahn TJ, et al; Bone loss in adults receiving alternate day glucocorticoid therapy: a comparison with daily therapy. Arthritis Rheum 1981;24: Avgerinos PC, Cutler GB, Tsokos GC, et al; Dissociation between cortisol and adrenal androgen secretion in patients receiving alternate day prednisone therapy. J Clin Endocrinol Metab 1987;65: Van Staa TP, Leufkens HGM, Abenhaim L, et al; Use of oral corticosteroids and risk of fractures. J Bone Miner Res 2000;15: Lipworth BJ; Therapeutic implications of non-genomic glucocorticoid activity. Lancet 2000;356: Buttgereit F, Straub RH, Wehling M,et al; Glucocorticoids in the treatment of rheumatic diseases: an update of the mechanisms of action. Arthritis Rheum 2004;50: Ebeling PR, Erbas B, Hopper JL, Wark JD, Ribinfeld AR. Bone mineral density and bone turnover in asthmatics treated with longterm inhaled or oral glucocorticoids. J Bone Miner Res. 1998;13: Lecka-Czernik B, Gubrij I, Moerman EJ, Kajkenova O, Lipschitz DA, Manolagas SC, Jilka RL. Inhibition of Osf2/Cbfa1 expression and terminal osteoblast differentiation by PPARgamma2. J Cell Biochem, 1999;74: Van Staa TP, Bishop N, Leufkens HG, Cooper C. Are inhaled glucocorticoids associated with an increased risk of fracture in children? Osteoporos Int. 2004;15: Van Staa TP, Leufkens HG, Cooper C. Use of inhaled glucocorticoids and risk of fractures. J Bone Miner Res. 2001; 16: Wong CA, Walsh LJ, Smith CJ, Wisniewski AF, Lewis SA, Hubbard R, Cawte S, Green DJ, Pringle M, Tattersfield AE. Inhaled corticosteroid use and bone-mineral density in patients with asthma. Lancet. 2000;355: Lau E,Mamdani M, Ty K. Inhaled or systemic corticosteroids and the risk of hospitalization for hip fracture among elderly women. Am J Med. 2003;114: Luengo M, del Rio L, Pons F, Picado C. Bone mineral density in asthmatic patients treated with inhaled corticosteroids: A case-control study. Eur Respir J.1997;10: Wong CA, Walsh LJ, Smith CIP, et al : Inhaled corticosteroid use and bone mineral density in patients with asthma. Lancet 2000;355: Gough AKS, Lilley J, Eyre S, et al: Generalised bone loss in patients with early theumatoid arthritis occurs early and relates to disease activity. Lancet 1994;344: Pearrce G, Ryan PF, Delmas PD, et al: The deleterious effects of low-dose corticosteroids on bone density in patients with polymyalgia rheumatica. Br J Rheumatol 1998;37; Laan RF JM, Van Riel PLCM, Van de Putte LBA; Low dose prednisone induces rapid reversible axial bone loss in patients with theumatoid arthritis. Ann Intern Med 1993;119: Cooper C. Osteoporosis in rheumatological practice: Questions to be answered. Ann Rheum Dis. 1995;54: Dequeker J, Westhovens R. Low dose corticosteroid associated osteoporosis in rheumatoid arthritis and its prophylaxis and treatment: Bones of 244

11 Ν.Γ. γαλανοπουλοσ, γ.π. καμπακησ, θ.μ. γκιοκα, χ.κ. τσιγαλου contention. J Rheumatol 1995;22: Eastell R, Reid DM, Compston J, Cooper C, Fogelman I, Francis RM, Hosking DJ, Purdie DW,Ralston SH, Reeve J, Russel RG, Stevenson JC, Torgerson CJ, A UK Consensus Group on management of glucocorticoid-induced osteoporosis. An update. J Intern Med. 1998;244: Reid IR, Glucocorticoid osteoporosis. Mechanisms and management. Eur J Endocrinol ;137 : Spector TD, Sambrook PN. Steroid osteoporosis. BMJ. 1993;307: van Staa TP, Leufkens HG, Abenhaim L, Zhang B, Cooper C. Use of oral corticosteroids and risk of fractures. J Bone Miner Res.2000;15: Van Staa TP, Laan RF, Batron IP, et al; Bone density threshold and other predictors of vertebral fracture in patients receiving oral glucocorticoid therapy. Arthritis Rheum 2003;48: H.Kaji, M.Yamauchi, K.Chihara, T. Sugimoto.The Threshold of bone mineral density for vertebral fracture in female patients with glucocorticoidinduced osteoporosis. Endocrine Journal 2006,53(1), Tsugeno H, Fujita T, Goto B, Sugishita T, Hosaki Y, Ashida K, Mitsonobu F, Tanizaki Y, Shiratori Y. Vertebral fracture and cortical bone changes in glucocorticoid-induced osteoporosis. Osteopors Int 2002;13: Wallach S, Cohen S, Reid DM, Highes RA, Hosking DJ, Laan RF, Doherty SM, Maricic M, Rosen C, Brown J, Barton I, Chines AA. Effects of risedronate treatment on bone density and vertebral fracture in patients on corticosteroid therapy. Calcifi Tis Int 2000;67: Selby PL, Hasley JP, Adams KRH, et al : Corticosteroids do not alter the threshold for vertebral fractures. J Bone Miner Res 2000;15: Kaji H, Yamauchi M,Chihara K,Sugimoto T;The Threshold of bone Mineral Density for Vertebral Fracture in Female Patients with Glucocorticoidinduced Osteoporosis:Endocrine Journal 2006,53(1), Aaron JE, Francis RM, Peacock M, Makins NB. Contrasting microanatomy of diopathic and corticosteroid -induced osteoporosis. Clin Orthop 1989;243: Dalle Carbonare L, Arlot ME, Chavassieux PM, Roux JP, Portero NR, Meunier PJ. Comparison of trabecular bone microarchitecture and remodeling in glucocorticoid-induced and postmenopausal osteoporosis. J Bone Mine Res 2001;16: Morris HA, Need AG, O Loughlin PD, et al: Malabsorption of calcium in corticosteroid -induced osteoporosis. Calcif Tissue Int 1990;46: Suzuki Y, Ichikawa Y, Saito E, et al: Importance of increased urinary calcium excretion in the development of secondary hyperparathyroidism of patients under glucocorticoid therapy. Metabolism 1983;32: YEH jk, Aloia JF: Influence of glucocorticoids on calcium absorption in different segments of the rat intestine. Calcif Tissue Int 1986;282: Prummel MF, Wiersinga WM, Lips P, et al:the course of biochemicl parameters of bone turnover during treatment with corticosteroids. J Clin Endocrinol metab 1991;72: Canalis E, et al. Prospectives on glucocorticoidinduced osteoporosis.bone 2004;34: Paz-Pacheco E, El-Hajj Fuleihan G, Leboff MS: Intact parathyroid hormone levels are not elevated in glucocorticoid-treated subjects. J Bone Miner Res 1995;10: Silve C, Fritsch J, Grosse B, et al: corticosteroid induced changes in the responsiveness of human osteoblast-like cells to parathyroid hormone. Bone Miner 1989;6: Rodan SB, Fischer MK, Egan JJ, et al: The effect of dexamethasone on parathyroid hormone stimulation of adenylate cyclase in ROS 17/2.8 cells. Endocrinology 1984;115: Bonadonna S, et al. Chronic glucocorticoid treatment alters spontaneous pulsatile parathyroid hormone secretory dynamics in human subjects. Eur. J.Endocrinol, 2005; 152: Cauley JA, Robbins J, Chen Z, et al : Effects of estrogen plus progestin on risk of fracture and bone mineral density: the Women s Health initiative randomized trial. JAMA 2003;290: Luton JP, Thieblot P, Valcke JC, Mahoudeau JA, Bricaire H. Reversible gonadotropin Deficiency in male Cushing s disease. J Clin Endocrinol Metab. 1977;45: Sakakura M, Takebe K, Nakagawa S. Inhibition of luteinizing hormone secretion induced by synthetic LRH by long-term treatment with 245

12 Απωλεια οστικης μαζας απο κορτικοστεροειδη και αντιμετωπιση της glucocorticoids in human subjects. J Clin Endocrinol Metab. 1975;40: Szulc P, Seeman E, Delmas PD: Biochemical measurements of bone turnover in children and adolelescents. Osteoporos Int 2000;11: Riggs BL, Khosia S, Melton LJ 3rd: A unitary model for involutional osteoporosis: estrogen deficiency causes both type I and type II osteoporosis in postmenopausal women and contributes to bone loss in aging men. J Bone Miner Res 1998;13: Iqbal F, Michaelson J, Thaler L, et al: Declining bone mass in men with chronic pulmonary disease: contribution of glucocorticoid treatment, body mass index, and gonadal function. Chest 1999;116; Crawford BAL, Liu PY, Kean MT, et al: Randomized placebo-controlled trial of androgen effects on muscle and bone in men requiring longterm systemic glucocorticoid treatment. J Clin Endocrinol Metab 2003;88: Mc Ternan PG, Anderson LA, Anwar AJ, et al: Glucocorticoid regulation of p450 aromatase activity in human adipose tissue: gender and site differences. J Clin Endocrinol Metab 2002;87: Giustina A, and Wehrenberg, W.B. The role of glucocorticoids in the regulation of growth hormone secretion. Mechanisms and clinical significance. Trends Endocrinol. Metab. 2002;8, Delany, A.M. et al. Glucocorticoid suppression of IGF I transcription in osteoblasts. Mol. Endocrinol, 2001;15: Devogelaer, J.P. et al. Evidence-based guidelines for the prevention and treatment of glucocorticoidinduced osteoporosis: a consensus document of the Belgian Bone Club. Osteoporos. Int. 2006;17, Gardner, J.C. et al. Bone mineral density in sclerosteosis ; affected individuals and gene carriers. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2005;90, Canalis,E. Mechanisms of glucocorticoid action in bone. Curr Osteoporos 2005;Rep.3, Ohnaka, K. et al. Glucocorticoid suppresses the canonical Wnt signal in cultured human osteoblasts. Biochem. Biophys. Res. Commun. 2005;329, Smith, E. and Frenkel, B. Glucocorticoids inhibit the transcriptional activity of LEF/TCF in differentiating osteoblasts in a glycogen synthase kinase-3betadependent and indipendent manner. J. Biol. Chem. 2005;280, Luppen, C.A. et al. Bone morphogenetic protein-2 restores mineralization in glucocoticoid-inhibited MC3T3-E1 osteoblast cultures. J.Bone Miner. Res. 2003; 18: Canalis E. Mechanisms of glucocorticoid action in bone: implications to glucocorticoidinduced osteoporosis. J Clin Endocrinol Metab. 1996;81: Liu, Y, et al. Prevention of glucocorticoid-induced apoptosis in osteocytes and osteoblasts by calbindin-d28k. J Bone Miner. Res. 2004;19: Thornberry N.A, Lazebnik Y. Caspases: enemies within. Science 1998;281, O Brien C.A. et al. Glucocorticoids act directly on osteoblasts and osteocytes to induce their apoptosis and reduce bone formation and strength. Endocrinology 2004;145: Richards, C,D. et al. Stimulation of osteoclast differentiation in vitro by mouse oncostatin M, leukaemia inhibitory factor, cardiotrophin-1 and interleukin 6: synergy with dexamethasone. Cytokine 2000;12: Takuma, A. et al. Dexamethasone enhances osteoclast formation synergistically with transforming growth factor-beta by stimulating the priming of osteoclast progenitors for differentiationinto osteoclasts. J.Biol.Chem. 2003;278: Van Staa TP, Geusens P, Pols HA, de Laet C, Leufkens HG, Cooper C A simple score for estimating the long-term risk of fracture in patients using oral glucocorticoids. QJM 2005;98: Van Staa TP, Leufkens HGM, Abenhaim L, Zhang B, Cooper C Fractures and oral corticosteroids: Relationship to daily and cumulative dose. Rheumatol 2000;39: Saan RFJM, van Riel PLCM, van de Putte LBA, van Erning LJTO, van t Hof MA, Lemmens JAM. Lowdose prednisone induces rapid reversible axial bone loss in patients with rheumatoid arthritis. Ann Intern Med 1993;19: Sambrook PN. How to prevent steroid induced osteoporosis. Ann Rheum Dis 2005;64: Sambrook PN, Birmingham J, Kelly PJ, et al; 246

13 Ν.Γ. γαλανοπουλοσ, γ.π. καμπακησ, θ.μ. γκιοκα, χ.κ. τσιγαλου Prevention of corticosteroid osteoporosis: a comparison of calcium, calcitriol and calcitonin. N Engl J Med 1993;328: Cohen S, Levy RM, Keller M, et al: Residronate therapy prevents corticosteroid-induced bone loss. Arthritis Rheum 1999;42: Buchley LM, leib ES, Cartulano KS, et al; Calcium and Vitamin D3 supplementation prevents bone loss in the spine secondary to low dose corticosteroids in patients with rheumatoid arthritis. Ann Intern Med 1996;125: Reginster JV, Kuntz D, Verdicht W, et al; Prophylactic use of alfacalcidol in corticosteroid-induced osteoporosis. Osteoporos Int 1999;9: Ringe JD, Coster A, Meng T, et al;treatment of glucocorticoid-induced osteoporosis with alfacalcidol/calcium versus vitamin D/calcium. Calcif Tissue Int. 1999;65: Sambrook PN, Kotowicz M,Nash P, et al; Prevention and treatment of glucocorticoidinduced osteoporosis a comparison of calcitriol, vitamin D plys calcium and alendronate plus calcium. J Bone Miner Res 2003;18; Healey J, Paget S, Williams-Russo P, et al; Randomised trial of salmon calcitonin to prevent bone loss in corticosteroid treated temporal arteritis and polymyalgia rheumatica. Calcif tissue Int 1996;58: Tanaka I, Ohshima K. Prevention of vertebral fractures with therapeutic agents in corticosteroidinduced osteoporosis. Οsteoporosis Japan 2002;10: Tanaka I, Ohshima K. A longitudinal study of diagnosis and treatment for corticosteroidinduced osteoporosis. Osteoporosis Japan 2003;11: Lane NE, Sanchez S, Modin GW,et al;parathyroid Hormone treatment can reverse corticosteroidinduced osteoporosis. J Clin Invest 1998;102: Lane NE, Pierini E, Modin G, et al: Bone mass continues to increase after parathyroid hormone treatment is stopped in glucocorticoid-induced osteoporosis. J Bone Miner Res 2000;15: Pennisi P, Trombetti A, Rizzoli R. Glucocorticoidinduced osteoporosis and its treatment. Clin Orthopedics & Related Research 2006;443: Mazzioti G, Angeli A, Bilezikian J, Canalis E. Glucocorticoid-induced osteoporosis: an update. Endocrinology and Metabolism 2006;17 (4) Iwamoto J, Takeda T, Sato Y. Prevention and Treatment of Corticosteroid-Induced. Yonsei Medical Journal 2005; 46: Adachi J, Bensen W, Bianchi F, et al: Vitamin D and calcium in the prevention of corticosteroidinduced osteoporosis :a three year follow up study. J Rheumatol 1996;23: Saag K, Emkey R, Schnitzler TJ, et al: Alendronate for the prevention and treatment of glucocorticoidinduced osteoporosis. N Engl J Med 1998;339: Reid DM, Hughes RA, Laan RFJM, et al: Efficacy and safety of daily risedronate in the treatment of corticosteroid-induced osteoporosis in men and women: a randomized trial. J Bone Miner Res 2000;15: Boutsen Y, Jamart J, Esselinckx W, et al : Primary prevention of glucocorticoid-induced osteoporosis with intermittent intravenouw pamidronate: a randomized trial. Calcif tissue int 1997;61: Sato S, Ohosone Y, Suwa A, Yasuoka H, Nojima T, Fuji T, et al: Effect of intermittent cyclical etidronate therapy on corticosteroid-induced osteoporosis in Japanese patients with connective tissue disease: 3 year follow up.j Rheumatol 2000;30: Nakayamada S, Okada Y, Saito K, Tanaka Y. Etidronate prevents high dose glucocorticoid induced bone loss in premenopausal individuals with systemic autoimmune diseases. J Rheumatol 2004;31: Adachi JD, Saag KG, Delmas PD, Liberman UA, Emkey RD, Seeman E, et al. Two years effects of alendronate on bone mineral density and vertebral fracture in patients receiving glucocorticoids. A randomized, double-blind, placebo-controlled extension trial. Arthritis Rheum 2001;44: Eastell R, Devogelaer JP, Peel NF, Chines AA, Bax DE, Sacco-Gibson N, et al. Prevention of bone loss with risedronate in glucocorticoid-treated rheumatoid arthritis patients. Osteoporos Int 2000;11: Cohen S, Levy RM, Keller M, Boling E, Emkey RD, Greenwald M, et al. Risedronate therapy prevents corticosteroid-induced bone loss. Arthritis Rheum 1999;42:

14 Απωλεια οστικης μαζας απο κορτικοστεροειδη και αντιμετωπιση της 120. Reid DM, Hughes RA, Laan R, Sacco-Gibson NA, Wenderoth DH, Adami S, et al. Efficacy and safety of daily risedronate in the treatment of corticosteroid-induced osteoporosis in men and women: a randomized trial. J Bone Miner Res 2000;15: American College of Rheumatology Ad Hoc Committee on Glucocorticoid-induced Osteoporosis. Recommendations for the prevention and treatment glucocorticoid-induced osteoporosis: 2001 update. Arthritis Rheum. 2001;44: Robert A, Adler MD, Marc C, Hochberg,MD, MPH. Suggested Guidelines for Evaluation and Treatment of Glucocorticoid-Induced Osteoporosis for the Department of Veterans Affairs. Arch Intern Med. 2003;Vol 163 : Michel BA, Bloch D, Wolfe F, et al: Fractures in rheumatoid arthritis:an evaluation of associated risk factor. J Rheumatol 1993;20: Orstavik RE, Haugeberg G, Uhlig T, et al: Vertebral deformities in 229 female patients with rheumatoid arthritis: associations with clinical variables and bone mineral density. Arthritis Rheum Arthritis Care Res 2003;49: Haugeberg G, Uhlig T, Falch JA, et al: Bone Mineral density and frequency of osteoporosis in female patients with rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 2000;43; Hall GM, Spector TD, Griffin AJ, et al; the effect of rheumatoid arthritis and steroid therapy on bone density in post-menopausal women. Arthritis Rheum 1993;36: Petri N: Musculoskeletal complications of systemic lupus erythematosus in the Hopkins lupus Cohort: an Update. Arthritis Care Res 1995:8; Pons F, Peris P, Guanabens N, et al; The effect of Systemic lupus erithematosus and long-term steroid therapy on bone mass in premenopausal women. Br J Rheumatol 1995;34: Kipen Y, Buchbinder R, Strauss BJG, et al; prevalence of reduced bone mineral density in systemic lupus erythematosus and the role of glucocorticoids. J Rheumatol 1997;24: Sinigaglia L, Varenna M, Binelli L, et al; Determinants of bone mass in systemic lupus erythematosus: a cross-sectional study on premenopausal women. J Rheumatol 1999;26: Sels F, Dequeker J, Verwilghen J, et al; SLE and osteoporosis dependence and/or indipendence on glucocorticoids. Lupus 1996;5:

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Οστεοπόρωση Ορισµός Οστεοπόρωση ονοµάζεται η κατάσταση στην οποία µειώνεται η οστική µάζα και διαταράσσεται η µικροαρχιτεκτονική του οστού. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Η οστεοπόρωση στον άνδρα συνήθως εμφανίζεται με κατάγματα ΕΝΩ στη γυναίκα διαγιγνώσκεται με την εξέταση ρουτίνας της

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ Παναγιώτης Τρόντζας ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ-ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ, ΑΘΗΝΑ DEBATE στην οστεοπόρωση Η οστική ανακατασκευή (bone turnover) H ί π

Διαβάστε περισσότερα

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ.

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις Παρουσίαση Περιστατικών Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Αεροπορίας Περιστατικό 1 Άρρεν ασθενής 41 ετών προσήλθε στο Ενδοκρινολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Βηηακίλε D θαη Αλάινγα

Βηηακίλε D θαη Αλάινγα Βηηακίλε D θαη Αλάινγα Οκάδα ελψζεσλ, πνπ ζπκπεξηιακβάλεη: Φπζηθή βηηακίλε D Καιζηηξηφιε/Οξκφλε D (δξαζηηθφο κεηαβνιίηεο) Αιθαθαιζηδφιε (αλάινγν ηεο βηηακίλεο D) Φπζηθή Βηηακίλε D πκπεξηιακβάλεη ηελ εξγνθαιζηθεξφιε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Χ.ΖΗΔΡΟΥ, Α.ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η ανδρική οστεοπόρωση είναι μια πάθηση υποδιαγνωσμένη και υποθεραπευόμενη.

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης

Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης Δημήτριος Α. Βασιλόπουλος B Παθολογική Κλινική και Ομώνυμο Εργαστήριο Ιατρική Σχολή Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Ιπποκράτειο ΓΝΑ Courtoisie Dr. A.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Φυσιολογικό Οστούν Μέτρια Οστεοπόρωση Σοβαρή Οστεοπόρωση Courtesy Dr. A. Boyde 1 στις 3 γυναίκες

Διαβάστε περισσότερα

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Οστεοπόρωση Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Φυσιολογικό οστό Οστεπορωτικό Οστεοπόρωση - Ορισμός Αύξηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

«Denosumab: Η νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση»

«Denosumab: Η νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση» «Denosumab: Η νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση» Δήµος K.Πατρίκος Ρευµατολόγος 401 ΓΣΝΑ Costa Navarino 2011 «Γιατί είναι αναγκαία µια νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση?» Η µέχρι σήµερα θεραπευτική

Διαβάστε περισσότερα

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I)

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I) Παράρτημα ΙΙ Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των περιλήψεων των χαρακτηριστικών του προϊόντος και των φύλλων οδηγιών χρήσης που παρουσιάστηκαν από τον ΕΜΑ 217 Επιστημονικά πορίσματα

Διαβάστε περισσότερα

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Το αυξημένο σωματικό βάρος και η οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ελληνικά επιδημιολογικά δεδομένα Γ. Π. Λυρίτης Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ γ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Οι ποιο συχνές παθήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματικά κορτικοστεροειδή και ανοσοκατασταλτικά. Dr Σέρασλη Ευαγγελία Β Πνευμονολογική Κλινική ΓΝ<Γ.Παπανικολάου>

Συστηματικά κορτικοστεροειδή και ανοσοκατασταλτικά. Dr Σέρασλη Ευαγγελία Β Πνευμονολογική Κλινική ΓΝ<Γ.Παπανικολάου> Συστηματικά κορτικοστεροειδή και ανοσοκατασταλτικά Dr Σέρασλη Ευαγγελία Β Πνευμονολογική Κλινική ΓΝ Σημεία κλειδιά κορτικοστεροειδή: παραγωγή από φλοιό επινεφριδίων υπό την επίδραση της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Τι είναι οστεοπόρωση; 11/6/2015. Οι κυριότερες λειτουργίες των οστών

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Τι είναι οστεοπόρωση; 11/6/2015. Οι κυριότερες λειτουργίες των οστών ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Οι κυριότερες λειτουργίες των οστών Παροχή μηχανικής στήριξης Προστασία των ευαίσθητων ανατομικών δομών Μεταβολική αποθήκη για τα μεταλλικά άλατα Συμμετοχή στη ρύθμιση της ομοιόστασης Ca και

Διαβάστε περισσότερα

Η θεραπεία της οστεοπόρωσης

Η θεραπεία της οστεοπόρωσης Η θεραπεία της οστεοπόρωσης Πέτρος Δ. Παπαπέτρου Διευθυντής Β' Τμήματος Ενδοκρινολογίας και Μεταβολισμού, Π.Γ.Ν.Α «Αλεξάνδρα» ία θεραπεία για την οστεοπόρωση θεωρείται αποτελεσματική όταν ελαττώνει τον

Διαβάστε περισσότερα

Ποιότητα του οστού μετά θεραπεία με παραθορμόνη για την οστεοπόρωση

Ποιότητα του οστού μετά θεραπεία με παραθορμόνη για την οστεοπόρωση Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2008,19(1):66-73 Ποιότητα του οστού μετά θεραπεία με παραθορμόνη για την οστεοπόρωση Χ.Ε. ΠΑΠΑΓΟΡΑΣ 1 Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ 2 1 Ρευματολογική Κλινική, Τομέας Παθολογίας, Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Ακτινολογική Διάγνωση της Οστεοπόρωσης. Κωνσταντίνος Γ. Χλαπουτάκης Ιατρός - Ακτινοδιαγνώστης

Ακτινολογική Διάγνωση της Οστεοπόρωσης. Κωνσταντίνος Γ. Χλαπουτάκης Ιατρός - Ακτινοδιαγνώστης Ακτινολογική Διάγνωση της Οστεοπόρωσης Κωνσταντίνος Γ. Χλαπουτάκης Ιατρός - Ακτινοδιαγνώστης 90% Μέγιστη οστική μάζα 0.5 1 % 1 2 % Τύποι Οστού Φλοιϊκό οστό συνιστά το 80% του σκελετού, αλλά μόνον το 20%

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Dr. Παναγιώτης Γ. Αναγνωστής. Ενδοκρινολόγος

ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Dr. Παναγιώτης Γ. Αναγνωστής. Ενδοκρινολόγος ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Dr. Παναγιώτης Γ. Αναγνωστής Ενδοκρινολόγος Διδάκτωρ Α.Π.Θ. Υπεύθυνος Ενδοκρινολογικού Ιατρείου ΕΛ.ΑΣ. Επιστημονικός Συνεργάτης Β.Π.Π. ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Ορισμός-ταξινόμηση Επιδημιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Μηχανισμός δράσης της PTH. Αντιμετωπίζοντας τους ασθενείς υψηλού κινδύνου για κάταγμα με PTH 1-84 (παραθορμόνη)

Εισαγωγή. Μηχανισμός δράσης της PTH. Αντιμετωπίζοντας τους ασθενείς υψηλού κινδύνου για κάταγμα με PTH 1-84 (παραθορμόνη) Εισαγωγή Αντιμετωπίζοντας τους ασθενείς υψηλού κινδύνου για κάταγμα με PTH 1-84 (παραθορμόνη) Δρ. Ιωάννης Ελ. Διονυσιώτης Φυσίατρος- Ιατρός Αποκατάστασης Επικ. Επιμελητής Γενικού Νοσοκομείου Ρόδου Η ιδανική

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Θέματα με Κλινικό Ενδιαφέρον στην Ορθοπαιδική Ειδικότητα Κυλλήνη, 25 Ιουνίου 2011 Αρχές αντιοστεοπορωτικής αγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα 2012 2013 Νοσοκομείο ΚΑΤ, 17 Ιανουαρίου 2013 Παραθυρεοειδείς αδένες 1880 Ο Σουηδός φοιτητής

Διαβάστε περισσότερα

TOMOΣ 22, Τεύχος 2 2009 Απρίλιος - Μάϊος - Ιούνιος

TOMOΣ 22, Τεύχος 2 2009 Απρίλιος - Μάϊος - Ιούνιος TOMOΣ 22, Τεύχος 2 2009 Απρίλιος - Μάϊος - Ιούνιος OΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ Τόμος 22 Τεύχος 2 2009 Περιεχόμενα Ανασκόπηση Κλινικοεργαστηριακές μελέτες 10 Φωτογραφία ορθοπαιδικού ενδιαφέροντος 11 Απολογισμός 2008-2009

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ 2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΜΤΣ Μεταβολικά Νοσήματα των Οστών Εισαγωγή Είναι επί χρόνια γνωστό πως το κάπνισµα αυξάνει τον κίνδυνο ανάπτυξης διαφόρων µορφών καρκίνου καθώς και πάσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Ra: Διαρκής κίνηση αυτοδραστικών Β-κυττάρων από τον µυελό των οστών στα περιφερικά λεµφικά όργανα και τον προσβεβληµένο

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρόλος Ανοσοποιητικού Συστήματος Προστασία του οργανισμού έναντι εξωτερικών εισβολέων

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Μαρία Π. Γιαβροπούλου Ενδοκρινολόγος Τμήμα κλινικής και Μοριακής Ενδοκρινολογίας ΠΓΝΘ ΑΧΕΠΑ O ομιλητής (προσωπικά ή ως μέλος εργασιακής/ερευνητικής

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστίτης Ιστός Η στερεότερη μορφή συνδετικού ιστού ΣΥΣΤΑΣΗ : -

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Η οστεοπόρωση είναι μια πάθηση του σκελετού, η οποία χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και καταστροφή της μικρό- αρχιτεκτονικής του οστίτη ιστού, με αποτέλεσμα την αύξηση της

Διαβάστε περισσότερα

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος Η οστεοπόρωση αποτελεί κλινική συνδρομή και χαρακτηρίζεται από μείωση της οστικής πυκνότητας των οστών και διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΣΟΑΝΟΗ ΠΑΓΚΡΕΑΣΙΣΙΔΑ. ηέξγηνο Γειαθίδεο Γαζηξεληεξνιόγνο

ΑΤΣΟΑΝΟΗ ΠΑΓΚΡΕΑΣΙΣΙΔΑ. ηέξγηνο Γειαθίδεο Γαζηξεληεξνιόγνο ΑΤΣΟΑΝΟΗ ΠΑΓΚΡΕΑΣΙΣΙΔΑ ηέξγηνο Γειαθίδεο Γαζηξεληεξνιόγνο Ο νκηιεηήο δελ έρεη νπνηαδήπνηε ζύγθξνπζε ζπκθεξόλησλ κε θαξκαθεπηηθέο εηαηξείεορνξεγνύο ηνπ ζπλεδξίνπ ΑΤΣΟΑΝΟΗ ΠΑΓΚΡΕΑΣΙΣΙΔΑ: νξηζκόο Η ΑΠ είλαη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι Οστεοπόρωση Μέγεθος Οστεοπόρωσης

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι Οστεοπόρωση Μέγεθος Οστεοπόρωσης ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ 1) Τι είναι Οστεοπόρωση α) Ορισµός - Η Οστεοπόρωση είναι η πιο συχνή πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται από µείωση της οστικής µάζας και διαταραχή της µικροαρχιτεκτονικής του οστίτου ιστού

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ε.Παρασκάκης Eπικ. Καθηγητής Παιδιατρικής Μονάδα Αναπνευστικών Νοσημάτων Παίδων Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Θράκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρακολούθηση αρκετών αναπνευστικών

Διαβάστε περισσότερα

Προκλινική έρευνα στο οστικό µεταβολισµό

Προκλινική έρευνα στο οστικό µεταβολισµό Προκλινική έρευνα στο οστικό µεταβολισµό Μαρία Π. Γιαβροπούλου Ενδοκρινολόγος Επιµελήτρια ΕΣΥ Τµήµα Κλινικής και Μοριακής Ενδοκρινολογίας Ά Παθολογική κλινική ΠΓΝΘ ΑΧΕΠΑ 2012 Νέα µόρια ως θεραπευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΗ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑ. Χατζημιχαηλίδου Σοφία

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΗ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑ. Χατζημιχαηλίδου Σοφία ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΗ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑ Χατζημιχαηλίδου Σοφία ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΙΤΙΔΕΣ Οσφυαλγία (φλεγμονώδους τύπου) Ιερολαγονίτιδα Ασύμμετρη περιφερική αρθρίτιδα Ενθεσίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ 12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 TI ENNOOYME ΛΕΓΟΝΤΑΣ «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» Ο όρος «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» περιλαμβάνει μια ομάδα μυοσκελετικών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΙΚΑΖΗΣ Λέκτορας Παν/μίου Αθηνών

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΙΚΑΖΗΣ Λέκτορας Παν/μίου Αθηνών στεοπόρωση: Θεραπεία με Διφωσφονικά ρόλος της αλενδρονάτης ΔΗΜΗΤΡΙΣ Ι. ΓΥΛΕΣ Ρευματολόγος Επιστ. Συνεργάτης Παν/μίου Αθηνών ΔΗΜΗΤΡΙΣ ΠΙΚΑΖΗΣ Λέκτορας Παν/μίου Αθηνών ΙΩΑΝΝΗΣ ΓΝEΣ Παθολόγος, Aιδηψός Στο

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες

Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες Η άσκηση βοηθά τον οργανισμό δρώντας σε πολλά συστήματα οργάνων του σώματος. Οι ευεργετικές επιδράσεις της άσκησης είναι άμεσα ορατές στο καρδιαγγειακό και στο μυοσκελετικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Α ΕΝΟΫΠΟΦΥΣΗ: OI ΓΟΝΑ ΟΤΡΟΠΙΝΕΣ (FSH, LH) ΚΑΙ Η ΠΡΟΛΑΚΤΙΝΗ (PRL)

Η Α ΕΝΟΫΠΟΦΥΣΗ: OI ΓΟΝΑ ΟΤΡΟΠΙΝΕΣ (FSH, LH) ΚΑΙ Η ΠΡΟΛΑΚΤΙΝΗ (PRL) Η Α ΕΝΟΫΠΟΦΥΣΗ: OI ΓΟΝΑ ΟΤΡΟΠΙΝΕΣ (FSH, LH) ΚΑΙ Η ΠΡΟΛΑΚΤΙΝΗ (PRL) Κωνσταντίνος Καλλαράς Ιατρός Παθολόγος Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας Ιατρικής Σχολής Α.Π.Θ. FSH:ΜΒ 33000,

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοκρινολογικές μεταβολές στην παχυσαρκία

Ενδοκρινολογικές μεταβολές στην παχυσαρκία Διατροφή Παρουσίαση ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ Κοκκόρης Παναγιώτης Ενδοκρινολογικές μεταβολές στην παχυσαρκία Παναγιώτης Κοκκόρης Ενδοκρινολόγος- Διαβητολόγος Επιμελητής Ενδοκρινολογικής Κλινικής του 251 Γενικού Νοσοκομείου

Διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΥΘΜΙΣΗ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΟΛΟΣ ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΟΥ Ca ++ Μυϊκή συστολή Συναπτική διαβίβαση Συσσώρευση αιμοπεταλίων Πήξη του αίματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Παναγιώτης Κοκκόρης Ενδοκρινολόγος- ιαβητολόγος Επιµελητής Ενδοκρινολογικής Κλινικής του 251 Γενικού Νοσοκοµείου Αεροπορίας ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Η παχυσαρκία είναι µια κατάσταση που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Μετεµµηνοπαυσιακό Ορµονικό Προφίλ (Για µετεµµηνοπαυσιακούς και ακανόνιστους κύκλους) Η εµµηνόπαυση προκαλείται από σταδιακή µεταβολή της ευαισθησίας των ωοθηκών προς τις Γοναδοτροπίνες

Διαβάστε περισσότερα

Mετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση

Mετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση 19(2):171-179, 2007 Aνασκόπηση Mετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση Π.Κ. Ηλιάδου Χ.Π. Τσαμέτης Δ.Γ. Γουλής Ι. Παπαδήμας Ι. Μπόντης ΠερIληψη Οστεοπόρωση είναι η σκελετική

Διαβάστε περισσότερα

Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ. Ν. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. Οι παθήσεις του θυρεοειδούς που προκαλούν οστεοπόρωση είναι ο ενεργός και ο υ-

Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ. Ν. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. Οι παθήσεις του θυρεοειδούς που προκαλούν οστεοπόρωση είναι ο ενεργός και ο υ- ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΘΥΡΕΟΕΙΔΟΥΣ ΚΑΙ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Χ. ΖΗΔΡΟΥ, Α. ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ. Ν. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Οι παθήσεις του θυρεοειδούς που προκαλούν οστεοπόρωση είναι ο ενεργός και ο

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Συσχέτιση της σωματικής δραστηριότητας (ΣΔ) με τον κίνδυνο για νεοπλασίες

Διαβάστε περισσότερα

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΑΚΧΑΡΩΝ-ΠΡΟΤΕΙΝΕΤΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΕ ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΝ ΣΔ -ΜΕΙΩΣΗ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Aρχές Αντιμετώπισης Οστεοπόρωσης στην Καθημερινή Κλινική Πρακτική

Βασικές Aρχές Αντιμετώπισης Οστεοπόρωσης στην Καθημερινή Κλινική Πρακτική Βασικές Aρχές Αντιμετώπισης Οστεοπόρωσης στην Καθημερινή Κλινική Πρακτική Μαρία Π. Γιαβροπούλου Επιμελήτρια A ΕΣΥ Τμήμα Ενδοκρινολογίας και Μεταβολισμού Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Θεσσαλονίκης http://www.med.auth.gr/depts/endocrinology/

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΣΠΕΙΡΑΜΑΤΟΝΕΦΡΙΤΙΔΩΝ

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΣΠΕΙΡΑΜΑΤΟΝΕΦΡΙΤΙΔΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΙΑΝΔΡΟΥ 15 11528 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 2107298586 FAX: 2107237705 E-mail: nefreter@otenet.gr HELLENIC SOCIETY OF NEPHROLOGY 15 MEANDROU STR. ATHENS, 11528 GREECE TEL.: (+3021) 07298586

Διαβάστε περισσότερα

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ.

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. Η σηµασία των κονδυλωµάτων ως πρόβληµα υγείας Επίπτωση:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΔΡΕΤΑΚΗΣ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ. ΝΟΣ.

ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΔΡΕΤΑΚΗΣ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ. ΝΟΣ. ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΔΡΕΤΑΚΗΣ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ. ΝΟΣ. METROPOLITAN Ανδρική Οστεοπόρωση Υπάρχουν δύο κατηγορίες ανδρικής οστεοπόρωσης η

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Σελίδα 1 από 5 Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Γερμανός Ιερονυμάκης 1, Γιώργος Μίλεσης MSc 2 1 Τεχνολόγος ακτινολόγος, 2 Κλινικός Διαιτολόγος, MSc Εφαρμοσμένης Κλινικής Διατροφής Ένα από τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Ο αλγόριθμος FRAX: ένα νέο εργαλείο στην οστεοπόρωση

Ο αλγόριθμος FRAX: ένα νέο εργαλείο στην οστεοπόρωση Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2011,22(1):23-33 Ο αλγόριθμος FRAX: ένα νέο εργαλείο στην οστεοπόρωση Χαράλαμπος Γεροδήμος 1 Λάζαρος Ι. Σακκάς 2 Περίληψη Τα οστεοπορωτικά κατάγματα αποτελούν παγκοσμίως

Διαβάστε περισσότερα

Εμμηνόπαυση Μια καινούρια αρχή

Εμμηνόπαυση Μια καινούρια αρχή Εμμηνόπαυση Μια καινούρια αρχή ΟΜΙΛΗΤΗΣ: Ιφιγένεια Κώστογλου Αθανασίου, MSc, MD, PhD Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών και Λονδίνου MSc Διοίκησης Μονάδων Υγείας Διευθύντρια Ενδοκρινολόγος ΓΝ Αθηνών «Κοργιαλένειο

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

Aνασκόπηση Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: θεραπευτική αντιμετώπιση

Aνασκόπηση Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: θεραπευτική αντιμετώπιση 19(2):180-190, 2007 Aνασκόπηση Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: θεραπευτική αντιμετώπιση Χ.Π. Τσαμέτης Π.Κ. Ηλιάδου Δ.Γ. Γουλής Ι. Παπαδήμας Ι. Μπόντης ΠερΙληψη Η αντιμετώπιση της μετεμμηνοπαυσιακής οστεοπόρωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Τα Ανδρικά Ορµονικά Προφίλ Η διαδικασία της γήρανσης είναι φυσιολογική και αναπότρεπτη. Εν τούτοις η αποκατάσταση της χαµένης ζωτικότητας των ανδρών είναι τώρα εφικτή. Οι υπεύθυνες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ Γεωργία Γ. Πίτσιου,, MD, PhD Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας ΑΠΘ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΟΝΑΣ Ανταγωνιστές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΚΕΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΓΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ

ΑΝΑΓΚΕΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΓΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ ΑΝΑΓΚΕΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΓΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ Ενότητα 5: Υπογονιμότητα Νεοκλής Γεωργόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Φυσιολογία

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν. «ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.ΙΩΝΙΑΣ Εισαγωγή: γή Η συνηθέστερη των παθήσεων που προσβάλλει τους ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες 13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδος 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες Σε ασθενείς µε οροαρνητική σπονδυλαρθροπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Δρακουλίδου Στέλλα Τεχνολόγος Ακτινολόγος Ακτινοδιαγνωστικού Εργαστηρίου Γ.Ν. ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ Υποψήφια Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών MSc

Δρακουλίδου Στέλλα Τεχνολόγος Ακτινολόγος Ακτινοδιαγνωστικού Εργαστηρίου Γ.Ν. ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ Υποψήφια Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών MSc Δρακουλίδου Στέλλα Τεχνολόγος Ακτινολόγος Ακτινοδιαγνωστικού Εργαστηρίου Γ.Ν. ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ Υποψήφια Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών MSc Μ.Ν.Ο. Το τρέχον πρότυπο για την πρόβλεψη του καταγματικού

Διαβάστε περισσότερα

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Οστεοπόρωση

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Οστεοπόρωση Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 00 Οστεοπόρωση 1 Ενδοκρινολογική Κλινική ΓΝΘ Ιπποκρατείου /ντής αµ. επ. καθηγητής Α. Αβραµίδης 18 Οστεοπόρωση: επιδηµιολογία και αίτια Μ. Κήτα Ενδοκρινολόγος Ενδοκρινολογική

Διαβάστε περισσότερα

Number All 397 Women 323 (81%) Men 74 (19%) Age(years) 39,1 (17-74) 38,9 (17-74) 40,5 (18-61) Maximum known weight(kg) 145,4 (92,0-292,0) 138,9 (92,0-202,0) 174,1 (126,0-292,0) Body mass index (kg/m 2

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ

Η ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ Ι. Ντότης- Ημερίδα Α Παιδιατρικής Κλινικής Α.Π.Θ 2013 Η ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ Ιωάννης Ντότης Παιδίατρος Εντατικολόγος Επιμελητής Α Π/Δ Κλινική Ι. Ντότης- Ημερίδα

Διαβάστε περισσότερα

Ινσουλίνη και καρδιά. Ηλιάδης Φώτης Λέκτορας Α.Π.Θ.

Ινσουλίνη και καρδιά. Ηλιάδης Φώτης Λέκτορας Α.Π.Θ. Ινσουλίνη και καρδιά Ηλιάδης Φώτης Λέκτορας Α.Π.Θ. Επίδραση ινσουλίνης στο ήπαρ, στους μυς και στον λιπώδη ιστό : Διατήρηση ευγλυκαιμίας Nature 2001;414:799 806 Ινσουλίνη? Λειτουργικότητα Μορφολογία Βιωσιμότητα

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις & Αντιθέσεις στη θεραπεία της Σαρκοείδωσης. Κατερίνα Μανίκα Επιμελήτρια Β Α Πνευμονολογική Κλινική ΓΝΘ «Γ. Παπανικολάου»

Θέσεις & Αντιθέσεις στη θεραπεία της Σαρκοείδωσης. Κατερίνα Μανίκα Επιμελήτρια Β Α Πνευμονολογική Κλινική ΓΝΘ «Γ. Παπανικολάου» Θέσεις & Αντιθέσεις στη θεραπεία της Σαρκοείδωσης Κατερίνα Μανίκα Επιμελήτρια Β Α Πνευμονολογική Κλινική ΓΝΘ «Γ. Παπανικολάου» Εναλλακτικές Θεραπείες Παράγοντες στη θεραπεία της Σαρκοείδωσης Κορτικοειδή

Διαβάστε περισσότερα

Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση

Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Αρθρίτιδα Συγγραφική ομάδα: Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, PhD, Ερευνητής Τζιαμούρτας Αθανάσιος, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ- ΠΘ Κήτας Γεώργιος, Ιατρός Ρευματολόγος

Διαβάστε περισσότερα

OΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ. Βασικές Αρχές Διάγνωσης και θεραπείας

OΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ. Βασικές Αρχές Διάγνωσης και θεραπείας OΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ Βασικές Αρχές Διάγνωσης και θεραπείας Δρ Αντώνιος Αγγουλές Χειρουργός Ορθοπαιδικός ΕΔΟΕΑΠ Εισαγωγή Η οστεοπόρωση αποτελεί την πιο συχνή μεταβολική νόσο των οστών και

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των ινκρετινικών ορμονών και η νέα θεραπευτική πρόταση της Exenatide στην αντιμετώπιση του ΣΔ ΙΙ

Ο ρόλος των ινκρετινικών ορμονών και η νέα θεραπευτική πρόταση της Exenatide στην αντιμετώπιση του ΣΔ ΙΙ Ο ρόλος των ινκρετινικών ορμονών και η νέα θεραπευτική πρόταση της Exenatide στην αντιμετώπιση του ΣΔ ΙΙ Δρ. Α. Μελιδώνης, Υπεύθυνος Διαβητολογικού Κέντρου, Γ.Ν. Πειραιά «Τζάνειο» Εισαγωγή Ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Mouse Gene 2.0 ST Array Shn3. Runx2 Shn3. Runx2 Shn3 Runx2. adult. (Schnurri, Shn)3/Hivep3. Runx2 Shn/Hivep. ST2 BMP-2 Shn3

Mouse Gene 2.0 ST Array Shn3. Runx2 Shn3. Runx2 Shn3 Runx2. adult. (Schnurri, Shn)3/Hivep3. Runx2 Shn/Hivep. ST2 BMP-2 Shn3 adult (Schnurri, Shn)3/Hivep3 Runx2 Shn/Hivep Shn3 Shn3 Shn3 Shn3 Shn1 Shn2 Shn3 gain-of-function loss-of-function Shn3 in vivo mimic MC3T3-E1 ST-2 ATDC5 C3H10T1/2 ALP RT-PCR alcian blue RT-PCR Affymetrix

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Καθημερινά προβλήματα στην αξιολόγηση της Οστικής Πυκνομετρίας Ευάγγελος Γεωργίου

Καθημερινά προβλήματα στην αξιολόγηση της Οστικής Πυκνομετρίας Ευάγγελος Γεωργίου Καθημερινά προβλήματα στην αξιολόγηση της Οστικής Πυκνομετρίας Ευάγγελος Γεωργίου Αν. Καθ. Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Θέματα Εισαγωγή Γιατί οστική πυκνομετρία? Τι είναι η οστική πυκνομετρία?

Διαβάστε περισσότερα

Τα DMARDs στην εποχή των βιολογικών θεραπειών: Το παράδειγμα της λεφλουνομίδης. Κωνσταντίνος Γεωργανάς. Ρευματολόγος

Τα DMARDs στην εποχή των βιολογικών θεραπειών: Το παράδειγμα της λεφλουνομίδης. Κωνσταντίνος Γεωργανάς. Ρευματολόγος Τα DMARDs στην εποχή των βιολογικών θεραπειών: Το παράδειγμα της λεφλουνομίδης Κωνσταντίνος Γεωργανάς Ρευματολόγος Θεραπεία Ρευματοειδούς Αρθρίτιδας Η εξάπλωση της χρήσης βιολογικών την περασμένη 10ετία,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΟΣΤΙΚΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΟΣΤΙΚΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΟΣΤΙΚΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Χ.ΖΗΔΡΟΥ, Α.ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Οι βιοχημικοί δείκτες οστικού μεταβολισμού είναι ένζυμα ή

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική Αντιμετώπιση Άσθματος κατά την Παιδική Ηλικία

Θεραπευτική Αντιμετώπιση Άσθματος κατά την Παιδική Ηλικία Θεραπευτική Αντιμετώπιση Άσθματος κατά την Παιδική Ηλικία Α. Καδίτης Παιδίατρος-Παιδοπνευμονολόγος Α Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία» National Asthma Education

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑ. Τσαγκαράκη Γεωργία ΤΙΤΛΟΣ

ΟΝΟΜΑ. Τσαγκαράκη Γεωργία ΤΙΤΛΟΣ Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης Τ.Ε.Ι. Πειραιά Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων ΟΝΟΜΑ Τσαγκαράκη Γεωργία ΤΙΤΛΟΣ Οστεοπόρωση, κλινική οντότητα, οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες γραμμές για τη διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία της μετεμμηνοπαυσιακής βλάβης των οστών

Κατευθυντήριες γραμμές για τη διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία της μετεμμηνοπαυσιακής βλάβης των οστών EλλHNIKH MAIEYTIKH & γynaikoλoγia 19(3):264-277, 2007 Ανασκόπηση Κατευθυντήριες γραμμές για τη διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία της μετεμμηνοπαυσιακής βλάβης των οστών Αν. Παπαδόπουλος 1 Τρ. Τσαλίκης 2 Αθ.

Διαβάστε περισσότερα

1993: συστηματικό νόσημα του σκελετού που χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και επιδείνωση της μικροαρχιτεκτονικής οστικής δομής, με συνέπεια την

1993: συστηματικό νόσημα του σκελετού που χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και επιδείνωση της μικροαρχιτεκτονικής οστικής δομής, με συνέπεια την 1993: συστηματικό νόσημα του σκελετού που χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και επιδείνωση της μικροαρχιτεκτονικής οστικής δομής, με συνέπεια την αυξημένη ευθραυστότητα των οστών και την πρόκληση αναίτιων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΠΑΘΗΣΕΩΝ. Σπύρος Ασλανίδης Ρευµατολόγος Ιπποκράτειο ΓΝΘεσσαλονικης

ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΠΑΘΗΣΕΩΝ. Σπύρος Ασλανίδης Ρευµατολόγος Ιπποκράτειο ΓΝΘεσσαλονικης ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΠΑΘΗΣΕΩΝ Σπύρος Ασλανίδης Ρευµατολόγος Ιπποκράτειο ΓΝΘεσσαλονικης Η χρόνια νεφρική νόσος (ΧΝΝ) αναγνωρίζεται σαν σηµαντικό πρόβληµα δηµόσιας υγείας 11% του γενικού πληθυσµού

Διαβάστε περισσότερα

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Αντιρευματικά Φάρμακα TCZ Ανταγωνιστές IL1 ΣΤΑΜΑΤΗΣ- ΝΙΚΟΣ ΛΙΟΣΗΣ Επικ. Καθηγητής Ρευματολογικό Τμήμα Ιατρική Σχολή Παν/μίου Πατρών Tocilizumab

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ, ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΑΓΝΗΣΙΟΥ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ, ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΑΓΝΗΣΙΟΥ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ, ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΑΓΝΗΣΙΟΥ Ευάγγελος Λυμπερόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων www.bpath.gr www.atherosclerosis.gr ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αντιυπερτασικά & σεξ. Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου»

Αντιυπερτασικά & σεξ. Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου» Αντιυπερτασικά & σεξ Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου» Υπέραταση & ED Η Υπέρταση αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για ED Feldman et al. J Urol

Διαβάστε περισσότερα

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011 Ο ρευµατολόγος και η χρήση του µαγνητικού συντονισµού στην πρώιµη διάγνωση των σπονδυλαρθιτίδων και στην παρακολούθηση της αποτελεσµατικότητας της θεραπείας 23-26 Ιουνίου 2011 Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum

Διαβάστε περισσότερα

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ LDL-C : μείζων

Διαβάστε περισσότερα

Osteoporosis. porous bones

Osteoporosis. porous bones Osteoporosis porous bones Metabolic Bone Disease Hypercalcaemia Hyperparathyroid bone disease Hypocalcaemia Osteoporosis Osteomalacia Pagets Disease Ορμόνες που σχετίζονται με την ομοιόσταση Ca++ 1,25

Διαβάστε περισσότερα

Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων. αντιπηκτικών

Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων. αντιπηκτικών Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων αντιπηκτικών Στέλιος Τζέης MD, PhD, FESC Επιμελητής A - Καρδιολογική Κλινική Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΥΠΕΡ νεότερων αντιπηκτικών γιατί. Προβλέψιμη φαρμακοκινητική /

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΑΝΤΟΡΙΝΑΙΟΣ ΙΑΚΩΒΟΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

ΔΕΛΤΙΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΔΕΛΤΙΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΔΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΕΤΙΑ 2007-2009 Πρόεδρος: Ε. Μαλάμου-Λαδά Αντιπρόεδρος: Γ. Κατσάνης

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Χριστίνα Δάλλα Λέκτορας Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών cdalla@med.uoa.gr www.med.uoa.gr/pharmacology Ισχύς (potency) ενός φαρμάκου (συνήθως εκφράζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2.

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. Χαράλαμπος Ταμβάκος, Αναστάσιος Κουτσοβασίλης, Αλέξης Σωτηρόπουλος, Μαρία Παππά, Ουρανία Αποστόλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Prolia 60 mg ενέσιμο διάλυμα σε προγεμισμένη σύριγγα 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ Κάθε προγεμισμένη

Διαβάστε περισσότερα