ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔ ΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔ ΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔ ΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΛΑΓΓΕΣΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Η ΈΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΣΤΟΥΣ JOHN STUART MILL ΚΑΙ JOHN RAWLS ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΚΙΚΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ Α. Μ. Φ. : 318 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ: σελ.3 JOHN STUART MILL Εισαγωγή σελ. 5 Η Θεωρία του Ωφελιμισμού στη σκέψη του John Stuart Millσελ. 9 Ατομικότητα- Κοινωνική Ομοιομορφία σελ.12 Η Αξία της Ελευθερίας και της Αυτονομίας Η Ελευθερία της Έκφρασης JOHN STUART MILL :Επίλογος σελ.16 σελ.22 σελ.27 JOHN RAWLS Εισαγωγή Η Αρχή της Αυτονομίας Η Έννοια της Ελευθερίας και της Ισότητας Η Πρωταρχική Θέση και το Πέπλο της Άγνοιας JOHN RAWLS:Επίλογος σελ.30 σελ.32 σελ.34 σελ.42 σελ.49 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ JOHN STUART MILL ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ JOHN RAWLS σελ.52 σελ.56 σελ.60 σελ.62 2

3 «ΠΡΟΛΟΓΟΣ» Σε κάθε οργανωμένη κοινωνία είναι απαραίτητος ο σαφής καθορισμός των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων όλων των μελών που την αποτελούν, προκειμένου να εξασφαλισθεί η ελευθερία όλων και να προστατευθούν τα νόμιμα δικαιώματά τους. Οι ατομικές ελευθερίες παρέχονται από τις πολιτείες για να μπορούν τα άτομα ανεμπόδιστα να αναπτύσσουν σε όλους τους τομείς ελεύθερα τη σκέψη και την πράξη τους. Η ελευθερία λοιπόν είναι βασικός όρος για να πραγματοποιούνται όλες οι θεωρητικές και πρακτικές αξίες σε κάθε άτομο και στο κοινωνικό σύνολο. Η ελεύθερη δραστηριότητα των πολιτών ανακόπτεται από την ελευθερία των άλλων και το σημείο αυτoύ του περιορισμού προσπαθούν να διευκρινίσουν μέσα από το έργο τους αρχικά ο John Stuart Mill και μετέπειτα ο John Rawls. Σε μια προσπάθεια ορισμού της έννοιας της ελευθερίας θα λέγαμε ότι πρόκειται για την ανεξαρτησία των ατόμων από κάθε μορφής εσωτερικό και εξωτερικό καταναγκασμό. Εσωτερικός καταναγκασμός είναι η καταδυνάστευση του ανθρώπου από τα πάθη, τις ορμές, τις έξεις και τις αδυναμίες του, από τις προλήψεις και την άγνοια. Αντίθετα, ο εξωτερικός καταναγκασμός έχει τη μορφή της βίας που ασκείται είτε από κάποιον κατακτητή σε υποδουλωμένη χώρα, είτε από κάποιον τύραννο που κυβερνά αυταρχικά, είτε από τους συνανθρώπους μας στις καθημερινές μας σχέσεις. Η ελευθερία τιμήθηκε περισσότερο από κάθε άλλο αγαθό. Η περηφάνια, η αξιοπρέπεια, η ίδια μας η ευτυχία είναι συνδεδεμένες με αυτή. Η ελευθερία εξασφαλίζει σε όλους μας τη δυνατότητα να αισθανόμαστε ρυθμιστές της ζωής και της μοίρας μας. Αυτή επιτρέπει στο άτομο να αναπτύξει όλες του τις ικανότητες, να πετύχει την υλική του ευημερία και να ολοκληρώσει την προσωπικότητά του. Δίνει 3

4 περιεχόμενο στη ζωή και πάνω σε αυτή θεμελιώνεται η ευτυχία μας. Τίποτα δεν μπορεί να αναπληρώσει την έλλειψη της ελευθερίας, γι αυτό και δεν είναι λίγοι εκείνοι που δε διστάζουν να θυσιάσουν και την ίδια τους τη ζωή για την περιφρούρηση αυτού του αγαθού. Ελευθερία όμως δε σημαίνει ασυδοσία, αλλά εκούσια συμμόρφωση προς τις επιταγές της ηθικής συνείδησης και τους πολιτειακούς νόμους. Διαφορετικά η ελευθερία καταντά αυθαιρεσία. Η ελεύθερη πράξη δεν αντίκειται στο νόμο, στην ελευθερία των άλλων και στην ηθική. Ιδανική είναι η κατάσταση εκείνη όπου εναρμονίζεται η ελευθερία όλων των μελών μιας κοινωνίας που γνωρίζουν τα όριά τους και γι αυτό δεν ξεπέφτουν ποτέ στην αναρχία. Η ασύδοτη ελευθερία δεν μπορεί να ευδοκιμήσει μέσα σε μια κοινωνία που προϋποθέτει για τα άτομα ορισμένες υποχρεώσεις. Αυτό που προσπάθησαν ο John Stuart Mill και ο John Rawls ήταν να καθορίσουν το κριτήριο εκείνο που θα περιόριζε την ατομική ελευθερία σταθμίζοντας τα συμφέροντα του συνόλου και τους φραγμούς που είναι αναγκαίο να τεθούν, προκειμένου η ελευθερία των ξεχωριστών μονάδων να μη ζημιώσει το σύνολο. Τόσο ο φιλελευθερισμός του Mill όσο και ο φιλελευθερισμός του Rawls λαμβάνουν υπόψη τους την πολυποίκιλη διάσταση της ανθρώπινης φύσης και συνεπώς της ελευθερίας των ανθρώπων. Η διαχρονικότητα των θεωριών τους είναι το χαρακτηριστικό εκείνο που τις καθιστά κυρίαρχες στο χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας παίζοντας καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του πολιτικού στοχασμού. Απώτερος σκοπός της παρούσης εργασίας είναι η προσπάθεια αποσαφήνισης της θεωρίας της ελευθερίας του Mill και πώς αυτή προωθείται μέσα από τη σύγχρονη ματιά του Rawls. Κοινή βάση των δυο θεωριών δεν είναι άλλη από την ανάγκη οικοδόμησης μιας νέας κοινωνίας, η οποία θα θεμελιώνεται στην ελευθερία και στην αυτονομία. 4

5 «ΕΙΣΑΓΩΓΗ» JOHN STUART MILL Ένας από τους κορυφαίους Άγγλους φιλοσόφους, κοινωνιολόγους και οικονομολόγους της εποχής του ήταν ο John Stuart Mill (Λονδίνο 1806 Αβινιόν 1873), του οποίου οι απόψεις άσκησαν μεγάλη επιρροή στην πολιτική και φιλοσοφική σκέψη της εποχής του. Ήταν θεμελιωτής της φιλελεύθερης κλασικής παράδοσης του 19 ου αιώνα, και προσπάθησε να καταστήσει τη λογική ως επιστήμη της αλήθειας. Ο Mill ασπάστηκε την ωφελιμιστική θεωρία του Ιερεμία Μπένθαμ, την οποία ανανέωσε με τις δικές του ιδέες. Πολιτεύτηκε με το κόμμα των φιλελευθέρων και το 1865 μπήκε στην βουλή των κοινοτήτων. Ήταν υποστηρικτής της ισότητας των δύο φύλων, της εκπαίδευσης και υπέρμαχος της ελευθερίας, θέμα με το οποίο θα ασχοληθούμε στην παρούσα εργασία διεξοδικά. Κατά την διάρκεια του 19 ου αιώνα σημειώθηκε στο σύγχρονο κόσμο μια σημαντική μεταβολή που επηρέασε τη μορφή του, τη σύστασή του και τον τρόπο ζωής των ανθρώπων καθοριστικά. Η Γαλλική επανάσταση και οι Ναπολεόντειοι πόλεμοι έληξαν (1815). Στη Βρετανία η περίοδος που ακολουθεί είναι περίοδος χωρίς πολεμικές αναταραχές και έτσι η χώρα οδηγείται σε οικονομική ανάπτυξη. Ήταν η εποχή κατά την οποία σημειώθηκε η βιομηχανική επανάσταση αρχικά στην Αγγλία και έπειτα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η βιομηχανική παραγωγή οργανώθηκε εξαιτίας των εργοστασιακών συστημάτων παραγωγής και της τεχνολογικής ανάπτυξης. Έντονη ήταν και η επιθυμία κάποιων ισχυρών χωρών, όπως η Μεγάλη Βρετανία, να επεκταθούν οικονομικά και εδαφικά ιδρύοντας αποικίες ανά τον κόσμο.η πολιτική του αποικιακού επεκτατισμού συνέβαλε στην οικονομική ανάπτυξη των χωρών, καθώς και στην ευημερία της εργατικής τάξης. Αυτά τα γεγονότα δεν είχαν επηρεάσει μόνο την 5

6 οικονομία των ευρωπαϊκών χωρών, αλλά επέφεραν και πολύ μεγάλες κοινωνικές μεταβολές 1. Ο Mill παρατηρώντας αυτήν την ταραχώδη πολιτική κατάσταση τόσο στην Ευρώπη, αλλά κυρίως στη χώρα του, την Αγγλία, έγραψε ένα έργο, ίσως το πιο σπουδαίο εγχειρίδιο γύρω από το ζήτημα της ελευθερίας το On Liberty, στο οποίο υπερασπιζόταν σθεναρά το φιλελευθερισμό, ενώ παράλληλα προσπάθησε να θωρακίσει τις αρχές εκείνες στις οποίες θεμελιωνόταν. Σημαντικός παράγοντας επιρροής των αντιλήψεών του υπήρξε η γυναίκα του Harriet Taylor, με τη βοήθεια της οποίας δόθηκε ώθηση στη σκέψη του και ορμή στο συγγραφικό του έργο. Αξιοσημείωτο είναι να αναφερθούμε στον τρόπο ανατροφής του Mill και στα βιώματα που είχε στην παιδική και εφηβική του ηλικία, τα οποία επηρέασαν καθοριστικά τον τρόπο σκέψης του, δίπλα στον επίσης οικονομολόγο και ωφελιμιστή φιλόσοφο πατέρα του, James Mill. Ο τελευταίος θέλοντας να εξετάσει αν και πόσο θα μπορούσε να αντέξει ένα παιδί μεγαλώνοντας και κατακτώντας σε ελάχιστο χρόνο τις γνώσεις ενός ενήλικα απομακρυσμένο από την ανεμελιά της παιδικής του ηλικίας επεχείρησε ένα ψυχολογικό πείραμα στο μικρό του γιο. Ο μικρός Mill έγινε παιδί θαύμα 2. Σε ηλικία τριών ετών άρχισε να μελετά ελληνικά και στα οχτώ λατινικά. Στα δεκατέσσερά του χρόνια κατείχε σημαντικές γνώσεις στους περισσότερους κλασικούς συγγραφείς, ενώ διέθετε και ικανότητες στην Άλγεβρα, τη Γεωμετρία και την Ιστορία. Την ευχαρίστηση ο Mill δεν την έβρισκε στα παιχνίδια, όπως τα υπόλοιπα παιδιά της ηλικίας του, αλλά στις πολύωρες βόλτες και συζητήσεις με τον πατέρα του. Η μόρφωση του John Mill ήταν καθαρά υπόθεση του πατέρα του, ο οποίος φρόντισε ο γιος του να μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον με πλούσια πνευματικά ερεθίσματα, αλλά φτωχό σε συναναστροφές με τους συνομηλίκους του. Ο Mill μάλιστα είχε παραδεχτεί ότι «τα 6

7 συναισθήματά του λιμοκτονούσαν, ενώ το μυαλό του εξελίχθηκε με βίαιο τρόπο σε ατροφικό». 3 Τα βιώματά του άσκησαν καταλυτική επίδραση στο έργο του. Ο πατέρας του ποτέ δεν του προσέφερε έτοιμη γνώση και απαντήσεις. Ο μικρός Mill έπρεπε μόνος του να αυτενεργήσει και να εξασκήσει το μυαλό του για να λύσει τα αινίγματα με τα οποία ο πατέρας του συνεχώς τον προβλημάτιζε. Στο πρώτο κεφάλαιο της αυτοβιογραφίας του ο ίδιος αναφέρει ότι εξαιτίας της μεθόδου του πατέρα του εξάσκησε την αντίληψη και τη σκέψη του προκειμένου να αντεπεξέλθει σ αυτήν την υπερπροσπάθεια και αυτό ήταν που τον βοήθησε να γίνει σήμερα ένας σπουδαίος στοχαστής. Αναφέρει όμως ότι αυτή η εκπαίδευση λειτούργησε και ως κατάρα, αφού αυτή η συσσωρευμένη πίεση στις αδύναμες πλάτες ενός παιδιού και αργότερα εφήβου οδήγησε σε έκρηξη. Στο κεφάλαιο της αυτοβιογραφίας του που έχει τον τίτλο «Μία κρίση στην ιστορία της σκέψης μου» αναφέρεται στην κατάθλιψη που βίωσε, όταν ήταν είκοσι ετών. Περιγράφει τη λύπη και τη μοναξιά την οποία ένιωθε και την αδιαφορία που είχε αρχίσει να τον καταβάλει για τη ζωή και τους ανθρώπους. Γράφει χαρακτηριστικά : «Ένιωθα προσαραγμένος στην αρχή του ταξιδιού μου με ένα εξαιρετικά καλά εξοπλισμένο πλοίο (ιστιοφόρο) και με το πηδάλιό μου, αλλά χωρίς πανί». 4 Του έλειπε το πανί, δηλαδή η ορμή και η επιθυμία για ζωή και ας είχε όλα τα εφόδια, δηλαδή τη μόρφωση και την παιδεία, που του ήταν απαραίτητα για να ζήσει. Η ματαιότητα αυτή που τον είχε καταβάλει, έγινε ξαφνικά ελπίδα, καθώς διάβαζε το έργο του Μαρμοντό «Αναμνήσεις». Τότε ήταν που για πρώτη φορά συνέλαβε τον εαυτό του να συγκινείται. Τότε ήταν που κατάλαβε ότι ο συναισθηματικός του κόσμος δεν είχε απονεκρωθεί ολότελα και ότι η θλιβερή ψυχολογική του κατάσταση θα μπορούσε να ανατραπεί, αν ανακτούσε την επιθυμία για ζωή. 7

8 Ο Mill κατάφερε να μην λυγίσει, αλλά να μετατρέψει όλη αυτήν την καταπίεση σε σθένος, που βρήκε αντίκτυπο και στον τρόπο σκέψης του, αλλά και στο συγγραφικό του έργο : «Αν θέσεις έναν άλλο στόχο και δώσεις όλη σου την ενέργεια σ αυτόν, θα εισπνεύσεις όλη την ευτυχία στον αέρα που αναπνέεις χωρίς να το επιδιώκεις μανιωδώς». 5 Αποτέλεσμα αυτής της κρίσης ήταν να του δημιουργηθεί μια νέα αντίληψη για την ευτυχία από αυτή που είχε ως τώρα. Θεωρούσε ότι η ευτυχία δεν είναι αγαθό μετρήσιμο ποσοτικά, αλλά κάτι πολύ σύνθετο, όπως ακριβώς και η φύση του ανθρώπου. Υποστήριζε πως δεν πρέπει να θεωρούμε την ευτυχία αυτοσκοπό, επειδή η κατάκτησή της θα επέλθει με το να ζούμε την ίδια τη ζωή και να απολαμβάνουμε τις χαρές της. Προτεραιότητα στη ζωή των ανθρώπων πρέπει να έχει η πνευματική εσωτερική τους καλλιέργεια, η οποία επιτυγχάνεται μέσω της παιδείας και της κάθε μορφής τέχνης. Καταλήγει στην ανάγκη της πνευματικής και συναισθηματικής τροφής βγάζοντας συμπεράσματα από την προσωπική του εμπειρία. Έτσι καλλιεργείται η ευαισθησία του, που τόσο πολύ απουσίαζε από τα δικά παιδικά και νεανικά του χρόνια. 8

9 -Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΩΦΕΛΙΜΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ JOHN STUART MILL Οι φιλελεύθερες ιδέες που διατύπωσε ο Mill δεν είναι μόνο αποτέλεσμα των βιωμάτων του, αλλά και των ωφελιμιστικών απόψεων που είχε υιοθετήσει τόσο από τον πατέρα του όσο και από τον Jeremy Bentham, ο οποίος συνέβαλε εξίσου στη διαπαιδαγώγησή του. Στο έργο του Utilitarianism (1861) φαίνεται να υποστηρίζει τη βασική αρχή του ωφελιμισμού, σύμφωνα με την οποία οι ανθρώπινες πράξεις για να θεωρούνται ορθές πρέπει να είναι τέτοιες, ώστε να προάγουν τη μεγαλύτερη δυνατή ευτυχία για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό ατόμων. Έκδηλη όμως παρουσιάζεται η αποστασιοποίηση των απόψεών του από αυτές των βασικών εκπροσώπων της θεωρίας του ωφελιμισμού, εκφράζοντας τη διακριτική επαναστατική του διάθεση. Η διαφοροποίησή του έγκειται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να κατακτηθεί η πολυπόθητη ευτυχία. Αδιαμφισβήτητο είναι το γεγονός ότι όλοι οι άνθρωποι με τις πράξεις τους επιδιώκουν την ευτυχία. Το αν αυτές οι πράξεις είναι ηθικά σωστές ή λανθασμένες κρίνεται από τις συνέπειές τους. Ο Bentham θεωρώντας ότι η ευτυχία εμπεριέχει το στοιχείο της ηδονής προτείνει ένα αριθμητικό υπολογιστικό σύστημα των ηδονών προκειμένου να κριθεί η ηθικότητα της ανθρώπινης πράξης. Συγκεκριμένα, το μέγεθος της ηδονής καθορίζεται από: α) την έντασή της, β) τη διάρκειά της, γ) τη βεβαιότητά της, δ) από το εάν τίθεται στο εγγύς ή στο απώτερο μέλλον σε σχέση με το χρόνο κατά τον οποίο λαμβάνει χώρο ο υπολογισμός της, ε) τη γονιμότητά της, εάν δηλαδή συνεπάγεται άλλες ομοειδείς ηδονές, στ) την καθαρότητά της, εάν δηλαδή προκαλούν ταυτόχρονα δυσάρεστα συναισθήματα και ζ) την έκτασή της, εάν μπορεί δηλαδή να προκαλέσει 9

10 ηδονικές καταστάσεις και σε άλλα άτομα, πέρα από τα άτομα που σχετίζονται άμεσα με την ηδονική πράξη. 6 Αυτός ο ποσοτικός υπολογισμός των ηδονών απορρίπτεται από τον Mill, ο οποίος στο έργο του «Ωφελιμισμός» διατυπώνει την έμμεση κριτική του στον Bentham : «Η παραδοχή του γεγονότος ότι κάποια είδη ηδονής είναι περισσότερο επιθυμητά και αξιόλογα από κάποια άλλα είναι απόλυτα σύμφωνη με την αρχή της ωφέλειας. Θα ήταν άτοπο τη στιγμή που κατά την αξιολόγηση άλλων πραγμάτων συνυπολογίζουμε την ποιότητα με την ποσότητα να θεωρούμε ότι η αξιολόγηση των ηδονών πρέπει να εξαρτάται αποκλειστικά και μόνο από την ποσότητά τους». 7 Η ποιοτική αξιολόγηση των ηδονών που προτείνει ο Mill έχει να κάνει με το διαχωρισμό τους σε ανώτερες και σε κατώτερες. Στις ανώτερες ηδονές κατατάσσει τις πνευματικές ηδονές, οι οποίες είναι, ή τουλάχιστον θα έπρεπε να είναι, προτιμητέες από κάθε αξιοπρεπές έλλογο όν, προκειμένου να αποκτήσουν την πραγματική ευτυχία. Όσοι αρκούνται στις σωματικές και στις αισθησιακές απολαύσεις δε θεωρούνται από τον Mill πραγματικά ευτυχείς, αλλά ικανοποιημένοι ως ένα βαθμό. Αυτός ο συμβιβασμός όμως πολύ λίγο απέχει από τη δυστυχία. Ο δρόμος για την απόκτηση της ευτυχίας για τον Mill δεν είναι μονόδρομος. Πρόκειται για μια διαδικασία πλουραλιστική και είναι τέτοια εξαιτίας του πολυδιάστατου της ανθρώπινης φύσης και των ποικίλων δυνατοτήτων της. Προτείνει το συνδυασμό της βασικής ωφελιμιστικής αρχής με άλλες αρχές, όπως είναι η αρετή. Ο Mill δεν ικανοποιείται με αυτό που προτείνει η μπενθαμική θεωρία, η οποία προϋποθέτει τη μεγιστοποίηση της ηδονής και την ελαχιστοποίηση του πόνου, αλλά ζητά από τα άτομα να ενεργούν έτσι ώστε να επιζητούν διαρκώς την ενάρετη ζωή, την πρόοδο, που θα ανάγει σε αυτοσκοπό όχι το ατομικό συμφέρον, αλλά την αυτοβελτίωση. Προτείνει την 10

11 καλλιέργεια των αισθημάτων και της ανθρώπινης φαντασίας, την καλλιέργεια των διανοητικών ικανοτήτων με την παράλληλη ανάπτυξη των συναισθημάτων του εσωτερικού κόσμου. Η ανάγκη του ανθρώπου για αυτήν την ισορροπία πηγάζει φυσικά από τη συναισθηματική αναπηρία που βίωσε κατά τη διάρκεια των παιδικών του χρόνων. Έτσι, η καλλιέργεια των συναισθημάτων έγινε ένα από τα κύρια σημεία στην ηθική και φιλοσοφική του θεωρία. 8 Η μπενθαμική θεωρία υποστήριζε ότι υπήρχε ασυμφωνία ανάμεσα στην ανάπτυξη της διανόησης των ατόμων και στην καλλιέργεια των ηθικών και αισθητικών αισθημάτων τους και καθώς θεώρησε ότι τα τελευταία δεν μπορούσαν να συνεισφέρουν στους σκοπούς της κοινωνικής μεταρρύθμισης, τα αγνόησε. Έτσι, ο Mill απομακρύνεται από τις θέσεις των υποστηρικτών του κλασικού ωφελιμισμού, δίνοντας στον ωφελιμισμό μια νέα διάσταση και ένα ευρύτερο περιεχόμενο. Χαρακτήρισε τον άνθρωπο ως ον προοδευτικό, που δεν υπολογίζει τις ηδονές και τα συμφέροντά του μηχανικά, αλλά επιζητά την αυτοανάπτυξή του. Αυτό το ον δεν είναι ανταγωνιστικό, ούτε νιώθει ευτυχία με την ήττα των υπολοίπων προκειμένου να επιτύχει το ίδιο τις επιδιώξεις του, όπως ισχυρίστηκε ο Bentham. Αυτό που προσπαθεί είναι να εναρμονίσει τα αισθήματα και τους στόχους του με εκείνα των υπολοίπων συνανθρώπων του. 9 11

12 - ΑΤΟΜΙΚΟΤΗΤΑ- ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΜΟΙΟΜΟΡΦΙΑ Οι άνθρωποι είναι όντα κοινωνικά, πράγμα που σημαίνει ότι για να επιβιώσουν πρέπει να συμβιώσουν με τους άλλους, στους οποίους πρέπει να είναι αρεστοί, προκειμένου να συμβιώσουν αρμονικά. Έτσι, οι επιθυμίες και οι πράξεις τους προσαρμόζονται στις αρέσκειες ή στις απαρέσκειες των μαζών. Διαφορετικά δε θα μπορούν να απολαύσουν τον έπαινο και το σεβασμό των άλλων, που τόσο έχουν ανάγκη. Όταν τα πραγματικά θέλω δεν ευθυγραμμίζονται με τα θέλω του πλήθους, τότε έρχεται η ντροπή και ο φόβος της απόρριψης. Κοινός στόχος όλων είναι η απόκτηση της ατομικής και της κοινωνικής ευημερίας. Ο τρόπος όμως με τον οποίο θα επιτευχθεί δεν πρέπει να είναι κοινός, γιατί κάτι τέτοιο θα οδηγούσε στον κίνδυνο της ομοιομορφίας. Ο εναλλακτικός τρόπος ζωής είναι δύσκολος, σύνθετος, όπως και η καθημερινότητα των ανθρώπων, γι αυτό και καταφεύγουν στην ευκολία της εξομοίωσης. Η ομοιομορφία και ο περιορισμός των ανθρώπινων δυνατοτήτων προάγεται και από την εκάστοτε εξουσία για να μην έχει κανείς την ευκαιρία να εξυψωθεί και να ξεχωρίσει. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να επιφέρει ανατροπές και επαναστάσεις, άρα θα απειλούσε την εξουσία και τα συμφέροντα των ατόμων που την απαρτίζουν. Την ομοιομορφία απαιτεί και η δυναμική της πλειοψηφίας και γι αυτό θεωρείται εξίσου επικίνδυνη παράμετρος. Επειδή η βούληση των ατόμων κάτω από αυτές τις συνθήκες δεν είναι ισχυρή, τα άτομα συμβιβάζονται με το να πράττουν όχι ό,τι τους αρέσει, αλλά οτιδήποτε είναι γενικά αποδεκτό, πράγμα εύκολο και χωρίς ρίσκο ή κόστος. Η κοινή γνώμη είναι η μεγαλύτερη απειλή της ατομικότητας. Έχει τη δύναμη να αποπροσανατολίσει το άτομο από τις γνήσιες ανάγκες και πραγματικές επιθυμίες του και ως ένα από τα βασικότερα μέσα 12

13 επηρεασμού να το οδηγήσει στην αποποίησή τους, καθιστώντας το υποχείριο. Η κοινή γνώμη δεν ταυτίζεται με την ορθή γνώμη, παρ όλο που κάποιοι υποστηρίζουν το αντίθετο λόγω πλειοψηφίας. Το άτομο μπορεί να αποφύγει αυτήν την αλλοτρίωση, αν βρει το σθένος να φιλτράρει ό,τι του επιβάλλεται και αν επιλέξει τα στοιχεία εκείνα που καλύπτουν τις πραγματικές του ανάγκες. Αυτή η αυτοκυριαρχία θα οδηγήσει στην πραγματική ευτυχία. Η μετριότητα εγκλωβίζει την ελεύθερη ανθρώπινη φύση, όταν κάποιος δεν έχει το σθένος να βρει το δρόμο του και να κάνει τις επιλογές του. Και αναφερόμαστε σε ισχυρό ψυχικό και πνευματικό σθένος, γιατί η διατήρηση της ατομικότητας είναι έργο πραγματικά δύσκολο. Αυτού του είδους ο αναγκαίος συμβιβασμός είναι καταπιεστικός, πράγμα που φοβίζει τον Mill. Η μόνη λύση είναι η ελευθερία και η ευτυχία των ατόμων μέσω της βελτίωσης της πνευματικής τους καλλιέργειας και της αυτοανάπτυξης με έναν τρόπο μοναδικό. Τότε μόνο η ανάγκη για το κοινό καλό θα γίνει συνειδητή και θα επιτευχθεί η μέγιστη δυνατή ευτυχία για όσο το δυνατόν περισσότερους, ικανοποιώντας έτσι τη βασική ωφελιμιστική αρχή. Εφόσον τα άτομα δεν είναι απομονωμένα, αλλά ανήκουν σε ένα κοινωνικό σύνολο, οι πράξεις τους έχουν αντίκτυπο στη ζωή των άλλων. Από τη στιγμή της γέννησής του κάθε άτομο ως μέλος αυτού του συνόλου, μέσα στο οποίο δραστηριοποιείται, αναλαμβάνει κάποιες υποχρεώσεις, ενώ ταυτόχρονα απολαμβάνει και κάποια δικαιώματα και ελευθερίες αναγνωρισμένα από όλους. Το πόσο ελεύθερος είναι κάποιος εξαρτάται από το πόσο εξαναγκάζεται να κάνει ή να μην κάνει κάτι. Σύμφωνα με τη θεωρία του Mill τα άτομα είναι ελεύθερα να πράττουν ό,τι επιθυμούν και να επιλέγουν χωρίς κανέναν περιορισμό: «πιστεύει στην ελευθερία, ήτοι 13

14 στον αυστηρό περιορισμό του δικαιώματος καταναγκασμού, επειδή είναι βέβαιος ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αναπτυχθεί, να ευδοκιμήσει και να ολοκληρωθεί, αν δεν είναι απαλλαγμένος από την επέμβαση των άλλων σε ένα ελάχιστο πεδίο της ζωής του, το οποίο θεωρεί- ή θα ήθελε να καταστήσει απαραβίαστο Το άτομο δεν είναι υπόλογο στην κοινωνία για τις πράξεις του, που θίγουν αποκλειστικά και μόνο τα δικά του συμφέροντα». 10 Η ελευθερία μπορεί να έχει δυο μορφές, τη θετική και την αρνητική. Θετική είναι η ελευθερία αυτή που συνδέεται με το αυτεξούσιο, με την προσωπική βούληση και την ορθολογικότητα του ατόμου. Απευθύνεται δηλαδή στο ελεύθερο πεδίο δράσης και όχι στα όρια επέμβασης. Η εξασφάλιση του ελεύθερου πεδίου δράσης είναι αναγκαία για την ανάπτυξη των φυσικών ικανοτήτων και την επιδίωξη των σκοπών. Αρνητική ελευθερία είναι το να μπορεί κάποιος να πράττει ανεμπόδιστα, χωρίς δηλαδή να υπάρχει σε κανέναν η δυνατότητα παρέμβασης στην πράξη αυτή. Ο Mill θέλει να καθορίσει τα όρια της αρνητικής ελευθερίας. Αγωνιά να προστατεύσει το δικαίωμα της προσωπικής επιλογής και την απαλλαγή της από την ισχύουσα κοινή γνώμη. Θεωρεί ότι εξασφαλίζοντας αυτό το minimum της προσωπικής ελευθερίας δίνεται η δυνατότητα στον πολιτισμό να προοδεύσει και στην ανθρώπινη φύση μας να γίνεται σεβαστή. Η παρέμβαση είναι επιτρεπτή μόνον σε περιπτώσεις βέβαιης ή άμεσης βλάβης των άλλων: «Όσον αφορά την απλά ενδεχόμενη ή τεκμαιρόμενη ζημία, που προξενεί κανείς στην κοινωνία με τη συμπεριφορά του, η οποία ούτε αθετεί κάποια συγκεκριμένη υποχρέωση προς το κοινό ούτε επιφέρει αισθητή βλάβη σε κάποιο συγκεκριμένο άτομο εκτός από τον εαυτό του, η ανακύπτουσα δυσχέρεια δεν είναι τελικά τέτοια, που μπορεί να υποστεί η κοινωνία για χάρη του σημαντικότερου αγαθού της 14

15 ανθρώπινης ελευθερίας». 11 Η ελευθερία λοιπόν για τον Mill είναι πολύ πιο σημαντική από την ενδεχόμενη ζημία. Εφόσον οι πράξεις μας δε βλάπτουν άμεσα τους άλλους, πρέπει να γίνονται ανεκτές, αν τα άτομα θέλουν να απολαμβάνουν τα αγαθά της ελευθερίας. 15

16 - Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ & ΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ Η νέα ωφελιμιστική θεωρία του Mill συνδέει άμεσα την ευτυχία με τη δραστηριότητα των ατόμων και την ενεργή επιδίωξη των αγαθών, διατηρώντας το ενστικτώδες αίσθημα της ενότητας μεταξύ των ατόμων. Προκειμένου το άτομο να φτάσει στην αυτοολοκλήρωση, πειραματίζεται, πράγμα που σημαίνει ότι παίρνει αποφάσεις και μπαίνει σε μια διαδικασία επιλογής. Τα περιθώρια που έχουν τα άτομα να επιλέξουν καθορίζονται από το βαθμό ατομικότητας και ελευθερίας που διαθέτουν. Αυτός ο προβληματισμός του Mill αναπτύσσεται διεξοδικά στο έργο του On Liberty στο οποίο δίνονται απαντήσεις σχετικά με την έννοια της κοινωνικής ελευθερίας. Κάθε προσπάθεια ορισμού της ελευθερίας είναι ανεπαρκής εξαιτίας της πολυσυνθετότητας της έννοιας της. Γενικά όμως θα λέγαμε ότι ελευθερία είναι η δυνατότητα δραστηριότητας που έχουν τα άτομα, απαλλαγμένα από εξαναγκασμούς και εξωτερικές δυνάμεις. Είμαστε ελεύθεροι λοιπόν, όταν εμείς οι ίδιοι αποκλειστικά ορίζουμε τις πράξεις μας, όταν πραγματώνουμε τους σκοπούς που επιθυμούμε χωρίς εξαναγκασμό και καταπίεση. Ο Mill αναφερόμενος στην ατομικότητα την ταυτίζει με την ανάπτυξη της προσωπικότητας του καθενός, η οποία συμβάλλει στην ολοκλήρωση των ανθρώπινων όντων. Η προσωπικότητα του καθενός είναι μοναδική και γι αυτόν το λόγο τα άτομα θέτουν διαφορετικούς σκοπούς και επιλέγουν διαφορετικούς τρόπους ζωής και έκφρασης. Κάθε ξεχωριστή οντότητα προκειμένου να ευτυχήσει και να βρει το νόημα της ζωής αγωνίζεται και πειραματίζεται ποικιλοτρόπως. Η αυτοκυριαρχία μας οδηγεί στην ευημερία, γι αυτό ο Mill στηρίζει την ανάγκη της ελεύθερης επιλογής και έκφρασης στο εξής επιχείρημα: «Η μόνη ελευθερία που είναι άξια του ονόματός της είναι η ελευθερία να 16

17 επιδιώκουμε το όφελός μας με το δικό μας τρόπο, αρκεί να μην προσπαθούμε να βλάψουμε τους άλλους ή να τους εμποδίσουμε να επιτύχουν το ίδιο πράγμα. Κάθε άνθρωπος είναι αυτός ο ίδιος ο καλύτερος προστάτης της σωματικής, διανοητικής ή πνευματικής του υγείας. Οι άνθρωποι ωφελούνται περισσότερο, όταν επιτρέπουν στους συνανθρώπους τους να ζουν καλύτερα, παρά όταν αναγκάζουν κάθε άνθρωπο να ζει, όπως νομίζουν καλύτερα οι υπόλοιποι.» 12 Για τον Mill δεν υπάρχει καλύτερος κριτής των ατόμων από τον ίδιο τους τον εαυτό, αναπτύσσοντας έτσι το επιχείρημα του ατομισμού. Αυτό του το επιχείρημα βέβαια, αφορά σε ανθρώπους πολιτισμένων κοινωνιών, ικανούς να κρίνουν και να επιλέγουν. Αναφέρεται σε ανθρώπους με πνευματική ωριμότητα, όχι σε ανήλικους ή σε λαούς με βάρβαρους πολιτισμούς. Σύμφωνα με τη θεωρία του Mill περί ελευθερίας, οι πολίτες κάθε οργανωμένης κοινωνίας έχουν τη δυνατότητα να ολοκληρωθούν εφόσον εξασφαλιστεί γι' αυτούς ένα πλαίσιο ελεύθερης δραστηριότητας, όπου καμία παρέμβαση δεν είναι επιτρεπτή. Η ελευθερία στην ανθρώπινη πράξη θα εξασφαλίσει τη δυνατότητα διαμόρφωσης της προσωπικότητας των ατόμων και την πλήρη ανάπτυξή της. Η απουσία παρέμβασης των άλλων σε όσα το άτομο επιθυμεί να παραμείνουν άθικτα ορίζεται ως αρνητική έννοια της ελευθερίας, σύμφωνα με την οποία, η ελευθερία των ατόμων αυξάνεται όσο αυξάνεται και η περιοχή στην οποία δεν είναι δυνατή η παρέμβαση των άλλων 13. Η ελεύθερη ανθρώπινη δραστηριότητα αποδεσμεύει τους πολίτες από την αδράνεια, οι οποίοι ως ενεργά μέλη πια οδηγούνται στην επίτευξη της ατομικότητάς τους. Οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων είναι απαραίτητο να διέπονται από γενικούς κανόνες συμπεριφοράς, οι οποίοι δεν είναι δυνατό να παρέμβουν στις καθαρά προσωπικές υποθέσεις των ατόμων. Σύμφωνα με 17

18 τον Mill, κανένας δεν έχει το δικαίωμα να επιβάλλει τις απόψεις του στον ενήλικο συνάνθρωπό του. Αν και οι συμβουλές, οι παραινέσεις και οι προειδοποιήσεις είναι επιτρεπτές, η τελική απόφαση πρέπει πάντα να λαμβάνεται από το ίδιο το άτομο, διότι κανείς δε γνωρίζει καλύτερα τι είναι πιο συμφέρον να πράξει για τον εαυτό του. Η κοινή γνώμη έχει τη δυνατότητα να λογοκρίνει συμπεριφορές που θεωρεί ότι είναι παράνομες ή θα επιφέρουν περισσότερη βλάβη παρά ωφέλεια. Αποτέλεσμα των αναξιοπρεπών και χωρίς σύνεση πράξεων είναι η περιφρόνηση και η κοινωνική κατακραυγή, η οποία όμως δεν πρέπει να οδηγείται στη λογοκρισία με την απόλυτη έννοια της. Χαρακτηριστικά ο Mill αναφέρει στο On Liberty «Έχουμε το δικαίωμα να ενεργούμε σύμφωνα με τη δυσμενή μας γνώμη για τον άλλον, όχι για να καταπιέσουμε την ατομικότητά του, αλλά για να εκδηλώσουμε τη δική μας» 14. Μέσα στα πλαίσια μιας οργανωμένης κοινωνίας η αρμονική συνύπαρξη των ατόμων προϋποθέτει την ειρήνη μεταξύ των ανθρωπίνων σχέσεων. Είναι απαραίτητο λοιπόν να επιβάλλονται αυστηρές ποινές σε κάθε προσπάθεια παραβίασης των δικαιωμάτων των άλλων και των θεμελιωδών συμφερόντων τους. Οι πολίτες προστατεύονται ατομικά και συλλογικά κάθε φορά που η παραβίαση των κανόνων δικαιοσύνης είναι δυνατό να προκαλέσει ζημία στους άλλους: «Κάθε φορά που υπάρχει βέβαιη ζημία ή βέβαιος κίνδυνος ζημίας, είτε ενός ατόμου είτε του κοινού, η περίπτωση παύει να ανήκει στη σφαίρα της ελευθερίας και εμπίπτει στην αρμοδιότητα της ηθικής και του νόμου 15». Επομένως η δικαιοσύνη αποτελεί μια ηθική υποχρέωση, την οποία τα άτομα οφείλουν να σεβαστούν προκειμένου να μην προξενούν δυσμένεια στις μεταξύ τους σχέσεις. Στο Περί Ελευθερίας ο Mill αναφέρεται στο ζήτημα της οριοθέτησης της κρατικής επέμβασης θέτοντας το ερώτημα «κατά πόσο 18

19 η κυβέρνηση πρέπει να κάνει ή να φροντίζει, ώστε να γίνει κάτι που θα ωφελήσει τα άτομα, ή να αφήσει τους ενδιαφερόμενους να το κάνουν οι ίδιοι, είτε ατομικά, είτε εκούσια συνασπιζόμενοι» 16. Ο περιορισμός της κρατικής παρέμβασης είναι ένα από τα βασικότερα αιτήματα του Mill, ο οποίος θεωρεί ότι κάθε φορά που η κυβερνητική εξουσία αναλαμβάνει μια πρόσθετη αρμοδιότητα, χάνεται η αξία των ατόμων που απαρτίζουν το κράτος «ένα κράτος που μικραίνει τους ανθρώπους του για να είναι πιο πειθήνια όργανα στα χέρια του, ακόμα και για αγαθούς σκοπούς, θα διαπιστώσει ότι με μικρούς ανθρώπους δε γίνονται μεγάλα πράγματα και ότι η τελειότητα του μηχανισμού του, για την οποία θυσίασε τα πάντα, δε θα το ωφελήσει τελικά σε τίποτα, αφού δε θα έχει πια τη ζωτική εκείνη δύναμη που προτίμησε να καταστρέψει, για να επιτύχει την ομαλότερη λειτουργία αυτού του μηχανισμού» 17. Ο Mill εναντιώνεται έτσι στις κυβερνήσεις που δεν προκαλούν τη δραστηριότητα και την εκδήλωση των δυνάμεων των κοινωνικών ομάδων υποτιμώντας την αξία των μελών τους. Τα άτομα έτσι δεν οδηγούνται στην προσωπική και συλλογική ευτυχία. «Είναι γενικά σωστό πως ο αρμοδιότερος να χειριστεί οποιοδήποτε ζήτημα, ή να κρίνει πώς και ποιός θα το χειριστεί, είναι εκείνος που ενδιαφέρεται προσωπικά γι' αυτό» 18. Επίκεντρο του φιλελευθερισμού του είναι το άτομο, του οποίου τα συμφέροντα πρέπει να προστατεύονται, όταν αυτό εντάσσεται σε ένα κοινωνικό σύνολο. Ο ωφελιμισμός του Mill δεν επιτρέπει την κυριαρχία του εγωισμού και την αδιαφορία για το γενικό καλό. Κάθε άνθρωπος είναι υπόλογος στην κοινωνία μόνο για τη συμπεριφορά του απέναντι στους άλλους, ενώ έχει απόλυτη ελευθερία για οτιδήποτε αφορά τον εαυτό του. Δικαιώνει μόνο εκείνες τις κρατικές παρεμβάσεις που αφορούν το κοινό καλό. Η κρατική παρέμβαση μπορεί να επιφέρει επιζήμια αποτελέσματα στη γενική ευημερία. Η κοινωνία και το κράτος 19

20 λοιπόν, πρέπει να παρεμβαίνουν μόνο, όταν ζημιώνονται τα συμφέροντα των άλλων. Δυσαρεστημένος από την κατάσταση των κοινωνιών της εποχής του με πικρία διαπιστώνει ότι το βασικότερο μέσο απόκτησης της ευτυχίας, η δυνατότητα της ελεύθερης επιλογής, φυλακίζεται όχι μόνο από το κράτος, αλλά και από το δεσποτισμό και την τυραννία της κοινής γνώμης και από την επιρροή του εθίμου. Εξαιτίας αυτών η αυθόρμητη πρωτοβουλία ακρωτηριάζεται, αφού ο ατομικισμός και η ποικιλομορφία απορρίπτονται από το κριτήριο της βούλησης της πλειοψηφίας. Στα πλαίσια των δημοκρατικών κοινωνιών η παρέμβαση της πλειοψηφίας και των επιθυμιών της στην εσωτερική ζωή των ανθρώπων επιτρέπεται μέσα από νόμους, ενώ σε όποιον παίρνει πρωτοβουλία δράσης, αποδίδονται κυρώσεις και ποινές. Παρόλο που η δημοκρατία θεωρείται από τον Mill ως το μόνο δίκαιο πολίτευμα διακυβέρνησης, πιστεύει ταυτόχρονα ότι είναι και το πιο πιεστικό, επειδή αυτό που προάγει και καλλιεργεί είναι η ομοιομορφία. Αντικειμενικός σκοπός κάθε πολιτικού συστήματος πρέπει να θεωρείται η δύναμη της ατομικότητας και της αυτοανάπτυξης. Αυτός ο σκοπός όμως δεν μπορεί να επιτευχθεί υπό καθεστώς ανελευθερίας και έλλειψης ποικιλομορφίας. Ο Isaiah Berlin στο δοκίμιό του «Τέσσερα Δοκίμια Περί Ελευθερίας» καταθέτει την άποψή του Mill για την υπεράσπιση της ποικιλότητας και της ατομικότητας. : «Επιθυμεί να διαφυλάσσει την ποικιλότητα, να κρατά πάντοτε ανοιχτό το δρόμο της αλλαγής και να ανθίσταται στους κινδύνους των κοινωνικών πιέσεων εξ ου προπαντός και το μίσος του για τις καταστάσεις όπου η ανθρώπινη αγέλη ξεσπά μαινόμενη ενάντια σε ένα θύμα, καθώς και η θέλησή του να προστατεύει τους ετερόδοξους και τους αιρετικούς. Η βασική κατηγορία που προσάπτει στους «προοδευτικούς» (ήτοι τους ωφελιμιστές και, ενδεχομένως, τους σοσιαλιστές) είναι ότι, κατά γενικό κανόνα, αρκούνται απλώς να 20

21 μεταβάλλουν την κοινή γνώμη προσπαθώντας να την καταστήσουν περισσότερο ευνοϊκή απέναντι στο τάδε πρόγραμμα ή στη δείνα μεταρρύθμιση, αντί να βάλλουν με δριμύτητα ενάντια σε εκείνη την τερατώδη αρχή που λέει πως η γνώμη της πλειονότητας πρέπει να αποτελεί νόμο για τα άτομα». 19 Το «Περί Ελευθερίας» έχει ως κατευθυντήρια γραμμή να περιορίσει τον έλεγχο της προσωπικότητας από την κοινή γνώμη και γι αυτή του την αρχή ο συγγραφέας του θεωρήθηκε καινοτόμος. Το δικαίωμα αυτό αποτελεί αυτομάτως και υποχρέωση του κάθε ατόμου. Η ανάγκη για ελευθερία έκφρασης και σκέψης, αλλά και για ελευθερία επιλογής αιτιολογείται από τον Berlin: «ο άνθρωπος διαφέρει από τα ζώα, όχι μόνο επειδή είναι προικισμένος με Λόγο ή επειδή επινοεί εργαλεία και μεθόδους, αλλά κυρίως επειδή είναι ικανός να κάνει επιλογές επειδή είναι περισσότερο άνθρωπος, όταν επιλέγει και όχι όταν τον επιλέγουν παρά τη θέλησή του επειδή είναι ο αναβάτης και όχι το άλογο επειδή επιδιώκει σκοπούς και όχι απλώς μέσα- σκοπούς που ο καθένας επιδιώκει με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο και όσο πιο πολλοί και διαφορετικοί είναι αυτοί οι τρόποι, τόσο πλουσιότερη γίνεται η ανθρώπινη ζωή». 20 Τότε λοιπόν ο άνθρωπος ανακαλύπτει την αλήθεια, όταν έχει τη δυνατότητα να θέτει μόνος του τους νόμους του εαυτού του και είναι ικανός ελεύθερα να ρυθμίζει ο ίδιος τη ζωή του. 21

22 - H ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΈΚΦΡΑΣΗΣ Η Μπενθαμική θεωρία συχνά, όπως προαναφέρθηκε, βρέθηκε στο κέντρο της νέας προοδευτικής σκέψης του Mill. Ένα από τα σημεία της θεωρίας του Jeremy Bentham για το οποίο δέχτηκε αυστηρή κριτική από τον Mill ήταν αυτό που αφορούσε στην ανθρώπινη φύση και τις δυνατότητές της. Για τον Bentham η ανθρώπινη φύση μπορεί να πράττει και να σκέφτεται μηχανικά, σαν ένα εργαλείο, υπολογίζοντας το συμφέρον του και έχοντας ως μοναδικό στόχο την απόκτηση όσο το δυνατόν περισσότερης ηδονής. Για τον Mill όμως η ανθρώπινη φύση είναι κάτι πολύ πιο περίπλοκο και σύνθετο: «Η ανθρώπινη φύση δεν είναι μηχανή για να κατασκευάζεται σύμφωνα με ένα πρότυπο και να εκτελεί την εργασία που ορίζεται στις προδιαγραφές της, αλλά ένα δέντρο που πρέπει να μεγαλώνει και να αναπτύσσεται προς όλες τις κατευθύνσεις». 21 Γι αυτόν το λόγο η ζωή του καθενός έχει συνεχώς περιθώρια βελτίωσης, αφού τα άτομα θα έχουν πάντα τη δυνατότητα να επιλέγουν τις πράξεις τους ελεύθερα. Η αυτενέργεια λοιπόν είναι αυτή που βοηθά τα άτομα να συνειδητοποιήσουν τις ατομικές τους δυνατότητες και να οδηγηθούν στην αυτοολοκλήρωση. Η δυνατότητα της ελεύθερης έκφρασης σε συνδυασμό με τη δυνατότητα για αυτενέργεια καλλιεργεί την υπευθυνότητα των ατόμων και συμβάλλει στην ωρίμανση της σκέψης και της κρίσης τους. Το ότι το άτομο είναι ελεύθερο να πράξει και συνεπώς να εκφραστεί δε σημαίνει ότι δεν μπορεί να κάνει λάθος επιλογές ή να υιοθετήσει λανθασμένες αντιλήψεις. Εφόσον όμως δεν υπάρχει πλήρης βεβαιότητα για την ορθότητα μιας πράξης, όταν διαπιστώνονται λάθη στις επιλογές των 22

23 ατόμων, αυτά δεν πρέπει να τιμωρούνται και να έρχονται αντιμέτωπα με το νόμο και κυρίως με την κοινωνική κατακραυγή. Είναι σημαντικό για τον Mill τα άτομα να μην καταπιέζουν την ελεύθερη σκέψη και έκφρασή τους υπό το βάρος και την καταπίεση της βούλησης των άλλων, που ίσως και να ανήκουν στο πλειοψηφικό κομμάτι της κοινωνίας στην οποία εντάσσονται. Η καλύτερη αντιμετώπιση των ατόμων που υπέπεσαν σε λάθος επιλογές είναι να παροτρύνονται και να δέχονται συμβουλές προκειμένου να διορθωθούν. Ο Mill με αυτό του το επιχείρημα δίνει περιθώρια αποδοκιμασίας, η οποία όχι μόνο δε θα καλλιεργεί την καταπίεση και το φόβο στα άτομα του κοινωνικού συνόλου, αλλά θα δίνει σε αυτά συνεχείς ευκαιρίες και δυνατότητες εξέλιξης και προόδου, οι οποίες θα στοχεύουν στον αντικειμενικό σκοπό της αυτοολοκλήρωσης. Είναι ξεκάθαρη λοιπόν η πρόθεση του Mill για σύσφιξη των σχέσεων του κοινωνικού συνόλου. Η κοινωνική ενότητα, η οποία σαφώς προάγει τόσο την ατομική όσο και την κοινωνική ευημερία, επιτυγχάνεται απορρίπτοντας την ακραία αποδοκιμασία και τις βιαιότητες. Η άμεση παρέμβαση είναι επιτρεπτή μόνο σε πράξεις που κρίνονται άμεσα επιζήμιες. Ο βαθμός λοιπόν ελέγχου και επιρροής στις πράξεις των ατόμων καθορίζουν τη συμπεριφορά όλων. Ο μόνος λόγος επέμβασης στις πράξεις των άλλων είναι η αυτο- προστασία με την παράλληλη όμως διαφύλαξη της πολύτιμης ελευθερίας. Το επιχείρημα της ελευθερίας της γνώμης και της έκφρασης φέρνει την πρόοδο μέσα από τη φαντασία και την αυθόρμητη πρωτοβουλία, ενώ ο φόβος στο νέο, το διαφορετικό, το εκκεντρικό ωθεί τον πολιτισμό στην οπισθοδρόμηση. Όλοι πρέπει να διατυπώνουν ελεύθερα τις γνώμες τους, όσο ριζοσπαστικές και αν είναι. Η ανάγκη αυτή όμως γίνεται επιτακτική ιδίως, όταν οι γνώμες διατυπώνονται από ιδιοφυείς ανθρώπους.ο στοχασμός του Mill θεμελιώθηκε στο προβάδισμα του πνεύματος των 23

24 πεφωτισμένων και κατάφερε να συνδέσει την πολιτική του θεωρία με την οικονομική και τη θεωρία της ατομικής ελευθερίας. Η πολυγνωμία φέρνει την αλήθεια πιο κοντά στον άνθρωπο, ενώ η φίμωσή της βυθίζει τα άτομα στο σκοτάδι. Η φύση των ανθρώπων είναι τέτοια που κάνει τις δυνάμεις τους να διαφέρουν μεταξύ τους. Έτσι, όσοι κατέχουν από τη φύση τους περισσότερα εφόδια, είναι πιο εύκολο να υπερπηδήσουν τα εμπόδια της ζωής, τα οποία επίσης διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Οι άνθρωποι κατέχουν δυνάμεις διαφορετικού τύπου και γι αυτό και οι ικανότητές τους, οι επιδόσεις τους και οι κλίσεις τους ποικίλουν σε κάθε τομέα. Αυτή είναι η πραγματικότητα της ζωής, να υπάρχουν τόσο οι δυνατοί και ταλαντούχοι όσο και οι αδύναμοι και ατάλαντοι. Οι πιο δυνατοί, οι ιδιοφυείς άνθρωποι αναλαμβάνουν το καθήκον της καθοδήγησης των αδυνάτων, προκειμένου να επέλθει η βελτίωση μέσω της αφύπνισης: «Αυτοί οι ελάχιστοι είναι το άλας της γης. Χωρίς αυτούς η ανθρώπινη ζωή θα έμοιαζε λάκκος με στάσιμα νερά. Πρόκειται για ανθρώπους οι οποίοι εγκαινιάζουν τα καλά πράγματα που δεν υπήρχαν πριν και ταυτόχρονα διατηρούν ζωντανά τα ήδη υπάρχοντα». 22 Η ατομικότητα και η ελεύθερη ανάπτυξη για τον Mill είναι έννοιες ταυτόσημες και επιτυγχάνονται μέσω της αυτοβελτίωσης της ενεργητικής φύσης κυρίως αυτών των πνευματικότερων ανθρώπων. Έχουν χρέος τους να κοινοποιήσουν τις πολύτιμες σκέψεις τους στην ανθρωπότητα, χωρίς φόβο και περιορισμούς, αλλά ελεύθερα: «Η ιδιοφυΐα μπορεί να αναπνέει ελεύθερα μόνο σε ατμόσφαιρα ελευθερίας». 23 Πολλοί κατηγόρησαν άδικα τον Mill για ελιτισμό εξαιτίας του προβαδίσματος που δίνει σε αυτούς τους λίγους καλλιεργημένους ανθρώπους των κοινωνιών. Ο Mill όμως δεν ισχυριζόταν ότι μόνο οι ιδιοφυείς άνθρωποι είχαν δικαίωμα έκφρασης. Αντιθέτως, κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να εκφράζεται χωρίς να μπορεί να παρέμβει 24

25 κανείς: «Ακόμα και αν όλοι οι άνθρωποι, εκτός από έναν, είχαν την ίδια γνώμη, δε θα είχαν το δικαίωμα να φιμώσουν αυτόν τον έναν, όπως ακριβώς και αυτός δε θα είχε το δικαίωμα, αν διέθετε την αντίθετη άποψη, να φιμώσει όλους τους άλλους». 24 Η μόνη περίπτωση στην οποία μπορεί το κράτος να παρέμβει είναι, όταν διαδίδονται ιδέες προκλητικές που σκοπό δεν έχουν να προάγουν την αλήθεια και τη γενική ευημερία, αλλά στοχεύουν στο να προκαλέσουν βιαιότητες, εχθροπραξίες, μισαλλοδοξία και φανατισμό. Σε καμία άλλη περίπτωση η παρακώλυση της αυτόνομης σκέψης δεν υποστηρίζεται από τον Mill. Κανείς δεν πρέπει να μένει αδρανής και να δέχεται παθητικά ό,τι είχε έως τώρα ισχύ, οτιδήποτε θεωρείται αδιαμφισβήτητο. Ο χαρακτήρας για να διαμορφωθεί απαιτεί δράση, αυτενέργεια, ελευθερία έκφρασης, ξεκάθαρη βούληση. Κάθε έλλογο ον υποχρεούται να επιλέξει το δικό του προσωπικό δρόμο για να ευημερήσει και γι αυτό χρειάζεται σθένος και όχι νωθρότητα. Μόνο έτσι ικανοποιείται η εσωτερική μας ανάγκη να γνωρίσουμε το βαθύτερό μας εαυτό. Για τον Mill αυτός που υπάρχει και εξελίσσεται δημιουργεί συνεχώς ένα νέο εαυτό με τη σταθερά αυξανόμενη διαδικασία της ωρίμανσης. Η ενεργητική φύση φτάνει στα ανώτερα επίπεδα με τη συνεχή εξάσκηση και αυτοβελτίωση. «Οι ζωηρές ορμές δεν είναι παρά η ενεργητικότητα του ατόμου. Η ενεργητικότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί με κακό τρόπο. Αλλά είναι πάντα η ενεργητική και όχι η απαθής και αδρανής φύση που κάνει το καλό». 25 Η ασθενής φύση λοιπόν είναι καταδικασμένη στην αδράνεια και στην αυτοκαταστροφή. Η αντιγνωμία φέρνει επαγρύπνιση, γι αυτό μια γνώμη έχει νόημα, όταν την αντιμαχόμαστε και όχι όταν τη θεωρούμε αναμφισβήτητη. 25

26 Η αυτοβελτίωση επέρχεται με την αυτοϋπέρβαση μέσω του αιώνιου πειραματισμού. Αυτή η ελευθερία λοιπόν δηλώνει την κυριαρχία και αναδεικνύει την υπεροχή της ανθρώπινης φύσης, την οποία έχουμε καθήκον να προάγουμε. Οι λίγοι που καταφέρνουν να αυτοολοκληρώνονται πρέπει να εκφράζουν τις απόψεις τους, ακόμα και αν αυτές θεωρούνται αιρετικές, προκειμένου να βελτιωθεί η κοινωνία και να προοδεύσει η ανθρωπότητα χωρίς να αναπαύεται στην ευκολία της μετριότητας. 26

27 JOHN STUART MILL ΕΠΙΛΟΓΟΣ Ο John Rawls στο έργο του Theory of Justice και συγκεκριμένα στο κεφάλαιο «Περί ίσης Ελευθερίας» διακρίνει τρία επιχειρήματα του Mill υπέρ της ανάγκης λειτουργίας των ελεύθερων κοινωνικών θεσμών. Σε αυτά τα επιχειρήματα ο Rawls εντοπίζει τον πυρήνα της σκέψης του Mill. -1 ον : Οι άνθρωποι διαθέτουν από τη φύση τους κάποιες ικανότητες, που η αξιοποίησή τους προϋποθέτει την ελευθερία: «Οι άνθρωποι δε θα μπορέσουν να πραγματοποιήσουν και να βιώσουν τις πολύτιμες δραστηριότητες για τις οποίες είναι ικανοί, αν δε διαθέτουν εντατικά καλλιεργημένες ικανότητες και αναζωογονημένες φύσεις» ον : Οι θεσμοί είναι απαραίτητοι για να μπορέσουν να δραστηριοποιηθούν ελεύθερα τα άτομα, για να λαμβάνουν ελεύθερα αποφάσεις και για να μπορούν μόνοι τους να διακρίνουν το ορθό από το λάθος: «Οι άνθρωποι δεν έχουν άλλον τρόπο να μαθαίνουν τι μπορούν να κάνουν και τι από όλα αυτά είναι περισσότερο αποδοτικό» 27 Και για τον Rawls η ελευθερία είναι το διακριτικό γνώρισμα των ανθρώπων από τα υπόλοιπα όντα. Τέλος, η ιστορική εμπειρία αποδεικνύει περίτρανα ότι, όταν οι άνθρωποι δεν είναι βυθισμένοι στην απάθεια και στην απελπισία, επιθυμούν να είναι ελεύθεροι: «Αν και οι άνθρωποι παραπονιούνται για το βάρος της ελευθερίας και του πολιτισμού, διαθέτουν μια ακατανίκητη επιθυμία να ρυθμίζουν οι ίδιοι τις υποθέσεις τους» 28 Η φιλελεύθερη θεωρία του Mill δείχνει να εμπιστεύεται την πρόοδο της ανθρωπότητας, αρκεί να εξασφαλιστούν οι κατάλληλες συνθήκες για την καλλιέργεια του ελεύθερου πνεύματος. Κάθε ον έχει κάποιο σκοπό ύπαρξης. Η γνώση και η αξιοποίηση του λόγου οδηγούν στην πρόοδο την ανθρώπινη ιστορία. Η ελευθερία στον τρόπο έκφρασης ανατρέπει τον 27

28 παραδοσιακά θεμελιωμένο τρόπο σκέψης. Η νέα ηθική και ο νέος τρόπος συμπεριφοράς έρχεται να αντικαταστήσει καθετί κατεστημένο. Σ αυτήν την αναδόμηση, σύμφωνα με τον Mill, απαραίτητο εφόδιο είναι η δύναμη και η βούληση. Το άτομο που μπορεί να επιλέγει έχει την ικανότητα να αυτοκαθορίζεται και δεν επιτρέπει τη φίμωσή του από την κοινή γνώμη. Ελεύθερη έκφραση σημαίνει ευθυγραμμισμό των απόψεών μας με την προσωπικότητά μας για θέματα, όπως η θρησκεία, η ηθική, η παιδεία, η οικονομία. Όταν το άτομο επιλέγει ελεύθερα τον τρόπο ζωής του νιώθει πληρότητα και κατακτά σταδιακά το δύσκολο στόχο του για ποιοτική ευτυχία. Ωστόσο, η αυτενέργειά του πρέπει να χαρακτηρίζεται από ποιότητα και όχι από ποσότητα, όπως στους υποστηρικτές του κλασικού ωφελιμισμού. Μόνο τότε θεωρεί ο Mill ότι η ευτυχία του είναι αυθεντική και λυτρωτική. Απορρίπτει το συμβιβασμό, την αλλοτρίωση και την ομοιομορφία, το φόβο της απόρριψης και το φόβο απέναντι σε οτιδήποτε καινούργιο. Κάθε άνθρωπος πρέπει να αγωνίζεται για να μπορεί να αξιοποιεί αυτό με το οποίο τον προίκισε η φύση, το λογικό του και τη σοφία του. Το μεγαλύτερο εμπόδιο που συναντά είναι η χαλιναγώγηση των κατώτερων παθών του. Η ενεργητική του φύση μπορεί να βελτιώνεται απεριόριστα, αρκεί να επιλέξει εκείνο τον τρόπο ζωής που θα συμβάλλει στην καλλιέργεια των ανώτερων ιδιοτήτων του. Η στείρα μίμηση του τρόπου ζωής των άλλων αποκόπτει το δρόμο της ελεύθερης έκφρασης και της δημιουργικότητας, ενώ παράλληλα χάνεται και η ευκαιρία κατάκτησης της ανθρώπινης ευτυχίας. Η ατομικότητα διασφαλίζεται μέσω της αυτοβελτίωσης και της ελεύθερης επιλογής, ενώ ο περιορισμός είναι ελεύθερος μόνο, όταν ενδέχεται να προκληθεί ζημιά σε κάποιους άλλους. Τότε απαιτείται αλληλοσεβασμός για να αποφευχθούν οι συγκρούσεις. Μόνο έτσι η 28

29 ηθική καλλιέργεια έχει τη δυνατότητα να αναπτύσσεται μέσα στο γενικότερο κλίμα αυτής της αναγέννησης. Στην παρούσα μελέτη είναι αδύνατη η ανάλυση όλων των ζητημάτων με τα οποία ασχολήθηκε ο Mill. Πολλά από αυτά χαρακτηρίζονται από ασάφεια και γι αυτό ο Άγγλος φιλόσοφος δέχτηκε έντονη κριτική για ζητήματα, όπως η ανακριβής λειτουργία του ελιτισμού, τα ασαφή όρια της ανθρώπινης πράξης και άλλα. Το σίγουρο είναι ότι οι θέσεις του Mill αποτελούν σήμερα την αφετηρία του προβληματισμού σχετικά με τη θεωρία της ηθικότητας, της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, θέτοντας με τις ριζοσπαστικές απόψεις του τον φιλοσοφικό στοχασμό σε νέα θεμέλια. 29

30 JOHN RAWLS ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο Mill οριοθετεί τον περιορισμό της ελευθερίας, επιτρέποντας την κρατική παρέμβαση μόνο με σκοπό την αποτροπή βλάβης σε άλλους, χρησιμοποιώντας ως επιχείρημα την «αρχή της ζημίας», η οποία δίνει έμφαση στην ελευθερία και στην αυτοκυριαρχία του ατόμου τόσο στο σώμα όσο και στο μυαλό του. Ένας σύγχρονος πολιτικός φιλόσοφος, οπαδός του φιλελεύθερου κράτους, John Rawls, έχοντας στο νου του τη θεωρία του Mill, εξετάζει με μια διαφορετική ματιά την έννοια της ελευθερίας. Ο John Rawls γεννήθηκε στη Βαλτιμόρη και μεγάλωσε στο Κονέκτικατ. Ολοκλήρωσε τις βασικές του σπουδές στο Πρίνστον το 1943 και υπηρέτησε για δυο χρόνια στο αμερικανικό πεζικό, συμμετέχοντας σε αποστολές στη Νέα Γουινέα, στις Φιλιππίνες και στην Ιαπωνία. Το μεταπτυχιακό του το ολοκλήρωσε μετά τη λήξη του πολέμου στο Πρίνστον. Συνέχισε τις σπουδές του λαμβάνοντας το 1950 το διδακτορικό του δίπλωμα στην ηθική φιλοσοφία. Από το Πρίνστον έφυγε, όταν εξελέγη ως επίκουρος καθηγητής στο Κορνέλ, όπου παρέμεινε μέχρι το Την επόμενη χρονιά έγινε τακτικός καθηγητής φιλοσοφίας, ενώ το 1962 διορίστηκε ως καθηγητής στο Χάρβαρντ, όπου και παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του. Υπήρξε μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών, της Βρετανικής και Νορβηγικής Ακαδημίας. Διετέλεσε πρόεδρος της Αμερικανικής Φιλοσοφικής Ένωσης και πολλών άλλων επιστημονικών οργανώσεων, ενώ τιμήθηκε με αναρίθμητες άλλες διακρίσεις. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του σοβαροί λόγοι υγείας του είχαν απαγορεύσει την εργασία, αλλά και την ολοκλήρωση της επεξεργασίας της περίφημης θεωρίας του περί δικαιοσύνης. 30

31 Το έργο του Rawls έχει επηρεάσει ολόκληρη τη σύγχρονη πολιτική σκέψη. Στις απόψεις του συμπεριλαμβάνονται σημαντικά στοιχεία της παράδοσης του Δυτικού Φιλελευθερισμού. Επιθυμεί να συμβάλλει στη δημιουργία των βασικών κοινωνικών δομών, όπου ο πλουραλισμός και οι φυσικές και κοινωνικές ανισότητες θα συνδυάζονται σε μια βάση δικαιοσύνης. Οραματίζεται λοιπόν μια δίκαιη κοινωνία, όπου θα συνυπάρχουν και θα συνεργάζονται ίσοι και ελεύθεροι πολίτες

32 Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ 'Ενα από τα σημαντικότερα έργα του Αμερικανού φιλισόφου John Rawls είναι το Theory of justice (1971) μέσα στο οποίο περιγράφεται η ανάγκη των κοινωνιών για φιλελεύθερη ισότητα, η οποία προϋπέθετε τη συμφιλίωση μεταξύ της έννοιας της ελευθερίας και της ισότητας. Η πρόταση του Rawls στηρίζεται στον ηθικό ατομισμό. Προσπαθεί να θεμελιώσει την προστασία των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας ισχυριζόμενος ότι ο σεβασμός για τα άτομα ισοδυναμεί με το σεβασμό στις επολογές τους, αντίληψη που πηγάζει από την Καντιανή θεωρία. Σύμφωνα με αυτή ο σεβασμός στην αυτονομία- η αντίληψη των ανθρώπων ως ελεύθερων και ίσων ηθικών προσώπων- περικλείει το σεβασμό στην ικανότητα της ελεύθερης επιλογής και όχι μόνο στην ηθική επιλογή. 30 Η ολοκλήρωση της ανθρώπινης οντότητας εξαρτάται από το βαθμό αυτονομίας του ατόμου, στοιχείο που θεμελιώνει την ηθικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών. Η αρχή της αυτονομίας αποτελεί την αρχή της κυριότητας των ατόμων και στο Rawls παρουσιάζεται ως ένα είδος ουδετερότητας. 31 Το συμβόλαιο που προτείνει ο Rawls ρυθμίζει αμοιβαία τη συμπεριφορά των ατόμων που συμμετέχουν σε αυτό. Η μεγαλύτερη δυνατή ελευθερία είναι στόχος και επιτυγχάνεται με την ενεργό συμμετοχή των συμβαλλομένων. Η ατομική ελευθερία όμως δεν είναι ανεξάρτητη από το σύνολο της κοινωνίας και της κρατικής εξουσίας και γι αυτό είναι απαραίτητο να συνδυαστούν οι έννοιες ελευθερίααυτονομία και ελευθερία- συμμετοχή. Οι θεσμοί θα προσπαθήσουν να φέρουν την ισορροπία στην κοινωνία, αποτελώντας τη βασική δομή στο δημόσιο σύστημα 32

33 κανόνων. Σκοπός του Rawls είναι να δώσει στα άτομα την ελευθερία που απαιτείται προκειμένου αυτά να ικανοποιηθούν οι σκοποί τους ελεύθερα και αποτελεσματικά. Τα ανθρώπινα δικαιώματα πρέπει να προστατεύονται από τις εκάστοτε κυβερνήσεις και από αρχές που ζητά ο Rawls να αποδεχτούν τα άτομα. Τα συμβαλλόμενα μέρη θα αναζητούν το καλό της κοινωνίας και την ασφάλειά τους με τη συμβολή των νόμων ενάντια σε κάθε απειλή. 32 Πρέπει λοιπόν να καθοριστούν κάποια όρια σε όσα θα ζητηθεί κάποιος να υπομείνει προς όφελος άλλων, καθώς, σύμφωνα με τον Rawls, η δικαιοσύνη θα έπρεπε να αρνείται την απώλεια της ελευθερίας ορισμένων, από την οποία θα ωφελούνταν κάποιοι. Ο καθορισμός των ελευθεριών και των δικαιωμάτων, που δεν είναι δυνατό να παραβιαστούν, εξασφαλίζει τον αλληλοσεβασμό και την ισότητα των ατόμων. Ο φιλελεύθερος λοιπόν Rawls ζητά να διαμορφωθεί ένα πολιτικό περιβάλλον τέτοιο, όπου θα συνδέονται οι έννοιες της ισότητας, της ελευθερίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. 33

34 Η ΈΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ Για τον Rawls είναι απαραίτητη η προϋπόθεση αναγνώρισης των ατόμων ως ελεύθερα και ίσα μεταξύ τους. Η ισότητα αφορά τον καθένα από εμάς ανεξαιρέτως, σύμφωνα με τον ρωλσιανό φιλελευθερισμό. Συχνά υποστηρίχτηκε η άποψη ότι η ουσιαστική ελευθερία και η ουσιαστική ισότητα δεν είναι έννοιες συμβατές μεταξύ τους, καθώς θα παραβιάζονταν συνεχώς οι ελεύθερες επιλογές των ατόμων από την επιβολή ενός εξισωτικού σχεδίου. Ο Rawls απορρίπτει αυτή τη θέση υποστηρίζοντας ότι η συμφιλίωση της ελευθερίας με την ισότητα είναι εφικτό να επέλθει με τον προσδιορισμό των όρων της δικαιοσύνης, που θα εξασφαλίσουν την κοινωνική συνεργασία μεταξύ των ατόμων, θεωρώντας ο ένας τον άλλον ως ελεύθερο και ίσο. Η ισότητα και η ελευθερία θα συνυπάρξουν αρμονικά με τον προσδιορισμό εκείνων των ελευθεριών και των δικαιωμάτων που θα εξασφαλίσουν την ίση απόλαυσή τους. Ο ανταγωνισμός λοιπόν της ελευθερίας και της ισότητας θα εκλείψει εφόσον θα εξασφαλιστεί ίση αξία ελευθερίας για όλους. Θεωρώντας τα άτομα ίσα, υποστηρίζει ο Rawls, δεν ισοπεδώνεται κάθε μορφή ανισότητας. Ορισμένες ανισότητες είναι επιτρεπτές, όταν μια άνιση διανομή κάποιων ή όλων των αγαθών είναι προς όφελος του συνόλου ή των λιγότερο ευνοημένων. Η αδικία δεν είναι πάντα ανισότητα. Ανισότητα θεωρείται η αδικία εκείνη, η οποία δεν αποβαίνει προς όφελος όλων. 33 Η ίση ελευθερία παρέχεται από τους κοινωνικούς θεσμούς και η μόνη περίπτωση που μπορούν να νομιμοποιηθούν κάποιες ανισότητες είναι, αν αυτές μπορούν να προβάλλουν την αξία αυτών των ελευθεριών. Η ακεραιότητα και η ελευθερία των ατόμων προστατεύονται από τους θεσμούς, οι οποίοι οργανώνουν την κοινωνική συνεργασία και προβάλλουν μια κατάλληλη περιοχή για κοινωνικές αξίες

35 Μόνο μέσα σε ένα πλαίσιο κοινωνικής ελευθερίας είναι ικανοί οι άνθρωποι να επιλέξουν αυτό που τους συμφέρει. «Οι βασικές ελευθερίες περιλαμβάνουν τα δικαιώματα και τα καθήκοντα που δίνουν δικαιοδοσίες έναντι πραγμάτων, απαγορεύοντας σε άλλους να παρεμβαίνουν. Οι βασικές ελευθερίες είναι το απαραίτητο μέσο εμφάνισης ευκαιριών στους πολίτες. Η βασική δομή της κοινωνίας ρυθμίζεται έτσι, ώστε να μεγιστοποιεί τα πρωταρχικά αγαθά που είναι διαθέσιμα στους λιγότερο ευνοημένους, απολαμβάνοντας ο καθένας ίσες ελευθερίες. Αυτό καθορίζει έναν από τους βασικούς σκοπούς της πολιτικής και κοινωνικής δικαιοσύνης». 35 Ο Rawls θεωρώντας το δικαίωμα της ίσης ελευθερίας αυτονόητο μιλά για ελευθερίες και πρωταρχικά αγαθά και αναφέρεται στη διάκριση των βασικών ελευθεριών και της αξίας τους. Οι βασικές αξίες πρέπει να παρέχονται στον πολίτη εξίσου, η αξία τους όμως διαφέρει από άτομο σε άτομο. Σε μια κοινωνία όπου οι ανισότητες είναι επιτρεπτές είναι απαραίτητο να οριστεί ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο θα καθοριστεί ένα σύνολο επιτρεπόμενων ανισοτήτων και στο οποίο θα δίνεται προτεραιότητα στην ελευθερία. Η κατανομή των ελευθεριών βασίζεται στα δικαιώματα, ενώ ως βάση της δίκαιης πολιτικής διαδικασίας θεωρούνται οι πολιτικές ελευθερίες και η ελευθερία της σκέψης. 36 Ο Rawls προτείνει δυο αρχές δικαιοσύνης που ορίζουν τη σειρά των πρωταρχικών αγαθών σύμφωνα με τη λεξικογραφική διάταξη, δηλαδή την αρχή της προτεραιότητας. «Πρώτη Αρχή: Κάθε πρόσωπο πρέπει να έχει ίσο δικαίωμα στο πιο εκτενές συνολικό σύστημα ίσων βασικών ελευθεριών που είναι συμβατό με ένα παρόμοιο σύστημα ελευθερίας για όλους. 35

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

John Rawls, Θεωρία της Δικαιοσύνης: από τον καντιανό αντικειμενισμό στην πολιτική του δημόσιου λόγου

John Rawls, Θεωρία της Δικαιοσύνης: από τον καντιανό αντικειμενισμό στην πολιτική του δημόσιου λόγου 1 John Rawls, Θεωρία της Δικαιοσύνης: από τον καντιανό αντικειμενισμό στην πολιτική του δημόσιου λόγου 1. Πρώτη φάση: Θεωρία της δικαιοσύνης (1971) και καντιανός αντικειμενισμός Η δικαιοσύνη ως ακριβοδικία.

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Για τη δημοκρατία έγιναν κινήματα, εξεγέρσεις, επαναστάσεις, εμφύλιοι πόλεμοι. διώχθηκαν, βασανίστηκαν άνθρωποι και τιμήθηκαν τυραννοκτόνοι. Αποτέλεσε όχι μόνο το σκοπό κοινωνικών και

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Τι ήταν ο Πόππερ Φιλελεύθερος; Σοσιαλδημοκράτης; Συντηρητικός; Ήταν ο Πόππερ φιλελεύθερος;

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Γιατί λέγεται φυσικό; 1. Γιατί προέρχεται

Διαβάστε περισσότερα

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού με απλά λόγια Όλα τα παιδιά έχουν δικαιώματα που προβλέπονται από νόμους και διεθνείς συμβάσεις. Το σημαντικότερο κείμενο για τα δικαιώματα των παιδιών,

Διαβάστε περισσότερα

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία.

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία. ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ 1 της 24ης Ιουνίου 1793 Ο γαλλικός λαός, πεπεισμένος ότι η λήθη και η περιφρόνηση των φυσικών δικαιωμάτων του ανθρώπου είναι οι μόνες αιτίες για τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ 2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ [94] ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΜΕΤΑΒΙΒΑΖΟΝΤΑΙ υλικές-οικονομικές πολιτικές πνευματικές ηθικές κοινωνικές αισθητικές θρησκευτικές ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ Οικογένεια

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού 7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Ποιοι είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της θεωρίας του ωφελιµισµού και µε βάση ποιο κριτήριο θα πρέπει, κατ αυτούς, να αξιολογούνται οι πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για ένα τόσο εξαιρετικά σημαντικό θέμα που αγγίζει και αφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ;

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; Ημερομηνία 23/07/2015 Μέσο Συντάκτης Link diavasame.gr Ευμορφία Ζήση http://www.diavasame.gr/page.aspx?itemid=ppg1396_2146 ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; 23.07.2015 Συντάκτης: Ευμορφία

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ. Α. Κείμενο. Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ. Α. Κείμενο. Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Α. Κείμενο Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας Στην αρχή τα μέσα ενημέρωσης αντικατέστησαν τον τελάλη που ενημέρωνε μια μικρή κοινότητα για το τι είχε συμβεί ή για αυτά που θα γίνονταν στο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Η Αριστοτελική Φρόνηση

Η Αριστοτελική Φρόνηση Η Αριστοτελική Φρόνηση µία δια βίου πρακτική για τον δια βίου µαθητευόµενο Χριστίνα Ζουρνά ΠΜΣ ΕΚΠ ΠΑΜΑΚ ΒΜ και σύγχρονη Πολιτεία Αυτό που θεωρείται πολύ σηµαντικό στο πρόγραµµα των Μεταπτυχιακών Σπουδών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου ΕΝΟΤΗΤΑ 3 Φιλία Προϋποθέσεις ορθής φιλίας: Σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου. Ειλικρίνεια και τιμιότητα. Κατανόηση προβλημάτων. Αλληλοβοήθεια. Κοινά ενδιαφέροντα.

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο «Φιλολογικό» Φροντιστήριο 2 ο Διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα Α Λυκείου Επιμέλεια: Μάνθου Άρτεμις [Ο διαδικτυακός διάλογος] Δεν μπορεί, ασφαλώς, να αμφισβητηθεί ότι ο διάλογος αποτελεί απαραίτητο στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντά του. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η λήψη αποφάσεων με ψηφοφορία

Διαβάστε περισσότερα

Ηθική & Τεχνολογία Μάθημα 3 ο Iron Man vs Αριστοτέλη

Ηθική & Τεχνολογία Μάθημα 3 ο Iron Man vs Αριστοτέλη Ηθική & Τεχνολογία Μάθημα 3 ο Iron Man vs Αριστοτέλη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών στην Ηθική Φιλοσοφία Διδάσκων: Άλκης Γούναρης Οκτώβριος 2014 Μέρος Α Ξεπερνώντας

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους; Μάθημα: Εισαγωγή στα δημόσια οικονομικά Διδάσκουσα: Καθηγήτρια Μαρία Καραμεσίνη Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι οργανωτικές του διαβάσματος. Τα θέματα των εξετάσεων δεν εξαντλούνται σε αυτές, αλλά περιλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΙΡΗΝΗ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΙΡΗΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΙΡΗΝΗ Στρατάκη Ελένη Παρασύρη Παγώνα Μανουσιδάκη Κατερίνα Πουλινάκη Κατερίνα Μάθημα : Παιδαγωγική & Φιλοσοφία της Παιδείας Καθηγητής: Μαυρικάκης Εμμανουήλ Εισαγωγή στην Παιδαγωγική

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας.

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας. Diversity Διαφορετικότητα Ο σεβασμός στην διαφορετικότητα του άλλου καθώς και η έμπρακτή αποδοχή της, συμβάλει στην δημιουργία κοινωνιών οι οποίες χαρακτηρίζονται από ιδέες ισότητας, αλληλοσεβασμού και

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ»

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» Αν είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και γίνεται μοχθηρός μόνο μέσα από την κακή επιρροή της κοινωνίας στην οποία ζει, η μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία]

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία] ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία] Σύμφωνα με τη σχετική Σύμβαση του Ο.Η.Ε., τα συμβαλλόμενα κράτη αναγνωρίζουν το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρίες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του Περί του πολίτη Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Συγγραφέας : Hobbes Thomas Μεταφραστής : Βαβούρας Ηλίας ISBN: 9789604632732 Τιμή: 15,98 Σελίδες: 416 Διαστάσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα της παρουσίασης. Οικογενειακό περιβάλλον και αγωγή. Η οικογένεια. Στάδια κοινωνικοποίησης µέσα από την οικογένεια:

Θέµατα της παρουσίασης. Οικογενειακό περιβάλλον και αγωγή. Η οικογένεια. Στάδια κοινωνικοποίησης µέσα από την οικογένεια: ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Θέµατα της παρουσίασης Οικογενειακό περιβάλλον και αγωγή Σακελλαρίου Κίµων Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα H οικογένεια ως

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Τιμολόγηση Παράγοντες επηρεασμού της τιμής Στόχος της τιμολογιακής πολιτικής πρέπει να είναι ο καθορισμός μιας ιδανικής τιμής η οποία θα ικανοποιεί τόσο τους πωλητές όσο και τους αγοραστές.

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης

Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης Δια Βίου Μάθηση και Βιβλιοθήκες - ENTITLE Επίκ. καθηγήτρια Περιεχόμενα 1.Εισαγωγή 2.Θεωρίες Κινήτρων 2.1 Θεωρίες Προσωπικότητας 2.2 Γνωστικές

Διαβάστε περισσότερα

Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους!

Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους! Πόσο καλά ξέρεις τα δικαιώματά σου; Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους! Στις 20 Νοεμβρίου 2015 η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού γίνεται 26 χρονών. Πόσο την χρησιμοποιούμε για να διεκδικούμε

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 19341 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 4\12\2014 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Πυρίδου Κωνσταντίνα ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 Α. Σχεδιαγραμματική απεικόνιση της περίληψης ΘΕΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας Ν.1850 / 1989 Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας ΑΡΘΡΟ 1 (Πρώτο) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παράγραφος 1 του Συντάγµατος ο Ευρωπαϊκός Χάρτης της Τοπικής Αυτονοµίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ. 3 η Ομάδα. Συγγραφική Ομάδα

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ. 3 η Ομάδα. Συγγραφική Ομάδα ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ 3 η Ομάδα Συγγραφική Ομάδα Λάμπος Δημήτρης, Μπαμπάτσικος Άρης, Νικολουτσόπουλος Διονύσης, Παναγιωτοπούλου Ιόλη, Παπαδημητρίου Αλέξανδρος, Παπαδημήτρης Δημήτρης 1. γωγή 2. Ορισμός του Ρατσισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ. Σελίδα 1

ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ. Σελίδα 1 ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΑΝΘ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: ΘΕΜΑ 162ον (17691) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 11/12/14 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ 1. Φ.Β. Σελ. 86 Ήδη όμως, κύριοι βουλευτές...για τα συμφέροντα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Oι πολυάριθμοι φορείς της κοινωνικής οικονομίας και επιχειρηματικότητας που συμμετείχαν και συνεργάστηκαν στο Φόρουμ Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας, 20-21 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ (ψυχοκοινωνική προσέγγιση) συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ Στο βιβλίο με τίτλο ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ, η συγγραφέας Γιάννα Φιλάου καταγράφει και αναλύει τις ανθρώπινες

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Καλές Σχέσεις 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Καλές Σχέσεις 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Καλές Σχέσεις 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι και γιατί χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΤΩΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΦΤΩΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1 Η ΦΤΩΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Αθανασίου Γεωργία Μόσχος Παύλος Τσορδιά Ειρήνη Γεωργία Τσορδιάς Δημήτρης Πάτρα,12 Δεκεμβρίου 2012 2 Ευχαριστίες : Ευχαριστούµε πολύ την επιβλέπουσα καθηγήτρια αυτής της εργασίας,

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, η ανθρωπιά διαθέτει σήμερα «ανταλλακτική αξία», παρότι ως έννοια αναφέρεται στη βοήθεια που κάποιος προσφέρει στο συνάνθρωπο. Παλαιότερα, εύχρηστος

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτα αυτοδέσμευσης κοινωνικής ευθύνης και λογοδοσίας μη κυβερνητικών οργανώσεων

Χάρτα αυτοδέσμευσης κοινωνικής ευθύνης και λογοδοσίας μη κυβερνητικών οργανώσεων Χάρτα αυτοδέσμευσης κοινωνικής ευθύνης και λογοδοσίας μη κυβερνητικών οργανώσεων Ποιοι είμαστε Οι διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις που προσυπογράφουμε τον Καταστατικό Χάρτη Αυτοδέσμευσης Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Κάθε πολιτισμός αφήνει το στίγμα του στην ιστορία, όμως η αρχαία ελληνική τέχνη ξεπέρασε τα όρια του χρόνου με το πανανθρώπινο μήνυμά της, με τη δύναμη του πνεύματος και του συναισθήματος.

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο smartclass.gr

Φροντιστήριο smartclass.gr Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Νεοελληνική Γλώσσα Ενδεικτικές Απαντήσεις Θεμάτων Α.1. Ο συγγραφέας στο συγκεκριμένο απόσπασμα καταθέτει τον προβληματισμό του αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μια µατιά στην διαχείριση του χρόνου

Μια µατιά στην διαχείριση του χρόνου ΧΟΡΕΥΟΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟ ΧΡΟΝΟ Μια µατιά στην διαχείριση µ η χ ρ η του χρόνου η ημέρα είναι ατελείωτη, για εκείνον που γνωρίζει πώς να την εκτιμά και να την εκμεταλλεύεται GOETHE H επιτυχία είναι μια διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του Καθηγητή B. Ασημακόπουλου Ειδικού Γραμματέα για την Κοινωνία της Πληροφορίας

Ομιλία του Καθηγητή B. Ασημακόπουλου Ειδικού Γραμματέα για την Κοινωνία της Πληροφορίας 1 ο Ετήσιο Συνέδριο για την Πληροφορική και τις Επικοινωνίες στην Παιδεία και την Εκπαίδευση Συνεδρίαση Ολομέλειας με θέμα: «Η Αξιοποίηση των Ψηφιακών Τεχνολογιών στο Ελληνικό Εκπαιδευτικό Σύστημα» Ομιλία

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα 3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Σε ποια θεµελιακή θεωρία στηρίζει ο Αριστοτέλης την ηθική του φιλοσοφία; Να την αναπτύξετε σύντοµα. 2. Πώς προσδιορίζει ο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΣΚΟΠΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΑΓΕΛΗ

ΟΙ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΣΚΟΠΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΑΓΕΛΗ 1o ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΙ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΣΚΟΠΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΑΓΕΛΗ Εισαγωγή Αρχική Σελίδα Περιεχόμενα CD Rom Θέματα 1ου Κεφαλαίου Στο Προσκοπικό Παιδαγωγικό Σύστημα η έκφραση των ΑΡΧΩΝ του Προσκοπισμού γίνεται μέσω της

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ

ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ Το σχολείο, ως ένας κατεξοχήν κοινωνικός θεσμός, δεν μπορεί να παραμείνει αναλλοίωτο μπροστά στις ραγδαίες

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

[ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΜΑΡΙΝΟΣ - ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ] ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΤΕΣΤ ΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ & ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΜΑΔΑ Α

[ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΜΑΡΙΝΟΣ - ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ] ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΤΕΣΤ ΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ & ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΜΑΔΑ Α ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΤΕΣΤ ΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ & ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΜΑΔΑ Α Στις παρακάτω προτάσεις, από Α.1. μέχρι και Α.5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της καθεμιάς και δίπλα του την

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 23 Εισαγωγή... 27 ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΝΟΙΑ - ΠΗΓΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 29 Α. Εισαγωγικά... 29 Β. Εξωτερική συμπεριφορά... 30 Γ. Διατάξεις... 31

Διαβάστε περισσότερα