ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ Βιομηχανική Φαρμακευτική και Ανάλυση Φαρμάκων ΔΙΑΤΡΙΒΗ για την απόκτηση ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΣ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ Σύνθεση και μελέτη φουλλερενικών συζευγμάτων αντικαρκινικών ουσιών ΜΑΡΙΝΑ ΜΠΑΝΤΖΗ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΣ Πάτρα 2012

2 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ Βιομηχανική Φαρμακευτική και Ανάλυση Φαρμάκων ΔΙΑΤΡΙΒΗ για την απόκτηση ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΣ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ Σύνθεση και μελέτη φουλλερενικών συζευγμάτων αντικαρκινικών ουσιών ΜΑΡΙΝΑ ΜΠΑΝΤΖΗ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΣ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Κωνσταντίνος Αυγουστάκης, Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Κωνσταντίνος Αυγουστάκης, Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών Διονύσιος Α. Παπαϊωάννου, Καθηγητής του Τμήματος Χημείας του Πανεπιστημίου Πατρών Ευαγγελία Παπαδημητρίου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών 2

3 Αφιερώνεται στους γονείς μου Δημήτριο και Ελένη 3

4 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Πρώτον από όλους θα ήθελα να ευχαριστήσω τον επιβλέποντα Καθηγητή μου κ. Κ. Αυγουστάκη για την υπόδειξη του συγκεκριμένου θέματος, καθώς επίσης και για την φιλική υποδοχή μου στην ομάδα του, για τη διαρκή βοήθειά του, για την εμπιστοσύνη που μου έδειξε και για τα πράγματα που μου δίδαξε, τόσο σε προσωπικό όσο και σε επαγγελματικό επίπεδο. Έπειτα, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Καθηγητή κ. Δ. Παπαϊωάννου για την ευκαιρία που μου πρόσφερε να εργασθώ στο εργαστήριο Συνθετικής Οργανικής Χημείας. Μαζί του ταξίδεψα στο μαγικό κόσμο της Οργανικής Σύνθεσης και έμαθα να έχω υπομονή και επιμονή προκειμένου να πετύχω τους στόχους μου. Ιδιαίτερα ευχαριστώ τον Καθηγητή κ. Α. Γιάννη που μου έκανε την τιμή να με δεχθεί στο εργαστήριό του και να πραγματοποιήσω εκεί το τελευταίο μέρος της εργασίας μου. Τον ευχαριστώ για τις συμβουλές του, για όλα όσα μου έμαθε και για όλα όσα απλόχερα μου πρόσφερε! Επίσης, ευχαριστώ όλα τα μέλη της ομάδας του και κυρίως την υποψήφια Δρ. Nicole Eilert. Ευχαριστώ θερμά τον Επ. Καθηγητή κ. Κ. Αθανασόπουλο, τους Δρ. Γ. Ματθαιολαμπάκη και Σ. Μπαριάμη και τις μεταπτυχιακές φοιτήτριες Ζ. Τσίμαλη, Π. Τσουκαλά, Β. Παράσογλου και Α. Αντωνίου για τη βοήθεια και για το ευχάριστο κλίμα που δημιουργούσαν πάντα, ώστε η δουλειά να γίνεται ξεκούραστα. Ακόμα, ευχαριστώ τον Επ. Καθηγητή κ. Π. Κλεπετσάνη, διότι χωρίς αυτόν το συγκεκριμένο μεταπτυχιακό δε θα είχε ξεκινήσει το 2010 και την Αν. Καθηγήτρια κ. Ε. Παπαδημητρίου για την πολύτιμη καθοδήγησή της. Ολόψυχα ευχαριστώ το Δρ. Γ. Μαγουλά, ο οποίος με επέβλεπε καθόλη τη διάρκεια και πλέον τον θεωρώ φίλο μου. Ήταν αυτός που μου έμαθε να δουλεύω στο εργαστήριο, μου δίδαξε βασικές αρχές της χημείας, μου έθετε συνεχώς ερωτήματα που λειτουργούσαν ως κίνητρο για την απόκτηση γνώσεων και με έκανε να νιώσω το συναίσθημα της ικανοποίησης μέσω της επίτευξης των στόχων μας. Τον ευχαριστώ για το χρόνο που μου αφιέρωσε, για τις συμβουλές που μου έδωσε και για την τεράστια υπομονή του. Του εύχομαι μέσα από την καρδιά μου καλή τύχη! Τέλος, ένα τεράστιο ευχαριστώ ανήκει στους γονείς μου Δημήτριο και Ελένη και στον αδερφό μου Κωνσταντίνο για την αμέριστη ηθική και υλική υποστήριξή τους όλα αυτά τα χρόνια. Χωρίς αυτούς το ταξίδι δε θα είχε αρχίσει 4

5 Δηλώνω υπεύθυνα, ότι η εργασία που δημοσιεύεται στην παρούσα διατριβή είναι δική μου κι ότι η δουλειά που έχει επιτελεσθεί από άλλους αναφέρεται κατάλληλα. Πάτρα, 6 Ιουνίου

6 Η εργασία που αναφέρεται στην παρούσα διατριβή πραγματοποιήθηκε κατά τη χρονική περίοδο Οκτώβριος 2010 έως Μάιος 2012 στο εργαστήριο Φαρμακευτικής Τεχνολογίας, του τμήματος Φαρμακευτικής και στο εργαστήριο Συνθετικής Οργανικής Χημείας, του Τομέα Οργανικής Χημείας, Βιοχημείας και Φυσικών Προϊόντων του τμήματος Χημείας του Πανεπιστημίου Πατρών, στα πλαίσια του μεταπτυχιακού προγράμματος σπουδών του τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών «Βιομηχανική Φαρμακευτική και Ανάλυση Φαρμάκων» υπό την επίβλεψη του Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Κ. Αυγουστάκη σε συνεργασία με τον Καθηγητή κ. Δ. Παπαϊωάννου. Οι βιολογικοί έλεγχοι πραγματοποιήθηκαν στο εργαστήριο Οργανικής Χημείας του Καθηγητή κ. Α. Γιάννη, στο Ινστιτούτο Οργανικής Χημείας, της σχολής Χημείας και Ορυκτολογίας, του Πανεπιστημίου της Λειψίας στη Γερμανία. 6

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΜΗΣΕΙΣ 9 ΠΕΡΙΛΗΨΗ 11 ABSTRACT 13 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΛΕΓΧΟΜΕΝΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΑΝΤΙΚΑΡΚΙΝΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ Νέες προσεγγίσεις στη θεραπεία του καρκίνου Προβλήματα κατά τη χορήγηση αντικαρκινικών φαρμάκων Νανοσωματιδιακά συστήματα μεταφοράς αντικαρκινικών φαρμάκων Εφαρμογές και πλεονεκτήματα Πεγκυλιωμένα συζεύγματα νανοσωματιδίων και φαρμάκων Στοχευμένη χορήγηση αντικαρκινικών φαρμάκων ΦΟΥΛΛΕΡΕΝΙΑ (C 60 ) Προέλευση και δομή Φυσικοχημικές ιδιότητες Τροποποίηση φουλλερενίων (C 60 ) για απόκτηση υδατοδιαλυτότητας Βιολογική δράση Βιοϊατρικές εφαρμογές DDS βασισμένα σε φουλλερένια (C 60 ) Τοξικότητα ΔΟΞΟΡΟΥΜΠΙΚΙΝΗ Δομή και βιολογική δράση Συζεύγματα δοξορουμπικίνης με φουλλερένια (C 60 ) Αντίσταση των MCF-7 στη δοξορουμπικίνη 38 2 ΣΚΟΠΟΣ 40 3 ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΘΕΤΙΚΟΥ ΜΕΡΟΥΣ Όργανα 44 7

8 3.1.2 Υλικά Αντιδραστήρια Διαλύτες Διαλύματα Διάλυμα νινυδρίνης Αντιδραστήριο Charring Μέθοδοι Χρωματογραφία λεπτής στιβάδας Χρωματογραφία στήλης ταχείας ανάπτυξης Εκχύλιση ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΕΛΕΓΧΟΙ Όργανα Υλικά Διαλύματα Πλήρες διάλυμα DMEM (Θρεπτικό μέσο για την καλλιέργεια των κυττάρων) Ισοτονικό ρυθμιστικό διάλυμα φωσφορικών-χλωριούχων (PBS) 0,01M, ph 7, Μέθοδοι Έλεγχος τοξικότητας Αναστολή πολλαπλασιασμού Έλεγχος απόπτωσης 55 4 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ - ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΕΝΩΣΕΩΝ Συνθετική πορεία Συνθετικά πρωτόκολλα ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΩΣΕΩΝ Αποτελέσματα βιολογικών δοκιμών Αξιολόγηση αποτελεσμάτων 98 5 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 101 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 103 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 107 8

9 ΣΥΝΤΜΗΣΕΙΣ Å Άνγκστρομ BrdU Βρωμοδεοξυουριδίνη ΓΕΣ Γαστρεντερικός σωλήνας CDCl 3 Δευτεριωμένο χλωροφόρμιο CHCl 3 Χλωροφόρμιο DDS Συστήματα χορήγησης φαρμάκων DIAD Aζοδικαρβοξυλικός διισοπροπυλεστέρας DIPEA Διισοπροπυλαιθυλαμίνη DMF Διμεθυλοφορμαμίδιο d 6 DMS Δευτεριωμένο διμεθυλοσουλφοξείδιο DNA Δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ DX Δοξορουμπικίνη EP Ερυθροποιητίνη EPR Φαινόμενο ενισχυμένης διαπερατότητας και συγκράτησης Et 2 Διαιθυλαιθέρας / Αιθέρας EtH Αιθανόλη FCC Χρωματογραφία στήλης ταχείας ανάπτυξης IC 50 in vitro in vivo IR iv ΚΝΣ ΜΒ MCF-7 MDR Μισή μέγιστη ανασταλτική συγκέντρωση Πειραματική διαδικασία που λαμβάνει χώρα σε δοκιμαστικό σωλήνα Πειραματική διαδικασία που λαμβάνει χώρα σε ζώντα οργανισμό Υπέρυθρο Ενδοφλέβια Κεντρικό νευρικό σύστημα Μοριακό βάρος Καρκινικές σειρές κυττάρων του μαστού Πολυφαρμακευτική αντίσταση mdr1 Γονίδιο πολυφαρμακευτικής αντίστασης 1 MeCN Ακετονιτρίλιο MeH Μεθανόλη mirna Μικρό ριβονουκλεϊκό οξύ mir-451 Μικρό ριβονουκλεϊκό οξύ 451 9

10 μm mm mmol MPS NADH nm nm NMR np PDCs PEG P-gp PhMe PD RES RM RNA RS RT ΣΚΑ SD TFA THF TLC TMS TP2A TPP UV UV Vis WST 1 Μικρόμετρα Χιλιοστόμετρα Χιλιοστογραμμομόρια Μονοπύρηνο φαγοκυτταρικό σύστημα Πρωτονιωμένο νικοτιναμιδο - αδενινο δινουκλεοτίδιο Νανόμετρα Νανομοριακότητα Πυρηνικός μαγνητικός συντονισμός Νανοσωματίδιο Συζεύγματα πολυμερούς και φαρμάκου Πολυαιθυλενογλυκόλη Ρ γλυκοπρωτεΐνη Τολουόλιο Περοξυδάση Δικτυοενδοθηλιακό σύστημα Μίγμα αντίδρασης Ριβονουκλεϊκό οξύ Ενεργές ρίζες οξυγόνου Θερμοκρασία δωματίου Συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια Υπεροξειδική δισμουτάση Τριφθοροξικό οξύ Τετραϋδροφουράνιο Χρωματογραφία λεπτής στιβάδας Τετραμεθυλοσιλάνιο Τοποϊσομεράση ΙΙ Τριφαινυλοφωσφινοξείδιο Υπεριώδες Υπεριώδες Ορατό Υδατοδιαλυτό άλας τετραζολίου 10

11 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η θεραπεία του καρκίνου αποτελεί στις μέρες μας μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της επιστημονικής κοινότητας παγκοσμίως. Τα συμβατικά φάρμακα που κυκλοφορούν εδώ και χρόνια προσβάλλουν τόσο τα καρκινικά όσο και τα υγιή κύτταρα. Το αποτέλεσμα είναι η πρόκληση σοβαρών παρενεργειών, οι οποίες δεν επιτρέπουν τη χορήγηση θεραπευτικών δόσεων. Η ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας έχει βοηθήσει κατά πολύ το επιστημονικό πεδίο όσον αφορά τη διάγνωση και τη θεραπεία του καρκίνου. Τα νανοσωματίδια παρέχουν ένα νέο τρόπο χορήγησης των αντικαρκινικών φαρμάκων, λειτουργώντας ως φορείς που εξαγγειώνονται στην περιοχή του όγκου, επιτρέποντας με αυτόν τον τρόπο άμεση πρόσβαση στα καρκινικά κύτταρα. Τα συγκεκριμένα σωματίδια μπορούν να τροποποιηθούν κατάλληλα, ώστε να αποκτήσουν τη δυνατότητα να δεσμευθούν στις μεμβράνες των καρκινικών κυττάρων, στο μικροπεριβάλλον τους ή σε κυτταροπλασματικούς ή πυρηνικούς υποδοχείς. Κατά συνέπεια, μεταφέρονται στοχευμένα υψηλές συγκεντρώσεις του φαρμάκου στα καρκινικά κύτταρα και μειώνεται η τοξικότητα στους φυσιολογικούς ιστούς. Η ανάπτυξη τροποποιημένων νανοφορέων για τη χορήγηση των αντικαρκινικών φαρμάκων μπορεί να περιορίσει τα προβλήματα που συνδέονται με τα συμβατικά συστήματα χορήγησης, όπως έλλειψη εκλεκτικότητας και τοξικότητα. Οι νανοφορείς που έχουν μελετηθεί μέχρι σήμερα, εμφανίζουν σημαντικά προβλήματα, όπως δομική αστάθεια, δομική ετερογένεια και ελλειπή έλεγχο μεγέθους και σχήματος. Υπάρχει, συνεπώς, μια αυξανόμενη ανάγκη για ανάπτυξη προηγμένων συστημάτων μεταφοράς αντικαρκινικών φαρμάκων, στα οποία το σχήμα, το μέγεθος και η ικανότητα φόρτωσης να μπορούν να ρυθμιστούν κατάλληλα, προκειμένου να μεγιστοποιηθεί η αποτελεσματικότητα και να ελαχιστοποιηθεί η τοξικότητα των φαρμάκων. Τα φουλλερένια (C 60 ) ανήκουν στην κατηγορία των νανοφορέων που μελετούνται εκτενώς για τη χορήγηση αντικαρκινικών παραγόντων. Η δυνατότητα των φουλλερενίων για την εκπλήρωση των παραπάνω προδιαγραφών έγκειται στη μεγάλη δυνατότητα τροποποίησης της βασικής τους δομής και την παρασκευή πληθώρας παραγώγων με επιθυμητές ιδιότητες. Το μεγαλύτερο μειονέκτημα αυτών των μορίων είναι η ελάχιστη διαλυτότητά τους στο νερό. Το πρόβλημα αυτό μπορεί 11

12 να αντιμετωπιστεί με την πρόσδεση σε αυτά υδρόφιλων πολυμερών, όπως είναι η πολυαιθυλενογλυκόλη (PEG). Στην παρούσα εργασία, παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της σύνθεσης ενός συζεύγματος πεγκυλιωμένου μορίου φουλλερενίου (C 60 ) με το αντικαρκινικό φάρμακο δοξορουμπικίνη, καθώς και η in vitro αξιολόγηση του τελικού προϊόντος. Στόχος είναι η αύξηση της αποτελεσματικότητας και η μείωση της τοξικότητας του φαρμάκου, μέσω στοχευμένης μεταφοράς στον καρκινικό όγκο. Ένα πεγκυλιωμένο σύζευγμα φουλλερενίου (C 60 ) με δοξορουμπικίνη (FULL-PEG-DX, ένωση 8) συντέθηκε επιτυχώς σε έξι στάδια με συνολική απόδοση 25,7% και χαρακτηρίστηκε με 1 H-NMR, IR και UV. Η δραστικότητα του τελικού προϊόντος, καθώς επίσης και δύο ενδιάμεσων προϊόντων [FULL-PEG (ένωση 6) και FULL-DX (ένωση 7)] αλλά και του υδροχλωρικού άλατος της δοξορουμπικίνης ενάντια στον καρκίνο ελέγχθηκε in vitro σε καρκινικές σειρές κυττάρων MCF-7. Το τελικό προϊόν (ένωση 8) εμφάνισε ικανοποιητική αντικαρκινική δράση, κυρίως μέσω αναστολής του πολλαπλασιασμού των καρκινικών κυττάρων. Τα αποτελέσματα της μελέτης μπορούν να θεωρηθούν ιδιαίτερα ενθαρρυντικά και δικαιολογούν τη συνέχιση της ερευνητικής προσπάθειας για στοχευμένη χορήγηση δοξορουμπικίνης σε καρκινικά κύτταρα μέσω της πρόσδεσής της σε τροποποιημένα μόρια φουλλερενίου.. 12

13 ABSTRACT Cancer s treatment is nowadays one of the most important challenges that the scientific community worldwide has to face. Conventional anticancer drugs, which are in the market many years, affect both cancer and normal cells. Hence, they cause serious side effects, which make the administration of therapeutic drug doses impossible. The development of nanotechnology has changed the scientific landscape in terms of cancer diagnosis and treatment. Nanoparticulate drug carriers provide a new mode of cancer drug delivery. They can extravasate at tumor site, allowing direct drug access to cancer cells. These particles allow exquisite modification for binding to cancer cell membranes, the microenvironment or to cytoplasmic or nuclear receptor sites. This results to the delivery of high drug concentrations to the targeted cancer cells with reduced toxicity to normal (healthy) tissue. The application of engineered nanocarriers for the delivery of anticancer drugs may alleviate the problems associated with conventional anticancer drug delivery systems, such as lack of selectivity and toxicity. Drug nanocarriers explored to date suffer from inherent limitations, including instability, structural heterogeneity and poor control over size and shape. There is an increasing need for advanced delivery agents for the anticancer drugs where shape, size, functionalization and loading capacity can be precisely tuned in order to maximize efficacy and minimize drug toxicity. Among the nanocarriers which are currently studied as drug delivery systems for anticancer agents are fullerenes (C 60 ). The potential of fullerenes to address the above specifications lies in the immense scope for chemical derivatization to the basic structure. Except for their high toxicity to normal cells, the main drawback of these carbon molecules is their poor solubility to water. This problem can be overcome by attaching on fullerene particles hydrophilic polymers, such as polyethylene glycol (PEG). In the present work, the results of synthesis and in vitro biological evaluation of a pegylated fullerene conjugate with the potent anticancer drug Doxorubicin are represented. The main goal is to increase efficacy and reduce toxicity of doxorubicin, through targeted delivery to tumors, by conjugating the drug to pegylated fullerenes. 13

14 A pegylated fullerene-doxorubicin conjugate (compound 8) has been successfully synthesized in 6 steps with a 25.7 % overall yield and was characterized by 1 H-NMR, IR and UV. The final product, two intermediate products (compounds 6 and 7) and doxorubicin hydrochloride were evaluated in vitro against MCF-7 cancer cells lines. The conjugate 8 exhibited satisfactory anticancer activity mainly by inhibiting proliferation. The results of this study justify further investigation of the potential of pegylated fullerenes as targeted nanocarriers of doxorubicin. 14

15 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15

16 1.1 ΕΛΕΓΧΟΜΕΝΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΑΝΤΙΚΑΡΚΙΝΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ Νέες προσεγγίσεις στη θεραπεία του καρκίνου Η σύγχρονη αντικαρκινική θεραπεία, ιδίως όσον αφορά στη μεταφορά των φαρμάκων, αποτελεί επανάσταση σε σχέση με εκείνη των παλαιότερων ετών. Ένα μέρος αυτής της αλλαγής βασίζεται στην ανάγκη για αύξηση του θεραπευτικού δείκτη των χημειοθεραπευτικών παραγόντων [1]. Οι συμβατικοί χημειοθεραπευτικοί παράγοντες κατανέμονται μη εξειδικευμένα στο σώμα, επηρεάζοντας με αυτό τον τρόπο τόσο τα καρκινικά όσο και τα υγιή κύτταρα. Το αποτέλεσμα είναι να περιορίζεται η ποσότητα του φαρμάκου που φθάνει στον καρκινικό ιστό, η θεραπεία να μην είναι αποτελεσματική και να υπάρχουν παρενέργειες [2]. Οι παρενέργειες μπορεί να είναι σοβαρές και δυσάρεστες και κυμαίνονται από ναυτία και απώλεια του τριχωτού της κεφαλής μέχρι νευροπάθειες, ουδετεροπενία και νεφρική ανεπάρκεια [3,4]. Αν και τα καρκινικά κύτταρα είναι πιο ευάλωτα σε σχέση με τα φυσιολογικά στην επίδραση της χημειοθεραπείας, τα συγκεκριμένα φάρμακα δεν έχουν εξειδίκευση και μπορούν να καταστρέψουν και τα υγιή κύτταρα. Η τοξικότητα έναντι των φυσιολογικών κυττάρων περιορίζει τη δυνατότητα χορήγησης αποτελεσματικών δόσεων. Οι έρευνες, πλέον, επικεντρώνονται στην προσπάθεια να σκοτωθούν τα καρκινικά κύτταρα μέσω εξειδικευμένης στόχευσης και να διαφυλαχθούν τα υγιή κύτταρα. Προκειμένου να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, το επίκεντρο του ενδιαφέροντος των επιστημόνων εστιάζεται στην ανάπτυξη νέων φορέων τόσο για τις νέες όσο και για τις ήδη υπάρχουσες φαρμακευτικές ουσίες και στον ορθότερο προσδιορισμό θεραπευτικών στόχων, λαμβάνοντας υπό όψη τις μοριακές αλλαγές στα καρκινικά κύτταρα και στο αγγειακό τους σύστημα [1]. Στις μέρες μας, η ευρεία εφαρμογή της νανοτεχνολογίας επιτρέπει το σχηματισμό νανοσωματιδίων, τα οποία με τη χρήση τόσο ενεργητικών όσο και παθητικών μηχανισμών στόχευσης, μπορούν να αυξήσουν την ενδοκυττάρια συγκέντρωση των φαρμάκων στα καρκινικά κύτταρα, αποφεύγοντας ταυτόχρονα την πρόκληση τοξικότητας στα φυσιολογικά [2,5,6]. 16

17 1.1.2 Προβλήματα κατά τη χορήγηση αντικαρκινικών φαρμάκων Πολλές φορές η αντικαρκινική θεραπεία δεν είναι επιτυχής. Αυτό μπορεί να οφείλεται στην αποτυχημένη μεταφορά του φαρμάκου στον καρκινικό ιστό. Οι λόγοι περιγράφονται στη συνέχεια. Αγγείωση του όγκου Μια καρκινική κυτταρική μάζα αντλεί τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά για την ανάπτυξή της μέσω παθητικής διάχυσης έως ότου αποκτήσει μέγεθος περίπου 2 mm 3 [7]. Προκειμένου να συνεχιστεί η ανάπτυξη είναι απαραίτητο να δημιουργηθούν νέα αιμοφόρα αγγεία (αγγειογένεση), τα οποία θα παρέχουν τα θρεπτικά συστατικά για την επέκταση του όγκου. Μια ποικιλία βιολογικών σημάτων προκαλούν την αγγειογένεση στους όγκους, αλλά η συγκεκριμένη διαδικασία δεν είναι ομαλή. Έτσι, κάποιες περιοχές των καρκινικών όγκων είναι ελαφρώς αγγειωμένες με συνεπακόλουθη νέκρωση και σε αυτές τις περιοχές κατανέμεται ελάχιστα το φάρμακο, ενώ άλλες περιοχές είναι περισσότερο αγγειωμένες. Πολύ σημαντικό είναι το γεγονός, ότι τα αγγεία των όγκων διαφέρουν από τα φυσιολογικά και εμφανίζουν ασυνήθιστη βρογχική διακλάδωση και ελίκωση (Εικόνα 1 [8]). Εικόνα 1 (α) Φυσιολογική αγγείωση και (b) Αγγείωση όγκου Τα αγγεία των όγκων εμφανίζουν διαρροή, λόγω ανωμαλιών της βασικής μεμβράνης και της μείωσης του αριθμού των ταχέως πολλαπλασιαζόμενων ενδοθηλιακών κυττάρων της περιοχής. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την αυξημένη διαπερατότητα μορίων μέσω του αγγειακού τοιχώματος στο διάμεσο χώρο που περιβάλλει τα κύτταρα του όγκου (Εικόνα 2 [9]). 17

18 Εικόνα 2 Φυσιολογικός και καρκινικός ιστός Το μέγεθος των κενών μεταξύ των διαρρηγμένων ενδοθηλιακών κυττάρων κυμαίνεται μεταξύ 100 και 780 nm ανάλογα με τον τύπο των κυττάρων (Εικόνα 3 [10]). Αντίθετα οι σφιχτοί ενδοθηλιακοί σύνδεσμοι των φυσιολογικών αγγείων έχουν μέγεθος 5 έως 10 nm. Εικόνα 3 Διαγραμματική απεικόνιση των προοδευτικών σταδίων δημιουργίας αγγειακών κενών κατά την ανάπτυξη του όγκου Διάμεσος χώρος όγκου Ο διάμεσος χώρος του όγκου αποτελείται από ένα δίκτυο κολλαγόνου και ένα ζελατινοειδές υγρό, το οποίο παρουσιάζει υψηλές εμβόλιμες πιέσεις παρέχοντας αντίσταση στην ενεργητική ροή των μορίων. Η μεταφορά των φαρμακευτικών ουσιών στο διάμεσο χώρο καθορίζεται από τη δύναμη ισορροπίας μεταξύ της προς 18

19 τα έξω διάμεσης πίεσης και των ιδιοτήτων του διαχεόμενου φαρμάκου, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται το μέγεθος και η διαμόρφωση των σωματιδίων, ο υδροφοβικός χαρακτήρας και το ηλεκτρικό φορτίο. Οι διάμεσες πιέσεις του όγκου είναι υψηλότερες στο κέντρο του και χαμηλότερες στην περιφέρεια, γεγονός το οποίο συνεπάγεται μειωμένη διάχυση του φαρμάκου στο κέντρου του καρκινικού όγκου [11]. Επιπλέον, οι όγκοι δεν έχουν σαφώς καθορισμένο λεμφικό σύστημα. Ως εκ τούτου, τα φορτωμένα με φάρμακα σωματίδια που επιτυγχάνουν πρόσβαση στο διάμεσο χώρο του όγκου έχουν παρατεταμένο χρόνο παραμονής εκεί. Αυτή η διαδικασία χαρακτηρίζεται ως φαινόμενο βελτιωμένης διαπερατότητας και συγκράτησης (enhanced permeability and retention effect - EPR) [12] και ευνοεί τη συσσώρευση του φαρμάκου στον όγκο (Εικόνα 4 [13]). Εικόνα 4 Φαινόμενο ενισχυμένης διαπερατότητας και συγκράτησης. Φορείς φαρμάκων μακράς κυκλοφορίας (1) διαπερνούν τα διαρρηγμένα παθολογικά αγγεία (2) εντός του διάμεσου χώρου του όγκου (3), όπου διασπώνται, απελευθερώνοντας ελεύθερο φάρμακο (4) προκαλώντας την υψηλή τοπική του συγκέντρωση Πολυφαρμακευτική αντίσταση Μια ποικιλία μηχανισμών σε κυτταρικό επίπεδο συμβάλλουν στην πολυφαρμακευτική αντίσταση (Multidrug resistance - MDR). Αυτοί περιλαμβάνουν την παρουσία πρωτεϊνών στην κυτταρική μεμβράνη, οι οποίες αποβάλλουν το φάρμακο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συζευγμένη με τη μεμβράνη P- 19

20 γλυκοπρωτεΐνη (P-glycoprotein - P-gp), η οποία μειώνει την ενδοκυττάρια συγκέντρωση των αντικαρκινικών φαρμάκων (Εικόνα 5 [14]). Η P-gp ίσως βρίσκεται και στην πυρηνική μεμβράνη περιορίζοντας τη μεταφορά των φαρμάκων στον πυρήνα [15]. Επιπρόσθετα, τα φάρμακα που αποκτούν ενδοκυτταρική πρόσβαση μπορεί να παγιδεύονται σε κυτταροπλασματικά κυστίδια, χωρίς να απελευθερωθούν και στη συνέχεια να αποδομούνται ή να εξέρχονται από το κύτταρο εξακολουθώντας να βρίσκονται στο κυστίδιο. Ένας ακόμα μηχανισμός MDR είναι η πρόκληση σημειακών μεταλλάξεων σε πρωτεΐνες, οι οποίες είτε είναι θεραπευτικές είτε αποτελούν φαρμακευτικούς στόχους [3]. Ένα αποτελεσματικό σύστημα χορήγησης φαρμάκων στο κύτταρο πρέπει να μπορεί να υπερβαίνει ή να παρακάμπτει τέτοιους κυτταρικούς μηχανισμούς αντίστασης [1]. Εικόνα 5 Εικονική αναπαράσταση βιολογικής δράσης και αναστολής της P-gp 20

21 1.1.3 Νανοσωματιδιακά συστήματα χορήγησης αντικαρκινικών φαρμάκων Εφαρμογές και πλεονεκτήματα Τα νανοκαψάκια είναι κυστοειδή συστήματα, στα οποία το φάρμακο περιορίζεται σε μια δεξαμενή που περιβάλλεται από μια πολυμερική μεμβράνη, ενώ οι νανοσφαίρες αποτελούν συστήματα μήτρας, στα οποία το φάρμακο βρίσκεται φυσικά και ομοιόμορφα διεσπαρμένο σε πολυμερικό υλικό. Τα νανοσωματίδια (nanoparticles = nps) είναι γενικός όρος για όλα τα συστήματα, των οποίων το μέγεθος είναι της τάξης ορισμένων νανομέτρων (1 nm = 10-9 m) [16]. Ωστόσο, σωματίδια μεγαλύτερα από 200 nm δεν προτιμώνται ιδιαίτερα και η νανοϊατρική συνήθως αφορά σωματίδια μικρότερα των 200 nm (δηλαδή όσο το πλάτος των μικροτριχοειδών). Σε γενικές γραμμές, το μέγεθος των σωματιδίων είναι προμελετημένο, ώστε τα nps να διέρχονται μέσα από τα κενά του διαρρηγμένου καρκινικού ενδοθηλίου. Αυτό βοηθά στην επίτευξη των επιθυμητών συγκεντρώσεων των nps στην περιοχή του όγκου. Λόγω δε της έλλειψης λεμφικού συστήματος απαγωγής τα νανοσωματίδια παραμένουν επί μακράν στην περιοχή του όγκου (φαινόμενο EPR) [1]. Συνήθως, το επιθυμητό φάρμακο είναι διαλυμένο, παγιδευμένο, απορροφημένο, προσροφημένο ή/και ενκαψακιωμένο μέσα ή πάνω σε μια νανο-μήτρα. Ανάλογα με τη μέθοδο παρασκευής, τα νανοσωματίδια, οι νανοσφαίρες ή τα νανοκαψάκια μπορούν να κατασκευαστούν έτσι ώστε να εμφανίζουν διαφορετικές ιδιότητες και συγκεκριμένα χαρακτηριστικά απελευθέρωσης του θεραπευτικού παράγοντα, λειτουργώντας με αυτό τον τρόπο ως συστήματα μεταφοράς φαρμάκων (Drug delivery systems = DDS) [17]. Τα συστήματα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη στοχευμένη (κυτταρική ή ιστική) χορήγηση φαρμάκων, για τη βελτίωση της βιοδιαθεσιμότητας, για να παρατείνουν τη διάρκεια της απελευθέρωσης των φαρμάκων ή για να διαλυτοποιήσουν φάρμακα για συστηματική χορήγηση. Μέσω αυτής της διαδικασίας μπορούν οι θεραπευτικοί παράγοντες να προστατεύονται από την ενζυμική αποικοδόμηση (π.χ. από νουκλεάσες ή πρωτεάσες) [18]. Επομένως, τα πλεονεκτήματα της χρήσης νανοσωματιδίων ως DDS είναι απόρροια κυρίως δύο βασικών ιδιοτήτων του μικρού μεγέθους και της δυνατότητας χρήσης βιοαποικοδομήσιμων υλικών για την κατασκευή τους. Τα nps, λόγω του μικρού τους μεγέθους, μπορούν να εισέρχονται στο εσωτερικό των καρκινικών όγκων. Το 21

22 ελάχιστο του μεγέθους τους, τους επιτρέπει την αποτελεσματική απορρόφηση από μεγάλη ποικιλία κυτταρικών τύπων και την επιλεκτική συσσώρευση του φαρμάκου σε στοχευμένες περιοχές. Ένα ακόμα πλεονέκτημα των nps, είναι το γεγονός ότι είναι κατάλληλα για ενδοφλέβια (intravenously = iv) χορήγηση. Τα μικρότερα τριχοειδή στο σώμα έχουν διάμετρο 5-6 μm. Το μέγεθος των σωματιδίων που μπορούν να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος πρέπει να είναι σημαντικά μικρότερο από 5 μm, χωρίς να σχηματίζουν συσσωματώματα, προκειμένου να μην προκαλούνται εμβολές. Τέλος, η χρήση βιοαποικοδομήσιμων υλικών για την παρασκευή των np επιτρέπει τη συνεχή απελευθέρωση φαρμάκου στην επιθυμητή περιοχή για μια περίοδο ημερών ή ακόμα και βδομάδων. Για όλους αυτούς τους λόγους, τα nps μπορούν να χορηγήσουν αποτελεσματικά τα περιεχόμενά τους ενδοκυττάρια στην επιθυμητή καρκινική περιοχή [17] Πεγκυλιωμένα συζεύγματα νανοσωματιδίων και φαρμάκων Ως οχήματα για τη μεταφορά φαρμάκων, τα νανοσωματίδια είναι καλό να είναι βιοδιασπώμενα και να επιτρέπουν την εξειδικευμένη χορήγηση του φαρμάκου στα κύτταρα-στόχο (στόχευση φαρμάκου = drug targeting). Τα νανοσωματίδια πρέπει να αποικοδομούνται και να μεταβολίζονται, χωρίς να συσσωρεύονται ή να προκαλούν βλάβες στις διάφορες κυτταρικές διεργασίες. Αυτό είναι σημαντικό, δεδομένου ότι υψηλά επίπεδα μη-βιοαποικοδομήσιμων σωματιδίων μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές τοξικές παρενέργειες. Το μέγεθος των σωματιδίων είναι καθοριστικός παράγοντας για το αν τα nps που εισάγονται στην γενική κυκλοφορία του αίματος πρόκειται να οψωνινοποιηθούν και να απομακρυνθούν γρήγορα από το δικτυοενδοθηλιακό σύστημα (Reticulo-endothelial system = RES) [1]. Η σύζευξη ενός φαρμάκου με συμβατικούς νανοφορείς έχει ως αποτέλεσμα το μεγαλύτερο μέρος του να καταλήγει στο μονοπύρηνο φαγοκυτταρικό σύστημα (Mononuclear phagocyte system = MPS), που εντοπίζεται κυρίως στο ήπαρ, στη σπλήνα, στους πνεύμονες και στο μυελό των οστών. Τα nps μπορούν να αναγνωρισθούν από το ανοσοποιητικό σύστημα του ξενιστή όταν χορηγούνται iv και να απομακρυνθούν από την κυκλοφορία από τα φαγοκύτταρα [19,20]. Εκτός από το μέγεθος των nps κι η υδροφοβικότητά τους καθορίζει το βαθμό των συστατικών του αίματος (π.χ. οψωνίνες), που θα δεσμευθούν σε αυτά. Κατά συνέπεια, η υδροφοβικότητα επηρεάζει την πορεία των nps in vivo [20,21]. 22

23 Προκειμένου να αυξηθεί η πιθανότητα επιτυχίας της μεταφοράς φαρμάκων, είναι απαραίτητο να ελαχιστοποιηθεί η οψωνινοποίηση και να παραταθεί η κυκλοφορία των nps in vivo. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί επενδύοντας τα σωματίδια με υδρόφιλα πολυμερή. Το πολυμερές επιλογής σε αντικαρκινικά νανοσωματιδιακά συστήματα είναι η πολυαιθυλενογλυκόλη (Polyethylene glycol PEG), η οποία έχει μικρή ή καμία επίδραση στη φόρτωση του φαρμάκου [22]. Πολλές μελέτες αποδεικνύουν ότι η PEG στην επιφάνεια των nps προλαμβάνει την οψωνινοποίηση από το συμπλήρωμα κι άλλες ουσίες του ορού του αίματος. Πεγκυλιωμένα σωματίδια με ενδιάμεσες και «τύπου βούρτσας» διαμορφώσεις (Εικόνα 6 [23]) αποφεύγουν τη φαγοκυττάρωση και την ενεργοποίηση του συμπληρώματος. Εικόνα 6 Σχηματική αναπαράσταση πεγκυλιωμένου νανοσωματιδιακού φορέα φαρμάκου. Τα συζεύγματα πολυμερούς-φαρμάκου (Polymer-drug conjugates = PDCs [24]) επιδεικνύουν ένα βελτιωμένο φαρμακοκινητικό προφίλ του αντικαρκινικού παράγοντα και επιπλέον, ως διαλυτοί φορείς μπορούν να επιτύχουν 1 ης τάξης (ειδικότητα ως προς το όργανο) ή 2 ης τάξης (ειδικότητα ως προς τον ιστό) μεταφορά φαρμάκων (Εικόνα 7). Τα PDCs συνήθως χορηγούνται ενδοφλέβια. Οι υδατοδιαλυτοί πολυμερικοί φορείς έχουν τη δυνατότητα να βελτιώσουν τη δραστικότητα των συμβατικών αντικαρκινικών ουσιών. Τα εν λόγω σύμπλοκα συσσωρεύονται εκλεκτικά στον καρκινικό ιστό, ο οποίος εμφανίζει διαρροές, λόγω της αποδιοργανωμένης του αγγείωσης. Η κάθαρση από τον καρκινικό ιστό καθυστερεί, καθώς υπάρχει φτωχή λεμφική παροχή στην περιοχή και η συσσώρευση 23

24 των PCDs επιφέρει αποτελεσματική πρόσληψη του συζεύγματος από τα καρκινικά κύτταρα. Το φάρμακο απελευθερώνεται από το σύζευγμα ενδοκυτταρικά [25]. Εικόνα 7 Στοχευμένο σύμπλοκο πολυμερούς-φαρμάκου Στοχευμένη μεταφορά αντικαρκινικών φαρμάκων Η νανοσωματιδιακή μεταφορά φαρμάκων μπορεί να επιτευχθεί είτε με «ενεργή» είτε με «παθητική» διαδικασία. Η «παθητική» στόχευση περιλαμβάνει την είσοδο των nps στο διάμεσο χώρο των όγκων μέσω των διαρροών στο καρκινικό αγγειακό δίκτυο με βάση το φαινόμενο EPR [26]. Η «ενεργητική» στόχευση αφορά τη μεταφορά του φαρμάκου σε ένα συγκεκριμένο κυτταρικό τύπο, με βάση τη μοριακή αναγνώριση. Μια τέτοια προσέγγιση αποτελεί η σύζευξη σε ένα np ενός προσδέτη, ο οποίος να μπορεί να αλληλεπιδράσει με τον υποδοχέα του στα κύτταρα του σημείου στόχευσης. Έτσι, ένα ειδικό αντίσωμα δεσμευμένο σε ένα np θα προσδεθεί στο αντίστοιχο αντιγόνο της επιθυμητής περιοχής. Ένα παράδειγμα ενεργούς στόχευσης είναι η σύζευξη φυλλικού οξέος σε πεγκυλιωμένα σωματίδια, ώστε τα τελευταία να αλληλεπιδράσουν με τον υποδοχέα του φυλλικού οξέος. Τα καρκινικά κύτταρα, διαφόρων τύπων της ασθένειας, υπερεκφράζουν στην επιφάνειά τους υποδοχείς του φυλλικού οξέος και έχουν υψηλότερη συγγένεια δέσμευσης για το φυλλικό οξύ που είναι δεσμευμένο σε συζεύγματα nps με PEG, παρά στο ελεύθερο φυλλικό οξύ [27,28]. 24

25 1.2 ΦΟΥΛΛΕΡΕΝΙΑ (C 60 ) Προέλευση και δομή Το 1985, ο Harold Kroto (Μ.Βρετανία) και οι James Heath, Sean 'Brien, Robert Curl και Richard Smalley (Η.Π.Α.) ανακάλυψαν πως όταν εξαερώνεται ο γραφίτης υπό την επίδραση μιας δέσμης laser μέσα σε ρεύμα ηλίου δημιουργούνται σφαιρικά μόρια, αρκετά σταθερά, που αποτελούνται από ένα μεγάλο αριθμό (32-90) ατόμων άνθρακα. Το σταθερότερο είναι το C 60, που αποτελείται από 60 άτομα άνθρακα (Εικόνα 8). Επιπλέον γνωστά, αλλά λιγότερο εύχρηστα, είναι αυτά με 70, 76, 82 και 84 άτομα άνθρακα (C 70, C 76, C 82 και C 84 ) [29]. Οι Kroto, Curl και Smalley βραβεύτηκαν το 1996 με το Βραβείο Nobel της Χημείας για την προσφορά τους στην ανακάλυψη αυτής της τάξης μορίων. Το φουλλερένιο (C 60 ) ή Βuckminsterfullerene [30] πήρε το όνομά του από τον Richard Buckminster Fuller, γνωστό αρχιτέκτονα και σχεδιαστή, ο οποίος διέδωσε το γεωδαιτικό θόλο, καθώς το συγκεκριμένο μόριο έχει σχήμα παρόμοιο με αυτού του είδους το θόλο. Ονομάζεται, επίσης, Buckyball, λόγω της ομοιότητάς του με μια μπάλα ποδοσφαίρου (Εικόνα 8). Εικόνα 8 Φουλλερένιο (C 60 ) ή Buckyball Οι δομές των φουλλερενίων (C 60 ) χαρακτηρίζονται από ένα συμμετρικό κλωβό sp 2 -υβριδισμένων ατόμων άνθρακα, τα οποία ανήκουν σε 12 πενταμελείς και 20 εξαμελείς δακτυλίους. Η κατάληξη «-ένιο» δείχνει, πως κάθε άτομο C είναι ομοιοπολικά συνδεδεμένο με άλλα τρία, μια κατάσταση που τυπικά αντιστοιχεί στην ύπαρξη ομολόγων που περιλαμβάνουν δύο ζεύγη ηλεκτρονίων (διπλός δεσμός). Η 25

26 διάμετρος ενός μορίου C 60 και του πυρήνα του είναι αντίστοιχα περίπου 1,1 nm και 0,71 nm [31], επομένως μπορεί να θεωρηθεί νανοσωματίδιο. Στο μόριο του C 60 υπάρχουν δύο μήκη δεσμών το μήκος μεταξύ δύο εξαγώνων (δεσμοί 6,6) και το μήκος μεταξύ ενός εξαγώνου κι ενός πενταγώνου (δεσμοί 6,5). Το μέσο μήκος δεσμού είναι 1,4 Å Φυσικοχημικές ιδιότητες Τα φουλλερένια παρουσιάζουν πολλά πλεονεκτήματα ως προς τις φυσικοχημικές τους ιδιότητες σε σχέση με τα υπόλοιπα οργανικά νανοσωματίδια [32]. Τα μόρια των C 60 περιλαμβάνουν έναν οργανικό σκελετό, όπου οι κορυφές είναι άτομα άνθρακα κι οι ακμές είναι οι δεσμοί σθένους τους. Δεν υπάρχουν δηλαδή ελεύθερα σθένη κι αυτό εξηγεί τη μεγάλη χημική και φυσική σταθερότητά τους. Τα συγκεκριμένα μόρια είναι πλούσια σε ηλεκτρονιακές ιδιότητες, καθώς είναι ιδιαίτερα γνωστά για την υψηλή ηλεκτρονιακή τους συγγένεια έχοντας την ικανότητα να προσλαμβάνουν ηλεκτρόνια [33]. Στη δομή των φουλλερενίων υπάρχουν 30 ηλεκτρονιακά φτωχοί διπλοί δεσμοί, οι οποίοι αποτελούν περιοχές, που μπορούν να αντιδράσουν ισχυρά εξασφαλίζοντας 8 και 46 πιθανά στερεοϊσομερή για συμμετρικές δι- και τρι-προσθήκες, αντίστοιχα, λαμβάνοντας υπό όψη μόνο την αντιδραστικότητα στους δεσμούς 6,6 [32]. Η εξαιρετική τους ικανότητα να δεσμεύουν ελεύθερες ρίζες έχει βρει εφαρμογή με διάφορους τρόπους στα βιολογικά συστήματα [34-36]. Έχουν χαμηλή διαλυτότητα σε ορισμένους οργανικούς διαλύτες, όπως στο τετραϋδροφουράνιο (Tetrahydrofuran = THF) και στο τολουόλιο [37], αλλά το μεγαλύτερο μειονέκτημα των C 60 αποτελεί το γεγονός ότι είναι αδιάλυτα στο νερό. Αυτό περιορίζει τη συμβατότητά τους με τα διάφορα βιολογικά μέσα και κατά επέκταση τις ενδεχόμενες βιολογικές τους εφαρμογές. Τέλος, τα μόρια αυτά είναι φωτοευαίσθητα, επομένως τόσο τα ίδια όσο και τα παράγωγά τους πρέπει να φυλάσσονται από την επίδραση του φωτός Τροποποίηση φουλλερενίων (C 60 ) για απόκτηση υδατοδιαλυτότητας Προκειμένου να ξεπεραστεί το πρόβλημα της αδιαλυτότητας των φουλλερενίων στο νερό έχουν προταθεί δύο μέθοδοι: 26

27 i. Επικάλυψη της μη πολικής επιφάνειας των C 60 με πολικά υδατοδιαλυτά υλικά. ii. Ομοιοπολική τροποποίηση της αρωματικής δομής τους. Στα πλαίσια της πρώτης προσέγγισης, πολλές μεθοδολογίες έχουν εφαρμοστεί με επιτυχία, συμπεριλαμβανομένων [38-42]: α. Συμπλοκοποίηση φουλερενίων με κυκλοδεξτρίνες ή καλιξαρένια β. Συνδιαλυτοποίηση με πολυβινυλοπυρρολιδόνη σε οργανικούς διαλύτες γ. Συμπερίληψη σε εναιωρήματα δ. Ενσωμάτωση σε τεχνητές λιπιδικές μεμβράνες. Αν και έχουν ληφθεί ενθαρρυντικά αποτελέσματα ακολουθώντας τις προηγούμενες μεθόδους, παρουσιάζει, επίσης, ιδιαίτερο ενδιαφέρον η διατήρηση του υδρόφοβου χαρακτήρα στο εσωτερικό της φουλλερενικής σφαίρας για μερικές βιολογικές εφαρμογές. Για αυτό το λόγο η επιστημονική κοινότητα στρέφεται ολοένα και περισσότερο προς τη δεύτερη λύση του προβλήματος. Η ομοιοπολική τροποποίηση των φουλλερενίων βρίσκεται σε πολύ προχωρημένο στάδιο, καθώς έχει διερευνηθεί ένας πολύ μεγάλος αριθμός γνωστών μεθόδων, οι οποίες χρησιμοποιούνται τακτικά αποδίδοντας εξαιρετικά σταθερά παράγωγα. Αυτού του είδους η τροποποίηση αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο για την αύξηση της διαλυτότητας των C 60 και την αποφυγή σχηματισμού συσσωματωμάτων. Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να εισαχθούν πολλά πολικά, πρόσθετα τμήματα, όπως αμινικά, υδροξυλικά και καρβοξυλικά λειτουργικά τμήματα για περαιτέρω μετατροπή. Ένα σύνηθες παράδειγμα αποτελεί η σύζευξη με υδρόφιλα πολυμερή, όπως η PEG [43-45] Βιολογική δράση Βιοϊατρικές εφαρμογές Η οικογένεια των φουλλερενίων, και ιδιαίτερα των C 60, έχει μελλοντικές δυνατότητες χρήσης σε μεγάλο εύρος πεδίων, συμπεριλαμβανομένων αυτών της βιολογίας και της βιοϊατρικής. Πολλές βιοϊατρικές εφαρμογές έχουν μελετηθεί σε υδατοδιαλυτά παράγωγα των C 60. Ωστόσο, η χρήση φουλλερενίων σε αυτόν τον τομέα βρίσκεται ακόμα σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης. Ο σχεδιασμός και η σύνθεση πολυλειτουργικών συστημάτων με βάση τα C 60, τα οποία να μπορούν να διαπερνούν 27

28 τις κυτταρικές μεμβράνες και να μεταφέρουν επιτυχώς τις δραστικές ουσίες στην επιθυμητή περιοχή είναι μια πρόκληση που περιλαμβάνει περίπλοκες στρατηγικές. Τα τελευταία χρόνια, τα φουλλερένια έχουν επιστρέψει ξανά στο προσκήνιο λόγω ορισμένων ενθαρρυντικών επιστημονικών αποτελεσμάτων [32]. Τα φουλλερένια μπορούν να προσληφθούν από τα κύτταρα με δύο πιθανούς μηχανισμούς: παθητική διάχυση μέσω της κυτταρικής μεμβράνης και ενεργό μεταφορά ή ενδοκύτωση. Ο μηχανισμός της ενδοκυττάρωσης είναι ενεργοεξαρτώμενος και μπορεί να περιοριστεί μέσω της επώασης των κυττάρων σε χαμηλές θερμοκρασίες, ενώ, αντίθετα, η παθητική μεταφορά είναι ενεργο-ανεξάρτητη [46]. Οι διαστάσεις τους, οι οποίες αφορούν μεγέθη νανοκλίμακας, ευνοούν την παθητική τους στόχευση και συσσώρευση στην περιοχή του όγκου, καθώς εισέρχονται εύκολα μέσω των διαρρηγμένων ενδοθηλιακών κυττάρων του καρκινικού ιστού. Επιπλέον, τα μόρια των φουλλερενίων μπορούν εύκολα να τροποποιηθούν, προκειμένου να προσδεθούν σε αυτά παράγοντες στόχευσης, οι οποίοι επιτρέπουν την «ενεργό» στόχευση [47]. Η κοιλότητα του σφαιρικού μορίου των φουλλερενίων C 60 έχει αποδειχθεί χρήσιμη στην ενκαψακίωση ιατρικά σημαντικών υλικών, όπως μαγνητικών μετάλλων για διαγνωστικές και θεραπευτικές εφαρμογές [33]. Μέχρι σήμερα, τα συγκεκριμένα μόρια έχουν τροποποιηθεί με διάφορους τρόπους, προκειμένου να αποκτήσουν βιοϊατρικές εφαρμογές. Η νανοϊατρική, η επιστήμη που χρησιμοποιεί τις μεθόδους της νανοτεχνολογίας για ιατρικές εφαρμογές, μελετά τρόπους σχεδιασμού και ανάπτυξης νέων νανοϋλικών βασισμένων στα φουλλερένια C 60, που χρησιμοποιούνται στη μεταφορά φαρμάκων, στην προστασία από την ακτινοβολία, στη γονιδιακή θεραπεία, στη φωτοδυναμική θεραπεία και ως σκιαγραφικοί παράγοντες στη μαγνητική τομογραφία [46] (Πίνακας Ι [47]). 28

29 ΠΙΝΑΚΑΣ Ι Λίστα τροποποιημένων φουλερενίων και ενδεχόμενες βιοϊατρικές εφαρμογές τους Τύπος τροποποιημένων φουλλερενίων (Λέξεις κλειδιά keywords) Πιθανές εφαρμογές Αμφιφιλικά φουλλερένια (AF-I, buckysomes, PEB) Χορήγηση φαρμάκων Δενδροφουλλερένια (DF-I) Προστασία από ραδιενέργεια Φουλλερένιο-Πακλιταξέλη Φουλλερένιο-Πολυαμίνες (τετραάμινο φουλλερένια) Αντικαρκινική θεραπεία Χορήγηση γονιδίων, διαμόλυνση Αμινο-φουλλερενικά προϊόντα Αμινοξέα και πεπτίδια βασισμένα σε φουλλερένια Χορήγηση αντιιικών γονιδίων Χορήγηση πεπτιδίων Κυστεΐνη C 60, β-αλανίνη C 60 Προστασία από Η 2 Ο 2 επαγόμενη απόπτωση Φουλλερενικά λιπιδοσώματα Λιποσώματα ενισχυμένα με φουλλερένια (LMIC) Αντιιική δράση Φωτοδυναμική θεραπεία του καρκίνου Φουλλερενικά λιποσώματα Φουλλερενικά κυστίδια Γαδολινιοφουλλερένια (Gadofullerenes) Αντιοξειδωτικό Μείωση οξειδωτικού στρες Σκιαγραφικοί παράγοντες σε αξονική τομογραφία (MRI) Υδροφιλικά ή κατιονικά φουλλερένια Φωτοδυναμική θεραπεία του καρκίνου Αλβουμίνη ανθρώπινου ορού- Δέσμευση ελεύθερων ριζών 29

30 φουλλερένιο Φουλλερενικά εξαμερή Φουλλερένια τροποποιημένα με PEG Φουλλερενόλες Καρβοξυφουλλερένια Φουλλερένια ενκαψακιωμένα σε πολυμερή Ένυδρα φουλλερένια Θεραπεία εγκεφαλοπαθειών προκαλούμενων από αλκοόλ Νανοκατιόντα βασισμένα σε φουλλερένια C3-F-τρις-MDC Καρβοξυφουλλερένια Ασκορβικό οξύ-φουλλερένιο Μυοκαρδιακή υποξία Μείωση οξειδωτικού στρες Αντιοξειδωτικό Διφωσφορικά φουλλερένια Θεραπευτικός παράγοντας των οστών DDS βασισμένα σε φουλλερένια (C 60 ) Για όλους τους παραπάνω λόγους, διάφορες ερευνητικές ομάδες έχουν κατευθύνει τις προσπάθειές τους στη σύνθεση κατάλληλων παραγώγων φουλλερενίων, ικανών να δεσμεύουν και να μεταφέρουν ενδοκυτταρικά φαρμακευτικές ουσίες [32]. Επιπλέον, η ικανότητα των C 60 να παράγουν ιδανικά, λιπόφιλα συστήματα βραδείας αποδέσμευσης και να παρέχουν την τρισδιάστατη επιφάνειά τους για ομοιοπολική σύνδεση με διάφορα φάρμακα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία «κοκτέιλ φαρμάκων» μιας δόσης [47]. Πριν λίγα χρόνια, η πακλιταξέλη, ένα από τα πιο πολλά υποσχόμενο αντικαρκινικό φάρμακο [48], προσδέθηκε ομοιοπολικά στο μόριο του C 60 (Εικόνα 9) μέσω ενός εστερικού δεσμού, ο οποίος επιτρέπει στην πακλιταξέλη να διατηρεί τη φαρμακολογική της δραστικότητα. Η υδρόλυση του εστερικού δεσμού έχει ως 30

31 αποτέλεσμα την απελευθέρωση του φαρμάκου. Επιπρόσθετα, αποδείχθηκε, ότι το συγκεκριμένο σύμπλοκο έχει σημαντική in vitro αντικαρκινική δράση χορηγούμενο με τη μορφή λιποσωμικού αερολύματος, αν και η IC 50 (half maximal inhibitory concentration) ήταν 1,6 φορές υψηλότερη σε σχέση με το αντίστοιχο σκεύασμα, που περιείχε σκέτο φάρμακο [49]. Εικόνα 9 Μοριακή δομή του συμπλόκου C 60 -πακλιταξέλης Με παρόμοια προσέγγιση, δύο μόρια ενός ακόμα αποτελεσματικού αντικαρκινικού παράγοντα, της δοξορουμπικίνης (Doxorubicin DX), προσδέθηκαν στο μόριο του C 60 σχηματίζοντας μεθανοφουλλερένια (Εικόνα 10). Ενώ το φάρμακο από μόνο του είναι ελαφρώς διαλυτό στο νερό, η σύζευξή του στο φουλλερένιο επέτρεψε τη διασπορά του στο νερό πιθανόν λόγω της παρουσίας των δύο αλυσίδων PEG, καθιστώντας, έτσι, τη δοξορουμπικίνη περισσότερο διαθέσιμη για βιολογική δράση [50,51]. Έπειτα από επώαση σε κύτταρα, το συγκεκριμένο προϊόν εντοπίστηκε στο κυτταρόπλασμα και σε μικρότερο βαθμό στον πυρήνα, όπου συσσωρεύεται κυρίως το ελεύθερο φάρμακο. Παρά τη συγκεκριμένη διαφορά, η δράση της δοξορουμπικίνης εξακολούθησε να υφίσταται, ελαττωμένη, όμως, σε σχέση με το ελεύθερο φάρμακο. 31

32 Εικόνα 10 Μοριακή δομή συμπλόκου C 60 -DX Πολυυδροξυλιωμένα φουλλερένια, τα οποία ονομάζονται φουλλερενόλες (fullerenols) ή φουλλερόλες (fullerols), έχουν επίσης προταθεί για τη στοχευμένη μεταφορά αντικαρκινικών φαρμάκων. Αυτές οι ουσίες, αν και δεν είναι, ακόμα, πλήρως χαρακτηρισμένες ως προς τον αριθμό και τη θέση των υδροξυλομάδων τους, παρουσιάζουν το αξιοσημείωτο πλεονέκτημα της υψηλής διαλυτότητας σε πολικούς διαλύτες σε σχέση με πολλά άλλα παράγωγα φουλλερενίων. Επιπλέον, οι λειτουργικές ομάδες τους μπορούν να δεσμεύσουν βιοενεργές μονάδες, επιτυγχάνοντας μεγάλα ποσοστά φόρτωσης φαρμάκου. Μόρια φουλλερενολών έχουν χρησιμοποιηθεί για τη σύζευξη DX [52] (Εικόνα 11) και cis-πλατίνας (cis-platin). Το C 60 έχει χρησιμοποιηθεί ως DDS όχι μόνο για τη χορήγηση φαρμάκων, αλλά και άλλων βιοενεργών μορίων, όπως η βαρφαρίνη, ένα κουμαρινικό αντιπηκτικό φάρμακο, και η ερυθροποιητίνη (Erythropoietin = EP), μια ορμόνη, η οποία παράγεται κυρίως στα νεφρά. Στην πρώτη περίπτωση η συμπλοκοποίηση με το φουλλερένιο, βοηθά τη βαρφαρίνη να παραμείνει περισσότερη ώρα στην κυκλοφορία του αίματος προλαμβάνοντας έτσι την πρόκληση θρόμβωσης, ενώ στη δεύτερη αποτρέπεται η αποικοδόμηση της ΕΡΟ από τα εντερικά ένζυμα [53,54]. Το 2006 αναφέρθηκε το πρώτο παράδειγμα φουλλερενο-ανοσοσυζεύγματος. Αυτό περιλάμβανε τροποποιημένο μόριο C 60 ομοιοπολικά συνδεδεμένο με το αντίσωμα ZME-018, το οποίο αναγνωρίζει το αντιγόνο gp240, που είναι παρόν σε περισσότερο από 80% των κυττάρων του ανθρώπινου μελανώματος. Πρόσφατα, παρατηρήθηκε 32

33 ότι τα φουλλερένια έχουν την ικανότητα να διεισδύουν στο δέρμα, ανοίγοντας το δρόμο για το σχεδιασμό νέων διαδερμικών συστημάτων χορήγησης φαρμάκων [32]. Εικόνα 9 Μοριακή δομή fullerenol-dx συζεύγματος και απόδειξη υψηλής διαλυτότητας στο νερό σε σχέση με το σκέτο C Τοξικότητα Η ταχεία ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις ως προς την ασφάλεια και την τοξικότητα των νανοϋλικών σχετικά με τον άνθρωπο, αλλά και το περιβάλλον γενικότερα. Η ανάγκη αυτή προέκυψε όταν αποδείχθηκε ότι αρκετά από αυτά τα νανοσωματίδια έχουν δυνατότητες χρήσης σε βιολογικά συστήματα. Στα πλαίσια αυτά, αρκετές ερευνητικές ομάδες έχουν μελετήσει την τοξικότητα των φουλλερενίων C 60. Η πρώτη μελέτη διεξήχθη από τον berdörster και έδειξε ότι τα «γυμνά» φουλλερένια προκαλούν οξειδωτικό στρες στον εγκέφαλο και μείωση των αποθεμάτων γλουταθειόνης σε έμβρυα ενός είδους πέρκας [55]. Ο λόγος που τα μη τροποποιημένα C 60 προκαλούν τοξικότητα είναι ότι αναγνωρίζονται από τα μακροφάγα, την πρώτη γραμμή άμυνας του οργανισμού, και φαγοκυτταρώνονται. Η 33

34 πρόσληψη των φουλλερενίων από τα κύτταρα οδηγεί σε μεταβολές της φυσιολογίας και των λειτουργιών όχι μόνο των καρκινικών, αλλά και των υγιών κυττάρων [56]. Δυστυχώς, τα C 60 δεν μπορούν να αποβληθούν επιτυχώς από το κύτταρο μέσω της αντλίας P-gp [57]. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι υποθέσεις του Colvin και της ομάδας του, οι οποίοι υποστηρίζουν πως τα ελαφρώς διαλυτά φουλλερένια θα προκαλούν οξειδωτικές καταστροφές στις κυτταρικές μεμβράνες ακόμα και σε σχετικά χαμηλές συγκεντρώσεις και ότι η προκύπτουσα τοξικότητα θα υφίσταται μείωση καθώς τα φουλλερένια θα παραγωγοποιούνται και θα γίνονται πιο υδατοδιαλυτά. Στη συνέχεια, ανέφεραν ότι η κυτταροτοξική δράση των διαλυμάτων C 60 σε THF οφείλεται στην υπεροξείδωση των λιπιδίων της κυτταρικής μεμβράνης, που μεσολαβείται από τις ενεργές ρίζες οξυγόνου (Reactive oxygen species = RS) [58,59]. Μια άλλη ομάδα ερευνητών (Nielsen και συνεργάτες) χαρακτήρισε τα φουλλερένια ως double-edged swords, τα οποία έχουν ωφέλιμες επιδράσεις σε χαμηλές συγκεντρώσεις, αλλά σε υψηλές μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονή και αν χορηγούνται για πολύ μεγάλο διάστημα, ίσως, οδηγήσουν σε ανάπτυξη καρκίνου. Με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα, κατέληξαν στο συμπέρασμα, ότι το ενδεχόμενο άμεσης βλάβης του DNA είναι χαμηλό, αλλά ο σχηματισμός RS μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή και γενετική καταστροφή. Ως εκ τούτου, η δοσοεξαρτώμενη χορήγηση θα καθορίσει αν οι επιδράσεις είναι ωφέλιμες ή επιβλαβείς [60]. Συμπερασματικά, τα διαθέσιμα δεδομένα αποδεικνύουν ότι τα μη τροποποιημένα ή αλλιώς «γυμνά» C 60 δεν προκαλούν οξεία τοξικότητα σε μεγάλη ποικιλία ζωντανών οργανισμών, η οποία κυμαίνεται από τα βακτήρια και τους μύκητες ως τα ανθρώπινα λευκοκύτταρα, καθώς επίσης και στην drosophila, στα ποντίκια, στους αρουραίους και στα ινδικά χοιρίδια. Έπειτα από έκθεση στο φως, τo C 60 ενεργοποιεί την παραγωγή ελεύθερων ενεργών ριζών οξυγόνου (RS). Συνεπώς, ακόμα κι αν τα «γυμνά» C 60 είναι απολύτως μη τοξικά υπό συνθήκες σκότους, αυτό δε συνεπάγεται ότι παραμένουν μη τοξικά υπό υπεριώδη ακτινοβολία και υπό την παρουσία 2. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι σε αντίθεση με τα «γυμνά» C 60, ορισμένα τροποποιημένα παράγωγά τους μπορεί να είναι ιδιαίτερα τοξικά. Επιπλέον, τα in vitro βιολογικά τους αποτελέσματα, δεν συμβαδίζουν πάντα με την in vivo βιολογική τους συμπεριφορά. Ως εκ τούτου, η τοξικότητα κάθε τροποποιημένου παραγώγου C 60 πρέπει να ελέγχεται πριν από τη χρήση του [61]. 34

35 1.3 ΔΟΞΟΡΟΥΜΠΙΚΙΝΗ Δομή και βιολογική δράση Η Δοξορουμπικίνη (Doxorubicin = DX) (Εικόνα 12) είναι ένας ισχυρός χημειοθεραπευτικός παράγοντας, που ανήκει στα αντιβιοτικά του τύπου της ανθρακυκλίνης. Η DX, που συχνά αναφέρεται με το εμπορικό της όνομα, Αδριαμυκίνη, είναι ένας μεταβολίτης του Streptomyces peucetius var. Caesius [62]. H H H H 5 H NH 2 Εικόνα 10 Μοριακή δομή Δοξορουμπικίνης, (7S,9S)-7-[(2R,4S,5S,6S)-4-αμινο-5- υδροξυ-6-μεθυλοξαν-2-υλ]οξυ-6,9,11-τριυδροξυ-9-(2-υδροξυακετυλ)-4-μεθοξυ-8,10- διυδρο-7h-τετραενιο-5,12-διόνη Οι ανθρακυκλίνες έχουν τρεις κύριες δράσεις, που μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με τον τύπο του κυττάρου και είναι πιο έντονες στις φάσεις S και G 2 του κυτταρικού κύκλου: α) Παρεμβολή στο DNA: Η DX παρεμβάλλεται κατά μη ειδικό τρόπο ανάμεσα σε γειτονικά ζεύγη βάσεων και συνδέεται με το σακχαροφωσφορικό σκελετό του DNA, επιφέροντας τοπική έκπτυξη της διπλής έλικας και παρεμποδίζοντας, έτσι, τη σύνθεση του DNA και του RNA. Η παρεμβολή μπορεί, επίσης, να διαταράξει την αντίδραση διακοπής-επανένωσης του DNA που καταλύεται από την τοποϊσομεράση ΙΙ (TP2A) και να προκαλέσει μη επιδιορθώσιμες ρήξεις (Εικόνα 13). 35

36 β) Πρόσδεση σε κυτταρικές μεμβράνες: Αυτή η δράση διαταράσσει τη λειτουργία των μεταφορικών διαδικασιών, οι οποίες συνδέονται με την ενεργοποίηση της φωσφατιδυλοϊνοσιτόλης. γ) Σχηματισμός ελεύθερων ριζών οξυγόνου από υπεροξείδωση λιπιδίων: Η αναγωγάση του κυτοχρώματος Ρ-450, που υπάρχει στις πυρηνικές μεμβράνες των κυττάρων, καταλύει την αναγωγή των ανθρακυκλινών προς ελεύθερες ρίζες ημικινόνης. Αυτές, στη συνέχεια, ανάγουν το μοριακό οξυγόνο και παράγουν υπεροξειδικά ανιόντα και υπεροξείδιο του υδρογόνου, τα οποία προκαλούν διάσπαση της μίας αλυσίδας του DNA (Εικόνα 13). Οι ιστοί με αυξημένη δραστηριότητα υπεροξειδικής δισμουτάσης (Super oxide dismutase = SD) ή γλουταθειονικής υπεροξειδάσης είναι προστατευμένοι. Οι όγκοι και η καρδιά έχουν γενικά χαμηλή περιεκτικότητα σε SD. Επιπλέον, ο καρδιακός ιστός στερείται καταλάσης κι επομένως δεν μπορεί να απαλλαγεί από το υπεροξείδιο του υδρογόνου. Εικόνα 11 Μηχανισμός δράσης Δοξορουμπικίνης 36

37 Η Δοξορουμπικίνη είναι ένα από τα πιο σημαντικά και ευρέως χρησιμοποιούμενα αντικαρκινικά φάρμακα. Χρησιμοποιείται για τη θεραπεία σαρκωμάτων και ποικίλων καρκινωμάτων, όπως του μαστού και του πνεύμονα, καθώς και της οξείας λεμφοκυτταρικής λευχαιμίας και των λεμφωμάτων. Η DX πρέπει να χορηγείται ενδοφλεβίως, επειδή αδρανοποιείται στο γαστρεντερικό σωλήνα (ΓΕΣ). Η εξαγγείωση αποτελεί σοβαρό πρόβλημα και μπορεί να οδηγήσει σε ιστική νέκρωση. Δεσμεύεται από τις πρωτεΐνες του πλάσματος, όπως και από τους ιστούς, όπου κατανέμεται ευρέως και δεν εισέρχεται στο κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ). Η βασική οδός απέκκρισης του φαρμάκου είναι η χολή, ενώ συνυπάρχει και κάποιου βαθμού νεφρική απέκκριση. Η σοβαρότερη ανεπιθύμητη ενέργεια της DX είναι η μη αναστρέψιμη και δοσοεξαρτώμενη καρδιοτοξικότητα, που προφανώς οφείλεται στο σχηματισμό ελεύθερων ριζών οξυγόνου. Η ακτινοβολία του θώρακα αυξάνει τον κίνδυνο καρδιοτοξικότητας. Επιπλέον, προκαλεί παροδική καταστολή του μυελού των οστών, στοματίτιδα, ΓΕΣ διαταραχές (οξεία ναυτία, εμετό), αλωπεκία και MDR των κυττάρων του όγκου έπειτα από επανειλημμένη χορήγηση [63,64] Συζεύγματα δοξορουμπικίνης με φουλλερένια (C 60 ) Όπως αναφέρθηκε στην προηγούμενη παράγραφο, η Αδριαμυκίνη χρησιμοποιείται ως αντικαρκινικό για την αντιμετώπιση, κυρίως, των αδενοκαρκινωμάτων. Η αποτελεσματικότητά της, όμως, περιορίζεται λόγω της υψηλής τοξικότητας και των σοβαρών παρενεργειών της. Επίσης, επισημάνθηκε ότι οι σημαντικότερες παρενέργειες αφορούν την καρδιά, προκαλώντας καρδιομυοπάθεια και συνεπακόλουθη συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια (ΣΚΑ). Μια δοκιμασμένη στρατηγική για τον περιορισμό της καρδιοτοξικότητας που προκαλεί το συγκεκριμένο φάρμακο αποτελεί η ενσωμάτωση της DX σε νανοφορείς, οι οποίοι ελαττώνουν τη δόση, που φτάνει στην καρδιά και αυξάνουν τη δόση, η οποία μεταφέρεται στους καρκινικούς ιστούς [65]. Ένα παράδειγμα αποτελεί η σύζευξη της DX με πεγκυλιωμένα C 60 (Εικόνα 10). Η σύζευξη των φουλλερενίων με καθιερωμένα, ευρέως χρησιμοποιούμενα φάρμακα αποτελεί μια αντιπροσωπευτική μέθοδο απόδοσης φουλλερενο-ειδικών ιδιοτήτων για την παρασκευή βελτιωμένων σκευασμάτων. Συγκεκριμένα, οι στόχοι για τους οποίους πραγματοποιήθηκε η σύζευξη με τη DX κυμαίνονταν από τη 37

38 μείωση των παρενεργειών έως τη βελτιστοποίηση της μεταφοράς του φαρμάκου για την ενίσχυση της κυτταρικής πρόσληψης επιλεκτικά από τα καρκινικά κύτταρα και την επίτευξη ρη-εξαρτώμενης αποδέσμευσης. Η ένωση 2 που απεικονίζεται στην εικόνα 10, αξιολογήθηκε in vitro σε ανθρώπινα καρκινικά κύτταρα του μαστού. Οι αντινεοπλασματικές ιδιότητες του φαρμάκου διατηρήθηκαν. Η διαφορά που επισημάνθηκε μεταξύ του ελεύθερου φαρμάκου και του νέου μορίου είναι ότι ενώ το πρώτο κατανέμεται κατά κύριο λόγο στον πυρήνα των κυττάρων, η κατανομή του δεύτερου εντοπίστηκε, κυρίως, στο κυτταρόπλασμα. Αν τελικά το σύζευγμα που παρέμεινε στο κυτταρόπλασμα έπαιξε ρόλο ή όχι στην εμφάνιση της κυτταροτοξικότητας από την DX παραμένει ακόμα άγνωστο και αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον θέμα περαιτέρω έρευνας [66] Αντίσταση των MCF-7 στη δοξορουμπικίνη Η αντίσταση των καρκινικών κυττάρων στη χημειοθεραπεία εξακολουθεί να αποτελεί μεγάλο εμπόδιο στην επιτυχή αντιμετώπιση του καρκίνου, συμπεριλαμβανομένου και του καρκίνου του μαστού. Πολλές μελέτες έχουν πραγματοποιηθεί σε κυτταρικές σειρές MCF-7 (Εικόνα 14), προκειμένου να διαπιστωθεί η ανθεκτικότητά τους στη DX. Τα MCF-7 είναι καρκινικές σειρές κυττάρων του μαστού, τα οποία απομονώθηκαν το 1970 από μια 69χρονη Καυκάσια γυναίκα. Το όνομά τους είναι συντομογραφία του ιδρύματος έρευνας του καρκίνου στο Μίσιγκαν (Michigan Cancer Foundation -7), όπως αναφέρεται στο ινστιτούτο του Ντιτρόιτ, όπου οι συγκεκριμένες κυτταρικές σειρές καθιερώθηκαν το 1973 από τον Herbert Soule και τους συνεργάτες του [67]. Εικόνα 12 Κύτταρα MCF-7 38

39 Η ανθεκτικότητα στη DX θεωρείται πως είναι αποτέλεσμα της υπερέκφρασης της γλυκοπρωτεΐνης P-gp, η οποία είναι μια ενεργοεξαρτώμενη αντλία, που απομακρύνει κάθε ξένη ουσία από τα καρκινικά κύτταρα [68-70]. Άλλες αιτίες πιστεύεται ότι συνδέονται με τυχαίες, φαρμακοεπαγώμενες μεταλλάξεις (γενετική υπόθεση), με φαρμακοεπαγώμενες, μη μεταλλαξογόνες αλλαγές της λειτουργίας των γονιδίων (επιγενετική υπόθεση) και με φαρμακοεπαγώμενες, καρυοτυπικές αλλαγές (καρυοτυπική υπόθεση). Η έλλειψη πλήρων, αποδεικτικών, στοιχείων ότι οι γενετικές αλλαγές διαδραματίζουν κάποιο ρόλο στην κλινική αντίσταση που ακολουθεί έπειτα από αντικαρκινική θεραπεία υπονομεύει τη γενετική υπόθεση. Αντίθετα, υπάρχουν πειστικά δεδομένα, τα οποία αποδεικνύουν, ότι η αυξημένη αντίσταση των καρκινικών κυττάρων στους χημειοθεραπευτικούς παράγοντες συνδέεται με επιγενετικές αλλαγές, που περιλαμβάνουν αλλαγές στη μεθυλίωση του DNA και στις τροποποιήσεις των ιστονών. Εντατικές έρευνες έχουν υποδείξει την ύπαρξη και τη σημασία ενός άλλου μηχανισμού μη μεταλλαξογόνας ρύθμισης της γονιδιακής λειτουργίας με τη μεσολάβηση του μικρού, μη κωδικοποιημένου RNA. Ασυνήθιστα επίπεδα μικροrna (microrna = mirna) έχουν αναφερθεί σε πολλά είδη καρκίνου, μεταξύ των οποίων και ο καρκίνος του μαστού. Έχουν τόσο διαγνωστική όσο και προγνωστική σημασία και αποτελούν ένα νέο στόχο της αντικαρκινικής θεραπείας. Μια μελέτη των Climent et al. [71] πρότεινε πως η αυξημένη ευαισθησία των ασθενών με καρκίνο του μαστού στη χημειοθεραπεία που βασίζεται στις ανθρακυκλίνες, ίσως, σχετίζεται με τη διαγραφή του χρωμοσώματος 11q, μια περιοχή του γονιδίου mir-125b. Σε επόμενη έρευνα αποδείχθηκε ότι τα ανθεκτικά στη DX MCF-7 κύτταρα παρουσιάζουν έντονη απορύθμιση της έκφρασης του mirna. Επιπλέον, τα αποτελέσματα έδειξαν, ότι το μικροrna-451 (mir-451) ρυθμίζει την έκφραση του γονιδίου της πολυφαρμακευτικής αντίστασης 1 (mdr1), ενός κρίσιμου παράγοντα στην ανθεκτικότητα της DX. Αυτή η αλληλεπίδραση, ίσως, αποτελεί ένα σημαντικό, λειτουργικό αποτέλεσμα στην απόκτηση αντίστασης των κυττάρων MCF-7 στη DX [72]. 39

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΚΑΙ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟΣΕΓΚΕΦΑΛΟΝΩΤΙΑΙΟΥ ΥΓΡΟΥ Το ΚΝΣ για να λειτουργεί φυσιολογικά χρειάζεται πολύ σταθερό περιβάλλον Η σταθερότητα αυτή

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Χριστίνα Δάλλα Λέκτορας Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών cdalla@med.uoa.gr www.med.uoa.gr/pharmacology Ισχύς (potency) ενός φαρμάκου (συνήθως εκφράζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ 2. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ Οι όγκοι χαρακτηρίζονται από πολλαπλές αλλαγές του μεταβολισμού. Η χαρακτηριστική μεταβολική λειτουργία μπορεί να μετρηθεί in vivo με τη βοήθεια ενός ραδιοσημασμένου

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι Ο πιο απλός ορισμός είναι ότι ο καρκίνος είναι μια ομάδα ασθενειών που χαρακτηρίζεται από ανεξέλεγκτη ανάπτυξη και διασπορά ανώμαλων κυττάρων. Αν η εξάπλωση δεν ελεγχθεί θα οδηγήσει στο θάνατο. Ποσοστό

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΠΩΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΟΙ ΟΥΣΙΕΣ ΣΤΑ ΥΓΡΑ Μεταφορά τροφών και αποβολή μη χρήσιμων ουσιών: Διάχυση (π.χ. το CO 2 που παράγεται κατά τον μεταβολισμό των κυττάρων, διαχέεται από τα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Κατά τη διάρκεια των φυσιολογικών ανθρώπινων διεργασιών παραγωγή ενέργειας, αποτοξίνωση από τοξικές ουσίες και ανοσολογική απόκριση, παράγονται από τον οργανισµό ελεύθερες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο

Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο ΤΟΥΛΟΥΜΤΖΗ ΜΑΡΙΑ Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο ώρες πριν την προσέλευση Αίσθημα ζάλης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. β 2. γ 3. α 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΠΥΡΗΝΑ ΚΥΤΤΑΡΟΠΛΑΣΜΑ ΟΡΓΑΝΥΛΛΙΑ ΥΑΛΟΠΛΑΣΜΑ ΠΥΡΗΝΙΟ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΦΛΟΙΟΣ

ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΠΥΡΗΝΑ ΚΥΤΤΑΡΟΠΛΑΣΜΑ ΟΡΓΑΝΥΛΛΙΑ ΥΑΛΟΠΛΑΣΜΑ ΠΥΡΗΝΙΟ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΦΛΟΙΟΣ ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΚΥΤΤΑΡΟΠΛΑΣΜΑ ΠΥΡΗΝΑ ΟΡΓΑΝΥΛΛΙΑ ΥΑΛΟΠΛΑΣΜΑ ΠΥΡΗΝΙΟ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΦΛΟΙΟΣ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ και ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ενώσεις ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ C, O, N, H, P, S, Cl,, J, Fe, Cu Άλατα των παραπάνω

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Μέρος Β Δρ. Ανδρέας Φλουρής Ερευνητής Περιβαλλοντικής Φυσιολογίας Κέντρο Έρευνας, Τεχνολογίας και Ανάπτυξης Θεσσαλίας ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΑΕΡΙΩΝ ΣΤΙΣ ΚΥΨΕΛΙΔΕΣ 2 ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης.

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013)

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) Kυτταρική Bιολογία ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Οι λιπιδικές διπλοστιβάδες ως φραγμοί Νερό Υδρόφιλες φωσφολιπιδικές κεφαλές Φωσφολιπιδική μεμβράνη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Θερινό εξάμηνο 2011 Ο ρόλος του νερού στο φυτό Βασικότερο συστατικό των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΙΤΡΩΔΩΝ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Ραδιοεπισηµασµένα Πεπτίδια στην Ογκολογία

Ραδιοεπισηµασµένα Πεπτίδια στην Ογκολογία Ραδιοεπισηµασµένα Πεπτίδια στην Ογκολογία Θεοδοσία Μάϊνα Berthold ock Εργαστήριο Ραδιοφαρµάκων Ινστιτούτο Ραδιοϊσοτόπων - Ραδιοδιαγνωστικών Προϊόντων, ΕΚΕΦΕ «ηµόκριτος», Αθήνα Στόχευση µε ραδιοπεπτίδια

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ. ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ Τμήμα Βιοχημείας κ Βιοτεχνολογίας

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ. ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ Τμήμα Βιοχημείας κ Βιοτεχνολογίας ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ Τμήμα Βιοχημείας κ Βιοτεχνολογίας ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ 1 ΣΥΣΤΗΜΑ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ Αντλία Στήλη Υγρό Έκλουσης Συλλέκτης κλασμάτων ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Οξειδωτικό Stress, άσκηση και υπερπροπόνηση

Οξειδωτικό Stress, άσκηση και υπερπροπόνηση Οξειδωτικό Stress, άσκηση και υπερπροπόνηση Τζιαμούρτας Ζ. Αθανάσιος Επίκουρος Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης, ΠΘ Ερευνητής, Ινστιτούτο Σωματικής Απόδοσης και Αποκατάστασης Οξειδωτικό στρες Γενικός όρος

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθ. Αλέξανδρος Ρήγας Εξάμηνο: 9 ο

Διδάσκων: Καθ. Αλέξανδρος Ρήγας Εξάμηνο: 9 ο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Μηχανικών Υπολογιστών Τομέας Τηλεπικοινωνιών και Διαστημικής Εργαστήριο Ηλεκτρομαγνητικής Θεωρίας Διδάσκων: Καθ. Αλέξανδρος Ρήγας Εξάμηνο:

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Ενότητα 3: Εφαρμογές Βιομηχανικής Βιοτεχνολογίας(1/3), 2ΔΩ Τμήμα: Επιστήμης και Τεχνολογίας Τροφίμων Διδάσκων: Δρ. Σεραφείμ Παπανικολαου Μαθησιακοί Στόχοι Βιοτεχνολογικά Προϊόντα

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Νανο-τεχνολογία. Νανο-Επιστήμη. Προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω

Νανο-τεχνολογία. Νανο-Επιστήμη. Προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω Νανο-τεχνολογία Ο σχεδιασμός, ο χαρακτηρισμός, η παραγωγή και η εφαρμογή των δομών, συσκευών και συστημάτων, ελέγχοντας τη μορφή και το μέγεθος σε κλίμακα νανόμετρου Νανο-Επιστήμη Η μελέτη των φαινομένων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. γ Α4. δ Α5. α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της οξειδάσης της ξανθίνης. στην οξειδοαναγωγική κατάσταση κατά την άσκηση

Ο ρόλος της οξειδάσης της ξανθίνης. στην οξειδοαναγωγική κατάσταση κατά την άσκηση Ο ρόλος της οξειδάσης της ξανθίνης στην οξειδοαναγωγική κατάσταση κατά την άσκηση Αριστείδης Σ. Βεσκούκης, PhD Βιοχημικός - Βιοτεχνολόγος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΥΒΡΙΔΙΚΑ ΜΟΡΙΑ ΚΙΝΟΛΙΝΟΝΩΝ-ΦΑΙΝΟΛΙΚΩΝ ΟΞΕΩΝ ΜΕ ΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΗ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΦΛΕΓΜΟΝΩΔΗ ΔΡΑΣΗ

ΥΒΡΙΔΙΚΑ ΜΟΡΙΑ ΚΙΝΟΛΙΝΟΝΩΝ-ΦΑΙΝΟΛΙΚΩΝ ΟΞΕΩΝ ΜΕ ΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΗ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΦΛΕΓΜΟΝΩΔΗ ΔΡΑΣΗ ΥΒΡΙΔΙΚΑ ΜΟΡΙΑ ΚΙΝΟΛΙΝΟΝΩΝ-ΦΑΙΝΟΛΙΚΩΝ ΟΞΕΩΝ ΜΕ ΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΗ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΦΛΕΓΜΟΝΩΔΗ ΔΡΑΣΗ Π. Γενναίου, Μ. Ρουσσάκη, Α. Δέτση Εργαστήριο Οργανικής Χημείας, Σχολή Χημικών Μηχανικών, Ε.Μ.Π., Ηρώων

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης Οργανική Χημεία Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης 1. Καρβοξυλικά οξέα Σημαντικά ακυλο (-COR) παράγωγα Πλήθος καρβοξυλικών ενώσεων στη φύση, π.χ. οξικό

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιδράσεις της silibinin και της 5 - azacytidine σε πειραματικό μοντέλο αδενοκαρκινώματος μαστού

Οι επιδράσεις της silibinin και της 5 - azacytidine σε πειραματικό μοντέλο αδενοκαρκινώματος μαστού Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης - Τμήμα Ιατρικής Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Κλινική Φαρμακολογία- Θεραπευτική Οι επιδράσεις της silibinin και της 5 - azacytidine σε πειραματικό μοντέλο αδενοκαρκινώματος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ Θερινό εξάμηνο 2011 ΣΠΕΡΜΑΤΟΦΥΤΑ Τα πιο διαδεδομένα είδη της γήινης βλάστησης βάση διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Χημικοί Μηχανισμοί Παραγωγή εξ επαγωγής, φωτο-χημικών φαινομένων φωτο-ευαισθητοποίησης και φωτο-απομάκρυνσης.

Διαβάστε περισσότερα

Η ανόργανη θρέψη των φυτών

Η ανόργανη θρέψη των φυτών Η ανόργανη θρέψη των φυτών Οργανικά θρεπτικά στοιχεία σάκχαρα που προέρχονται από τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης με τις επακόλουθες μετατροπές Ανόργανα θρεπτικά στοιχεία προέρχονται από το έδαφος, με τη

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΝΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Τα τελευταία χρόνια τα οργανικά ηλεκτρονικά (ΟΗ) αποτελούν έναν από τους πιο ραγδαία αναπτυσσόμενους

ΝΑΝΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Τα τελευταία χρόνια τα οργανικά ηλεκτρονικά (ΟΗ) αποτελούν έναν από τους πιο ραγδαία αναπτυσσόμενους ΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΕΊΝΑΙ Η ΝΑΝΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΝΑΝΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Ως Νανοτεχνολογία ορίζεται η επιστήμη, η μηχανική και η τεχνολογία στην νανοκλίμακα, δηλαδή στην κλίμακα διαστάσεων από 1 έως 100nm. Με άλλα λόγια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Α. Για τις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ).

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Αθήνα, 30/5/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΝΖΥΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ

BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΝΖΥΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΝΖΥΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Παράδειγμα: η αναγωγή του αζώτου σε αμμωνία Ν 2 + 3Η

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 8 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ 5ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΙΛΙΟΥ 1 8. Εφαρμογές της Βιοτεχνολογίας στην Ιατρική Φαρμακευτικές πρωτεΐνες Τι είναι οι φαρμακευτικές

Διαβάστε περισσότερα

Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική

Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική Βιοχημεία Βιομορίων Αθήνα 2015 Γενικές Ιδιότητες Ένζυμα : Βιολογικοί Καταλύτες Τα ένζυμα είναι πρωτεϊνικά μόρια Μικρή ομάδα καταλυτικών RNA H

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η τροφή αποτελείται και από ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, νουκλεϊνικά οξέα). Οι ουσίες αυτές διασπώνται (πέψη) σε απλούστερες (αμινοξέα, απλά σάκχαρα,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ 2015 2 ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ Λέξεις-κλειδιά Κυτταρική ή πλασματική μεμβράνη... Βασικές ιδιότητες της πλασματικής μεμβράνης... Βασικές λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Περιγραφή της περίπτωσης Άνδρας 43 ετών εισάγεται σε κλινική λόγω επιγαστραλγίας. Μετά από έλεγχο ετέθη η διάγνωση του πεπτικού

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1(ΥΓΕΙΑ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1(ΥΓΕΙΑ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1(ΥΓΕΙΑ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ) Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: 1. Οι ιοί αποτελούνται

Διαβάστε περισσότερα

Autonomous movement of platinum-loaded stomatocytes

Autonomous movement of platinum-loaded stomatocytes Autonomous movement of platinum-loaded stomatocytes Daniela A. Wilson, Roeland J. M. Nolte and Jan C. M. van Hest, NATURE CHEMISTRY, advance paper ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΡΑΓΚΙΑΔΑΚΗΣ 364 ΣΤΟΧΟΣ Στη φύση υπάρχει μια συνεχής

Διαβάστε περισσότερα

www.cirse.org Επεμβατική Ογκολογία Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική

www.cirse.org Επεμβατική Ογκολογία Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική Επεμβατική Ογκολογία Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική www.cirse.org Cardiovascular and Interventional Radiological Society of Europe Cardiovascular and Interventional

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εισαγωγή: Το κυκλοφορικό είναι από τα πιο σημαντικά αλλά και από τα πιο ευαίσθητα συστήματα του οργανισμού μας. Τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΑΙΜΟΦΟΡΑ ΑΓΓΕΙΑ ΑΡΤΗΡΙΕΣ - ΦΛΕΒΕΣ - ΤΡΙΧΟΕΙ Η 1 ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ Μεγάλη και µικρή κυκλοφορία Σχηµατική

Διαβάστε περισσότερα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα "Κλινικά αποδεδειγµένα αποτελέσµατα σε 47 ηµέρες" Αντιμετώπιση της κυτταρίτιδας Ένα από τα

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Version 7.2, 10/2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

Version 7.2, 10/2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Version 7.2, 10/2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Lactated Ringer s Injection/Fresenius, (3,1+0,3+6+0,2)g, ενέσιμο διάλυμα για έγχυση

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

AMINEMAX και ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ

AMINEMAX και ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ AMINEMAX και ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ Το AMINΕMAX παραλαμβάνεται από κανονική ενζυματική υδρόλυση με πρώτες ύλες από σπόρους σιτηρών και καλαμποκιού σε ισορροπία με μείγμα από ειδικά ένζυμα ( Έξω πρωτει πρωτεΐνάσες-

Διαβάστε περισσότερα

Η μεταφορά των φαρμάκων γίνεται με παθητική διάχυση ή με ενεργητική μεταφορά.

Η μεταφορά των φαρμάκων γίνεται με παθητική διάχυση ή με ενεργητική μεταφορά. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΦΑΡΜΑΚΟ. Φάρμακο λέμε οποιαδήποτε ουσία που όταν χορηγηθεί στον άνθρωπο, τα ζώα ή τα φυτά με συγκεκριμένο τρόπο και σε συγκεκριμένη δόση έχει θεραπευτικό αποτέλεσμα.

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Αντίθετα οι φωτοσυνθετικοί,

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία & Υλικά Διαλύματα Χρωστικές

Εργαλεία & Υλικά Διαλύματα Χρωστικές Ενότητα Ροή γενετικής πληροφορίας Φύλλο εργασίας 2 Απομόνωση νουκλεϊκών οξέων από φυτικά κύτταρα Βιολογία Γ Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο Τμήμα Ημερομηνία. Τα νουκλεϊκά οξέα, όπως και οι πρωτεΐνες, είναι μακρομοριακές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις :

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Οι όρχεις αποτελούν κομμάτι του αναπαραγωγικού συστήματος (παραγωγή σπερματοζωάριων) του άνδρα αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 Εβδ. Ημερ. Μέρα Ώρα Μάθημα Είδος Μαθήμ. Τίτλος Μαθήματος 1 15/09/2014 Δευτέρα 9.30-11.30 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ. Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ. Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2015 ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός της εργασίας αυτής είναι η παρουσίαση των χαρακτηριστικών της

Διαβάστε περισσότερα

Απελευθερώνει ορμόνες, που αυξάνουν την πίεση του αίματος στους νεφρούς και επηρεάζουν την παραγωγή ερυθροκυττάρων

Απελευθερώνει ορμόνες, που αυξάνουν την πίεση του αίματος στους νεφρούς και επηρεάζουν την παραγωγή ερυθροκυττάρων ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το ουροποιητικό σύστημα (εικ.6.2), αποτελείται από τους νεφρούς, τους ουρητήρες, την ουροδόχο κύστη και την ουρήθρα. Στους νεφρούς μικρά μόρια απομακρύνονται από το αίμα. Πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 26: Βιομόρια: υδατάνθρακες

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 26: Βιομόρια: υδατάνθρακες Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 26: Βιομόρια: υδατάνθρακες 1. Γενικά Ενώσεις που απαντούν σε κάθε ζωντανό οργανισμό Άμυλο και ζάχαρη στις τροφές και κυτταρίνη στο ξύλο, χαρτί και βαμβάκι είναι καθαροί υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο 1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΠΛΑΤΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ-ΧΗΜΕΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΒΑΘΜΟΣ ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Γ Αριθμητικά.. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες Ολογράφως:...

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 5 ΙΟΥΝΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΠΟΛΥΦΑΙΝΟΛΙΚΟΥ ΕΚΧΥΛΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΕΜΦΥΛΩΝ ΣΕ ΔΕΙΚΤΕΣ ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟΥ ΣΤΡΕΣ ΣΕ ΜΥΙΚΑ ΚΑΙ ΕΝΔΟΘΗΛΙΑΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ ΜΕ ΚΥΤΤΑΡΟΜΕΤΡΙΑΣ ΡΟΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΒΛΑΠΤΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑ ΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο Αγγελική Παπαπαύλου Αριθμός Φοιτητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΛΟΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΛΤΟΓΙΑΝΝΗΣ ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙ ΗΣ ΜΑΡΙΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΒΛΑΧΟΣ ΑΓΑΘΟΚΛΕΙΑ ΜΗΤΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ I ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιμος Π. Βανδώρος ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Οι βασικές δομές που εξετάζουμε στην ανατομία μπορούν ιεραρχικά να ταξινομηθούν ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

Η Τεχνολογία στην Ιατρική

Η Τεχνολογία στην Ιατρική Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Η Τεχνολογία στην Ιατρική Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc27

Διαβάστε περισσότερα