ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ: ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΔΑΦΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ: ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΔΑΦΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ: ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΔΑΦΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΥΡΕΣΗ ΤΟΥ ΔΕΙΚΤΟΥ ΔΕΣΜΕΥΣΕΩΣ ΤΩΝ ΦΩΣΦΟΡΙΚΩΝ ΣΕ ΑΣΒΕΣΤΟΥΧΑ ΕΔΑΦΗ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΔΑΦΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΤΟΝ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ Μεταπτυχιακή Διατριβή Γεώργιος Μπαμπάκος Γεωπόνος Επιβλέπων Β. Κεραμίδας Καθηγητής ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2007

2 i

3 ii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελίδα ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΣΚΟΠΟΣ..1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗ ΤΟΥ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΕΔΑΦΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ 1.1 Συγκράτηση από τα οξύ-υδροξείδια του σιδήρου και του αργιλίου Συγκράτηση από αργιλιοπυριτικά ορυκτά Συγκράτηση από τα ανθρακικά άλατα του εδάφους Οργανική ουσία του εδάφους και συγκράτηση του φωσφόρου Αγρονομική αξία των φωσφορικών λιπασμάτων Ιδιότητες λιπάσματος που έχουν επιπτώσεις στην αντίδραση των καλλιεργειών στον εφαρμοζόμενο φώσφορο Εδαφικοί παράγοντες και τρόποι εφαρμογής των λιπασμάτων, που έχουν επιπτώσεις στην αντίδραση των καλλιεργειών στα φωσφορικά λιπάσματα Παράγοντες που εμπλέκονται στην μείωση της αποτελεσματικότητας των φωσφορικών λιπασμάτων Η ύπαρξη και ο βαθμός των αργών αντιδράσεων Ποσοτικές εκτιμήσεις της αποτελεσματικότητας των φωσφορικών λιπασμάτων..9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ 2.1 Εδαφικά δείγματα Εργαστηριακές αναλύσεις των εδαφικών δειγμάτων Προσδιορισμός του ph Προσδιορισμός της ειδικής ηλεκτρικής αγωγιμότητας (E.C.) Προσδιορισμός της οργανικής ουσίας Προσδιορισμός της κοκκομετρικής σύστασης Προσδιορισμός των ελεύθερων οξειδίων σιδήρου (Fe d ) Προσδιορισμός άμορφων οξειδίων σιδήρου (Fe o ) Προσδιορισμός του CaCO Προσδιορισμός του ενεργού CaCO Προσδιορισμός διαθέσιμου φωσφόρου Προσθήκη φωσφόρου στα δείγματα (επεμβάσεις)..21 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ 3.1 Δεδομένα εργαστηριακών αναλύσεων Δείκτης δεσμεύσεως φωσφόρου, εκφραζόμενος ως μονάδες Ρ / στρ. απαιτούμενες για την αύξηση του Olsen-P κατά 1 mg/kg Δείκτης δεσμεύσεως φωσφόρου, εκφραζόμενος ως εκατοστιαίο ποσοστό της αρχικής προσθήκης φωσφόρου...27 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ..31 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...34

4 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΚΟΠΟΣ Ο φώσφορος στη φύση απαντάται με την ορθοφωσφορική του μορφή (PO -3 4 ) και πολύ σπάνια ως πολυφωσφορικό ιόν (P 2 O -4 7 ) το οποίο τελικά μετατρέπεται σε ορθοφωσφορικό ιόν. Η συγκέντρωση του ολικού ανόργανου φωσφόρου στο εδαφικό διάλυμα των περισσότερων γεωργικών εδαφών κυμαίνεται μεταξύ 0,03 και 3 mg/l, με συνηθέστερη αυτή των μερικών δέκατων του mg/l (Russel, 1973). Μετά την εφαρμογή υδατοδιαλυτών φωσφορικών λιπασμάτων στα εδάφη συμβαίνουν αντιδράσεις μεταξύ του φωσφόρου και των εδαφικών συστατικών, που αφαιρούν το φωσφόρο από το εδαφικό διάλυμα είτε μέσω προσροφήσεως είτε μέσω σχηματισμού δυσδιάλυτων φωσφορικών ενώσεων. Αυτό το φαινόμενο, που ονομάζεται δέσμευση ή συγκράτηση φωσφόρου, είναι γνωστό για περισσότερο από έναν αιώνα και έχει οδηγήσει σε εκτεταμένη έρευνα σχετική με το φαινόμενο αυτό. Οι σπουδαιότεροι μηχανισμοί υπεύθυνοι για την απομάκρυνση των φωσφορικών ιόντων από το εδαφικό διάλυμα είναι: α) καταβύθιση των φωσφορικών με ιόντα του εδαφικού διαλύματος (Ca, Mg, Al, Fe) υπό μορφή δυσδιάλυτων φωσφορικών ενώσεων, β) σχηματισμός ιζήματος των φωσφορικών με ανταλλάξιμα κατιόντα (Ca, Mg, Al, Fe) στην επιφάνεια των ορυκτών, γ) σχηματισμός χημικού δεσμού με τις ομάδες Al-OH και Fe-OH των οξυ υδροξειδίων του αργιλίου και σιδήρου και των ακμών των αργιλιοπυριτικών ορυκτών, δ) προσρόφηση στην επιφάνεια των ελεύθερων ανθρακικών αλάτων (CaCO 3, MgCO 3 ) προς σχηματισμό δυσδιάλυτων φωσφορικών ασβεστίων, και ε) ηλεκτροστατική έλξη των φωσφορικών από τα θετικά φορτία της αργίλλου. Γενικώς, εκείνο που χαρακτηρίζει την συμπεριφορά του φωσφόρου στα εδάφη και που είναι αποτέλεσμα των παραπάνω αντιδράσεων, είναι η μικρή ευκινησία του, η εύκολη και γρήγορη μετατροπή των ευδιάλυτων μορφών του σε δυσδιάλυτες και γενικώς ο μεγάλος βαθμός συγκρατήσεως του από τα συστατικά του εδάφους, με συνέπεια η τελική διαθεσιμότητα του φωσφόρου να καθορίζεται από τον βαθμό δεσμεύσεως του από τα συστατικά του εδάφους. Η συγκράτηση του φωσφόρου από το έδαφος εκφράζεται συνήθως με τον δείκτη δεσμεύσεως φωσφόρου (Phosphorus Retention Index, PRI) ο οποίος υπολογίζεται με την βοήθεια των ισοθέρμων προσροφήσεως φωσφόρου (Barrow et al. 1998). Όταν σε ένα έδαφος εφαρμοστεί μία ποσότητα φωσφόρου, και αφεθεί προς εξισορρόπηση, το ποσό του φωσφόρου που δεσμεύτηκε από αυτό, υπολογίζεται με την αφαίρεση της ποσότητας του φωσφόρου που παραμένει στο διάλυμα ισορροπίας από την ποσότητα του φωσφόρου που προστέθηκε. Ο δείκτης δεσμεύσεως φωσφόρου (ml/g εδάφους) είναι το ποσό του φωσφόρου που δεσμεύτηκε (μg P/g εδάφους) διαιρούμενο με την συγκέντρωση του φωσφόρου στο διάλυμα ισορροπίας (μg P/mL), που αντιστοιχεί σε μία δεδομένη ποσότητα προσθήκης φωσφόρου. Μια άλλη μορφή του δείκτη δεσμεύσεως εκφράζεται ως το ποσό του φωσφόρου που δεσμεύτηκε (μg P/g εδάφους) διαιρούμενο με το δεκαδικό λογάριθμο της συγκέντρωσης του φωσφόρου στο διάλυμα ισορροπίας. Εάν εφαρμοσθούν διαφορετικές ποσότητες φωσφόρου, ώστε να αποκτηθεί η ισόθερμος προσροφήσεως φωσφόρου, και οι δύο δείκτες μπορούν και παρέχουν εκτιμήσεις για την κλίση της ισοθέρμου προσροφήσεως φωσφόρου, εφόσον η ισόθερμος είναι ευθεία. Μια δεύτερη προσέγγιση για την εκτίμηση της δεσμεύσεως των φωσφορικών στηρίζεται στη μεταβολή του διαθέσιμου φωσφόρου, όπως προσδιορίζεται με το εκχυλιστικό Olsen (Olsen-P), μετά από προσθήκη γνωστής ποσότητας φωσφόρου σε ένα έδαφος με γνωστό αρχικό Olsen-P. Μετά από παραμονή για σύντομο χρονικό διάστημα προς εξισορρόπηση και δέσμευση του φωσφόρου, επαναπροσδιορίζεται ο

5 2 Olsen-P στο έδαφος. Από την διαφορά της πραγματοποιηθείσας αυξήσεως του Olsen- P από την θεωρητικά αναμενόμενη αύξηση του λόγω της προσθήκης, υπολογίζεται η δέσμευση φωσφόρου ( δείκτης δεσμεύσεως Ρ ) και εκφράζεται κατά δύο τρόπους: α) ως ποσό φωσφόρου ( μονάδες Ρ ανά στρέμμα ) που πρέπει να προστεθεί σε ένα έδαφος για να αυξηθεί ο Olsen-P κατά 1mg/kg. β) ως εκατοστιαίο ποσοστό της αρχικής προσθήκης φωσφόρου. Συνήθως εφαρμόζονται διαφορετικές ποσότητες φωσφόρου ώστε να μελετηθεί η επίδραση της δόσεως φωσφόρου στο βαθμό δεσμεύσεως του από τα εδάφη. Σκοπός της εργασίας αυτής ήταν να υπολογισθεί ο δείκτης δεσμεύσεως του φωσφόρου σύμφωνα με την δεύτερη προσέγγιση, σε ασβεστούχα εδάφη και να εκτιμηθούν οι εδαφικοί παράγοντες που τον επηρεάζουν, ώστε να απαντηθούν και τα παρακάτω ερωτήματα: α) σε ποιο ποσοστό κυμαίνεται η δέσμευση φωσφόρου σε ασβεστούχα εδάφη, μετά από σύντομο χρόνο επαφής του φωσφορικού λιπάσματος με το έδαφος; β) είναι μόνο το ολικό ανθρακικό ασβέστιο που επηρεάζει την δέσμευση φωσφόρου ή σ αυτήν συμμετέχουν και τα ελεύθερα οξείδια σιδήρου ; γ) επιδρά το αναφερόμενο ως ενεργό ανθρακικό ασβέστιο στη δέσμευση φωσφόρου; δ) υπάρχει κάποια αναλογική σχέση μεταξύ της δεσμεύσεως φωσφόρου και της περιεκτικότητας σε CaCO 3 ; ε) εξαρτάται η δέσμευση φωσφόρου, μετά την προσθήκη, από την προϋπάρχουσα ποσότητα φωσφόρου, δηλ. από τον προηγούμενο βαθμό κορεσμού του εδάφους με φώσφορο;

6 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗ ΤΟΥ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΕΔΑΦΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ Διάφοροι ερευνητές από τα μέσα του δέκατου ενάτου αιώνα διαπίστωσαν ότι διάφορα συστατικά του εδάφους όπως το ανθρακικό ασβέστιο, τα ένυδρα οξείδια του Fe και Al, η οργανική ουσία και τα ορυκτά της αργίλου διαδραματίζουν βασικό ρόλο στην συγκράτηση του φωσφόρου. Ο φώσφορος συνδέεται με τα ιόντα του εδαφικού διαλύματος Ca, Mg, Fe και Al, και ή καταβυθίζεται υπό μορφή δυσδιάλυτων φωσφορικών ενώσεων ή σχηματίζει ίζημα με τα ανταλλάξιμα κατιόντα Ca, Mg, Fe ή Al στην επιφάνεια των ορυκτών. Τα ένυδρα οξείδια του Fe και Al δεσμεύουν επίσης τον φώσφορο. Οι γενικοί μηχανισμοί που προτάθηκαν για να εξηγήσουν την συγκράτηση του φωσφόρου ήταν η ιζηματοποίηση και η προσρόφηση. Οι πιο σύγχρονοι ερευνητές προσπάθησαν να εντοπίσουν τους ειδικότερους μηχανισμούς μέσω των οποίων ο φώσφορος μπορεί να συγκρατηθεί από τα εδάφη. Αυτοί περιλαμβάνουν: φυσική προσρόφηση, χημειορόφηση, ανταλλαγή ανιόντων, ιζηματοποίηση στην επιφάνεια, και ιζηματοποίηση διακριτών στερεών φάσεων. Γενικά, αυτές είναι ειδικές περιπτώσεις αντιδράσεων ιζηματοποίησης ή προσροφήσεως. Ο γενικός όρος συγκράτηση (retention) δεν καθορίζει κάποιον ιδιαίτερο μηχανισμό που εμπλέκεται στην διαδικασία, αλλά χρησιμοποιείται ευρύτερα για να περιγράψει την απομάκρυνση των φωσφορικών από το εδαφικό διάλυμα. Η έννοια της συγκράτησης εμπεριέχει δυο διαφορετικές διαδικασίες: της ρόφησης (sorption) και της ιζηματοποίησης (precipitation). Ο όρος ρόφηση επίσης δεν είναι τόσο συγκεκριμένος καθώς περιλαμβάνει την προσρόφηση (adsorption) και την απορρόφηση (absorption). Η προσρόφηση αφορά την συγκράτηση στην επιφάνεια και η απορρόφηση την εισχώρηση του απορροφηθέντος υλικού εντός του απορροφητικού υλικού. Η χημειορόφηση είναι μία ειδική περίπτωση ρόφησης που χαρακτηρίζεται από αντιδράσεις υψηλής ενέργειας. 1.1 Συγκράτηση από τα οξυ-υδροξείδια του σιδήρου και του αργιλίου. Τα οξυ-υδροξείδια Al και Fe είναι παρόντα σε όλα τα εδάφη (επικρατούν σε εδάφη των τροπικών περιοχών και σε ισχυρώς όξινα εδάφη) και είναι ίσως τα πιο σημαντικά εδαφικά συστατικά που εμπλέκονται στην δέσμευση του φωσφόρου. Τα οξυ-υδροξείδια Al και Fe υπάρχουν στα εδάφη είτε ως διάκριτες ενώσεις ή ως επικαλύψεις σε άλλα εδαφικά τεμαχίδια και συγκεκριμένα στην επιφάνεια των ορυκτών της αργίλλου. Μπορεί να είναι είτε κρυσταλλικά ( π.χ. γκαιτίτης a-feooh, λεπιδοκροκίτης γ-feooh, γκιμπσίτης Al(OH) 3, βαιμίτης AlOOH ) ή άμορφα. Τα άμορφα προσροφούν περισσότερο τον φώσφορο από ότι τα κρυσταλλικά. Στην δομή τους το κεντρικό μεταλλικό ιόν είναι οκταεδρικά συντεταγμένο με ιόντα O ή OH και επομένως οι ενεργές ομάδες που εκτίθενται στην επιφάνεια τους μπορεί να περιγραφούν ως M-OH ή Μ-ΟΗ 2 (όπου M είναι Fe ή Al). Από παλαιότερα υπάρχουν ενδείξεις ότι τα οξυ-υδροξείδια Fe και Al είναι κυρίως υπεύθυνα για τη συγκράτηση του φωσφόρου σε όξινα εδάφη. Το ποσό του φωσφόρου που συγκρατείται εξαρτάται από το χρόνο της αντίδρασης, την θερμοκρασία, το ph, και την συγκέντρωση του φωσφόρου στο εδαφικό διάλυμα.

7 4 Από παλαιά ο υπεύθυνος μηχανισμός για την συγκράτηση του φωσφόρου θεωρούνταν η προσρόφηση. Η προσρόφηση είχε θεωρηθεί ως μια αντίδραση ανταλλαγής μεταξύ των ιόντων φωσφόρου και των ιόντων υδροξυλίου που συνδέονται με το μέταλλο. Έτσι ως κύριος μηχανισμός στην δέσμευση του φωσφόρου είναι η ανταλλαγή υποκαταστάτη όπου το φωσφορικό ανιόν αντικαθιστά τα επιφανειακά OH των οξυ-υδροξειδίων. Ως παράδειγμα δίνεται η παρακάτω αντίδραση προσροφήσεως φωσφορικών από γκαιτίτη, σε ph 8,1. FeOH o FeO O HPO 4 P +OH - + H 2 O (Parfitt, 1978) FeOH FeO O Γενικότερα η συγκράτηση φωσφόρου στα οξυ-υδροξείδια Fe και Al σε διαφορετικά ph χαρακτηρίζεται από τρία στάδια που αφορούν τρεις διαφορετικούς μηχανισμούς ρόφησης: (i) χημειορόφηση μικρών ποσών φωσφορικών με υψηλή ενέργεια αντιδράσεως (ii) ιζηματοποίηση μιας διάκριτης ένωσης φωσφόρου και (iii) προσρόφηση με χαμηλή ενέργεια αντιδράσεως. Ως παράδειγμα αναφέρεται το εξής: Οι Muljadi et al. (1966) μελέτησαν την προσρόφηση του φωσφόρου σε καολινίτη, γκιμπσίτη και ψευδοβαιμίτη και διαπίστωσαν ότι η μορφή των αποκτηθέντων ισοθέρμων αποκάλυπτε τρεις περιοχές (I, II και III), κάθε μία από τις οποίες είχε θέσεις προσροφήσεως με διαφορετική συγγένεια με τα φωσφορικά ιόντα. Ο μηχανισμός προσροφήσεως αφορούσε τα υδροξύλια που είναι συνδεδεμένα με ένα θετικά φορτισμένο άτομο Al (η δομή του Al φαίνεται στο παρακάτω σχήμα). Al OH OH Στην περιοχή Ι αντιδρά η μια ομάδα OH ενώ στην περιοχή ΙΙ αντιδρά και η δεύτερη ομάδα OH. Ενώ η προσρόφηση στην περιοχή ΙΙΙ θεωρήθηκε ότι προκύπτει μέσω της διείσδυσης του Ρ σε κάποια λιγότερο κρυσταλλική περιοχή της επιφάνειας του ορυκτού. Επίσης οι Hingston et al. (1967, 1968) έδειξαν ότι τα φωσφορικά ανιόντα μπορούν να προσροφηθούν σε συγκεκριμένες θέσεις από τα ένυδρα οξείδια Fe και Al. Οι επιφάνειες οξειδίων περιέχουν μόρια ύδατος και ιόντα υδροξυλίου που συνδέονται οκταεδρικά είτε με το Fe είτε το Al. Στο ισοηλεκτρικό σημείο, όταν δηλαδή ο κρύσταλλος δεν έχει καθαρό φορτίο, η προσροφητική επιφάνεια μπορεί να απεικονισθεί ως εξής: OH AI OH 2 Το ιόν Al συνδέεται με τέσσερα άλλα άτομα O - μέσα στο κρύσταλλο. Καθώς το ph αυξάνεται, επέρχεται αποπρωτονίωση, δημιουργούνται περισσότερες ομάδες υδροξυλίου και το φορτίο στην επιφάνεια γίνεται πιο αρνητικό. Αντιθέτως, καθώς το ph του διαλύματος μειώνεται, συμβαίνει πρωτονίωση των υδροξυλίων και η επιφάνεια αποκτά θετικό φορτίο. Τα ανωτέρω οδηγούν στο συμπέρασμα ότι τα φωσφορικά ιόντα μπορούν να προσροφηθούν στις επιφάνειες των οξυ-υδροξειδίων Al και Fe, αλλά υπάρχουν λίγα στοιχεία για την διαθεσιμότητα του προσροφημένου φωσφόρου. Οι λογικές

8 5 υποθέσεις που έχουν γίνει όταν τα φωσφορικά δεσμεύονται μέσω της προσροφήσεως είναι: 1) Η διαθεσιμότητα των προσροφημένων φωσφορικών με το βαθμό κορεσμού της επιφάνειας του προσροφητικού μέσου. Όταν η επιφάνεια είναι σχεδόν κορεσμένη, τα προσροφημένα φωσφορικά είναι σχετικά εύκολα διαθέσιμα στα φυτά. Σε μικρούς βαθμούς κορεσμού όμως τα προσροφημένα φωσφορικά είναι πολύ δύσκολο να προσληφθούν από τα φυτά. 2) Κατά την διάρκεια των διαδικασιών διάβρωσης και γένεσης των εδαφών, πρόσφατα δημιουργούμενα οξυ-υδροξείδια του αργιλίου (και σιδήρου) προστίθενται συνεχώς στο σύστημα. Τα προσροφημένα φωσφορικά μπορεί να καταστούν μη διαθέσιμα στα φυτά εάν είναι επικαλυμμένα με ένα νέο στρώμα οξυ-υδροξειδίων αργιλίου ή σιδήρου. Αυτό αντιστοιχεί στο σχηματισμό εγκλεισμένου φωσφορικού άλατος, (Hsu, 1989). Όσον αφορά την προσρόφηση των φωσφορικών στα οξυ-υδροξείδια σιδήρου, αυτή περιλαμβάνει επίσης την ανταλλαγή υποκαταστάτη. Στην βιβλιογραφική ανασκόπηση των Schwertmann και Taylor, (1989) αναφέρεται ότι στον γκαιτίτη, λεπιδοκροκίτη, φερρι-υδρίτη και αιματίτη, κάθε φωσφορικό ανιόν αντικαθιστά μία ή δύο ομάδες OH ώστε να σχηματισθεί ένα σύμπλοκο με μία ή δύο γέφυρες συνδέσεως. Μια από τις συνέπειες του προαναφερθέντος μηχανισμού προσροφήσεως των φωσφορικών ανιόντων από τα οξυ-υδροξείδια Fe και Al είναι η αύξηση στο αρνητικό φορτίο του. Διάφοροι ερευνητές στο παρελθόν έχουν παρουσιάσει μια αύξηση στην Ι.Α.Κ. των εδαφών με την προσθήκη φωσφόρου και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η αύξηση στην Ι.Α.Κ. οφειλόταν στα οξυ-υδροξείδια Fe και Al παρά στα αργιλιοπυριτικά ορυκτά. Επίσης συμφώνησαν ότι μάλλον απαιτούνται μεγάλα ποσά φωσφόρου για να συμβούν σημαντικές αλλαγές στην Ι.Α.Κ. εντούτοις, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι σημαντικά γύρω από τον κόκκο λιπάσματος σε όξινα εδάφη χαμηλής Ι.Α.Κ.. Σε αρκετές από τις μελέτες οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι, σε χαμηλές συγκεντρώσεις φωσφόρου, τα ένυδρα οξείδια συγκρατούσαν τον φώσφορο μέσω αντιδράσεων τύπου προσροφήσεως, ενώ σε υψηλότερες συγκεντρώσεις προτάθηκε ως μηχανισμός, η ιζηματοποίηση διακριτών φωσφορικών ενώσεων. Εντούτοις λίγα άμεσα στοιχεία προσφέρθηκαν για την ύπαρξη των διακριτών ιζηματοποιημένων ενώσεων Συγκράτηση από αργιλιοπυριτικά ορυκτά Οι επιφάνειες των ορυκτών της αργίλλου μπορούν να προσφερθούν ως θέσεις συγκράτησης φωσφόρου είτε μέσω των ομάδων Μ-ΟΗ στα φύλλα οκταέδρων Al και Fe είτε μέσω του θετικού φορτίου που αναπτύσσεται σε χαμηλά ph. Οι περισσότερες μελέτες προσροφήσεως φωσφορικών στα αργιλιοπυριτικά ορυκτά και η αποκάλυψη των μηχανισμών προσροφήσεως, στηρίχθηκαν στις ισοθέρμους προσροφήσεως φωσφόρου. Ως παράδειγμα αναφέρονται τα αποτελέσματα των Pissarides et al (1968), που μελέτησαν την προσρόφηση του φωσφόρου από καολινίτη, ιλλίτη και μοντμοριλονίτη κορεσμένων με διάφορα κατιόντα. Σε χαμηλές συγκεντρώσεις τα δεδομένα προσροφήσεως φωσφόρου υπάκουαν στην ευθύγραμμη μορφή της ισοθέρμου Langmuir, ανεξαρτήτως του κατιόντος κορεσμού. Οι άργιλλοι που ήταν κορεσμένες με δισθενή ιόντα προσρόφησαν περισσότερο φώσφορο από αυτές που ήταν κορεσμένες με μονοσθενή. Από αυτά τα αποτελέσματα κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το πάχος της διάχυτης διπλής στοιβάδας καθόριζε το ποσό του Ρ που προσροφήθηκε στην επιφάνεια της αργίλλου.

9 6 Επίσης λόγω των ομοιοτήτων στις ισόθερμους προσροφήσεως για τα αργιλιοπυριτικά ορυκτά και τα οξυ-υδροξείδια, οι Muljadi et al (1966) κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η προσρόφηση Ρ ήταν παρόμοια για τον καολινίτη, γκιμπσίτη και ψευδοβαιμίτη, διαφέροντας μόνο στον αριθμό των περιοχών προσροφήσεως. Οι Rajan και Fox (1975), διαπίστωσαν ότι η προσρόφηση του φωσφόρου θα μπορούσε καλύτερα να περιγραφεί από μια εξίσωση Langmuir δύο επιφανειών, που υποδήλωνε δύο τύπους περιοχών προσροφήσεως. Όπως συνέβη με τα ένυδρα οξείδια, διάφοροι ερευνητές επικαλούνται έναν μηχανισμό προσροφήσεως, για τις χαμηλές-συγκεντρώσεις και ιζηματοποίησης για τις υψηλές-συγκεντρώσεις, για την ερμηνεία των πειραματικών δεδομένων. Αρκετά συχνά δεν υπάρχει κανένα άμεσο στοιχείο για την φάση της ιζηματοποίησης και ερευνητές που εργάζονται με τις διαλύματα υψηλής συγκέντρωσης φωσφόρου, αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην επίδειξη μιας αντίδρασης ιζηματοποίησης που συνδέεται με τα αργιλιοπυριτικά ορυκτά Συγκράτηση από τα ανθρακικά άλατα του εδάφους. Το ανθρακικό ασβέστιο παρέχει αφθονία ιόντων Ca +2 στο διάλυμα, τα οποία καταβυθίζουν τα φωσφορικά υπό μορφή δυσδιάλυτων φωσφορικών ασβεστίων. Επίσης ο φώσφορος μπορεί να προσροφηθεί στην επιφάνεια του ελεύθερου CaCO 3 προς σχηματισμό δυσδιάλυτων φωσφορικών ασβεστίων. Οι Kuo και Lotse (1972) πρότειναν ότι τα φωσφορικά ανιόντα μπορούν να αντικαταστήσουν τα προσροφημένα μόρια του νερού, τα όξινα ανθρακικά ιόντα, και τα ιόντα υδροξυλίου, όταν προσροφώνται από τον ασβεστίτη, με δύναμη προσροφήσεως ανάλογα με τη διαλυτότητα της ένωσης που σχηματίζεται με τα ιόντα ασβεστίου της επιφάνειας του ασβεστίτη. Έδειξαν ότι το μέγιστο κορεσμού με φώσφορο, που αντιστοιχούσε σε μονομοριακή επιφάνεια προσροφήσεως, όπως υπολογίστηκε από τον ισόθερμο Langmuir ήταν πολύ μικρότερο για το CaCO 3 απ'ό,τι για καολινίτη κορεσμένο με ασβέστιο. Οι Griffin και Jurinak (1973, 1974) μελέτησαν την κινητική της ροφήσεως φωσφόρου από ασβεστίτη και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι συμβαίνουν δύο αντιδράσεις. Σε χαμηλές συγκεντρώσεις φωσφόρου η πρώτη αντίδραση συμβαίνει λόγω προσροφήσεως φωσφόρου στην επιφάνεια του ασβεστίτη. Η δεύτερη αντίδραση περιγράφηκε ως διαδικασία σχηματισμού κρυστάλλων φωσφορικού ασβεστίου στην επιφάνεια του ασβεστίτη. Οι μελέτες διαλυτότητας έδειξαν ότι σε χαμηλές συγκεντρώσεις Ρ σχηματίστηκε υδροξυαπατίτης. Σε υψηλότερες συγκεντρώσεις Ρ τα διαλύματα ήταν κορεσμένα όσον αφορά το φωσφορικό οκτασβέστιο. Χρησιμοποιώντας την εξίσωση Langmuir των δύο επιφανειών, οι Holford και Mattingly (1975) μελέτησαν την προσρόφηση φωσφόρου σε 24 ασβεστούχα εδάφη. Η υψηλής ενέργειας επιφάνεια προσροφήσεως συσχετίζονταν στενά με το σίδηρο που εκχυλίζεται με διθεϊονικό νάτριο, γεγονός που υποδήλωνε ότι ακόμη και στα ασβεστούχα εδάφη τα ένυδρα οξείδια σιδήρου παίζουν σημαντικό ρόλο στην προσρόφηση του φωσφόρου. Η χαμηλής ενέργειας προσρόφηση συνδέθηκε με την ειδική επιφάνεια του CaCO 3, και την οργανική ουσία, αλλά όχι και με την περιεκτικότητα σε CaCO 3. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο φωσφόρος δεν ήταν πιό ισχυρά συνδεδεμένος με το CaCO 3, απ'ότι με τα ένυδρα οξείδια σιδήρου και ως εκ τούτου ήταν περισσότερο διαθέσιμος στα φυτά με αυτή τη μορφή. Οι περισσότεροι ερευνητές αντιμετωπίζουν δυσκολία στο να αποδείξουν ότι συμβαίνουν αντιδράσεις ιζηματοποίησης μεταξύ των διαλυμάτων φωσφόρου και

10 7 CaCO 3, σε σχετικά χαμηλές συγκεντρώσεις. Σε υψηλές συγκεντρώσεις φωσφόρου, όπου αντιδράσεις ιζηματοποίησης είναι και άφθονες και γρήγορες, η πιθανότητα σχηματισμού διακριτών ιζηματοποιημένων ενώσεων αυξάνει Οργανική ουσία του εδάφους και συγκράτηση του φωσφόρου Η οργανική ουσία του εδάφους δεδομένου ότι έχει κυρίως αρνητικό φορτίο, δεν θεωρείται ότι αυτός καθ αυτός μπορεί να συγκρατήσει φωσφορικά ιόντα στα εδάφη. Εντούτοις σε συνδυασμό με κατιόντα όπως του Fe 3+, Al 3+, και του Ca 2+ είναι σε θέση να συγκρατήσει σημαντικά ποσά. Από πειράματα βρέθηκε ότι η οργανική ουσία του εδάφους μπορεί να σχηματίσει σύμπλοκα με τα ιόντα Fe, Al και πιθανώς Ca. Οι Weir και Soper (1962) μελέτησαν την επίδραση τέτοιων συμπλόκων Fe στη δέσμευση φωσφόρου. Βρέθηκε ότι τέτοια σύμπλοκα είναι ικανά να προσροφήσουν φωσφορικά ιόντα από το εδαφικό διάλυμα. Αντίθετα ο σχηματισμός τέτοιων συμπλόκων αφαιρεί ιόντα Fe από το εδαφικό διάλυμα παρεμποδίζοντας έτσι τον σχηματισμό ιζηματοποιημένων ενώσεων φωσφόρου. Γενικά με την δημιουργία τέτοιων συμπλόκων υπήρξε αύξηση των φωσφορικών στο εδαφικό διάλυμα παρά μείωση. Σε παρόμοια συμπεράσματα κατέληξαν και οι Appelt et al. (1975) μελετώντας την επίδραση συμπλόκων Al στην προσρόφηση του φωσφόρου. Επίσης βρέθηκε ότι οργανικά οξέα συνδέονται με τα ιόντα Fe και Al των εδαφικών συστατικών, μειώνοντας έτσι τις πιθανές θέσεις προσροφήσεως του φωσφόρου, με αποτέλεσμα την αύξηση των φωσφορικών ιόντων στο εδαφικό διάλυμα. Τέλος οι Holford και Mattingly (1975) έδειξαν ότι, σε ασβεστούχα εδάφη, η οργανική ουσία και ο φώσφορος ανταγωνίζονται για τις ίδιες θέσεις προσροφήσεως στις επιφάνειες του CaCO 3. Υπάρχουν στοιχεία επομένως ότι η οργανική ουσία μπορεί να μειώσει ή να αυξήσει τη δυνατότητα ορισμένων εδαφών να προσροφήσουν φώσφορο, πάντως ως γενικό συμπέρασμα, η οργανική ουσία σε συνήθη εδάφη δεν φαίνεται να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην δέσμευση φωσφόρου. 1.5 Αγρονομική αξία των φωσφορικών λιπασμάτων. Κατά την διάρκεια των τελευταίων 30 ετών έχει πραγματοποιηθεί σημαντική έρευνα πάνω στην αγρονομική αξιολόγηση των λιπασμάτων φωσφόρου. Οι πιο πρόσφατες έρευνες που περιλαμβάνουν σύγχρονα πειραματικά σχέδια ήταν συχνά αποθαρρυντικές λόγω μη σημαντικής αντίδρασης της καλλιέργειας στον προστιθέμενο φώσφορο για τα περισσότερα καλλιεργούμενα εδάφη. Αυτή η έλλειψη αντίδρασης της καλλιέργειας είναι αποτέλεσμα της συσσώρευσης υπολειμματικού φωσφόρου Ιδιότητες λιπάσματος που έχουν επιπτώσεις στην αντίδραση των καλλιεργειών στον εφαρμοζόμενο φώσφορο. Η απόδοση των καλλιεργειών αυξάνεται συνήθως καμπυλόγραμμα με την αύξηση του ποσού του υδατοδιαλυτού φωσφόρου που εφαρμόζεται σε ένα έδαφος ανεπαρκώς εφοδιασμένο με φώσφορο. Η αύξηση της παραγωγής διακόπτεται και αρχίζει να μειώνεται πέρα από ένα υψηλό ποσοστό εφαρμογής. Διάφοροι ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι υπάρχει σχέση μεταξύ διαλυτότητας και μεγέθους των κόκκων του φωσφορικού λιπάσματος με την διαθεσιμότητα του φωσφόρου στις καλλιέργειες. Αυτή η σχέση βρέθηκε ότι ισχύει σε ελαφρώς όξινα

11 8 εδάφη και αποδόθηκε στο ποσό του υδατοδιαλυτού φωσφόρου ανά κόκκο λιπάσματος, που καθορίζει τον όγκο του εδάφους που επηρεάζεται από το φώσφορο και από την πιθανότητα των ριζών να βρεθούν σε μία από τις λίγες ζώνες διάχυσης (ζώνες λιπάσματος) σε ένα δεδομένο ποσοστό εφαρμογής φωσφόρου. Επίσης η αποτελεσματικότητα των φωσφορικών λιπασμάτων εξαρτάται και από το είδος της καλλιέργειας. Αυτό έχει να κάνει με γενετικούς παράγοντες των φυτών που σχετίζονται με το ρυθμό ανάπτυξης, το μήκος, την περίοδο αύξησης και το βαθμό πολλαπλασιασμού της ρίζας των φυτών Εδαφικοί παράγοντες και τρόποι εφαρμογής των λιπασμάτων, που έχουν επιπτώσεις στην αντίδραση των καλλιεργειών στα φωσφορικά λιπάσματα. Ενώ οι χημικές και φυσικές ιδιότητες των φωσφορικών λιπασμάτων έχουν σημαντική επίδραση στην ανταπόκριση των καλλιεργειών, οι διάφοροι εδαφικοί και διαχειριστικοί παράγοντες είναι εξίσου σημαντικοί. Δεδομένου ότι ο διαλυτός φώσφορος αντιδρά γρήγορα με τα εδαφικά συστατικά και είναι επομένως αρκετά δυσκίνητος, η μέγιστη διαθεσιμότητα (διαλυτότητα) και η μεγιστοποίηση της πρόσβασης από το ριζικό σύστημα των καλλιεργειών είναι ο επιθυμητός στόχος. Η σημασία αυτών των παραγόντων ποικίλλει με το έδαφος και την καλλιέργεια. Έχει βρεθεί ότι το εδαφικό ph επιδρά στην διαθεσιμότητα του φωσφόρου με τον επηρεασμό της φύσης των αντιδράσεων του φωσφόρου, και των προϊόντων της αντίδρασης που διαμορφώνονται. Γενικά, η διαθεσιμότητα του φωσφόρου είναι μέγιστη σε τιμές εδαφικού ph 5,5 έως 7,0. Η αποτελεσματικότητα των φωσφορικών λιπασμάτων έχει βρεθεί ότι εξαρτάται και από την μέθοδο εφαρμογής του λιπάσματος. Έχουν μελετηθεί πολλές μέθοδοι εφαρμογής επιφανειακές και μη, με διάφορους τρόπους, και με διάφορους τύπους λιπασμάτων σε υγρή ή στερεή μορφή. Επίσης έχουν γίνει έρευνες για την διαφυλλική εφαρμογή του φωσφόρου, ιδιαίτερα όπου η ακινητοποίηση του εδαφικά εφαρμοζόμενου φωσφόρου είναι υψηλή, (Engelstad et al. 1980) Παράγοντες που εμπλέκονται στην μείωση της αποτελεσματικότητας των φωσφορικών λιπασμάτων. Πολλά εδάφη είναι ανεπαρκώς εφοδιασμένα με φώσφορο, αλλά αυτό δεν είναι ο μόνος λόγος για συνεχόμενη χρήση φωσφορικών λιπασμάτων. Οι εφαρμογές φωσφόρου δεν παραμένουν πλήρως αποτελεσματικές και έτσι χρειάζονται επιπλέον εφαρμογές. Οι παράγοντες που εμπλέκονται στην μείωση της αποτελεσματικότητας των φωσφορικών λιπασμάτων είναι οι απώλειες του φωσφόρου λόγω διήθησης και διάβρωσης, η ακινητοποίηση του από την οργανική ουσία και η ύπαρξη αργών αντιδράσεων ακινητοποίησεως μεταξύ των ανόργανων εδαφικών συστατικών και των φωσφορικών. Όταν φωσφορικά λιπάσματα προστίθενται στο έδαφος ακολουθεί μία σύνθετη διαδικασία αντιδράσεων. Γενικά, μπορούν να αναγνωριστούν τρεις ζώνες κοντά σε έναν κόκκο λιπάσματος. Η κεντρική ζώνη περιέχει το υπόλειμμα του φωσφορικού λιπάσματος. Γύρω από αυτήν την κεντρική ζώνη υπάρχει μια ζώνη εδαφικού διαλύματος με υψηλή συγκέντρωση φωσφόρου. Σε αυτό το διάλυμα μπορεί να συμβούν αντιδράσεις των φωσφορικών ιόντων με ιόντα ασβεστίου, σιδήρου και αργιλίου και να σχηματισθούν δυσδιάλυτα ιζήματα. Ακολουθεί μία εξωτερική ζώνη στην οποία οι συγκεντρώσεις φωσφόρου είναι χαμηλότερες και οι αντιδράσεις του

12 9 φωσφόρου είναι κυρίως με ιόντα στην επιφάνεια των εδαφικών τεμαχιδίων, παρά με τα ιόντα του διαλύματος. Οι αντιδράσεις αυτές μπορούν επομένως να θεωρηθούν ως προσρόφηση. Οι αλλαγές που ακολουθούν τις αρχικές αντιδράσεις προσροφήσεως είναι ένας πολύ σημαντικός παράγοντας στη μείωση της αποτελεσματικότητας των φωσφορικών λιπασμάτων Η ύπαρξη και ο βαθμός των αργών αντιδράσεων. Για την περιγραφή της αντίδρασης μεταξύ του φωσφόρου και των εδαφικών συστατικών πολλοί ερευνητές έχουν προτείνει ένα πρότυπο σύμφωνα με το οποίο ο φώσφορος διακρίνεται σε τρεις διαφορετικές κατηγορίες. Η πρώτη κατηγορία είναι τα φωσφορικά ιόντα στο εδαφικό διάλυμα και η δεύτερη τα φωσφορικά που προσροφώνται στα εδαφικά τεμαχίδια και βρίσκονται σε ισορροπία με το διάλυμα. Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει το φώσφορο που περιγράφεται ως δεσμευμένος στις επιφάνειες των εδαφικών τεμαχιδίων, ή ως δύσκολα κινητοποιήσιμος ή γενικώς σε μια μορφή που δεν είναι σε άμεση ισορροπία με το διάλυμα. Η ποικιλία των φράσεων που χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν αυτήν την τρίτη κατηγορία αντανακλά την αβεβαιότητα για τη φύση της, αλλά σε όλες τις περιπτώσεις η ουσία είναι ότι ο φώσφορος συγκρατείται σταθερά και είναι λιγότερα διαθέσιμος για τα φυτά. Όταν οποιαδήποτε προηγούμενη ισορροπία μεταξύ αυτών των κατηγοριών διαταράσσεται με την προσθήκη του λιπάσματος φωσφόρου, προβλέπεται ότι η αντίδραση μεταξύ του εδάφους και του φωσφόρου πραγματοποιείται σε δύο στάδια, ένα γρήγορο στάδιο στο οποίο μερικά από τα φωσφορικά προσροφώνται, και ένα πιο αργό στάδιο κατά το οποίο μερικά από τα φωσφορικά μετατρέπονται σε μια πιο σταθερά συγκρατημένη μορφή Ποσοτικές εκτιμήσεις της αποτελεσματικότητας των φωσφορικών λιπασμάτων. Η σχετική αποτελεσματικότητα των φωσφορικών λιπασμάτων αμέσως μετά την εφαρμογή αρχίζει να μειώνεται. Έχει βρεθεί ότι αυτή ή μείωση ακολουθεί γεωμετρική πρόοδο με τον χρόνο, κατά τα δύο πρώτα έτη. Πειράματα έχουν δείξει ότι η αποτελεσματικότητα των φωσφορικών λιπασμάτων μειώθηκε κατά 10% μόλις τις πρώτες μέρες από την εφαρμογή. Μετά την πάροδο 15 περίπου ημερών η αποτελεσματικότητα είχε μειωθεί κατά 25%. Ο ρυθμός μείωσης μειώνεται με τον χρόνο, έτσι η αποτελεσματικότητα έχει μειωθεί κατά 50% μετά από ημέρες από την εφαρμογή. Ενώ μία μείωση της αποτελεσματικότητας κατά 75% φαίνεται να επιτυγχάνεται μετά την πάροδο περισσοτέρων από 200 ημερών από την αρχική εφαρμογή (Barrow, 1980). Η αποτελεσματικότητα των φωσφορικών λιπασμάτων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα χαρακτηριστικά του εδάφους, δηλαδή, από την δεσμευτική ικανότητα των εδαφών. Οι Hedley και McLaughlin (2005) αναφέρουν ότι σε ασβεστούχα εδάφη η αποτελεσματικότητα των φωσφορικών λιπασμάτων είναι αυξημένη σε σύγκριση με εδάφη που κυριαρχούν τα οξυ-υδροξείδια Fe και Al. Συγκεκριμένα σε ασβεστούχα εδάφη του Καναδά, η δέσμευση του φωσφόρου έφθασε μόνο στο 30% ένα χρόνο μετά την εφαρμογή του φωσφορικού λιπάσματος, ενώ σε εδάφη Ultisols η δέσμευση έφθανε στο 90%, τρεις μήνες μετά την εφαρμογή φωσφορικού λιπάσματος.

13 10 Τα γενικά συμπεράσματα από την ανασκόπηση της βιβλιογραφίας είναι: α) Τα κύρια συστατικά υπεύθυνα για την δέσμευση φωσφόρου είναι τα ένυδρα οξείδια σιδήρου και αργιλίου και το CaCO 3. β) Σε ασβεστούχα εδάφη, τα ένυδρα οξείδια σιδήρου και αργιλίου εξακολουθούν να παίζουν ρόλο στη δέσμευση του φωσφόρου. γ) Η δέσμευση του υδατοδιαλυτού φωσφόρου των λιπασμάτων μπορεί να φθάσει και μέχρι το 70-80% με την πάροδο μακρού χρόνου από την εφαρμογή και είναι γενικώς μικρότερη σε ασβεστούχα εδάφη σε σύγκριση με όξινα ή εδάφη των τροπικών περιοχών. Μετά από τα ανωτέρω αναφερθέντα γενικά συμπεράσματα που προέκυψαν από την ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, θεωρείται σκόπιμο να αναφερθεί ξανά ο σκοπός της εργασίας αυτής, που ήταν: Ο υπολογισμός του δείκτη δεσμεύσεως του φωσφόρου, σε ασβεστούχα εδάφη και η εκτίμηση των εδαφικών παραγόντων που τον επηρεάζουν, ώστε να απαντηθούν και τα παρακάτω ερωτήματα: α) σε ποιο ποσοστό κυμαίνεται η δέσμευση φωσφόρου σε ασβεστούχα εδάφη, μετά από σύντομο χρόνο επαφής του φωσφορικού λιπάσματος με το έδαφος; β) είναι μόνο το ολικό ανθρακικό ασβέστιο που επηρεάζει την δέσμευση φωσφόρου ή σ αυτήν συμμετέχουν και τα ελεύθερα οξείδια σιδήρου ; γ) επιδρά το αναφερόμενο ως ενεργό ανθρακικό ασβέστιο στη δέσμευση φωσφόρου; δ) υπάρχει αναλογική σχέση μεταξύ της δεσμεύσεως φωσφόρου και της περιεκτικότητας σε CaCO 3 ; ε) εξαρτάται η δέσμευση φωσφόρου, μετά την προσθήκη, από την προϋπάρχουσα ποσότητα φωσφόρου, δηλ. από τον προηγούμενο βαθμό κορεσμού του εδάφους με φώσφορο;

14 11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ 2.1 Εδαφικά δείγματα Χρησιμοποιήθηκαν δέκα (10) δείγματα εδάφους, επιλεγμένα έτσι ώστε να καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα περιεκτικότητας σε CaCO 3 (Πίνακας 2.1). Τα δείγματα λήφθηκαν από περιοχές του νομού Χαλκιδικής, από το αγρόκτημα της Γεωπονικής Σχολής του Α.Π.Θ. καθώς και ένα δείγμα από την Λάρισα (Πίνακας 2.1). Τα δείγματα λήφθηκαν από βάθος 0-30 cm. Πίνακας 2.1. Περιοχές δειγματοληψίας και περιεκτικότητα σε ισοδύναμο CaCO 3 των εδαφικών δειγμάτων. Εδαφικό δείγμα CaCO 3 % Περιοχή προέλευσης 1 0,9 Βάβδος 2 0,8 Βαθύλακος 3 1,6 Αγρόκτημα 4 3,1 Κερασιά 5 4,4 Αγρόκτημα 6 6,8 Λάρισα 7 8,4 Αγρόκτημα 8 10,4 Αγρόκτημα 9 13,9 Νέα Γωνιά 10 21,2 Ελαιοχώρια Τα εδαφικά δείγματα αεροξηράνθηκαν και πέρασαν από κόσκινο με διάμετρο οπών 2 mm. Στο υλικό αυτό (λεπτή γη) έγιναν όλες οι αναλύσεις. 2.2 Εργαστηριακές αναλύσεις των εδαφικών δειγμάτων Προσδιορισμός του ph. Η τιμή του ph των εδαφικών δειγμάτων προσδιορίσθηκε σε υδατικό αιώρημα εδάφους-νερού, σε αναλογία 1:2 (w/w) με πεχάμετρο. Τα δεδομένα εκφράζονται με ακρίβεια ενός δεκαδικού ψηφίου. Το πεχάμετρο βαθμονομήθηκε με τη βοήθεια ρυθμιστικών διαλυμάτων με τιμές ph=7 και ph=4, σύμφωνα με τις οδηγίες του κατασκευαστή και ακολούθησε η μέτρηση του ph των δειγμάτων Προσδιορισμός της ειδικής ηλεκτρικής αγωγιμότητας (E.C.). Η ειδική ηλεκτρική αγωγιμότητα των εδαφικών δειγμάτων προσδιορίσθηκε στο εκχύλισμα κορεσμού, με αγωγιμόμετρο. Τα αποτελέσματα εκφράζονται σε ms/cm. Το αγωγιμόμετρο βαθμονομήθηκε με τη βοήθεια πρότυπου διαλύματος ΚCl 0,01 Ν. Στους 25 ο C η ειδική ηλεκτρική του αγωγιμότητα είναι 1,41 ms/cm.

15 12 Παρασκευή της πάστας κορεσμού - Μέτρηση Σε πλαστικό ποτήρι των 500 ml φέρονται 200 g αεροξηραθέντος εδάφους και με τη βοήθεια ογκομετρικού κυλίνδρου προστίθεται μικρή ποσότητα απιονισμένου νερού. Το έδαφος αναμιγνύεται καλά με το νερό με σπαθίδα και στη συνέχεια προστίθεται νέα ποσότητα νερού. Μετά από κάθε νέα προσθήκη νερού ακολουθεί καλή ανάμιξη αυτού με το έδαφος. Η προσθήκη σταματάει όταν η επιφάνεια του εδάφους αποκτήσει μία στίλβουσα όψη και όταν ένα αυλάκι, που ανοίγεται με τη σπαθίδα στην επιφάνεια της πάστας, κλείνει αργά με μετακίνηση της υγρής εδαφικής μάζας. Στην επιφάνεια του εδάφους δεν πρέπει να υπάρχει συγκεντρωμένο ελεύθερο νερό. Το άθροισμα των επιμέρους προστιθέμενων ποσοτήτων νερού αποτελεί το νερό κορεσμού του υπό εξέταση δείγματος. Η πάστα αφήνεται προς ισορροπία για δύο ώρες. Εάν η πάστα μετά την παραμονή χάσει την στιλπνότητα της, τότε απαιτείται μικρή προσθήκη νερού, εάν παρατηρείται συγκέντρωση ελεύθερου νερού προσθέτουμε έδαφος. Μετά την επίτευξη της ισορροπίας η πάστα φέρεται σε χωνί Buchner στη βάση του οποίου έχει τοποθετηθεί διηθητικό χαρτί, και με την εφαρμογή κενού επιτυγχάνεται η λήψη του εκχυλίσματος κορεσμού (Σχήμα 2.1). Στη συνέχεια εισάγεται το κύτταρο του αγωγιμομέτρου στο εκχύλισμα κορεσμού και λαμβάνεται η μέτρηση. Λαμβάνεται η ένδειξη του αγωγιμομέτρου αφού σταθεροποιηθεί για περίπου 10 sec. Χωνιά Buchner Έδαφος Προς αντλία κενού Διηθητικό χαρτί Αφυγραντικό Φιάλες συλλογής διηθήματος Σχήμα 2.1. Διήθηση από χωνί Buchner με τη βοήθεια κενού. Το εκχύλισμα με την εφαρμογή του κενού αναγκάζεται να περάσει μέσα από το διηθητικό χαρτί και να καταλήξει μέσα στις φιάλες συλλογής. Το αφυγραντικό απορροφά την υγρασία του αέρα και προστατεύει την αντλία Προσδιορισμός της οργανικής ουσίας. Η οργανική ουσία των εδαφικών δειγμάτων προσδιορίσθηκε με τη μέθοδο υγρής οξειδώσεως κατά Walkley και Black (1934). Ζυγίζονται 0,5-2 g αεροξηραθέντος εδάφους και μεταφέρονται σε κωνική φιάλη των 500mL. Κατόπιν, προστίθενται 10mL διαλύματος K 2 Cr 2 O 7 1N και 20mL πυκνού H 2 SO 4. Η φιάλη ανακινείται για ένα λεπτό ήπια και αφήνεται σε ηρεμία για 30 λεπτά

16 13 της ώρας. Κατόπιν, προστίθενται 200mL απιονισμένου νερού, και 1-2 ml δείκτη διφαινυλαμίνης. Τελικά, ογκoμετρείται η περίσσεια του K 2 Cr 2 O 7 με διάλυμα FeSO 4 0,5 Ν μέχρις αλλαγής του χρώματος από ιώδες που ήταν μετά την προσθήκη του δείκτη, σε πράσινο. Παράλληλα, χρησιμοποιείται και τυφλό δείγμα για τον προσδιορισμό της κανονικότητας του τιτλοδότη (FeSO 4 0,5N). Αυτό γίνεται με τις ίδιες ποσότητες αντιδραστηρίων και την μεταχείριση του λευκού όπως το δείγμα εδάφους. Ο οργανικός άνθρακας υπολογίζεται από τον τύπο : Οργανικός % C =10 x ( 1- B 0,3 x f A ) x ( Γ ) Όπου: Α= τα ml του διαλύματος 0,5 Ν θειικού σιδήρου που καταναλώθηκαν στο τυφλό δείγμα. Β= τα ml του διαλύματος 0,5 Ν θειικού σιδήρου που καταναλώθηκαν για το υπό εξέταση δείγμα. Γ= τα g του χρησιμοποιηθέντος εδάφους. 0,3 = Συντελεστής μετατροπής 1 ml διαλύματος 1N K 2 Cr 2 O 7 σε άνθρακα. Ο συντελεστής περιλαμβάνει και τις μαθηματικές πράξεις αναγωγής του C σε g %. f = Συντελεστής που αναφέρεται στο επι τις εκατό ποσοστό του άνθρακα το οποίο οξειδώνεται με την εν λόγω μέθοδο. Έχει βρεθεί ότι ισούται με 1,3 Η επί τις εκατό περιεκτικότητα του εδάφους σε οργανική ουσία δίνεται από την σχέση: (% Οργανική ουσία) = (% C) x 2,0 Ο συντελεστής 2,0 προκύπτει από την παραδοχή ότι η οργανική ουσία περιέχει κατά μέσον όρο 50 % άνθρακα Προσδιορισμός της κοκκομετρικής σύστασης. Η κοκκομετρική σύσταση των δειγμάτων προσδιορίστηκε με τη μέθοδο του σιφωνίου (Αλεξιάδης 1967) και ο διαμερισμός των στερεών τεμαχιδίων πραγματοποιήθηκε με μεταφωσφορικό νάτριο (NaPO 3 ) 6 συγκεντρώσεως 30,6 g/l με ph > 8,3. Η μέθοδος προσδιορισμού της ιλύος και της αργίλλου, στηρίζεται στο γεγονός ότι σφαιρικά τεμαχίδια που βρίσκονται εν αιωρήσει αποκτούν σταθερή ταχύτητα πτώσης. Η ταχύτητα πτώσης δίνεται από τον τύπο του Stokes: v= 2 g d 1 -d 2 r 2 9 n όπου : v = η ταχύτητα πτώσης σε cm/sec g = επιτάχυνση της βαρύτητας (981 cm/ sec 2 ). d 1 = πυκνότητα των τεμαχιδίων (d=2,5-2,7 g/cm 3 ). d 2 = πυκνότητα του νερού (δίνεται από πίνακες συναρτήσει της

17 14 θερμοκρασίας του περιβάλλοντος ). n =συντελεστής ιξώδους του νερού σε poises (δίνεται από πίνακες συναρτήσει της θερμοκρασίας του περιβάλλοντος). r = η ακτίνα των τεμαχιδίων σε cm Τρόπος εργασίας Ζυγίζονται 10 g εδάφους και τοποθετούνται στον υποδοχέα του αναδευτήρα κοκκομετρικής αναλύσεως. Προστίθενται 10 ml μεταφωσφορικού νατρίου και 200 ml απιονισμένο νερό, και γίνεται ανάδευση επί 10 min. Το εδαφικό αιώρημα μεταφέρεται σε κύλινδρο μηχανικής αναλύσεως αφού προηγουμένως συγκρατηθεί η άμμος από κόσκινο με οπές διαμέτρου 53 μm. Η άμμος συλλέγεται σε κάψα πορσελάνης, ξηραίνεται και ζυγίζεται. Ο κύλινδρος συμπληρώνεται μέχρι 1 L με απιονισμένο νερό, γίνεται ανάδευση του αιωρήματος με ειδικό αναδευτήρα και στους κατάλληλους χρόνους από την ηρεμία λαμβάνεται δείγμα του αιωρήματος όγκου 10 ml σε κάψα πορσελάνης από βάθος 10 cm προς προσδιορισμό των κλασμάτων ιλύος και αργίλλου ως άθροισμα και αργίλλου. Υπολογισμοί α) Προσδιορισμός του ποσοστού % της άμμου. Το επί της εκατό ποσοστό της άμμου που περιείχε το έδαφος λόγω του ότι χρησιμοποιήθηκαν 10 g εδάφους ήταν ίσο με: άμμος % = (Β-Α) X 10 όπου Α το βάρος της κάψας και Β το βάρος (κάψα + άμμος) β) Προσδιορισμός του ποσοστού % της αργίλλου. Η άργιλλος η οποία περιεχόταν σε 10 ml αιωρήματος ήταν ίση με την διαφορά (Δ-Γ) όπου Γ= το βάρος της κάψας και Δ το βάρος (κάψα + άργιλλος). Άρα σε 1000 ml αιωρήματος περιέχονταν (Δ-Γ)Χ100 g αργίλλου. Όμως τα 1000 ml αιωρήματος περιείχαν 10 g εδάφους. Δηλαδή, άργιλλος % = (Δ-Γ) Χ1000 γ) Προσδιορισμός του ποσοστού της ιλύος. Με τον ίδιο τρόπο που υπολογίστηκε η άργιλλος υπολογίστηκε και το άθροισμα ιλύος και αργίλλου. Δηλαδή (ιλύς+ άργιλλος)% = (Ζ-Ε)Χ1000 Όπου Ε το βάρος της κενής κάψας και Ζ το βάρος [ κάψα+ ( ιλύς + άργιλλο)]. Από το άθροισμα ιλύος και αργίλλου αφαιρέθηκε η άργιλλος που ήταν ήδη γνωστή. Η διαφορά δίνει το ποσοστό της ιλύος Η κατηγορία κοκκομετρικής συστάσεως του εδάφους προσδιορίστηκε από το τριγωνικό διάγραμμα κατά USDA (United States Department of Agriculture), (Σχήμα 2.2).

18 15 Σχήμα 2.2. Κατηγορίες κοκκομετρικής σύστασης των εδαφών κατά USDA Προσδιορισμός των ελεύθερων οξειδίων σιδήρου (Fe d ) Ο προσδιορισμός των ελεύθερων οξειδίων σιδήρου (κρυσταλλικά και άμορφα) έγινε με την μέθοδο CBD (Citrate-bicarbonate-dithionite), που περιγράφεται από τους Loeppert και Inskeep (1996). Αντιδραστήρια. 1. Κιτρικό νάτριο (Na 3 C 6 H 5 O 7 2H 2 O) 0,3 M. Για την παρασκευή του, προστίθενται 88,2 g σε 200 ml απιονισμένου νερού σε ογκομετρική φιάλη του 1L, ακολουθεί ανάδευση με μαγνητικό αναδευτήρα μέχρι πλήρους διαλύσεως και συμπλήρωση της φιάλης μέχρι την χαραγή με νερό. 2. Όξινο ανθρακικό νάτριο (NaHCO 3 ) 1 M. Προστίθενται 84 g NaHCO 3 σε φιάλη του 1 L και συμπλήρωση μέχρι την χαραγή με απιονισμένο νερό. 3. Διθειονικό νάτριο (Na 2 S 2 O 4 ) στερεό. 4. Κορεσμένο διάλυμα NaCl (στα 100 ml μπορούν να διαλυθούν 35,7 g). 5. Ακετόνη. Τρόπος εργασίας Δείγμα εδάφους λειοτριβείται και περνάει από κόσκινο με οπές διαμέτρου 0,06 mm. Από αυτό το κλάσμα ζυγίζονται 5 g και τοποθετούνται σε σωλήνα φυγοκέντρισης των 100 ml. Στην συνέχεια προστίθενται 40 ml κιτρικού νατρίου 0,3 Μ και 5 ml NaHCO 3 1M και ακολουθεί ανακίνηση του σωλήνα για να επιτευχθεί ομοιογένεια του μίγματος. Οι σωλήνες τοποθετούνται σε υδρόλουτρο θερμοκρασίας 80 ο C για αρκετά λεπτά, ενώ γίνεται ανάδευση του μίγματος με γυάλινη ράβδο. Όταν η θερμοκρασία του μίγματος φθάσει τους 75 με 80 ο C γίνεται προσθήκη 1 g Na 2 S 2 O 4. και ανάδευση επί 1 min συνεχώς και για 5 min περιοδικά. Ακολουθεί εκ νέου προσθήκη 1 g Na 2 S 2 O 4 και ανάδευση επί 10 min.

19 16 Μετά από ψύξη, προστίθενται 10 ml κορεσμένου διαλύματος NaCl για να επιτευχθεί η θρόμβωση του αιωρήματος. Τα δείγματα φυγοκεντρούνται για 5 min στις 2000 στροφές. Στα δείγματα που δεν είναι διαυγή, γίνεται προσθήκη 10 ml ακετόνης και ακολουθεί πάλι ανακίνηση και φυγοκέντριση. Το υπερκείμενο διάλυμα συλλέγεται με διήθηση σε ογκομετρική φιάλη των 500 ml και η φιάλη συμπληρώνεται με απεσταγμένο νερό μέχρι την χαραγή. Ακολουθεί μέτρηση του Fe με φασματοσκοπία Ατομικής Απορρόφησης. Τα ελεύθερα οξείδια σιδήρου εκφράζονται ως εκατοστιαίο ποσοστό του εδάφους Προσδιορισμός άμορφων οξειδίων σιδήρου (Fe o ) Για τον προσδιορισμό των άμορφων οξειδίων σιδήρου χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος του όξινου οξαλικού αμμωνίου σε σκοτάδι, που περιγράφεται από τους Loeppert και Inskeep (1996). Αντιδραστήρια. 1. Οξαλικό αμμώνιο, ph 3. Προετοιμάζονται διαλύματα 0,175 Μ οξαλικού αμμωνίου (NH 4 ) 2 C 2 O 4 και 0,1 Μ οξαλικού οξέος H 2 C 2 O 4 με προσθήκη 24,87 g (NH 4 ) 2 C 2 O 4 Η 2 Ο και 12,61 g H 2 C 2 O 4 2H 2 O σε περίπου 800 ml απιονισμένου νερού. Γίνεται ρύθμιση του ph =3 με προσθήκη NH 4 OH ή HCl και συμπληρώνεται η φιάλη μέχρις όγκου 1 L με νερό. 2. Οξικό αμμώνιο 1 M, ph 5,5. Παρασκευάζεται με προσθήκη 60 g οξικού οξέος σε 600 ml απιονισμένου νερού, ρύθμιση του ph στην τιμή 5,5 με NH 4 OH και συμπλήρωση μέχρις όγκου 1 L. Τρόπος εργασίας. Ζυγίζονται 500 mg εδάφους (που έχει περάσει από κόσκινο 100 mesh ή 0,15 mm) και τοποθετούνται σε σωλήνα φυγοκέντρισης των 50 ml. Προστίθενται 30 ml οξικού αμμωνίου 1Μ και ph 5,5 και αφήνονται να αντιδράσουν για μία ώρα, κατά την διάρκεια της οποίας γίνεται περιοδική ανακίνηση και ρύθμιση του ph στην τιμή 5,5 με οξικό οξύ (απομάκρυνση ανθρακικών αλάτων). Όταν το ph σταθεροποιηθεί στην τιμή 5,5, ακολουθεί φυγοκέντριση, απόχυση του υπερκείμενου διαλύματος και ξέπλυμα δύο φορές με απιονισμένο νερό, για την αφαίρεση των ιόντων Ca 2+ και των οξικών ιόντων. Το έδαφος αφήνεται να αεροξηρανθεί, ακολουθεί προσθήκη 30 ml οξαλικού αμμωνίου ph 3, πωματισμός του σωλήνα και τοποθέτηση του αμέσως στον ανακινητήρα στο σκοτάδι. Τα δείγματα ανακινούνται για 2 h, ακολουθεί φυγοκέντριση και λήψη τελικά του υπερκείμενου διαλύματος όπου και γίνεται μέτρηση του Fe με φασματοσκοπία Ατομικής Απορρόφησης. Μερικά δείγματα τα οποία δεν μετρούνται αμέσως αποθηκεύονται στο σκοτάδι. Τα οξείδια εκφράζονται ως εκατοστιαίο ποσοστό του εδάφους. Τα κρυσταλλικά οξείδια του σιδήρου υπολογίζονται από την διαφορά των άμορφων από τα ελεύθερα οξείδια σιδήρου Προσδιορισμός του CaCO 3 Το CaCO 3 προσδιορίστηκε με ασβεστόμετρο (Σχήμα 2.3). Κατ αυτή τη μέθοδο συλλέγεται και ογκομετρείται κατάλληλα το εκλυόμενο CO 2, το οποίο παράγεται

20 17 κατά την επίδραση αραιού υδροχλωρικού οξέος επί των ανθρακικών αλάτων του εδάφους σύμφωνα με την αντίδραση: CaCO HCl CaCl 2 + CO 2 +H 2 O Όπως είναι φανερό κατά την μέθοδο αυτή προσδιορίζονται όλα τα ανθρακικά άλατα των αλκαλίων και αλκαλικών γαιών, γι αυτό τα αποτελέσματα εκφράζονται ως ισοδύναμο CaCO 3. Βαθμονομημένες συγκοινωνούντες στήλες Στρόφιγγα εκτόνωσης Πώμα CaCl 2 HCl 4N Ποσότητα εδάφους Σχήμα 2.3. Συσκευή προσδιορισμού του ανθρακικού ασβεστίου (ασβεστόμετρο). Το υγρό πληρώσεως είναι κορεσμένο διάλυμα χλωριούχου ασβεστίου οξινισμένο στο ph 4 παρουσία πορτοκαλοχρούν του μεθυλίου (ερυθρός χρωματισμός). Προ της μετρήσεως η συσκευή βαθμονομείται ώστε να είναι δυνατή η αναγωγή το όγκου του CO 2 σε Κανονικές Συνθήκες Πιέσεως και Θερμοκρασίας και η διόρθωση για ατέλειες της συσκευής. Η βαθμονόμηση γίνεται με μέτρηση του όγκου του CO 2 που εκλύεται από γνωστή ποσότητα αναλυτικού CaCO 3 και υπολογισμό ενός συντελεστή διορθώσεως που ισούται: cm 3 CO 2 που αντιστοιχούν σε Κ.Σ. πιέσεως-θερμοκρασίας cm 3 CO 2 εκλυόμενα υπό τις συνθήκες μετρήσεως Το σύνολο των υπαρχόντων ανθρακικών αλάτων, εκφρασμένων ως ισοδύναμο CaCO 3 υπολογίστηκε από την σχέση: CaCO 3, %= A/B X 0,0044X100 Όπου: Α είναι τα ml του CO 2 που εκλύθηκαν και μετρήθηκαν με το ασβεστόμετρο διορθωμένα ως προς Κ.Σ. πιέσεως και θερμοκρασίας και Β τα g του εδάφους που χρησιμοποιήθηκαν. Το 0,0044 είναι ένας συντελεστής μετατροπής ενός ml CO 2 σε g CaCO 3.

21 Προσδιορισμός του ενεργού CaCO 3 Ως ενεργό ανθρακικό ασβέστιο χαρακτηρίζεται το ποσοστό εκείνο του CaCO 3, το οποίο βρίσκεται σε λεπτότατο διαμερισμό. Για τον προσδιορισμό του ενεργού CaCO 3 χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος του οξαλικού αμμωνίου [C 2 O 4 (NH 4 ) 2 H 2 O 0,2 N] που περιγράφεται από τους Loeppert και Suarez (1996). Αντιδραστήρια. 1. Διάλυμα 0,2 Ν οξαλικού αμμωνίου. Παρασκευάζεται με τη διάλυση 14,2118 g C 2 O 4 (NH 4 ) 2 H 2 O σε ένα λίτρο νερό. 2. Διάλυμα H 2 SO 4 6 N. Παρασκευάζεται με αραίωση ενός όγκου πυκνού H 2 SO 4 με έντεκα όγκους νερού. 3. Διάλυμα υπερμαγγανικού καλίου 0,1 Ν. Παρασκευάζεται με τη διάλυση 3,1608 g KMnO 4 σε ένα λίτρο νερό. Τρόπος εργασίας. Ζυγίζονται 10 g αεροξηραθέντος εδάφους, τοποθετούνται σε φιάλη ανακινήσεως των 500 ml και προστίθενται 250 ml διαλύματος 0,2 Ν οξαλικού αμμωνίου. Η φιάλη πωματίζεται και ανακινείται για δύο ώρες στον μηχανικό ανακινητήρα. Μετά την ανακίνηση, το υπερκείμενο διάλυμα διηθείται. Από το διαυγές διήθημα λαμβάνονται 10 ml και τοποθετούνται σε κωνική φιάλη των 50 ml. Έπειτα γίνεται προσθήκη 5 ml διαλύματος 3 Ν H 2 SO 4 και το μίγμα θερμαίνεται μέχρι θερμοκρασία 70 ο C. Ακολουθεί ογκομέτρηση της περίσσειας του οξαλικού ανιόντος με διάλυμα 0,1 Ν KMnO4. Η ογκομέτρηση πραγματοποιείται με τη βοήθεια μαγνητικού αναδευτήρα, μέχρι εμφανίσεως μόνιμου ροδόχρου χρώματος. Υπολογισμοί. Το ενεργό CaCO 3 εκφρασμένο σε g % υπολογίστηκε από την σχέση: Ενεργό CaCO 3, % = ( Α-Β ) x 1,25 Όπου: Α είναι τα ml του διαλύματος 0,1 Ν KMnO 4 που καταναλώθηκαν για την οξείδωση 10 ml διαλύματος 0,2 Ν οξαλικού αμμωνίου. Η τιμή του Α αναφέρεται στην δύναμη του παρασκευασθέντος οξαλικού αμμωνίου. Β είναι τα ml του διαλύματος 0,1 Ν KMnO 4 που καταναλώθηκαν κατά την ογκομέτρηση 10 ml του διηθήματος του εδάφους. 1,25 είναι συντελεστής μετατροπής ενός ml διαλύματος 0,1 Ν KMnO 4 σε CaCO 3 και περιλαμβάνει τον συντελεστή αραιώσεως Προσδιορισμός διαθέσιμου φωσφόρου Ο προσδιορισμός του διαθέσιμου φωσφόρου έγινε στα εδαφικά δείγματα εις διπλούν, πριν καθώς και μετά την εφαρμογή φωσφόρου, σύμφωνα με την μέθοδο του Olsen και συνεργατών (1954) όσον αφορά την εκχύλιση του. Ο χρωματογραφικός προσδιορισμός του φωσφόρου έγινε σύμφωνα με την μέθοδο των Olsen και Sommers (1982).

22 19 Υπολογισμοί. Για την μετατροπή των ενδείξεων του οργάνου (απορρόφηση) σε μονάδες συγκέντρωσης φωσφόρου, χρειάζεται η χάραξη της καμπύλης βαθμολογήσεως που γίνεται με διαλύματα γνωστής περιεκτικότητας σε φώσφορο. Παρακάτω δίνονται οι τιμές απορρόφησης για διαλύματα γνωστής συγκέντρωσης σε φώσφορο (Πίνακας 2.2) καθώς και η καμπύλη βαθμολόγησης που προέκυψε και χρησιμοποιήθηκε για τον υπολογισμό της περιεκτικότητας του εδάφους σε φώσφορο (Σχήμα 2.4). Πίνακας 2.2 Οι ενδείξεις του οργάνου (απορρόφηση) που βρέθηκαν για διαλύματα γνωστής συγκέντρωσης σε φώσφορο. Συγκέντρωση Ρ (mg/l) Απορρόφηση 0,1 0,081 0,2 0,165 0,4 0,324 0,6 0,490 0,8 0,640 1,0 0,775 Καμπύλη βαθμολόγησης Απορρόφηση 0,9 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0 y = 0,7775x + 0,0108 R 2 = 0,9988*** 0 0,2 0,4 0,6 0,8 1 1,2 Συγκέντρωση Ρ (mg/l) (ppm) ***= στατιστικά σημαντικός για, p 0,001 Σχήμα 2.4. Γραμμική συμμεταβολή μεταξύ της απορρόφησης και της συγκέντρωσης σε φωσφόρο. Η καμπύλη βαθμολόγησης προέκυψε από τα δεδομένα του Πίνακα 2.2. Η εξίσωση συμμεταβολής μεταξύ της απορρόφησης και της συγκέντρωσης στο εδαφικό διάλυμα ήταν γραμμική μέχρι συγκεντρώσεως 1 mg/l. Για μεγαλύτερες συγκεντρώσεις χρειάστηκε αραίωση του αρχικού δείγματος. Από την εξίσωση, μπορούμε για διάφορες τιμές απορρόφησης (y), να υπολογίσουμε την συγκέντρωση του φωσφόρου (x) στο μετρούμενο άγνωστο διάλυμα. Από την καμπύλη βαθμολόγησης υπολογίζεται η συγκέντρωση του φωσφόρου (mg/l) στο μετρούμενο διάλυμα, η οποία στη συνέχεια ανάγεται σε mg/kg εδάφους.

23 Προσθήκη φωσφόρου στα δείγματα (επεμβάσεις). Για κάθε δείγμα και για κάθε επέμβαση με φώσφορο χρησιμοποιήθηκαν δυο επαναλήψεις. Συγκεκριμένα σε κάθε δείγμα εδάφους εφαρμόστηκαν 7, 14 και 21 μονάδες φωσφόρου που αντιστοιχούν σε 8, 16, 24 mg P/ kg εδάφους. Έτσι υπήρχαν 10 δείγματα εδάφους όπου εφαρμόστηκαν 4 επεμβάσεις φωσφόρου (0, 7, 14 και 21 μονάδες ) και σε δύο επαναλήψεις για το κάθε δείγμα, οπότε το σύνολο των πειραματικών μονάδων ήταν : 10 X 2 X 4 = 80. Αντιδραστήρια. Διάλυμα KH 2 PO 4. Παρασκευάζονται 250 ml διαλύματος KH 2 PO 4 συγκέντρωσης 400 mg/l σε φώσφορο. Για την παρασκευή διαλύονται 0,44 g KH 2 PO 4 σε 250 ml απιονισμένο νερό. Τρόπος εργασίας. Ζυγίζονται 50 g εδάφους και τοποθετούνται σε πλαστικά σακουλάκια. Για την προσθήκη 7, 14 και 21 μονάδων φωσφόρου προστίθενται 0,4 0,8 και 1,2 mg Ρ αντίστοιχα στα 50 g εδάφους (δεδομένου ότι ένα στρέμμα έχει μάζα 400t). Αυτό αντιστοιχεί σε προσθήκη 1, 2 και 3 ml αντίστοιχα διαλύματος KH 2 PO 4 συγκέντρωσης 400 ppm σε φώσφορο. Η προσθήκη αυτών των ποσοτήτων διαλύματος έγινε μετά από αραίωση σε 10 ml απιονισμένου νερού, και αυτό για να είναι πιο εύκολη η ομοιογενής διαβροχή των δειγμάτων και η ομοιογενής διασπορά του Ρ στο δείγμα. Τα 10 ml του διαλύματος προστίθενται σταδιακά και όσο το δυνατό πιο ομοιόμορφα στο εδαφικό δείγμα με την βοήθεια σιφωνίου και με συνεχή ανάμιξη του δείγματος ώστε η διασπορά του διαλύματος να είναι όσο το δυνατό πιο ομοιόμορφη σε όλη τη μάζα του εδάφους. Τα δείγματα ολοκλήρωσαν τρεις κύκλους ύγρανσης-ξήρανσης. Αυτό γίνονταν με το συνεχή τους έλεγχο και την προσθήκη μικρών ποσοτήτων νερού όταν αυτό θεωρείτο απαραίτητο. Η προσθήκες αυτές του νερού γίνονταν σταδιακά και με συνεχή ανάμιξη για την ομοιόμορφη διαβροχή του εδάφους. Τέλος τα δείγματα αφέθηκαν προς αεροξήρανση και έγινε προσδιορισμός της περιεκτικότητας αυτών σε διαθέσιμο φωσφόρο (Olsen-P) όπως περιγράφτηκε προηγουμένως. Ο δείκτης δεσμεύσεως εκφράσθηκε ως μον.ρ/στρ. απαιτούμενες για την αύξηση του Olsen-P κατά 1 mg/kg, και ως εκατοστιαίο ποσοστό της αρχικής προσθήκης. Δεδομένου ότι οι προσθήκες 7, 14 και 21 μον.ρ/στρ. αντιστοιχούν σε προσθήκες 8, 16 και 24 mg/kg στα δείγματα μας (m στρ.=400t, m δειγμάτων = 50 g), ο πρώτος τρόπος εκφράσεως υπολογίστηκε με απλή αναγωγή για αύξηση 1 mg/kg, π.χ με εφαρμογή 7 μον.ρ/στρ. (δηλ. 8 mg/kg) ο Olsen-P αυξήθηκε κατά 5,75 mg/kg, για να αυξηθεί κατά 1 mg/kg υπολογίζετε ότι πρέπει να εφαρμοσθούν 1,21 μον. Ρ/στρ. Σύμφωνα με το δεύτερο τρόπο εκφράσεως, υπολογίζεται από την διαφορά της πραγματοποιηθείσας αύξησης από την αναμενόμενη λόγω της προσθήκης το ποσό του Ρ που δεσμεύτηκε και έπειτα από τον λόγο αυτού του ποσού προς το ποσό που εφαρμόσθηκε υπολογίζεται η δέσμευση ως εκατοστιαίο ποσοστό της αρχικής προσθήκης π.χ εφαρμόστηκαν 7 μον.ρ/στρ. (δηλ. 8 mg/kg) και ο Olsen-P αυξήθηκε κατά 5,75 mg/kg, άρα από την διαφορά 8-5,75 υπολογίζεται το ποσό του Ρ που δεσμεύτηκε ίσον με 2,25. Έτσι ο δείκτης υπολογίζεται ως ο λόγος 2,25/8 και επί τοις εκατό εκφράζεται ως εκατοστιαίο ποσοστό της αρχικής προσθήκης.

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΜΕ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΙΟΝΤΑ

ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΜΕ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΙΟΝΤΑ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΜΕ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΙΟΝΤΑ Α. ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ ΣΕ ΥΔΑΤΙΚO ΔΙΑΛΥΜΑ Λίγα λόγια πριν από το πείραμα. Η σόδα περιέχει διαλυμένο αέριο διοξείδιο του άνθρακα το οποίο προστίθεται κατά την

Διαβάστε περισσότερα

1η Διάλεξη ΚΟΛΛΟΕΙΔΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΟ ΕΔΑΦΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ ΚΑΤΙΟΝΤΩΝ ΤΕΙ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

1η Διάλεξη ΚΟΛΛΟΕΙΔΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΟ ΕΔΑΦΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ ΚΑΤΙΟΝΤΩΝ ΤΕΙ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 1η Διάλεξη ΚΟΛΛΟΕΙΔΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΟ ΕΔΑΦΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ ΚΑΤΙΟΝΤΩΝ Τροφοδότηση του εδαφικού διαλύματος Απορρόφηση Ρίζας Οργανική ουσία Ανταλλαγή κατιόντων Εδαφικό διάλυμα Μικροοργανισμοί εδάφους Προσρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Μάθημα 6 6.1. SOS: Τι ονομάζεται διάλυμα, Διάλυμα είναι ένα ομογενές μίγμα δύο ή περισσοτέρων καθαρών ουσιών. Παράδειγμα: Ο ατμοσφαιρικός αέρας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση της Αρχής Le Chatelier και η μελέτη της διαλυτότητας των ιοντικών ενώσεων Θεωρητικό Μέρος Αρχή Le Chatelier Οι

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 3η. Μέθοδοι Διαχωρισμού. Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας

Άσκηση 3η. Μέθοδοι Διαχωρισμού. Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας Άσκηση 3η Μέθοδοι Διαχωρισμού 1 2 Θεωρητικό μέρος Χρήση των μεταβολών των φάσεων στην ανάλυση Οι ουσίες λειώνουν και βράζουν σε ορισμένες θερμοκρασίες, αλλάζοντας έτσι μορφή από στερεή σε υγρή ή από υγρή

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία Σκοποί ενότητας Κατανόηση του φαινομένου της ιοντικής ανταλλαγής Περιεχόμενα ενότητας 1) Ρόφηση 2) Απορρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

FeCl 3(aq) + 6NH 4 SCN (aq) (NH 4 ) 3 [Fe(SCN) 6 ] (aq) +3NH 4 Cl (aq) (1) ή FeCl 4

FeCl 3(aq) + 6NH 4 SCN (aq) (NH 4 ) 3 [Fe(SCN) 6 ] (aq) +3NH 4 Cl (aq) (1) ή FeCl 4 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΧΗΜΕΙΑ» για τους ΦΟΙΤΗΤΕΣ του ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Οι διδάσκοντες Αικατερίνη

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 3η. Μέθοδοι Διαχωρισμού. Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας

Άσκηση 3η. Μέθοδοι Διαχωρισμού. Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας Άσκηση 3η Μέθοδοι Διαχωρισμού 1 2 Θεωρητικό μέρος Χρήση των μεταβολών των φάσεων στην ανάλυση Οι ουσίες λειώνουν και βράζουν σε ορισμένες θερμοκρασίες, αλλάζοντας έτσι μορφή από στερεή σε υγρή ή από υγρή

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή διαλυμάτων ορισμένης περιεκτικότητας και συγκέντρωσης, καθώς επίσης και παρασκευή διαλυμάτων συγκεκριμένης συγκέντρωσης από διαλύματα μεγαλύτερης συγκέντρωσης

Διαβάστε περισσότερα

1ο και 2ο ΕΚΦΕ Ηρακλείου ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΡΟΚΡΙΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2017

1ο και 2ο ΕΚΦΕ Ηρακλείου ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΡΟΚΡΙΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2017 1ο και 2ο ΕΚΦΕ Ηρακλείου ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΡΟΚΡΙΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2017 Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2017 Διαγωνισμός στη Χημεία (Διάρκεια 1 ώρα) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΩΝ 1)... ΣΧΟΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Χημεία Εργαστηριακές ασκήσεις

Γεωργική Χημεία Εργαστηριακές ασκήσεις Γεωργική Χημεία Εργαστηριακές ασκήσεις Γεώργιος Παπαδόπουλος, Καθηγητής Τμ. Τεχνολόγων Γεωπόνων Τ.Ε. Άρτα, 2015 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες. ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες και 30 λεπτά Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους.

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. Διαλύτης: η ουσία που βρίσκεται σε μεγαλύτερη αναλογία

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή άσκηση 1: ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΔΙΑΛΥΣΗΣ

Εργαστηριακή άσκηση 1: ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΔΙΑΛΥΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟΧΟΙ Εργαστηριακή άσκηση 1: ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΔΙΑΛΥΣΗΣ Στο τέλος του πειράματος αυτού θα πρέπει να μπορείς : 1. Να αναγνωρίζεις ότι το φαινόμενο της διάλυσης είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστηµών Aγίων Αναργύρων Υπεύθυνος Εργ. Κέντρου : Χαρακόπουλος Καλλίνικος Επιµέλεια Παρουσίαση : Καραγιάννης Πέτρος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ Η συγκέντρωση συμβολίζεται γενικά με το σύμβολο C ή γράφοντας τον μοριακό τύπο της διαλυμένης ουσίας ανάμεσα σε αγκύλες, π.χ. [ΝΗ 3 ] ή [Η 2 SO 4 ]. Σε κάθε περίπτωση,

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικός Μαθητικός Διαγωνισμός EUSO

Τοπικός Μαθητικός Διαγωνισμός EUSO 2014 Ε.Κ.Φ.Ε. Καστοριάς Τοπικός Μαθητικός Διαγωνισμός EUSO 2014-2015 ΟΜΑΔΑ : 1] 2] 3] Γενικό Λύκειο Άργους Ορεστικού. 6 - Δεκ. - 1014 Χημεία ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Το εργαστήριο είναι χώρος για σοβαρή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΧΡΗΣΙΜΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΧΡΗΣΙΜΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΤΑΞΗ: Β Ενιαίου Λυκείου ΩΡΑ ΕΝΑΡΞΗΣ:. ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: Τμήμα: Aρ.:.

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ Τάξη : Β Λυκείου Ηµεροµηνία : 8/06/2005 ιάρκεια : 2,5 ώρες Αριθµός σελίδων: 5 Χρήσιµα

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχειμετρικοί υπολογισμοί σε διαλύματα

Στοιχειμετρικοί υπολογισμοί σε διαλύματα Στοιχειμετρικοί υπολογισμοί σε διαλύματα 23-1. Τι εκφράζουν οι συντελεστές μιας χημικής αντίδρασης; Οι συντελεστές σε μία χημική εξίσωση καθορίζουν την αναλογία mol των αντιδρώντων και προϊόντων στην αντίδραση.

Διαβάστε περισσότερα

Διάλυμα καλείται κάθε ομογενές σύστημα, το οποίο αποτελείται από δύο ή περισσότερες χημικές ουσίες, και έχει την ίδια σύσταση σε όλη του τη μάζα.

Διάλυμα καλείται κάθε ομογενές σύστημα, το οποίο αποτελείται από δύο ή περισσότερες χημικές ουσίες, και έχει την ίδια σύσταση σε όλη του τη μάζα. 1. ΔΙΑΛΥΜΑ Διάλυμα καλείται κάθε ομογενές σύστημα, το οποίο αποτελείται από δύο ή περισσότερες χημικές ουσίες, και έχει την ίδια σύσταση σε όλη του τη μάζα. Ετερογενές σύστημα καλείται αυτό, το οποίο αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. + SO 4 Βάσεις είναι οι ενώσεις που όταν διαλύονται σε νερό δίνουν ανιόντα υδροξειδίου (ΟΗ - ). NaOH Na

ΧΗΜΕΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. + SO 4 Βάσεις είναι οι ενώσεις που όταν διαλύονται σε νερό δίνουν ανιόντα υδροξειδίου (ΟΗ - ). NaOH Na ΧΗΜΕΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΟΞΕΩΝ Αλλάζουν το χρώμα των δεικτών. Αντιδρούν με μέταλλα και παράγουν αέριο υδρογόνο (δες απλή αντικατάσταση) Αντιδρούν με ανθρακικά άλατα και παράγουν αέριο CO2. Έχουν όξινη

Διαβάστε περισσότερα

9. Προσδιορισμός της σταθεράς του γινομένου διαλυτότητας του ιωδικού ασβεστίου, Ca(IO 3 ) 2

9. Προσδιορισμός της σταθεράς του γινομένου διαλυτότητας του ιωδικού ασβεστίου, Ca(IO 3 ) 2 9. Προσδιορισμός της σταθεράς του γινομένου διαλυτότητας του ιωδικού ασβεστίου, Ca(IO 3 ) 2 Σκοπός Σκοπός αυτής της εργαστηριακής άσκησης είναι να μάθουμε να προσδιορίζουμε τη γραμμομοριακή διαλυτότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΡΓΑΝΟΙ ΡΥΠΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΚΥΡΙΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ

ΑΝΟΡΓΑΝΟΙ ΡΥΠΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΚΥΡΙΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΑΝΟΡΓΑΝΟΙ ΡΥΠΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΚΥΡΙΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΡΥΠΑΣΜΕΝΩΝ ΕΔΑΦΩΝ 2γ-1 ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ Μη ειδική προσρόφηση (ανταλλαγή ιόντων) Ειδική προσρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ 1

ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ 1 Θεωρητικό Μέρος ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ 1 Ορισμένα ζεύγη οξέων και των συζυγών τους βάσεων (καθώς και βάσεων και των συζυγών τους οξέων) έχουν την ιδιότητα να διατηρούν το ph των διαλυμάτων τους σταθερό όταν

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κ.Φ.Ε. ΔΙ.Δ.Ε Α ΑΘΗΝΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2016 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ

Ε.Κ.Φ.Ε. ΔΙ.Δ.Ε Α ΑΘΗΝΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2016 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ Ε.Κ.Φ.Ε. ΔΙ.Δ.Ε Α ΑΘΗΝΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2016 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ Ονόματα διαγωνιζομένων: 1) 2) 3) Σχολείο: Όνομα Υπεύθυνου Καθηγητή: 1 η ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Εδαφολογία. Χημικές ιδιότητες του εδάφους

Δασική Εδαφολογία. Χημικές ιδιότητες του εδάφους Δασική Εδαφολογία Χημικές ιδιότητες του εδάφους Χημικές ιδιότητες εδάφους Εδαφικά κολλοειδή Ηλεκτρικά φορτία των ανόργανων κολλοειδών Εναλλακτική ικανότητα του εδάφους Βαθμός κορεσμού με βάσεις Ανταλλαγή

Διαβάστε περισσότερα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Σκληρότητα νερού Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Τι περιέχει το νερό της βροχής; Ποιο είναι συνήθως το ph του βρόχινου νερού; Γιατί; Τι περιέχει το νερό του εδάφους; Na +, K +, Ca 2+, Mg 2+, Cl, SO 4 2,

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 008-009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 009 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ (επιλογής) ΤΑΞΗ: Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Δευτέρα, 1/6/009 ΧΡΟΝΟΣ:,5 ώρες ΒΑΘΜΟΣ Αριθμητικώς: Ολογράφως: Υπογραφή: Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Το ιόν 56 Fe +2 περιέχει:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΤΑΞΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΤΑΞΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστηµών Aγίων Αναργύρων Υπεύθυνος Εργαστηρίου : Χαρακόπουλος Καλλίνικος Επιµέλεια Παρουσίαση : Καραγιάννης Πέτρος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΤΑΞΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Διαλυτότητα. Μάθημα 7

Διαλυτότητα. Μάθημα 7 Διαλυτότητα 7.1. SOS: Τι ονομάζουμε διαλυτότητα μιας χημικής ουσίας σε ορισμένο διαλύτη; Διαλυτότητα είναι η μέγιστη ποσότητα της χημικής ουσίας που μπορεί να διαλυθεί σε ορισμένη ποσότητα του διαλύτη,

Διαβάστε περισσότερα

Σ Τ Ο Ι Χ Ε Ι Ο Μ Ε Τ Ρ Ι Α

Σ Τ Ο Ι Χ Ε Ι Ο Μ Ε Τ Ρ Ι Α 71 Σ Τ Ο Ι Χ Ε Ι Ο Μ Ε Τ Ρ Ι Α Οι μάζες των ατόμων και των μορίων είναι πολύ μικρές και δεν ενδείκνυται για τον υπολογισμό τους η χρήση των συνηθισμένων μονάδων μάζας ( Kg ή g ) γιατί προκύπτουν αριθμοί

Διαβάστε περισσότερα

13. ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ

13. ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ 13. ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η σταθερά γινομένου διαλυτότητας Διαλυτότητα και επίδραση κοινού ιόντος Υπολογισμοί καθίζησης Επίδραση του ph στη διαλυτότητα Σχηματισμός συμπλόκων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 2. ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ Α. Θεωρητικό μέρος 1. Χρήση των μεταβολών των φάσεων στην ανάλυση Η μελέτη της χημικής ανάλυσης αρχίζει με μια από τις

ΑΣΚΗΣΗ 2. ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ Α. Θεωρητικό μέρος 1. Χρήση των μεταβολών των φάσεων στην ανάλυση Η μελέτη της χημικής ανάλυσης αρχίζει με μια από τις ΑΣΚΗΣΗ 2. ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ Α. Θεωρητικό μέρος 1. Χρήση των μεταβολών των φάσεων στην ανάλυση Η μελέτη της χημικής ανάλυσης αρχίζει με μια από τις παλιότερες παρατηρήσεις : Οι ουσίες λειώνουν και βράζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ-ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ-ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΕΚΦΕ ΝΕΑΣ ΙΩΝΙΑΣ ΕΚΦΕ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΧΗΜΕΙΙΑΣ ΤΟΠΙΙΚΟΥ ΔΙΙΑΓΩΝΙΙΣΜΟΥ EUSO 2012 ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ-ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ Αποφασίσατε να δουλέψετε στο πλαίσιο της Ερευνητικής Εργασίας το θέμα που προτάθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ - ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ - ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ - ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΘΕΜΑ 1ο Για τις παρακάτω ερωτήσεις Α1-Α3 να μεταφέρετε στο φύλλο απαντήσεων τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα μόνο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2016 ΧΗΜΕΙΑ. 5 - Δεκεμβρίου Ερρίκος Γιακουμάκης

ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2016 ΧΗΜΕΙΑ. 5 - Δεκεμβρίου Ερρίκος Γιακουμάκης ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2016 ΧΗΜΕΙΑ 5 - Δεκεμβρίου - 2015 Ερρίκος Γιακουμάκης 1 ΕΚΦΕ ΑΛΙΜΟΥ ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2016 Εξεταζόμενο μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ ΟΜΑΔΑ...... Εισαγωγικό σημείωμα Θεωρία Brőnsted- Lowry

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Χημική Τεχνολογία Εργαστηριακό Μέρος Ενότητα 6: Διαλυμένο Οξυγόνο Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε. Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοχημεία 2 Εργαστηριακές Ασκήσεις

Φυσικοχημεία 2 Εργαστηριακές Ασκήσεις Φυσικοχημεία Εργαστηριακές Ασκήσεις Άσκηση 7: Κατανομή ουσίας μεταξύ δύο διαλυτών και προσδιορισμός σταθεράς ισορροπίας αντιδράσεως Βασιλική Χαβρεδάκη Τμήμα Χημείας 1. Θεωρία... 3. Μετρήσεις... 5 3. Επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A4 και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

7. ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ ΙΟΝΤΩΝ

7. ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ ΙΟΝΤΩΝ 7. ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ ΙΟΝΤΩΝ Σχηματισμός ιζήματος χρωμικού μολύβδου(ιι) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η σταθερά γινομένου διαλυτότητας Διαλυτότητα και επίδραση κοινού ιόντος Υπολογισμοί καθίζησης Επίδραση

Διαβάστε περισσότερα

ph< 8,2 : άχρωμη ph> 10 : ροζ-κόκκινη

ph< 8,2 : άχρωμη ph> 10 : ροζ-κόκκινη ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΦΕ ΣΥΡΟΥ για το EUSO 2016 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ - ΧΗΜΕΙΑ Μαθητές: Σχολείο 1. 2. 3. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΟΞΕΟΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ 2. ΟΓΚΟΜΕΤΡΙΚΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία: Μεταθετικές αντιδράσεις - Σχετική ατομική μάζα - Σχετική μοριακή μάζα - mole

Χημεία: Μεταθετικές αντιδράσεις - Σχετική ατομική μάζα - Σχετική μοριακή μάζα - mole Χημικές αντιδράσεις - Σχετική ατομική μάζα - Σχετική μοριακή μάζα - mole 46 Να γραφούν οι αντιδράσεις διπλής αντικατάστασης με τις οποίες μπορούν να παρασκευαστούν: α ΗΒr β Pb(OH) γ KNO α Το HBr είναι

Διαβάστε περισσότερα

-Η συγκράτηση νερού από διάφορα υλικά, ουσίες και ενώσεις είναι ένα θέμα με μεγάλο τεχνολογικό ενδιαφέρον. Και αυτό γιατί το αν υπάρχει ή όχι υγρασία

-Η συγκράτηση νερού από διάφορα υλικά, ουσίες και ενώσεις είναι ένα θέμα με μεγάλο τεχνολογικό ενδιαφέρον. Και αυτό γιατί το αν υπάρχει ή όχι υγρασία ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΦΕ ΣΥΡΟΥ για το EUSO 2017 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ - ΧΗΜΕΙΑ Μαθητές: Σχολείο 1. 2. 3. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ 7 ΛΕΥΚΩΝ ΣΤΕΡΕΩΝ 2. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΝΕΡΩΝ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση των οξέων στα μέταλλα και το μάρμαρο

Επίδραση των οξέων στα μέταλλα και το μάρμαρο Επίδραση των οξέων στα μέταλλα και το μάρμαρο Επίδραση των οξέων στα μέταλλα Τα μέταλλα που είναι πιο δραστικά από το υδρογόνο (εκτός από το Pb) αντικαθιστούν το υδρογόνο στα οξέα (με εξαίρεση το HNO 3

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Για τη Β τάξη Λυκείου ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Για τη Β τάξη Λυκείου ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΧΗΜΕΙΑΣ 2013 Για τη Β τάξη Λυκείου ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΜΕΡΟΣ Α Ερώτηση 1 (5 μονάδες) (α): (ιν), (β): (ιιι), (γ): (ι), (δ): (ιι) (4x0,5= μ. 2) Μεταξύ των μορίων του ΗF αναπτύσσονται

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ)

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΘΕΜΑ 1 Ο Να εξηγήσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και να διορθώσετε τις λανθασµένες: 1. Τα άτοµα όλων των στοιχείων είναι διατοµικά.. Το 16 S έχει ατοµικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Οξείδωση της αιθανόλης

Οξείδωση της αιθανόλης 1 Εργαστηριακή Διδασκαλία των Φυσικών εργασιών στα Γενικά Λύκεια Περίοδος 2006 2007 Χημεία Γενικής Παιδείας Β Λυκείου Ενδεικτική προσέγγιση της εργαστηριακή δραστηριότητας : Οξείδωση της αιθανόλης Από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ 4 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2012

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ 4 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2012 ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ 4 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2012 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: 1. Οι εδαφικές ιδιότητες μεταβάλλονται: Α. Κατά μήκος των τριών αξόνων (x, y, z) Β. Με το πέρασμα του

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Σύστημα υπόγειου νερού. Αντιδράσεις υδρόλυσης πυριτικών ορυκτών. Ρύθμιση ph

Περιεχόμενα. Σύστημα υπόγειου νερού. Αντιδράσεις υδρόλυσης πυριτικών ορυκτών. Ρύθμιση ph Αριάδνη Αργυράκη 1 Περιεχόμενα Σύστημα υπόγειου νερού Αντιδράσεις υδρόλυσης πυριτικών ορυκτών Ρύθμιση ph 2 Σύστημα υπόγειου νερού εξέλιξη σύστασης 1. Είσοδος - χημική σύσταση κατακρημνισμάτων 2. Ζώνη αερισμού

Διαβάστε περισσότερα

Ιοντική ισορροπία Προσδιορισμός του ph υδατικών διαλυμάτων οξέων βάσεων και αλάτων

Ιοντική ισορροπία Προσδιορισμός του ph υδατικών διαλυμάτων οξέων βάσεων και αλάτων Άσκηση 8η Ιοντική ισορροπία Προσδιορισμός του ph υδατικών διαλυμάτων οξέων βάσεων και αλάτων Πανεπιστήμιο Πατρών - Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας - Ακαδ. έτος 2016-17 Διάσταση 2 ετεροπολικών

Διαβάστε περισσότερα

Αντιδράσεις σε υδατικά διαλύματα. Κατερίνα Σάλτα 2ο Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αθηνών 2014

Αντιδράσεις σε υδατικά διαλύματα. Κατερίνα Σάλτα 2ο Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αθηνών 2014 Αντιδράσεις σε υδατικά διαλύματα Κατερίνα Σάλτα 2ο Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αθηνών 2014 Διαλύματα Διαλύματα είναι τα ομογενή μείγματα δύο ή περισσοτέρων χημικών ουσιών. Διαλύτης θεωρείται η ουσία

Διαβάστε περισσότερα

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 05 /06 /15 ΔΙΑΡΚΕΙΑ : Χημεία Βιολογία 2 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Μεταθετικές αντιδράσεις διπλής αντικατάστασης οι οποίες οδηγούν σε σχηματισμό ιζήματος. Το ίζημα σε πολλές περιπτώσεις επιτρέπει την ταυτοποίηση ενός αντιδρώντος σώματος

Διαβάστε περισσότερα

ENOTHTA 1 η ΟΞΕΑ ΒΑΣΕΙΣ ΑΛΑΤΑ

ENOTHTA 1 η ΟΞΕΑ ΒΑΣΕΙΣ ΑΛΑΤΑ ENOTHTA 1 η ΟΞΕΑ ΒΑΣΕΙΣ ΑΛΑΤΑ 1. Να συμπληρώσετε την επόμενη πρόταση με μία από τις επιλογές i, ii, iii που προτείνονται. Η λεμονάδα είναι όξινη γιατί περιέχει : i. γαλακτικό οξύ, ii. Κιτρικό οξύ, iii.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ Ορισμός: Σύμφωνα με τη Νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ως Καλλυντικό Προϊόν ορίζεται κάθε ουσία ή παρασκεύασμα που προορίζεται να έρθει σε επαφή με τα εξωτερικά μέρη του ανθρώπινου

Διαβάστε περισσότερα

Περιοριστικό αντιδρών

Περιοριστικό αντιδρών Περιοριστικό αντιδρών Όταν αντιδρώντα προστίθενται σε ποσότητες διαφορετικές από τις γραμμομοριακές αναλογίες που δείχνει η χημική εξίσωση, μόνο το ένα από τα αντιδρώντα πιθανόν να καταναλωθεί πλήρως,

Διαβάστε περισσότερα

2 η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ

2 η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 2 η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ A. Παρασκευή Υδατικών Διαλυμάτων & μονάδες μέτρησης Για τη παρασκευή υδατικών διαλυμάτων στο εργαστήριο Βιοχημείας, χρησιμοποιείται ύδωρ τριών κατηγοριών. 1. Απιονισμένο (παραλαμβάνεται

Διαβάστε περισσότερα

Για την επίλυση αυτής της άσκησης, αλλά και όλων των παρόμοιων χρησιμοποιούμε ιδιότητες των αναλογιών (χιαστί)

Για την επίλυση αυτής της άσκησης, αλλά και όλων των παρόμοιων χρησιμοποιούμε ιδιότητες των αναλογιών (χιαστί) ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Οι ασκήσεις διαλυμάτων που αφορούν τις περιεκτικότητες % w/w, % w/v και % v/v χωρίζονται σε 3 κατηγορίες: α) Ασκήσεις όπου πρέπει να βρούμε ή

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγµα κριτηρίου σύντοµης διάρκειας

Παράδειγµα κριτηρίου σύντοµης διάρκειας 3.9. Κριτήρια αξιολόγησης Παράδειγµα κριτηρίου σύντοµης διάρκειας ΟΜΑ Α Α Αντικείµενο εξέτασης: Οξέα - βάσεις (ιδιότητες - ονοµατολογία) Στοιχεία µαθητή: Επώνυµο:... Όνοµα:... Τάξη:... Τµήµα:...Μάθηµα:...

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ πρωτονίων. ηλεκτρονίω Γ

ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ πρωτονίων. ηλεκτρονίω Γ Αµυραδάκη 20, Νίκαια (210-4903576) ΘΕΜΑ 1 Ο : 1. Ποια είναι η δοµή του ατόµου; ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2012 2. Ποιος αριθµός ονοµάζεται ατοµικός και ποιος µαζικός; Ποιος από τους δύο αποτελεί την ταυτότητα του χηµικού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΒΑΣΙΚΗΣ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΟΙΝΟΥ

ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΒΑΣΙΚΗΣ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΟΙΝΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΒΑΣΙΚΗΣ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΟΙΝΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΡΟΥΣΣΗΣ Ο οίνος είναι αλκοολούχο ποτό που λαμβάνεται με ζύμωση χυμού σταφυλιών (γλεύκος, μούστος) Συστατικά Οίνου

Διαβάστε περισσότερα

XHMEIA. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ. ΘΕΜΑ 1 ο. Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις.

XHMEIA. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ. ΘΕΜΑ 1 ο. Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις. ΘΕΜΑ ο Α ΛΥΚΕΙΟΥ-ΧΗΜΕΙΑ ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις.. Η πυκνότητα ενός υλικού είναι 0 g / cm. Η πυκνότητά του σε g/ml είναι: a. 0,00 b., c. 0,0 d. 0,000. Ποιο από

Διαβάστε περισσότερα

1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης

1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης Σκοπός 1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης Σκοπός αυτής της εργαστηριακής άσκησης είναι να μάθετε να δίνετε έμφαση στη σημασία της παρατήρησης κατά την εκτέλεση ενός πειράματος. Παρατήρηση, γενικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 Για τις ερωτήσεις 1.1-1.4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.1 Υδατικό διάλυμα NaCl 1M που βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Χημική Τεχνολογία Εργαστηριακό Μέρος Ενότητα 8.2: Χημικώς Απαιτούμενο Οξυγόνο (Chemical Oxygen Demand, COD) Ευάγγελος Φουντουκίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-14 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΤΑΞΗ :Γ ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΒΑΘΜΟΣ:.. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 04/06/14 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ΩΡΕΣ (Βιολογία Χημεία) Αριθμός σελίδων γραπτού:7

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Εργ. Περιβαλλοντικών Αναλύσεων, Σίνδος Σελ. 1/5 ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Πελάτης: ΗΜΗΤΡΙΑ ΗΣ ΣΥΜΕΩΝ ιεύθυνση Πελάτη: ΠΑΡΝΗΘΟΣ 22,ΑΘΗΝΑ Περιγραφή ειγµάτων: έδαφος ειγµατοληψία: από πελάτη Ηµεροµηνία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2009 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΧΗΜΕΙΑ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2009 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΧΗΜΕΙΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2009 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΧΗΜΕΙΑ 1. 2. 3. Μαθητές: Σχολείο ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ - ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ 1. Χρησιμοποιούμενα όργανα Προχοϊδα: Μετράει

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA (20/100) ΤΑΞΗ: Γ Γυμνασίου ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΧΡΟΝΟΣ: 2 Ώρες (Χημεία + Βιολογία) ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ Αριθμητικά:.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 28 Μαΐου, 2015 8:00 11:00

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΕ ΣΥΡΟΥ Τοπικός διαγωνισμός για Euso Κυριακή 14/12/2014

ΕΚΦΕ ΣΥΡΟΥ Τοπικός διαγωνισμός για Euso Κυριακή 14/12/2014 ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΦΕ ΣΥΡΟΥ για το EUSO 2015 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ - ΧΗΜΕΙΑ 1. 2. 3. Μαθητές: Σχολείο 1. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΥΔΑΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΥΜΑΤΟΣ ΑΙΘΑΝΟΛΗΣ ΟΡΙΣΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΛΥΚΕΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΔΑΣΟΥΠΟΛΗ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 25/5/2015 ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2.5 ώρες ΥΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:...

Διαβάστε περισσότερα

Α = Ζ + Ν ΑΤΟΜΟ. ΙΣΟΤΟΠΑ είναι. ΝΕΤΡΟΝΙΑ (n) ΠΥΡΗΝΑΣ

Α = Ζ + Ν ΑΤΟΜΟ. ΙΣΟΤΟΠΑ είναι. ΝΕΤΡΟΝΙΑ (n) ΠΥΡΗΝΑΣ ΚΕΦ.1: 3. ΔΟΜΗ ΑΤΟΜΟΥ ΑΤΟΜΟ ΠΥΡΗΝΑΣ ΠΡΩΤΟΝΙΑ (p + ) ΝΕΤΡΟΝΙΑ (n) 1.3.1 Να βρείτε τον αριθμό πρωτονίων νετρονίων και ηλεκτρονίων που υπάρχουν στα παρακάτω άτομα ή ιόντα: ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΑ (e - ) ΠΡΟΣΟΧΗ 1) Στα

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευαστικό διαχωρισμό πολλών ουσιών με κατανομή μεταξύ των δύο διαλυτών.

Παρασκευαστικό διαχωρισμό πολλών ουσιών με κατανομή μεταξύ των δύο διαλυτών. 1. ΕΚΧΥΛΙΣΗ Η εκχύλιση είναι μία από τις πιο συνηθισμένες τεχνικές διαχωρισμού και βασίζεται στην ισορροπία κατανομής μιας ουσίας μεταξύ δύο φάσεων, που αναμιγνύονται ελάχιστα μεταξύ τους. Η ευρύτητα στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΕ ΝΕΡΟ ΓΕΝΙΚΑ Με το πείραμα αυτό μπορούμε να προσδιορίσουμε δύο βασικές παραμέτρους που χαρακτηρίζουν ένα

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Εισαγωγή Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Η ρύπανση του υδροφόρου ορίζοντα και των εδαφών από βιομηχανικά απόβλητα είναι ένα από τα καίρια περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας. Ειδικά η απόρριψη

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός της διαλυτότητας στο νερό στερεών ουσιών - Φύλλο εργασίας

Προσδιορισμός της διαλυτότητας στο νερό στερεών ουσιών - Φύλλο εργασίας Προσδιορισμός της διαλυτότητας στο νερό στερεών ουσιών - Φύλλο εργασίας Γνωστικό αντικείμενο: Τάξη Διδακτική ενότητα Απαιτούμενος χρόνος Διαλυτότητα ουσιών σε υγρούς διαλύτες B Γυμνασίου Ενότητα 2: ΑΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Οξέα Είναι οι χημικές ενώσεις οι οποίες όταν διαλυθούν στο νερό, ελευθερώνουν κατιόντα υδρογόνου (Η + ) Ιδιότητες Οξέων 1. Έχουν όξινη γεύση. 2. Επιδρούν με τον ίδιο

Διαβάστε περισσότερα

4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι;

4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι; 4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι; Σκοπός Σκοπός αυτού του πειράματος είναι να προσδιορίσετε την ποσότητα (γραμμομοριακή συγκέντρωση) του οξικού οξέος που υπάρχει σε ένα λευκό ξίδι μέσω ογκομέτρησης με

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 11 ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΓΕΝΙΚΑ... 15 1.1. ΠΟΙΟΤΙΚΗ και ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ... 15 1.2. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ... 16 1.3. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

AΝΑΛΟΓΙΑ ΜΑΖΩΝ ΣΤΟΧΕΙΩΝ ΧΗΜΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

AΝΑΛΟΓΙΑ ΜΑΖΩΝ ΣΤΟΧΕΙΩΝ ΧΗΜΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ 2 ο Γυμνάσιο Καματερού 1 ΦΥΣΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ 1. Πόσα γραμμάρια είναι: ι) 0,2 kg, ii) 5,1 kg, iii) 150 mg, iv) 45 mg, v) 0,1 t, vi) 1,2 t; 2. Πόσα λίτρα είναι: i) 0,02 m 3, ii) 15 m 3, iii) 12cm

Διαβάστε περισσότερα

5. Η ισχύς ενός λευκαντικού ρούχων

5. Η ισχύς ενός λευκαντικού ρούχων 5. Η ισχύς ενός λευκαντικού ρούχων Σκοπός Τα λευκαντικά είναι συνήθως υδατικά διαλύματα υποχλωριώδους νατρίου, NaOCl, και κυκλοφορούν με την εμπορική ονομασία «χλωρίνη». Σκοπός αυτού του πειράματος είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009 Ημερομηνία εξέτασης: Παρασκευή 29 Μαΐου 2009 Ώρα εξέτασης: 07:30

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Παράγοντες που επηρεάζουν την θέση της χημικής ισορροπίας 4 η εργαστηριακή άσκηση

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Παράγοντες που επηρεάζουν την θέση της χημικής ισορροπίας 4 η εργαστηριακή άσκηση ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ 4 η εργαστηριακή άσκηση Διδακτικοί στόχοι 1. Να διαπιστώσεις την επίδραση της μεταβολής της συγκέντρωσης και της θερμοκρασίας στη θέση της χημικής ισορροπίας. 2. Να εξηγείς τη μετατόπιση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΣΕ ΚΡΑΣΙ (ΛΕΥΚΟ)

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΣΕ ΚΡΑΣΙ (ΛΕΥΚΟ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΥΠΕΥΘΥΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - «ΠΑΝΕΚΦE» email:panekfe@yahoo.gr www.ekfe.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑ ΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2010 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου 1 ο Κεφάλαιο Όλα τα θέματα του 1 ου Κεφαλαίου από τη Τράπεζα Θεμάτων 25 ερωτήσεις Σωστού Λάθους 30 ερωτήσεις ανάπτυξης Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 5η. Οξέα Βάσεις - Προσδιορισμός του ph διαλυμάτων. Πανεπιστήμιο Πατρών - Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας - Ακαδ.

Άσκηση 5η. Οξέα Βάσεις - Προσδιορισμός του ph διαλυμάτων. Πανεπιστήμιο Πατρών - Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας - Ακαδ. Άσκηση 5η Οξέα Βάσεις - Προσδιορισμός του ph διαλυμάτων Πανεπιστήμιο Πατρών - Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας - Ακαδ. έτος 2016-17 Ιοντικά διαλύματα- 2 Διάσταση Οι ιοντικές ενώσεις γενικώς διαλύονται

Διαβάστε περισσότερα

3033 Σύνθεση του ακετυλενοδικαρβοξυλικού οξέος από το µεσοδιβρωµοηλεκτρικό

3033 Σύνθεση του ακετυλενοδικαρβοξυλικού οξέος από το µεσοδιβρωµοηλεκτρικό 3033 Σύνθεση του ακετυλενοδικαρβοξυλικού οξέος από το µεσοδιβρωµοηλεκτρικό οξύ HOOC H Br Br H COOH KOH HOOC COOH C 4 H 4 Br 2 O 4 C 4 H 2 O 4 (275.9) (56.1) (114.1) Ταξινόµηση Τύποι αντιδράσεων και τάξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2016 Β ΦΑΣΗ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2016 Β ΦΑΣΗ ΤΑΞΗ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ: ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή 17 Απριλίου 2016 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α.1 Για την αντίδραση: Fe (s) + 2HCl (aq) FeCl 2(aq)

Διαβάστε περισσότερα

Επιχάλκωση μεταλλικού αντικειμένου και συγκεκριμένα ενός μικρού ελάσματος αλουμινίου με τη μέθοδο της γαλβανοπλαστικής επιμετάλλωσης.

Επιχάλκωση μεταλλικού αντικειμένου και συγκεκριμένα ενός μικρού ελάσματος αλουμινίου με τη μέθοδο της γαλβανοπλαστικής επιμετάλλωσης. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Επιχάλκωση μεταλλικού αντικειμένου και συγκεκριμένα ενός μικρού ελάσματος αλουμινίου με τη μέθοδο της γαλβανοπλαστικής επιμετάλλωσης. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Χημεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Συντάκτης: Τζαμτζής Αθανάσιος Σελίδα 1

Συντάκτης: Τζαμτζής Αθανάσιος Σελίδα 1 ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 4 η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Παρασκευή διαλύματος ορισμένης συγκέντρωσης Αραίωση διαλυμάτων ΣΧΟΛΕΙΟ 1 ο ΓΕΛ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ ΤΜΗΜΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ 1 2

Διαβάστε περισσότερα