ÔÏÈÙÈÛÌfi Î È Û ÔÏÂ Ô

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ÔÏÈÙÈÛÌfi Î È Û ÔÏÂ Ô"

Transcript

1 ÔÏÈÙÈÛÌfi Î È Û ÔÏÂ Ô EÊË ÏÂÍÔ Û ÎË ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È appleú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% applefi ÙÔ Úˆapple Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% applefi ıóèîô fiúô. À, ÓÂappleÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó

2 ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ ΩΝ Κλειδιά και Αντικλείδια Κοινωνικοπολιτισµικό πλαίσιο της εκπαίδευσης Πολιτισµός και σχολείο Έφη Πλεξουσάκη ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2007

3 Μέτρο 1.1. ΕΠΕΑΕΚ II Εκπαίδευση Μουσουλµανοπαίδων Β έκδοση: 2007 Α έκδοση: 2003 Επιστηµονική υπεύθυνη της σειράς «Κλειδιά και Αντικλείδια» Αλεξάνδρα Ανδρούσου Η Έφη Πλεξουσάκη είναι Επίκουρος Καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Τµήµα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστηµίου Αιγαίου.

4 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Κλειδιά και Αντικλείδια Eίναι άραγε δυνατόν να δουλέψει κανείς αποτελεσµατικά σε ένα αποµονωµένο, ορεινό χωριό της Θράκης, όταν νιώθει αδυναµία επικοινωνίας λόγω γλώσσας; Πώς βρίσκει ένας εκπαιδευτικός ισορροπία ανάµεσα στους κανόνες του σχολικού θεσµού, στις απαιτήσεις των εξετάσεων, στα περιεχόµενα του αναλυτικού προγράµµατος και στις ανάγκες των παιδιών; Πώς διδάσκει κανείς ελληνικά, όταν πάνω από τα µισά παιδιά στην τάξη είναι αλλόγλωσσα; Yπάρχουν τρόποι να κινητοποιήσουµε τα παιδιά ώστε να ενδιαφερθούν για το σχολείο; Πώς αξιολογούµε εάν οι µαθητές έµαθαν ή όχι ιστορία; Aντέχεται η σιωπή των µαθητών από το δάσκαλο; Πώς διορθώνουµε τα λάθη των παιδιών; Πώς επικοινωνούµε σε µια σχολική τάξη; Yπάρχει χώρος για ευχαρίστηση στο σηµερινό σχολείο; Tα παραπάνω ερωτήµατα και πολλά άλλα απασχολούν τους εκπαιδευτικούς και συνδέονται άµεσα µε την καθη- µερινή διδακτική τους πράξη. Kάθε τάξη ορίζεται ως συνάντηση υποκειµένων µε διαφορετική το καθένα προσωπική ιστορία που καλούνται να δράσουν σε ένα ενιαίο πλαίσιο. Aυτή η συνάντηση δεν είναι εύκολη ούτε ανέ- 3

5 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ φελη και δεν υπακούει σε προδιαγεγραµµένους κανόνες. Aντιθέτως, είναι γεµάτη συγκρούσεις, δυσκολίες, συγκινήσεις, απογοητεύσεις, ικανοποιήσεις και δηµιουργεί συνεχώς νέα ερωτήµατα που αναζητούν απαντήσεις. Tα Kλειδιά και Aντικλείδια δεν πρόκειται να αποπειραθούν να δώσουν απαντήσεις, αλλά εργαλεία που θα επιτρέψουν στους αναγνώστες/χρήστες τους να συνθέσουν τις δικές τους λύσεις που αντιστοιχούν στη δική τους πραγµατικότητα. Αυτό βασίζεται στην αρχή ότι η σχολική πραγµατικότητα είναι πολύπλοκη, δυναµική, απρόβλεπτη και κυρίως µοναδική. Άρα, δεν υπάρχει µία µόνο λύση, µία συνταγή µαγική που λύνει τα προβλήµατα. Kάθε εκπαιδευτικό πλαίσιο έχει τις δικές του παραµέτρους που πρέπει πριν από όλα να εντοπιστούν για να αναζητηθούν στη συνέχεια οι κατάλληλες λύσεις. Tα Kλειδιά και Aντικλείδια είναι εργαλεία ανάγνωσης της σχολικής πραγµατικότητας. ηλαδή, κάθε κείµενο που έχετε στα χέρια σας αποτελεί µια προσπάθεια σύντοµης απάντησης σε ένα ερώτηµα (π.χ. πώς µαθαίνουν τα παιδιά;) από τη σκοπιά µιας επιστηµονικής προσέγγισης (π.χ. της γνωστικής ψυχολογίας). Mπορεί ωστόσο σε άλλο κείµενο να συναντήσετε απάντηση στο ίδιο ερώτηµα από διαφορετική επιστηµονική σκοπιά (π.χ. την 4

6 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ κοινωνιολογία). Tα κείµενα, γραµµένα από εκπαιδευτικούς και πανεπιστηµιακούς διάφορων ειδικοτήτων, ακολουθούν την ίδια δοµή: ξεκινούν από µια σκηνή σε ένα σχολικό πλαίσιο, αναλύουν τι συµβαίνει και ύστερα διατυπώνουν απαντήσεις στηριγµένες σε µία επιστήµη. ηλαδή, µε αφετηρία την εκπαιδευτική πράξη, περνούν µέσα από µια διαδικασία ανάλυσης και σύνθεσης από τη θεωρία, για να καταλήξουν στα χέρια σας σαν κλειδιά για τη δική σας διδακτική πρακτική. Tα κείµενα συνδέονται λειτουργικά µεταξύ τους γιατί καθένα αναδεικνύει και µια ξεχωριστή ψηφίδα από την πραγµατικότητα της εκπαιδευτικής πράξης. Mελετώντας και δουλεύοντας πάνω στον τρόπο µε τον οποίο τα κεί- µενα συνδέονται µεταξύ τους, φανταστήκαµε πολλά από τα κλειδιά που µπορούν να ξεκλειδώσουν πολλά από τα φαινόµενα που αναλύουµε. Ωστόσο, µόνο εσείς µπορείτε να κατασκευάσετε τα αντικλείδια που έχουν νόηµα τη συγκεκριµένη στιγµή για το δικό σας πλαίσιο, που κάνουν... κλικ και ανοίγουν µια «πόρτα» που οδηγεί σε δικές σας λύσεις. Aυτή η πολυπρισµατική, διεπιστηµονική προσέγγιση της καθηµερινής εκπαιδευτικής πράξης είναι προφανές ότι χρησιµοποιεί ως έναυσµα µια ευρεία ποικιλία αναφορών 5

7 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ σε σχολικές πραγµατικότητες: τάξεις στην πόλη, στο βουνό, µονοθέσια σχολεία, µειονοτικά σχολεία της Θράκης, σχολεία µε πολλούς αλλόγλωσσους µαθητές, σχολεία σηµερινά, στην Eλλάδα και αλλού, άλλοτε και τώρα. Eίναι κοινή πεποίθηση όλων όσοι συµµετέχουµε σε αυτή τη σειρά ότι συχνά βοηθάει να αναγνώσει κανείς τη δική του εκπαιδευτική πραγµατικότητα βλέποντας κάτι ανάλογο που συµβαίνει σε µια άλλη τάξη, σε ένα άλλο πλαίσιο, ώστε µέσα από την ανάλυση και την κατανόησή του να µεταφέρει την εµπειρία αυτής της γνώσης στη δική του πραγµατικότητα, στο δικό του πλαίσιο. H απόσταση από τα δικά µας πράγµατα τελικά βοηθάει να τα καταλάβουµε καλύτερα. Tρεις θεµατικές ενότητες, η ιδακτική Μεθοδολογία, το Κοινωνικοπολιτισµικό πλαίσιο της εκπαίδευσης και τα ζητήµατα Ταυτότητας και Ετερότητας, αποτελούν τον καµβά πάνω στον οποίο, µέσα από διαφορετικές επιστη- µονικές προσεγγίσεις, προσπαθούµε να απαντήσουµε στα ερωτήµατα της καθηµερινής εκπαιδευτικής πρακτικής. εν κρύβουµε τις δυσκολίες ούτε αποσιωπούµε τα όρια των προτάσεων που κάνουµε και δεν πιστεύουµε ότι η ευθύνη για τις λύσεις είναι µόνο στα χέρια των εκπαιδευτικών. Yποστηρίζουµε όµως ότι µπορούν οι εκπαιδευτικοί να πάρουν στα χέρια τους τα εργαλεία που 6

8 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ θα τους επιτρέψουν να καταλάβουν καλύτερα το πλαίσιο µέσα στο οποίο εργάζονται, να το βελτιώσουν και να αντλήσουν ικανοποίηση από τη δουλειά τους. Tα Kλειδιά και Aντικλείδια ευτύχησαν να συναντήσουν στη διαδροµή τους άξιους τεχνίτες που τόσο στην έντυπη όσο και στην ηλεκτρονική µορφή τα έκαναν ανθεκτικά, λειτουργικά και έτοιµα να ξεκλειδώσουν. Tους ευχαριστώ όλους και όλες θερµά. Aλεξάνδρα Aνδρούσου Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Νοέµβριος

9 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ Από τη σειρά «Κλειδιά και Αντικλείδια» κυκλοφορούν τα βιβλία: θεµατικό πεδίο ιδακτική Μεθοδολογία ιδάσκοντας ιστορία Αβδελά Ε. Κίνητρο στην εκπαίδευση Ανδρούσου Α. Ανάγνωση και ετερότητα Αποστολίδου Β. Εµψύχωση στην τάξη (Α και Β µέρος) ηµητρίου Α., Λαγοπούλου Β., Νικολάου Β. Κοινωνικό πλαίσιο και διδακτική πράξη Ζωγραφάκη Μ. Η επικοινωνιακή προσέγγιση του γλωσσικού µαθήµατος Ιορδανίδου Α., Σφυρόερα Μ. ηµιουργικές δραστηριότητες και διαδικασίες µάθησης Κουτσούρη Α. Για τη µέθοδο project Μάγος Κ. Μαθαίνοντας και διδάσκοντας µαθηµατικά Σακονίδης Χ. ιαθεµατική προσέγγιση της γνώσης Σφυρόερα Μ. ιαφοροποιηµένη παιδαγωγική Σφυρόερα Μ. Η επεξεργασία της εικόνας στη σχολική τάξη Σφυρόερα Μ. Το λάθος ως εργαλείο µάθησης και διδασκαλίας Σφυρόερα Μ. 8

10 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Φυσικές Επιστήµες: διδασκαλία και εκπαίδευση Τσελφές Β. Μουσική στο σχολείο Τσιρίδης Π. ιδασκαλία και αξιολόγηση της επίδοσης των µαθητών Χοντολίδου Ε. ιδασκαλία σε οµάδες Χοντολίδου Ε. Η επανατροφοδότηση των µαθητών στα γραπτά τους κείµενα Χοντολίδου Ε. θεµατικό πεδίο Κοινωνικοπολιτισµικό πλαίσιο της εκπαίδευσης Κοινωνικές ανισότητες στο σχολείο Ασκούνη Ν. Οικογένεια και σχολείο ραγώνα Θ. Στερεότυπα και προκαταλήψεις ραγώνα Θ. Η µη λεκτική επικοινωνία στο σχολείο Κούρτη Ε. Πολιτισµός και σχολείο Πλεξουσάκη Ε. Η µειονοτική εκπαίδευση της Θράκης Τσιτσελίκης Κ. Γλώσσα του σπιτιού και γλώσσα του σχολείου Φραγκουδάκη Α. Η εθνική ταυτότητα, το έθνος και ο πατριωτισµός Φραγκουδάκη Α. Η ικανότητα του λόγου και η γλωσσική διδασκαλία Φραγκουδάκη Α. 9

11 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ θεµατικό πεδίο Ταυτότητες και Ετερότητες Ετερογένεια και σχολείο Ανδρούσου Α., Ασκούνη Ν. «Εµείς» και οι «άλλοι»: εµπειρίες εκπαιδευτικών ηµητρίου Α., Λαγοπούλου Β., Πετρίδης Τ. Ταυτότητα και εκπαίδευση ραγώνα Θ. Επικοινωνία και ταυτότητες σε µια πολύγλωσση οικογένεια Μανουσοπούλου Α. Γλωσσική ετερότητα στην Ελλάδα Μπαλτσιώτης Λ. Ταυτότητες και λογοτεχνία στο σχολείο Χοντολίδου Ε. ηµιουργώντας γέφυρες Ανδρούσου Α., Πανούτσος Α. Για περισσότερα «Κλειδιά και Αντικλείδια»: 10

12 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Πολιτισµός και σχολείο Μειονοτικό σχολείο Θράκης, Γ ηµοτικού, 2001 Τη δεύτερη ώρα είχαµε µάθηµα Γλώσσας. Είχα σκεφτεί από την προηγούµενη µέρα να προκαλέσω µια συζήτηση στην τάξη µε θέµα το πώς ντύνονται οι άνθρωποι σε διαφορετικές περιοχές του κόσµου. Ξεκινήσαµε κοιτάζοντας εικόνες. Προσπάθησα να περιγράψουµε τα ρούχα για να κάνω τα παιδιά να µιλήσουν, επειδή αυτό είναι και το µεγαλύτερο πρόβληµα που αντιµετωπίζω σε αυτό το σχολείο. Τα παιδιά έχουν µεγάλες δυσκολίες µε την ελληνική γλώσσα, αφού δεν τη µιλούν παρά µόνο στο σχολείο. Τους είπα ότι θα δούµε πώς ντύνονται οι άνθρωποι, ας πούµε, στην Αγγλία, στις αραβικές χώρες και αλλού. Είπαµε ότι, για παράδειγµα, στην Αγγλία οι άνδρες ντύνονται µε κουστούµια και γραβάτες, καπέλο το χειµώνα και όλα αυτά, και συνεχίσαµε να περιγράφουµε ρούχα από διάφορες χώρες για άνδρες και γυναίκες, όπως τα βλέπαµε στις εικόνες. Είχα προσέξει ότι αυτό το θέµα, οι διαφορετικοί πολιτισµοί, ελκύει τους µαθητές µου: τραβά την προσοχή τους και τους κάνει να ενδιαφέρονται για το τι κάνουµε εκείνη τη στιγµή. Αυτό συνέβη και σήµερα: έσκυβαν πάνω από τις εικόνες, έδειχναν ο ένας στον άλλο αυτά που τους εντυπωσίαζαν και 11

13 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ έκαναν ερωτήσεις. Αφού τα είδαµε όλα, πώς ντύνονται οι Κινέζοι, πώς ντύνονται στην Αφρική, πώς ντύνονται εδώ, πώς ντύνονται εκεί, θέλησα να κάνω τα παιδιά να µιλήσουν για τη δική τους εµπειρία. Ρώτησα λοιπόν: «Εµείς εδώ πώς ντυνόµαστε;». Εκ των υστέρων καταλαβαίνω ότι έκανα την ερώτηση έχοντας ήδη στο µυαλό µου την απάντηση που θα έπαιρνα από τα παιδιά. Περί- µενα δηλαδή να µου πουν: «Όπως οι Άγγλοι». Και τα ακούω να λένε: «Όπως οι Άραβες». Απάντησα αυτό- µατα, χωρίς να το σκεφτώ: «Ποιοι Άραβες, βρε παιδιά;». Αυτή ήταν η πρώτη µου αντίδραση και οµολογώ ότι µέσα µου ένιωσα φόβο καθώς κοίταξα τους µαθητές µου και είδα τα µαντίλια των κοριτσιών, τα παντοφλάκια που φορούν συνήθως αγόρια και κορίτσια και τα πολυφορε- µένα ρούχα µε τα οποία έρχονται τα περισσότερα παιδιά στο σχολείο. Μου πέρασε η σκέψη: «Τι κάνω εγώ εδώ;». Την ίδια στιγµή νιώθω ότι το µάθηµά µου χάλασε. Πιάνω τον εαυτό µου σα χαµένο να αναρωτιέται: «Τι πρέπει να πω τώρα;». Όσο το σκέφτοµαι, καθώς γράφω το ηµερολόγιο, αυτό που µε δυσκολεύει πολλές φορές όταν κάνω µάθηµα σε αυτά τα παιδιά είναι ότι άλλη απάντηση περιµένω να µου έρθει και άλλη µου έρχεται. Από το ηµερολόγιο του εκπαιδευτικού Βασίλη Ρ. 12

14 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Τι περιγράφει ο εκπαιδευτικός Ο εκπαιδευτικός περιγράφει στο ηµερολόγιό του ένα περιστατικό το οποίο αναδεικνύει πλευρές της επικοινωνίας µέσα στην τάξη, όπου το κυρίαρχο συναίσθηµα είναι συχνά η αµηχανία. Η αµηχανία αυτή προκαλεί ερωτήµατα στον εκπαιδευτικό για την αποτελεσµατικότητα της παιδαγωγικής του πρακτικής. Γιατί άραγε έρχεται σε δύσκολη θέση ο εκπαιδευτικός; Έρχονται σε δύσκολη θέση αντίστοιχα και οι µαθητές; Έχει κάποια σηµασία το γεγονός ότι στη συγκεκριµένη περίπτωση ο εκπαιδευτικός, που ανήκει στην πλειονότητα, διδάσκει σε µαθητές και µαθήτριες που ανήκουν σε µια µειονοτική οµάδα; Αν αναλύσουµε τα λόγια του, διακρίνουµε ότι η επικοινωνία στο παραπάνω παιδαγωγικό πλαίσιο επηρεάζεται από τη σχέση ανάµεσα στον ίδιο και τους µαθητές του. Τη σχέση αυτή µπορούµε να τη χαρακτηρίσουµε «διαπολιτισµική» 1 µε πολλές έννοιες: 1 Σε αυτό το κείµενο χρησιµοποιώ τη λέξη «πολιτισµός» για να αποδώσω στα ελληνικά τον όρο «culture» (κουλτούρα). Η επιλογή αυτή επιλύει κυρίως τεχνικά προβλήµατα: ο πολιτισµός προσφέρεται για να αποδώσουµε και το επίθετο «πολιτισµικός» και τη γενική πληθυντικού «των πολιτισµών». Πάντως, τόσο 13

15 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ 1. Ο εκπαιδευτικός, οι µαθητές και οι µαθήτριες ανήκουν σε οµάδες µε διαφορετικά πολιτισµικά χαρακτηριστικά, µερικά από τα οποία έχουν ορατές διαστάσεις: η γλώσσα, η θρησκεία, οι καθηµερινές συνήθειες, όπως ο τρόπος ένδυσης, διατροφής, κ.λπ. 2. Ο εκπαιδευτικός και οι µαθητές αντιπροσωπεύουν διαφορετικές κοινωνικές τάξεις, οι οποίες κατέχουν ιεραρχηµένες θέσεις στο εσωτερικό ενός ευρύτερου συνόλου, της ελληνικής κοινωνίας. Οι διαφορές ανάµεσα στην ενδυµασία µαθητών και εκπαιδευτικού δεν είναι κοινωνικά ουδέτερες: τα ρούχα των µαθητών παραπέµπουν στον πολιτισµικό κώδικα κοινωνικών οµάδων (κατοίκων χωριών, αγροτών, εργατικών πληθυσµών), οι οποίες ιεραρχούνται ως κατώτερες σύµφωνα µε τις κυρίαρχες κοινωνικές αντιλήψεις. 3. Άλλωστε, το ίδιο το σχολείο αντιπροσωπεύει ένα διαφορετικό πολιτισµικό κώδικα για τους µαθητές σε σχέση µε τις πολιτισµικές αναφορές της οικογένειάς τους και της ευρύτερης οµάδας από την οποία προέρχονται, τόσο ως προς το ίδιο το περιεχόµενο της στην επιστηµονική όσο και στην καθηµερινή χρήση τους, οι όροι δεν έχουν την ίδια ακριβώς σηµασία. 14

16 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ σχολικής γνώσης, όσο και ως προς τις δεξιότητες που απαιτεί να έχουν οι µαθητές για τη σχολική επιτυχία. Πώς οι πολιτισµικές εµπειρίες επηρεάζουν τη διδακτική πράξη; Με άλλα λόγια, καθετί που παράγεται µέσα στην εκπαιδευτική διαδικασία σχετίζεται µε τις πολιτισµικές αναφορές που έχουν όσοι συµµετέχουν σε αυτή. Μια τέτοια ανάγνωση επιτρέπει να δούµε τον τρόπο µε τον οποίο η επικοινωνία µέσα στη σχολική τάξη δεν καθορίζεται µόνο από το συγκεκριµένο εκπαιδευτικό πλαίσιο, αλλά και από τις αντιλήψεις που έχουν για τον πολιτισµό οι δύο πλευρές (εκπαιδευτικοί-µαθητές). Οι αντιλήψεις για τον πολιτισµό γίνονται φανερές στον τρόπο µε τον οποίο βλέπει η κάθε πλευρά τον εαυτό της και τον άλλο, δηλαδή στον τρόπο µε τον οποίο συγκροτεί το πολιτισµικά οικείο και το πολιτισµικά µακρινό. Στη συγκεκρι- µένη σκηνή που µόλις διαβάσατε οι αντιλήψεις του εκπαιδευτικού για το πολιτισµικά οικείο (οι Άγγλοι ως κοντινοί σε εµάς τους Έλληνες) τον κάνουν να περιµένει ενός τύπου απάντηση από τους µαθητές και τις µαθήτριες. Όταν η απάντηση των παιδιών υιοθετεί µια πολι- 15

17 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ τισµική οικειότητα διαφορετική από τη δική του (σαν Άραβες), εκπλήσσεται και τη στιγµή εκείνη αντιλαµβάνεται την πολιτισµική απόσταση. Αυτό δείχνει ότι η έννοια του πολιτισµού και το νόηµα που της αποδίδουν κάθε φορά τα υποκείµενα λανθάνει σε κάθε επικοινωνιακή συνθήκη. Τι σηµαίνει πολιτισµός; Ο πολιτισµός αποτελεί µια από τις πιο ευρέως χρησιµοποιηµένες έννοιες των κοινωνικών επιστηµών τον 20ό αιώνα 2 και την ίδια στιγµή αποτελεί µέρος του καθηµερινού µας λεξιλογίου. Ως έννοια έχει πολλές ση- µασίες όχι µόνο στον καθηµερινό αλλά και στον επιστη- µονικό λόγο, ακόµα και ανάµεσα στις επιµέρους επιστη- µονικές προσεγγίσεις 3. Η δυσκολία να οριστεί µε ακρίβεια η έννοια του πολιτισµού επισηµαίνεται από τον κοι- 2 Musgrove F., Other cultures and the teacher, John Wiley & sons, Λονδίνο, Βλ. στο Μπακαλάκη Α., «Εκδοχές του πολιτισµού στην ανθρωπολογία», Σύγχρονα Θέµατα, 1997, σ και στο Giroux H.-A. and McLaren P. (dir.), Between borders. Pedagogy and the politics of cultural studies, Routledge, Νέα Υόρκη και Λονδίνο,

18 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ νωνιολόγο και ιστορικό Norbert Elias στο παρακάτω απόσπασµα: «Η έννοια του πολιτισµού σχετίζεται µε ποικίλα δεδοµένα: µε το επίπεδο της τεχνικής, µε τους τρόπους συµπεριφοράς, µε την εξέλιξη της επιστηµονικής γνώσης, µε θρησκευτικές ιδέες και συνήθειες. Μπορεί να αναφέρεται στο είδος της κατοίκησης ή της συµβίωσης ανδρών και γυναικών, στη µορφή του ποινικού κολασµού ή της παρασκευής του φαγητού, για την ακρίβεια δεν υπάρχει τίποτα που να µην µπορεί να γίνει κατά έναν πολιτισµένο ή έναν απολίτιστο τρόπο, γι αυτό και φαίνεται πάντοτε κάπως δύσκολο να συνοψιστούν µε λίγα λόγια όλα όσα µπορούν να χαρακτηρισθούν ως του πολιτισµού 4. Στο παραπάνω απόσπασµα διακρίνουµε δύο διαστάσεις της έννοιας του πολιτισµού που χαρακτηρίζουν και τις χρήσεις του όρου τόσο στο επιστηµονικό όσο και στο καθηµερινό πεδίο: την περιγραφική, αφού ο πολιτισµός θεωρείται µια ευρεία και πολύ γενική κατηγορία που περιλαµβάνει όλες τις όψεις της ζωής των ανθρώπων, και την κανονιστική ή αξιολογική, µε την έννοια ότι στον πολιτισµό αποδίδεται αξία, αφού χρησιµοποιείται ως µέ- 4 Elias N., Η διαδικασία του πολιτισµού. Μια ιστορία της κοινωνικής συµπεριφοράς στη ύση. Κοινωνιογενετικές και ψυχογενετικές έρευνες Ι, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1992, σ

19 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ τρο αξιολόγησης των ατοµικών και συλλογικών πρακτικών και τρόπων ζωής. Ο πολιτισµός λοιπόν, ως αναλυτικό εργαλείο των κοινωνικών επιστηµών, είναι πολύσηµη έννοια. Πράγµατι, ο πολιτισµός αναφέρεται άλλοτε στην καθηµερινή ζωή (στους κανόνες και τα πρότυπα συµπεριφοράς που τη διέπουν, στους τρόπους ζωής που ακολουθούν οι άνθρωποι), άλλοτε σε κοινωνικά σύνολα (που συνήθως νοούνται ως ξεχωριστοί πολιτισµοί) και άλλοτε σε συστήµατα συµβόλων και σηµασιών. Η τελευταία εκδοχή είναι αυτή που υιοθετούν συχνότερα οι ερευνητές οι οποίοι αναλύουν τις κοινωνικές σχέσεις υπό το πρίσµα του πολιτισµού. Σύµφωνα µε αυτή, ο πολιτισµός παρέχει στα άτοµα πρότυπα οργάνωσης και ταξινόµησης της πραγµατικότητας. Με αυτή την έννοια, ο πολιτισµός παραπέµπει στους τρόπους µε τους οποίους συγκροτείται η ανθρώπινη εµπειρία, τα βιώµατα καθενός από εµάς. Ο πολιτισµός αποτελεί το πλαίσιο µέσα στο οποίο οι άνθρωποι προσλαµβάνουν τον κόσµο, νοηµατοδοτούν την πραγµατικότητα και οργανώνουν τη δράση τους 5. 5 Κύριος εκπρόσωπος αυτής της προσέγγισης είναι ο αµερικανός ανθρωπολόγος Clifford Geertz. Βλ. σχετικά στο Geertz C., The interpretation of cultures, Basic Books, New York,

20 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Πολιτισµός και πολιτισµική ετερότητα Η διαπίστωση ότι οι ανθρώπινες οµάδες διαφέρουν ως προς τις πρακτικές, τις συµπεριφορές, τις κοσµοαντιλήψεις και τις αξίες που τις χαρακτηρίζουν µας οδηγεί στην έννοια της πολιτισµικής ποικιλοµορφίας. Η επιστήµη της κοινωνικής ανθρωπολογίας εστίασε το ενδιαφέρον της στη µελέτη των πολιτισµικών γνωρισµάτων που διαφέρουν από τη µία οµάδα στην άλλη, υιοθετώντας µια συγκριτική οπτική. Κυρίως, όµως, χρησιµοποίησε την έννοια της πολιτισµικής ετερότητας για να αναλύσει τα διαφορετικά πολιτισµικά γνωρίσµατα που κατέγραφε επιτόπου ο ανθρωπολόγος διαφορετικά σε σχέση µε τη δική του κοινωνία. Ορισµένες διαστάσεις της πολιτισµικής διαφοράς µπορούν να γίνουν άµεσα αντιληπτές από τις αισθήσεις. Για παράδειγµα, οι κοινωνικοί κανόνες που ακολουθούν οι άνθρωποι στη συµπεριφορά τους, όπως οι τρόποι µε τους οποίους ανταλλάσσουν χαιρετισµούς ή οι καθηµερινές συνήθειες, π.χ. οι τρόποι ένδυσης, διατροφής κ.λπ., µας παραπέµπουν σε πολιτισµικές διαφοροποιήσεις που είναι ορατές. Όµως, αν δεχτούµε ότι ο πολιτισµός αφορά σε πρότυπα σκέψης και δράσης, αυτό ση- 19

21 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ µαίνει ότι δεν εξαντλείται στις παραπάνω διαστάσεις του και µε αυτή την έννοια το ζήτηµα της πολιτισµικής ετερότητας είναι σύνθετο. Από τη µία, αν θεωρήσουµε τον πολιτισµό σύνολο ση- µασιών, η ανθρώπινη εµπειρία διαµορφώνεται από τις νοητικές και συµβολικές κατηγορίες που υπαγορεύει το ιδιαίτερο πολιτισµικό πλαίσιο στο οποίο υπαγόµαστε. Ας δούµε την πολιτισµική ετερότητα κάτω από αυτό πρίσµα. ύο άνθρωποι µε διαφορετικές πολιτισµικές αναφορές που ζουν την ίδια «εµπειρία», όπως λέµε, δεν έχουν ταυτόσηµες εµπειρίες, µε την έννοια ότι δεν προσλαµβάνουν τον κόσµο µε τον ίδιο τρόπο. Για παράδειγµα, ένα ζώο όπως η αγελάδα δε σηµαίνει το ίδιο πράγµα για έναν Ινδό και για έναν Έλληνα. Η εµπειρία τους σε σχέση µε την αγελάδα είναι διαφορετική, επειδή διαφέρει το πολιτισµικό πλαίσιο από το οποίο αντλούν σύµβολα, ώστε να επενδύσουν µε νόηµα την πραγµατικότητα. Οι υποκειµενικές εµπειρίες καθενός από εµάς είναι πολιτισµικές εµπειρίες 6. Από την άλλη, οι πιο συνηθισµένοι δείκτες της πολιτι- 6 Για αυτό το θέµα από τη σκοπιά της κοινωνικής ανθρωπολογίας, βλ. στο Geertz, ό.π., και ακόµη στο Geertz C., Local knowledge, Basic Books, Νέα Υόρκη,

22 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ σµικής διαφοράς, όπως η γλώσσα, η εθνική ή εθνοτική καταγωγή ή η θρησκεία, αντανακλούν ένα µόνο επίπεδο διαφοροποίησης, αφού οι διαδικασίες µέσα από τις οποίες τα άτοµα εντάσσουν τον εαυτό τους σε οµάδες, άρα συγκροτούν ένα συλλογικό εαυτό, είναι σύνθετες και εγγράφονται σε βάθος χρόνου. Στο εσωτερικό µιας κοινωνίας µπορεί η πολιτισµική εµπειρία να διαφοροποιείται ως προς παράγοντες όπως η κοινωνική τάξη, το φύλο, η ηλικία, αλλά και άλλους που τέµνονται µε τους παραπάνω 7. Κάτω από αυτό το πρίσµα, µπορούµε να εντοπίσουµε πολλές διαφορετικές συνθήκες στις οποίες τα υποκείµενα καλούνται να διαχειριστούν την πολιτισµική διαφορά. Για παράδειγµα, αν δούµε µε τον τρόπο αυτό την ελληνική εκπαιδευτική πραγµατικότητα, µπορούµε να διακρίνουµε συνθήκες όπως οι εξής: ο µαθητής από το ορεινό χωριό που φοιτά σε σχολείο µεγάλης πόλης, ο πλειονοτικός δάσκαλος που διδάσκει σε ένα µειονοτικό σχολείο της Θράκης, ο δάσκαλος από την επαρχία που διδάσκει σε ένα σχολείο της πόλης, παιδιά µεταναστών που µιλούν άλλη γλώσσα από την ελλη- 7 Περισσότερα για αυτή την οπτική, βλ. στα ελληνικά στο Bowman Z., Ο πολιτισµός ως πράξη, Πατάκης, Αθήνα, Για µια κριτική επισκόπηση διαφορετικών θεωρήσεων του πολιτισµού στο πλαίσιο της κοινωνικής ανθρωπολογίας, βλ. Μπακαλάκη, ό.π. 21

23 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ νική, ο δάσκαλος από την πόλη που διδάσκει στο απο- µονωµένο ορεινό χωριό, ο µαθητής από την Αθήνα που φοιτά σε σχολείο της επαρχίας, αλλά και άλλες. Στα παραπάνω παίρνουµε υπόψη µας παράγοντες όπως η κοινωνική τάξη, ο τόπος καταγωγής, η εθνοτική υπαγωγή. Αν λαµβάναµε υπόψη µας και τον παράγοντα φύλο, θα µπορούσαµε να περιγράψουµε την πολιτισµική ετερότητα µε ακόµη πιο σύνθετους όρους. Ένα ακόµη παράδειγµα από το σχολείο µάς βοηθά να υπογραµµίσουµε τους σύνθετους τρόπους µε τους οποίους εκφράζεται η πολιτισµική διαφοροποίηση. Το να µάθουν οι µαθητές να κρατάνε ένα µολύβι ή να κάθονται σε ένα θρανίο σηµαίνει να µάθουν ένα νέο πολιτισµικό κώδικα που αναφέρεται στη χρήση του σώµατος, στη σηµασιοδότηση αντικειµένων, στη διαχείριση συµβόλων, στην οργάνωση του χώρου, µε άλλα λόγια σε ένα σύνολο από γνωστικές και συµβολικές εµπειρίες. Με αυτή την έννοια, οι µαθητές και οι µαθήτριες καλούνται µέσα στη σχολική τάξη να επαναπροσδιορίσουν το οικείο σε αυτούς σύστηµα σηµασιών µέσα από το οποίο προσλαµβάνουν τον κόσµο και σχετίζονται µε άλλα υποκείµενα. Ο τρόπος µε τον οποίο τοποθετούνται απέναντι σε αυτά που τους ζητάει το σχολείο διαφέρει όχι µόνο γιατί εξαρτάται από τις ιδιαίτερες πολιτισµικές εµπειρίες κάθε 22

24 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ παιδιού (αν λάβουµε υπόψη µας τους παράγοντες που µόλις αναλύσαµε), αλλά και γιατί καθένας και καθεµία διαχειρίζεται µε διαφορετικό τρόπο τις πολλαπλές του υπαγωγές. Με βάση την παραπάνω ανάλυση, µπορούµε να συνοψίσουµε τα εξής σηµεία ως προς το ζήτηµα της πολιτισµικής ετερότητας: Πρώτον: οι πολιτισµοί δεν ορίζονται ως στατικά και παγιωµένα σύνολα, αφού συγκροτούνται µέσα από ιστορικές και κοινωνικές διαδικασίες. εύτερον: οι πολιτισµοί δεν είναι ολότητες αδιαφοροποίητες στο εσωτερικό τους, αφού τα µέλη τους δεν υιοθετούν τις αρχές και τις αξίες τους µε οµοιό- µορφο τρόπο. Τρίτον: κάθε άτοµο υπάγεται σε πολλές οµάδες, αφού εντάσσεται στο σύνολο µέσα από σύνθετες διαδικασίες. Άρα, η πολιτισµική πολλαπλότητα χαρακτηρίζει όχι µόνο τις κοινωνίες αλλά και τα ίδια τα άτοµα. 23

25 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ Τι είναι η πολιτισµική απόσταση; Κάτω από αυτό το πρίσµα πώς µπορούµε να ορίσουµε την πολιτισµική απόσταση; Από τη µία, η επιστηµονική έρευνα υποστηρίζει ότι οι πολιτισµοί δε διακρίνονται ο ένας από τον άλλο µε σαφείς διαχωριστικές γραµµές, αφού δε συνιστούν στατικές και άχρονες οντότητες. Αντίθετα, συγκροτούνται µέσα από τις µεταξύ τους σχέσεις και αλληλεπιδράσεις, είναι µε άλλα λόγια προϊόντα ιστορικών και κοινωνικών διαδικασιών. Από αυτά γίνεται κατανοητό ότι η απόσταση που χωρίζει τους πολιτισµούς δεν είναι µόνο γεωγραφική. Από την άλλη, η έννοια αυτή της πολιτισµικής απόστασης δεν αναφέρεται µόνο στις διαφορές, αλλά ορίζεται κυρίως σε σχέση µε το «εµείς», αφού το πολιτισµικά µακρινό το αντιλαµβανόµαστε έχοντας ως σηµείο αναφοράς το πολιτισµικά οικείο. Το «άλλο» δηλαδή δεν αποτελεί κάτι «εξωτερικό» σε σχέση µε το «εµείς», αντίθετα αποτελεί συστατικό του στοιχείο. Ας επιστρέψουµε στη σκηνή που παραθέσαµε: ο εκπαιδευτικός εστιάζει στην πολιτισµική διαφορά µε αφετηρία τους διαφορετικούς τρόπους ντυσίµατος που υιοθετούν 24

26 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ οι άνθρωποι. Ωστόσο, την ίδια στιγµή δεν αναγνωρίζει τις διαφορετικές, σε σχέση µε τις δικές του, πολιτισµικές αναφορές των µαθητών του, σύµφωνα µε όσα υποστηρίξαµε παραπάνω (αναλύοντας τη σχέση του εκπαιδευτικού µε τους µαθητές και τις µαθήτριές του ως «διαπολιτισµική»). Γιατί συµβαίνει αυτό; Πώς µπορούµε να αναγνώσουµε τον τρόπο µε τον οποίο ο εκπαιδευτικός ορίζει τη συλλογική ταυτότητα «εµείς» σε σχέση µε τους «άλλους»; Πώς συνδέεται αυτό µε την αντίληψή του για τον πολιτισµό; Ο τρόπος µε τον οποίο ο εκπαιδευτικός ορίζει το «εµείς» διέπεται από την αντίληψη ότι οι πολιτισµοί, που εδώ ταυτίζονται µε τα έθνη, είναι οντότητες οµοιογενείς στο εσωτερικό τους και διακρίνονται µε σαφείς διαχωριστικές γραµµές απέναντι σε ό,τι είναι «εξωτερικό». Τη σύλληψη µιας κοινωνίας ως αδιαφοροποίητου συνόλου τη συναντάµε στις αντιλήψεις για το έθνος 8. Ωστόσο, 8 Η ίδια η έννοια του πολιτισµού έχει αµφισβητηθεί κάτω από αυτό το πρίσµα, ότι δηλαδή προσλαµβάνει τις κοινωνίες ως συνεκτικά σύνολα αγνοώντας τις εσωτερικές διαφοροποιήσεις τους και αντιµετωπίζοντάς τες ως «φυσικές» οντότητες και όχι ως προϊόντα ιστορικών και κοινωνικών διαδικασιών. Για αυτό το θέµα, βλ. ενδεικτικά στο Grillo R.D., Pluralism and the politics of difference. State, culture and ethnicity in comparative perspective, Clarendon Press, Oxford, Στην ελληνική 25

27 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ ενώ σε αυτό το πλαίσιο η οµοιογένεια παρουσιάζεται ως µια περιγραφική έννοια που καταγράφει «αντικειµενικά» χαρακτηριστικά µιας οµάδας ανθρώπων (π.χ. το γεγονός ότι µιλούν την ίδια γλώσσα ή ότι ακολουθούν την ίδια θρησκεία), σε ρητό ή άρρητο επίπεδο προσλαµβάνεται ως αξία: γίνεται αντιληπτή ως εγγενές χαρακτηριστικό του έθνους και βασικό συστατικό της εικόνας για τον «εαυτό». Αυτή η αντίληψη έχει αναλυθεί από τους ερευνητές ως προς τις συνέπειες που έχει: θεµελιώνει την ανωτερότητα του «εαυτού» απέναντι στον «άλλο». Στο πλαίσιο αυτής της αντίληψης, όπου η οµοιογένεια ανάγεται σε αξία, ο «άλλος» δε γίνεται αντιληπτός ως προς την πολλαπλότητά του, αλλά προσλαµβάνεται µε ένα στερεοτυπικό τρόπο που ανταποκρίνεται σε ένα µέσο όρο. γλώσσα, βλ. στο Μπακαλάκη, ό.π., και στο Cuche D., Η έννοια της κουλτούρας στις κοινωνικές επιστήµες, Gutenberg, Αθήνα, 2001, σ Στις συζητήσεις αυτές τονίζεται το γεγονός ότι οι ορισµοί του πολιτισµού, και κατά συνέπεια το πώς προσεγγίζεται το ζήτηµα της πολιτισµικής ετερότητας, δεν έχει ση- µασία µόνο για την ακαδηµαϊκή κοινότητα, αλλά αποτελεί ένα ζήτηµα µε ευρύτερες πολιτικές διαστάσεις, γιατί συνδέεται µε τις στάσεις απέναντι στους «άλλους». 26

28 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Πώς αντιλαµβάνονται και βιώνουν οι µαθητές την πολιτισµική απόσταση; Από τη µεριά τους, οι µαθητές και οι µαθήτριες στο παράδειγµά µας δεν καταφέρνουν να φτιάξουν γέφυρες ανάµεσα στις δικές τους πολιτισµικές αναφορές και σε εκείνες του εκπαιδευτικού. Ο τρόπος που απαντούν στην ερώτηση του εκπαιδευτικού, υιοθετώντας µια διαφορετική από τη δική του πολιτισµική οικειότητα, συµβάλλει στο να «κατασκευάσουν» τη µεταξύ τους διαφορά ως διαφορά ανάµεσα στους «Άγγλους» και στους «Άραβες». Το ανοίκειο δηλαδή και για τον ένα και για τον άλλο µεταφράζεται σε µια φαντασιακή απόσταση. Με τον όρο «φαντασιακή απόσταση» δεν υπονοείται φυσικά ότι τα ρούχα των «Αράβων» και τα ρούχα των «Άγγλων» δεν εκφράζουν ενός τύπου διαφορές, αλλά ότι βλέπει ο ένας τον άλλο µέσα από έναν παραµορφωτικό καθρέφτη που µεγεθύνει την απόσταση. Το γεγονός ότι ο εκπαιδευτικός δεν αντιλαµβάνεται τα πολλαπλά επίπεδα στα οποία παραπέµπουν οι συγκεκριµένες διαφορές ανάµεσα στον ίδιο και τους µαθητές του συνδέεται µε την κατασκευή αυτής της φαντασιακής πολιτισµικής απόστασης ανάµεσά τους. Η πολιτισµική απόσταση δεν µπορεί να γίνει αντικείµενο επεξεργασίας, γιατί πα- 27

29 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ ρουσιάζεται ως µια αυτονόητη απόσταση που χωρίζει τους «δικούς µας» από τους «ξένους». Με αυτούς τους διπολικούς όρους και οι δύο πλευρές βιώνουν την πολιτισµική απόσταση ως ένα αξεπέραστο φράγµα, ένα σύνορο. Όµως, η πολιτισµική απόσταση δεν είναι µια δεδοµένη κατάσταση πραγµάτων, αλλά µια σύνθετη διαδικασία στην οποία εµπλέκονται οι σχέσεις ανάµεσα στις ανθρώπινες οµάδες, καθώς και οι σχέσεις ανάµεσα στα µέλη τους, φορείς πολιτισµικών αντιλήψεων. Ήδη από το 1952 ο γάλλος ανθρωπολόγος Claude Lévi-Strauss υποστήριζε ότι: «Η ποικιλοµορφία των ανθρώπινων πολιτισµών δεν πρέπει να µας οδηγήσει σε µια θεώρηση που ή τους κατακερµατίζει ή κατακερµατίζεται η ίδια. Οφείλεται λιγότερο στην αποµόνωση των οµάδων και περισσότερο στις σχέσεις που τις ενώνουν» 9. Σε τελική ανάλυση, οι στερεοτυπικές εικόνες για τους πολιτισµούς επιλέγουν να τονίσουν εκείνες τις όψεις και εκφράσεις τους που αναδεικνύουν την «εξωτικότητά» τους, δηλαδή εκείνα τα στοιχεία που τους εµφανίζουν ως «άλλους» σε σχέση µε «εµάς». Η πολιτισµική οµοιό- 9 Λέβι-Στρως Κ., Φυλή και ιστορία, Γνώση, Αθήνα, 1995 (2η έκδοση), σ

30 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ τητα «σαν τους Άγγλους» συνιστά την επιβολή από µέρους του εκπαιδευτικού µιας πολιτισµικής ταυτότητας στην οποία δε νιώθουν να υπάγονται οι µαθητές, ούτε ως προς τις οικογένειές τους ούτε ως προς την ευρύτερη κοινότητα από την οποία προέρχονται. Οι µαθητές γνωρίζουν πολύ καλά ότι οι ίδιοι και οι γονείς τους δεν ντύνονται ούτε όπως ο δάσκαλος ούτε όπως οι «Άγγλοι», οπότε στην απάντηση που περιµένει ο δάσκαλος από αυτούς εισπράττουν απόρριψη και υποτίµηση των ιδιαίτερων πολιτισµικών τους αναφορών. Εθνοκεντρισµός και πολιτισµικά αυτονόητα Πώς µπορούµε να αναλύσουµε περαιτέρω το µηχανισµό που διέπει τις σχέσεις µας µε τους άλλους και τον τρόπο µε τον οποίο καθένας από εµάς διαχειρίζεται την ετερότητα; Κάθε πολιτισµός (αλλά και διαφορετικές κοινωνικές οµάδες στο εσωτερικό µιας κοινωνίας, όπως υποστηρίξαµε παραπάνω) παράγει παραστάσεις, αξίες, κοινούς τόπους και στερεότυπα µε βάση τα οποία επιβάλλει τάξη στο νοητικό κόσµο, έτσι ώστε τα µέλη του να οικειοποιούνται την πραγµατικότητα. Αυτό σηµαίνει ότι καθένας από εµάς οργανώνει την 29

31 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ αντίληψή του για τον κόσµο αντλώντας από την ιδιαίτερη πολιτισµική του εµπειρία σηµεία αναφοράς τα οποία θεωρεί, ενώ δε θα έπρεπε, αυτονόητες, δηλαδή «φυσικές», προϋποθέσεις για την οργάνωση της πραγ- µατικότητας 10. Όταν συναντιόµαστε µε ανθρώπους που διαφέρουν από εµάς ως προς τις αναπαραστάσεις τους για τον κόσµο, τα πολιτισµικά στερεότυπα που υιοθετούν και τις αξίες που µοιράζονται, οι δικοί µας πολιτισµικοί κώδικες αντιπαρατάσσονται στους δικούς τους. Τα ταξίδια, µε την έννοια της αποµάκρυνσης από το οικείο (από τα γνωστά και δοκιµασµένα σηµάδια αναγνώρισης της καθηµερινότητας, από τις δικές µας αντιλήψεις για τα πράγµατα κ.ο.κ.), είναι χαρακτηριστικό παράδειγµα από αυτή την άποψη. Το πολιτισµικό πλαίσιο και των δύο πλευρών, των ταξιδιωτών αλλά και των γηγενών, «δοκιµάζεται» και πολύ συχνά αποδεικνύεται ανεπαρκές προκειµένου να κατανοήσει, να «χωρέσει», την πολιτισµική εµπειρία του «άλλου». Η αναµέτρηση µε το διαφορετικό αναφέρεται τόσο στις δυσκολίες να αναγνωρίσουµε την ίδια τη διαφορά ως τέτοια, όσο και στην αδυναµία να δεχτούµε τη νοµιµότητα ενός πολιτισµικού κώδικα άλλου από το δικό µας. 10 Για αυτό το θέµα από τη σκοπιά της κοινωνικής ανθρωπολογίας, βλ. στο Geertz, C., Local knowledge, Basic Books, Νέα Υόρκη,

32 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Τις δυσκολίες και τις αδυναµίες αυτές εκφράζει η στάση που έχει χαρακτηριστεί εθνοκεντρισµός. Ο εθνοκεντρισµός συγκροτείται από ρητές και λανθάνουσες αξιολογήσεις, στο πλαίσιο ιεραρχικών σχέσεων, όπου το «δικό µου» αναγορεύεται σε καθολικό πρότυπο και άρα σε γνώµονα διανοητικής και ηθικής αποτίµησης του «άλλου». Με άλλα λόγια, ο εθνοκεντρισµός αναφέρεται στην αδυναµία να σχετικοποιήσει κανείς τη δική του οπτική γωνία, να την αναγνωρίσει ως µία ιδιαίτερη ανάµεσα σε πολλές άλλες προοπτική µέσα από την οποία θεωρεί την πραγµατικότητα. Για παράδειγµα, ας θεωρήσουµε την πράξη της ανάγνωσης ως µία πολιτισµική πρακτική, µε την έννοια ότι για να τη φέρουν εις πέρας οι άνθρωποι ακολουθούν ορισµένους πολιτισµικούς κανόνες. Ένας από αυτούς αφορά στο πώς κατευθύνουµε το βλέµµα µας προκειµένου να διαβάσουµε ένα γραπτό µήνυµα. Ο κανόνας αυτός διαφοροποιείται ανάλογα µε το πολιτισµικό πλαίσιο. Σε ορισµένες γλώσσες οι άνθρωποι µαθαίνουν ότι πρέπει να κατευθύνουν το βλέµµα τους από αριστερά προς τα δεξιά. Σε άλλες µαθαίνουν να κάνουν το αντίστροφο, να κατευθύνουν το βλέµµα από δεξιά προς τα αριστερά. Πρόκειται για εναλλακτικές εκδοχές της οργάνωσης του γραπτού γλωσσικού κώδικα. Όµως, τις περισσότερες φορές οι άνθρωποι εφαρµόζουν τους δικούς τους πολιτισµικούς κανόνες, 31

33 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ θεωρώντας ότι πρόκειται για κανόνες που έχουν ισχύ για όλους τους ανθρώπους και αναγορεύοντάς τους σε «κανονικούς» ή «φυσικούς» τρόπους του να σκέφτεσαι και να πράττεις. Όπως γράφει ο γάλλος ανθρωπολόγος Claude Lévi- Strauss: «[...] αρνιόµαστε να δεχτούµε το ίδιο το γεγονός της πολιτισµικής ποικιλοµορφίας προτιµούµε να αποβάλουµε από τον πολιτισµό και να αποδώσουµε στη φύση ό,τι δεν συµφωνεί µε τους κανόνες της δικής µας ζωής» 11. Το περιεχόµενο αλλά και το βασικό αποτέλεσµα του εθνοκεντρισµού, σύµφωνα µε τον παραπάνω συγγραφέα, είναι η αναγωγή του πολιτισµικά οικείου σε «φυσική» κατάσταση των πραγµάτων. Από εκεί απορρέει η θεώρησή του ως ιδεώδους, δηλαδή ως µέτρου µε βάση το οποίο αποτιµούµε το ανοίκειο. Αναπόφευκτα, αυτό προσδιορίζει και µια ορισµένη στάση απέναντι στο πολιτισµικά «µακρινό»: τη µη αναγνώριση και την υποτίµησή του Λέβι-Στρως Κ., ό.π., σ Για τη µελέτη του εθνοκεντρισµού που χαρακτηρίζει τις αντιλήψεις για το έθνος στο ελληνικό σχολείο, βλ. στην ελληνική βιβλιογραφία στο Φραγκουδάκη Α. & ραγώνα Θ. (επιµ.), «Τι είν η πατρίδα µας;» Εθνοκεντρισµός στην εκπαίδευση, Αλεξάνδρεια, Αθήνα,

34 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Αν διαβάσουµε κάτω από αυτό το πρίσµα την αρχική σκηνή του κειµένου, µπορούµε να εντοπίσουµε το εξής σηµείο: το γεγονός ότι ο εκπαιδευτικός, σύµφωνα µε τα λόγια του, παίρνει συστηµατικά από τους µαθητές του άλλη απάντηση από αυτή που περιµένει, απορρέει από το είδος της επικοινωνίας του µε τα παιδιά, που έχει διαπολιτισµικά χαρακτηριστικά. Τι ακριβώς συµβαίνει εδώ; Ο εκπαιδευτικός προβάλλει πάνω στους µαθητές του το δικό του πλαίσιο ερµηνείας θεωρώντας ότι είναι και δικό τους. εν αναγνωρίζει δηλαδή το συµβατικό και σχετικό χαρακτήρα των οικείων σε εκείνον πολιτισµικών κωδίκων, το γεγονός ότι αποτελούν µια θέαση του κόσµου από µια συγκεκριµένη οπτική γωνία. Το ίδιο ακριβώς κάνουν από τη µεριά τους και οι µαθητές. Αυτή η στάση σηµαίνει ότι οι προϊδεασµοί και των δύο πλευρών για τον κόσµο δε γίνονται αντικείµενο επεξεργασίας, από τη στιγµή που δεν είναι ορατοί στα µάτια τους. Με τον τρόπο αυτό οι ιδιαίτεροι πολιτισµικοί κώδικες εµφανίζονται ως προφανείς αλήθειες και οι κοινωνικές συµβάσεις ως «φυσικά» φαινόµενα. Εθνοκεντρισµός σηµαίνει, πάνω από όλα, περιχαράκωση στο δικό µας πολιτισµικό σύµπαν. Ένας άλλος τρόπος να µιλήσουµε για τους προϊδεασµούς είναι µέσα από τον όρο πολιτισµικά αυτονόητα. 33

35 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ Όπως είδαµε παραπάνω, το ταξίδι, και γενικότερα η µετακίνηση στο χώρο, είναι για καθέναν από εµάς µία από τις µορφές που παίρνει η συνάντηση µε τον «άλλο». Το ξάφνιασµα και η έκπληξη που υπάρχουν εν δυνάµει στην εµπειρία του ταξιδιού, νοούµενου ως αποµάκρυνση από το οικείο, αποκαλύπτουν πολύ περισσότερο από το πολιτισµικά «ξένο» αυτά που ονοµάζουµε πολιτισµικά αυτονόητα: τις παραδοχές µε βάση τις οποίες σκεφτό- µαστε και δρούµε και τις οποίες εκλαµβάνουµε ως καθολικές και αµετάβλητες στο χρόνο. Η εµπειρία αυτή, που είναι γνωστική και συναισθηµατική συγχρόνως, χαρακτηρίζεται πολιτισµικό σοκ. Ο κλονισµός, που λειτουργεί σαν ανακάλυψη δεν αφορά τόσο στην αναγνώριση του «άλλου», όσο στην αναγνώριση των αρχών που διέπουν τις δικές µας συµπεριφορές, τους οικείους τρόπους ζωής. Από αυτή τη σκοπιά µπορούµε να καταλάβουµε γιατί ορισµένες επιστηµονικές µεθοδολογίες θεωρούν την αποµάκρυνση από τα οικεία πράγµατα και τις εκπλήξεις που επιφυλάσσει η απόσταση µέσα γνώσης, πορεία κατά την οποία ο εαυτός και ο άλλος φωτίζονται αµοιβαία Η κοινωνική ανθρωπολογία έχει κατεξοχήν υιοθετήσει την παραπάνω µεθοδολογική αρχή. Η σχετική βιβλιογραφία είναι πολύ εκτεταµένη. Βλ., ενδεικτικά στα ελληνικά, Παπαταξιάρχης Α., «Εθνογραφία και αυτογνωσία», στο Herzfeld M., Η ανθρω- 34

36 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Είναι δυνατόν να ξεφύγει κανείς από τους «κλειστούς» πολιτισµικούς κώδικες; Οι δυσκολίες που εντοπίσαµε σε σχέση µε το πώς αντιλαµβάνεται και διαχειρίζεται καθένας από εµάς την πολιτισµική απόσταση αποκαλύπτουν ότι δεν αρκεί να δείξουµε ενδιαφέρον για τα διαφορετικά από τα δικά µας πολιτισµικά γνωρίσµατα που χαρακτηρίζουν τη ζωή άλλων ανθρώπων (ενδιαφέρον που διακρίνουµε στη συ- µπεριφορά των µαθητών και των µαθητριών της σκηνής που αναλύουµε σε αυτό το κείµενο), παρόλο που η κινητοποίηση του ενδιαφέροντος είναι πολύ σηµαντική για τη διαδικασία της µάθησης. Ούτε αρκεί να φέρεις την πολιτισµική διαφορά µέσα στην τάξη (όπως έκανε ο εκπαιδευτικός) και να την τοποθετείς σε ένα επίπεδο αφηρηµένο και αποκοµµένο σε σχέση µε το πώς τη βιώνουµε στις καθηµερινές µας συναντήσεις µε συγκεκρι- µένους άλλους, οι οποίοι διαφέρουν σε σχέση µε εµάς, πολογία µέσα από τον καθρέπτη, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1999 και ένα παλιότερο (1950) κείµενο του Claude Lévi-Strauss µε τίτλο «Εισαγωγή στο έργο του Marcel Mauss», στο Mauss Μ., Σχεδίασµα µιας γενικής θεωρίας για τη µαγεία, Praxis, Αθήνα, 1990, σ Βλ. ακόµη ένα νεότερο έργο του ίδιου συγγραφέα: Lévi-Strauss C., Le regard éloigné, Plon, Παρίσι,

37 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ µε πολλαπλούς τρόπους. Είδαµε ότι ο δάσκαλος στην παραπάνω σκηνή δεν µπορούσε να αναγνωρίσει την πολιτισµική απόσταση όταν αυτή αφορούσε στη σχέση του µε έναν «κοντινό άλλο», τα ίδια τα παιδιά της τάξης του. Ο «άλλος» ήταν αόρατος στα µάτια του. Χρησιµοποιήσαµε το ταξίδι ως µία αναλογία για να φωτίσουµε τη σχολική τάξη κάτω από το πρίσµα των πολιτισµικών διαφορών. Ο πιο συνηθισµένος τρόπος να σκεφτούµε τη µετακίνηση είναι να τη δούµε ως ένα µέσο γνωριµίας µε τον «άλλο». Όµως, κατά έναν παράδοξο τρόπο η αποµάκρυνση από οικεία πράγµατα προσφέρεται προκειµένου να γνωρίσει καθένας από εµάς όχι τόσο πώς συµπεριφέρονται, ποιες αξίες υιοθετούν ή πώς αντιλαµβάνονται τον κόσµο οι «άλλοι», αλλά ποιες είναι οι αξίες και οι αρχές που διέπουν τις δικές µας πρακτικές και συµπεριφορές και τις οποίες δε «βλέπουµε» γιατί θεωρούµε πως έχουν καθολική ισχύ. Αυτό δηλαδή που κατά βάση είναι «αόρατο» είναι το οικείο. Η συνάντηση ανάµεσα σε µέλη διαφορετικών πολιτισµών που υιοθετούν διαφορετικές αξίες και κώδικες συ- µπεριφοράς καθορίζεται πολύ συχνά από αυτό που ονο- µάζουµε πολιτισµικές παρεξηγήσεις, οι οποίες απορρέουν από αµοιβαίες παρανοήσεις. Όλοι και όλες µας 36

38 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ έχουµε την εµπειρία πολιτισµικών παρεξηγήσεων. Για παράδειγµα, όταν παραβαίνουµε, άθελά µας τις περισσότερες φορές, κανόνες που αφορούν στην προσφορά και ανταπόδοση δώρων, στους κανόνες ένδυσης, στη συµπεριφορά στο τραπέζι κ.ο.κ. Η πολιτισµική παρεξήγηση ανάµεσα στο δάσκαλο και στα παιδιά στο επεισόδιο που αναλύουµε σχετίζεται µε την ερώτηση «ποιος είµαι εγώ και ποιοι είναι οι άλλοι». Τα επεισόδια που ονοµάζουµε πολιτισµικές παρεξηγήσεις φορτίζονται συνήθως αρνητικά, γιατί µας προκαλούν συναισθήµατα αµηχανίας, θυµού κ.λπ. Ωστόσο, αν τα δούµε από τη σκοπιά του τι µας µαθαίνουν, µπορούν να λειτουργήσουν ως µια πρόκληση: να πάρουµε απόσταση από τα οικεία πολιτισµικά σηµεία αναφοράς, από αυτά που θεωρούµε δεδοµένες αλήθειες για τα πράγµατα, γεγονός που θα µας επιτρέψει να τα επεξεργαστούµε. Η αποµάκρυνση από το οικείο καταρχήν σηµαίνει να δούµε τον «εαυτό» µε τα µάτια του «άλλου», να µετακινηθούµε δηλαδή σε σχέση µε τις ήδη διαµορφωµένες αντιλήψεις µας. Και αυτό προκύπτει όταν λαµβάνουµε υπόψη µας τον άλλο και τον τρόπο µε τον οποίο εκείνος αντιλαµβάνεται και βιώνει τα πράγµατα. Αυτό έχει επακόλουθο µια δεύτερη µετακίνηση: να επιστρέψουµε στο οικείο αντικρίζοντάς το από µια νέα οπτική γωνία. 37

39 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ Τα παραπάνω ζητήµατα απασχολούν τους ερευνητές µε άξονα κυρίως τα µεθοδολογικά εργαλεία που χρησιµοποιούν για να αναλύσουν την κοινωνική πραγµατικότητα. Στο πλαίσιο αυτό έχουν γίνει πολλές συζητήσεις και έχουν εκφραστεί διαφορετικές απόψεις γύρω από την παρατήρηση ως µέσο γνώσης της κοινωνικής πραγ- µατικότητας. 14 Εδώ εµπλέκεται η έννοια του αναστοχασµού. Στο πλαίσιο της ερευνητικής µεθοδολογίας ως αναστοχασµός ορίζεται η παραδοχή ότι οι σχέσεις µεταξύ του ερευνητή και των υποκειµένων της έρευνας, σχέσεις οι οποίες βρίσκονται σε µια συνεχή διαδικασία αλληλεπίδρασης, επηρεάζουν την ίδια την εξέλιξη της έρευνας. Τα δύο µέρη της ερευνητικής συνθήκης παρατηρούν ο ένας τον άλλο, αυτοπαρατηρούµενοι 15. Η 14 Για το ζήτηµα αυτό, βλ. στα: Spradley J.-P., Participant observation, Holt, Rinehart & Winston, Νέα Υόρκη, 1980& Wolcott H.-F., «Confessions of a trained observer», στο Wolcott H.-F., Transforming qualitative data, Sage, Λονδίνο, 1994, σ Στην ελληνική γλώσσα, βλ. στα: Κυριαζή Ν., Η κοινωνιολογική έρευνα. Κριτική επισκόπηση των µεθόδων και των τεχνικών, Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα, 1999 (ειδικά το κεφ. 1, σ και το κεφ. 5, σ )& Cohen L. & Manion L., Μεθοδολογία εκπαιδευτικής έρευνας, Μεταίχµιο, Αθήνα, 1994 (ειδικά το κεφ. 5, σ ). 15 Περισσότερα για αυτό το θέµα στην ελληνική βιβλιογραφία, βλ. στα: Ιγγλέση Χ., «Μέθοδοι και υποκειµενικότητες», στο 38

40 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ αυτοπαρατήρηση του ερευνητή είναι σηµαντικό µέσο γνώσης, γιατί µέσα από αυτή αντιλαµβάνεται τον τρόπο µε τον οποίο ο ίδιος αναγιγνώσκει τον κόσµο γύρω του, καθώς παρατηρεί τον ίδιο του τον εαυτό µέσα σε αυτή τη διαδικασία. Επιπλέον, η ερευνητική σχέση ορίζεται ως µια δυναµική, σύνθετη και ενεργητική και για τα δύο µέρη διαδικασία, η οποία επηρεάζει την υπό µελέτη πραγµατικότητα. Για να κατανοήσουµε το πώς την επηρεάζει θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι κατά τη διάρκεια της έρευνας είναι πιθανό να συµβούν µετατοπίσεις και των δύο πλευρών σε σχέση µε το ποιοι είµαστε εµείς και ποιοι είναι οι άλλοι. Όλα αυτά συνδέονται µε τη βασική παραδοχή ότι καµιά συνθήκη της πραγµατικότητας, π.χ. µια συγκεκριµένη εκπαιδευτική συνθήκη, δε συµβαίνει ερήµην του κοινωνικού και πολιτισµικού πλαισίου µέσα στο οποίο παράγονται οι αντιλήψεις και οι ερµηνείες που έχουν για αυτήν τα εµπλεκόµενα υποκείµενα. Με άλλα λόγια, καµιά συνθήκη δε συµβαίνει ερήµην της οπτικής γωνίας που υιο- Ιγγλέση Χ. (επιµ.), Ο αναστοχασµός στη φεµινιστική έρευνα. Σκιαγράφηση µιας αµφίθυµης σχέσης, Οδυσσέας, Αθήνα, 2001, σ & Altrichter H., Posch P. & Somekh B., Οι εκπαιδευτικοί ερευνούν το έργο τους. Μια εισαγωγή στις µεθόδους της έρευνας δράσης, Μεταίχµιο, Αθήνα,

41 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ θετούν οι πρωταγωνιστές της. Αυτό µπορεί να γίνει εύκολα αντιληπτό, αν σκεφτούµε τη συγκεκριµένη εκπαιδευτική συνθήκη την οποία περιγράψαµε. Για να γίνει κατανοητή είναι απαραίτητο να λάβουµε υπόψη µας το κοινωνικό και πολιτισµικό πλαίσιο µέσα στο οποίο λειτουργούν εκπαιδευτικός και µαθητές, καθώς και την οπτική γωνία που υιοθετεί καθένας τους, λειτουργώντας µέσα σε αυτό το πλαίσιο. Έτσι, µε τη βοήθεια του αναστοχασµού, θα µπορούσε η πολιτισµική απόσταση στην εκπαιδευτική διαδικασία να είναι εργαλείο και όχι εµπόδιο για τον εκπαιδευτικό, από τη στιγµή που οι οπτικές γωνίες όλων των πλευρών µέσα στη σχολική τάξη θα γίνονταν αντικείµενο επεξεργασίας. Είναι προφανές ότι η υιοθέτηση µιας τέτοιας παιδαγωγικής πρακτικής απαιτεί από τον εκπαιδευτικό έναν άλλο ρόλο, µια διαφορετική αντίληψη για το τι ση- µαίνει διδάσκω. ιδάσκω, σύµφωνα µε αυτή την προσέγγιση, σηµαίνει λειτουργώ ως ερευνητής της ίδιας µου της τάξης. Βασική αρχή της ερευνητικής διαδικασίας είναι ότι δε θεωρώ τίποτα δεδοµένο και αυτονόητο. Αντιθέτως, θεωρώ ότι υπάρχει πάντα περιθώριο να µαθαίνω από την ίδια µου την πράξη. Γιατί µαθαίνω σηµαίνει, ανάµεσα στα άλλα, µαθαίνω να µετακινώ τη µατιά µου, να αντικρίζω τα οικεία πράγµατα µέσα από νέες 40

42 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ οπτικές γωνίες. Κάτω από αυτό το πρίσµα, η απάντηση στο ερώτηµα που θέσαµε, «αν είναι δυνατόν να ξεφύγει κανείς από τους κλειστούς πολιτισµικούς κώδικες», είναι καταφατική. 41

43 . ΚΛΕΙ ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ ΙΑ Βιβλιογραφία Altrichter H., Posch P. & Somekh B., Οι εκπαιδευτικοί ερευνούν το έργο τους. Μια εισαγωγή στις µεθόδους της έρευνας δράσης, Μεταίχµιο, Αθήνα, 2001 Bowman Z., Ο πολιτισµός ως πράξη, Πατάκης, Αθήνα, 1992 Cohen L. & Manion L., Μεθοδολογία εκπαιδευτικής έρευνας, Μεταίχµιο, Αθήνα, 1994 Cuche D., Η έννοια της κουλτούρας στις κοινωνικές επιστήµες, Gutenberg, Αθήνα, 2001 Elias N., Η διαδικασία του πολιτισµού. Μια ιστορία της κοινωνικής συµπεριφοράς στη ύση. Κοινωνιογενετικές και ψυχογενετικές έρευνες Ι, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1992 Geertz C., The interpretation of cultures, Basic Books, New York, 1973 Geertz C., Local knowledge, Basic Books, Νέα Υόρκη, 1983 Giroux H.-A. & McLaren P. (dir.), Between borders. Pedagogy and the politics of cultural studies, Routledge, Νέα Υόρκη και Λονδίνο, 1994 Grillo R.-D., Pluralism and the politics of difference. State, culture and ethnicity in comparative perspective, Clarendon Press, Oxford, 1998 Ιγγλέση Χ., «Μέθοδοι και υποκειµενικότητες», στο Ιγγλέση Χ. (επιµ.), Ο αναστοχασµός στη φεµινιστική έρευνα. Σκιαγράφηση µιας αµφίθυµης σχέσης, Οδυσσέας, Αθήνα, 2001, σ Κυριαζή Ν., Η κοινωνιολογική έρευνα. Κριτική επισκόπηση των µεθόδων και των τεχνικών, Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα,

44 . ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ Λέβι-Στρως Κ., Φυλή και ιστορία, Γνώση, Αθήνα, 1995 (2η έκδοση) Lévi-Strauss C., «Εισαγωγή στο έργο του Marcel Mauss», στο Mauss Μ., Σχεδίασµα µιας γενικής θεωρίας για τη µαγεία, Praxis, Αθήνα, 1990 Lévi-Strauss C., Le regard éloigné, Plon, Παρίσι, 1983 Μπακαλάκη Α., «Εκδοχές του πολιτισµού στην ανθρωπολογία», Σύγχρονα Θέµατα, 1997, σ Musgrove F., Other cultures and the teacher, John Wiley & sons, Λονδίνο, 1982 Παπαταξιάρχης Α., «Εθνογραφία και αυτογνωσία», στο Herzfeld M., Η ανθρωπολογία µέσα από τον καθρέπτη, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1999 Spradley J.-P., Participant observation, Holt, Rinehart & Winston, Νέα Υόρκη, 1980 Φραγκουδάκη Α. & ραγώνα Θ. (επιµ.), «Τι είν η πατρίδα µας;» Εθνοκεντρισµός στην εκπαίδευση, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1997 Wolcott H.-F., «Confessions of a trained observer», στο Wolcott H.-F., Transforming qualitative data, Sage, Λονδίνο, 1994, σ

45 Επιµέλεια κειµένου: Μαρία Ζωγραφάκη Τυπογραφική επιµέλεια: Παναγιώτα ιδάχου Σελιδοποίηση: Ειρήνη Μίχα Εξώφυλλο: άφνη Κονταργύρη, Ειρήνη Μίχα Eκτύπωση και βιβλιοδεσία: On Demand A.E.

EÙÂÚÔÁ ÓÂÈ Î È Û ÔÏÂ Ô

EÙÂÚÔÁ ÓÂÈ Î È Û ÔÏÂ Ô 25-04-07 11:05 Page 2 EÙÂÚÔÁ ÓÂÈ Î È Û ÔÏÂ Ô AÏÂÍ Ó Ú AÓ ÚÔ ÛÔ N ÏÏË AÛÎÔ ÓË ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EXOFILA 2* Ú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% fi ÙÔ Úˆ Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% fi ıóèîô fiÚÔ. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ

Διαβάστε περισσότερα

Ετερογένεια και σχολείο

Ετερογένεια και σχολείο ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ ΩΝ 2002-2004 Κλειδιά και Αντικλείδια ΕΜ Ταυτότητες και Ετερότητες Ετερογένεια και σχολείο Αλεξάνδρα Ανδρούσου Νέλλη Ασκούνη ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2004 Μέτρο 1.1. ΕΠΕΑΕΚ

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

MÔ ÛÈÎ ÛÙÔ Û ÔÏÂ Ô ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È Ó ÁÈÒÙË TÛÈÚ Ë. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó

MÔ ÛÈÎ ÛÙÔ Û ÔÏÂ Ô ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È Ó ÁÈÒÙË TÛÈÚ Ë. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó 25-04-07 10:19 Page 2 MÔ ÛÈÎ ÛÙÔ Û ÔÏÂ Ô Ó ÁÈÒÙË TÛÈÚ Ë ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EXOFILA 6* Ú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% fi ÙÔ Úˆ Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% fi ıóèîô fiÚÔ. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Οικογένεια και Σχολείο

Οικογένεια και Σχολείο ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ ΩΝ 2002-2004 Κλειδιά και Αντικλείδια ΕΜ Κοινωνικοπολιτισµικό πλαίσιο της εκπαίδευσης Οικογένεια και Σχολείο Θάλεια ραγώνα ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2004 Μέτρο 1.1. ΕΠΕΑΕΚ

Διαβάστε περισσότερα

EÌ ˆÛË ÛÙËÓ Ù ÍË ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È B Ì ÚÔ. AÓ ÛÙ Û ËÌËÙÚ Ô BÈÎÙÒÚÈ ÁÔappleÔ ÏÔ B ÛÈÏÈÎ NÈÎÔÏ Ô. À, ÓÂappleÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó

EÌ ˆÛË ÛÙËÓ Ù ÍË ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È B Ì ÚÔ. AÓ ÛÙ Û ËÌËÙÚ Ô BÈÎÙÒÚÈ ÁÔappleÔ ÏÔ B ÛÈÏÈÎ NÈÎÔÏ Ô. À, ÓÂappleÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó EÌ ˆÛË ÛÙËÓ Ù ÍË AÓ ÛÙ Û ËÌËÙÚ Ô BÈÎÙÒÚÈ ÁÔappleÔ ÏÔ B ÛÈÏÈÎ NÈÎÔÏ Ô B Ì ÚÔ ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È appleú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% applefi ÙÔ Úˆapple Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% applefi ıóèîô fiúô.

Διαβάστε περισσότερα

K ÓËÙÚÔ ÛÙËÓ ÂÎapple  ÛË

K ÓËÙÚÔ ÛÙËÓ ÂÎapple  ÛË K ÓËÙÚÔ ÛÙËÓ ÂÎapple  ÛË AÏÂÍ Ó Ú AÓ ÚÔ ÛÔ ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È appleú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% applefi ÙÔ Úˆapple Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% applefi ıóèîô fiúô. À, ÓÂappleÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

H ÌÂÈÔÓÔÙÈÎ ÂÎ Â ÛË ÙË Ú ÎË

H ÌÂÈÔÓÔÙÈÎ ÂÎ Â ÛË ÙË Ú ÎË 25-04-07 10:19 Page 3 H ÌÂÈÔÓÔÙÈÎ ÂÎ Â ÛË ÙË Ú ÎË KˆÓÛÙ ÓÙ ÓÔ TÛÈÙÛÂÏ ÎË ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EXOFILA 6* Ú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% fi ÙÔ Úˆ Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% fi ıóèîô fiÚÔ. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικό πλαίσιο και διδακτική πράξη

Κοινωνικό πλαίσιο και διδακτική πράξη ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ ΩΝ 2002-2004 Κλειδιά και Αντικλείδια ΕΜ ιδακτική Μεθοδολογία Κοινωνικό πλαίσιο και διδακτική πράξη Μαρία Ζωγραφάκη ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2004 Μέτρο 1.1. ΕΠΕΑΕΚ II Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

«Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική προέλευση»

«Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική προέλευση» Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο «Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04)

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04) «Επιµόρφωση εκπαιδευτικών στη χρήση και αξιοποίηση των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διδακτική διαδικασία» (Γ ΚΠΣ, ΕΠΕΑΕΚ, Μέτρο 2.1, Ενέργεια 2.1.1, Κατηγορία Πράξεων 2.1.1 θ) Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών για

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη της Αυτογνωσίας και της ηµιουργικότητας. των Μαθητών του Λυκείου: Μία έρευνα ράση

Ανάπτυξη της Αυτογνωσίας και της ηµιουργικότητας. των Μαθητών του Λυκείου: Μία έρευνα ράση Ανάπτυξη της Αυτογνωσίας και της ηµιουργικότητας των Μαθητών του Λυκείου: Μία έρευνα ράση Στόχοι και άξονες της έρευνας-δράσης Στόχος του προγράµµατος ήταν η επιµόρφωση εκπαιδευτικών ευτεροβάθ- µιας εκπαίδευσης,

Διαβάστε περισσότερα

T ÙfiÙËÙ Î È ÂÎ Â ÛË ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È ÏÂÈ Ú ÁÒÓ. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó

T ÙfiÙËÙ Î È ÂÎ Â ÛË ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È ÏÂÈ Ú ÁÒÓ. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó 25-04-07 10:19 Page 5 T ÙfiÙËÙ Î È ÂÎ Â ÛË ÏÂÈ Ú ÁÒÓ ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EXOFILA 6* Ú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% fi ÙÔ Úˆ Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% fi ıóèîô fiÚÔ. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Μάθηµα: Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Γ Φάσης) ΜΙΧΑΗΛ ΣΚΟΥΜΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

H ÌË ÏÂÎÙÈÎ ÂappleÈÎÔÈÓˆÓ ÛÙÔ Û ÔÏÂ Ô

H ÌË ÏÂÎÙÈÎ ÂappleÈÎÔÈÓˆÓ ÛÙÔ Û ÔÏÂ Ô H ÌË ÏÂÎÙÈÎ ÂappleÈÎÔÈÓˆÓ ÛÙÔ Û ÔÏÂ Ô E ÁÁÂÏ KÔ ÚÙË ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È appleú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% applefi ÙÔ Úˆapple Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% applefi ıóèîô fiúô. À, ÓÂappleÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

ιαφοροποιηµένη παιδαγωγική

ιαφοροποιηµένη παιδαγωγική ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ ΩΝ 2002-2004 Κλειδιά και Αντικλείδια ΕΜ ιδακτική Μεθοδολογία ιαφοροποιηµένη παιδαγωγική Μαρία Σφυρόερα ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2004 Μέτρο 1.1. ΕΠΕΑΕΚ II Εκπαίδευση Μουσουλµανοπαίδων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή 1 ΚΥΡΙΩΣ ΒΙΒΛΙΟ Τίτλος : Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη μελέτη της κοινωνικής συμπεριφοράς Συγγραφέας : Κοκκινάκη, Φ. 2 Μάθημα 1 ον -Δομή Μαθήματος Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

(γλώσσα και σχολική αποτυχία γλώσσα και. συµπεριφοράς) ρ. Πολιτικής Επιστήµης και Ιστορίας Σχολικός Σύµβουλος Π.Ε. 70

(γλώσσα και σχολική αποτυχία γλώσσα και. συµπεριφοράς) ρ. Πολιτικής Επιστήµης και Ιστορίας Σχολικός Σύµβουλος Π.Ε. 70 Προβλήµατα διγλωσσίας ίγλωσση εκπαίδευση (γλώσσα και σχολική αποτυχία γλώσσα και µαθησιακές δυσκολίες προβλήµατα συµπεριφοράς) Σαλτερής Νίκος ρ. Πολιτικής Επιστήµης και Ιστορίας Σχολικός Σύµβουλος Π.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό.

Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό. Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό. Οεαυτός στο χώρο: Σε ατοµοκεντρικούς πολιτισµούς θα περιµέναµε ότι οι άνθρωποι θα προσπαθούσαν να διατηρήσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

H Â ÂÍÂÚÁ Û ÙË ÂÈÎfiÓ ÛÙË Û ÔÏÈÎ Ù ÍË

H  ÂÍÂÚÁ Û ÙË ÂÈÎfiÓ ÛÙË Û ÔÏÈÎ Ù ÍË 25-04-07 11:11 Page 1 H  ÂÍÂÚÁ Û ÙË ÂÈÎfiÓ ÛÙË Û ÔÏÈÎ Ù ÍË ª Ú Ê ÚfiÂÚ ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EXOFILA 2** Ú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% fi ÙÔ Úˆ Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% fi ıóèîô fiÚÔ. À, Ó ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó

Διαβάστε περισσότερα

Μαθαίνοντας και διδάσκοντας µαθηµατικά

Μαθαίνοντας και διδάσκοντας µαθηµατικά ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ ΩΝ 2002-2004 Κλειδιά και Αντικλείδια ΕΜ ιδακτική Μεθοδολογία Μαθαίνοντας και διδάσκοντας µαθηµατικά Χαράλαµπος Σακονίδης ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2004 Μέτρο 1.1. ΕΠΕΑΕΚ

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κωδικός μαθήματος: SEAB109 (3Ω/Υ) Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο σπουδών: 3o και 4 ο Μονάδες ECTS: 6 Διδάσκων: Γιάννης Πεχτελίδης e mail: pechtelidis@uth.gr

Διαβάστε περισσότερα

AÓ ÁÓˆÛË Î È ÂÙÂÚfiÙËÙ

AÓ ÁÓˆÛË Î È ÂÙÂÚfiÙËÙ AÓ ÁÓˆÛË Î È ÂÙÂÚfiÙËÙ BÂÓÂÙ AappleÔÛÙÔÏ Ô ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È appleú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% applefi ÙÔ Úˆapple Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% applefi ıóèîô fiúô. À, ÓÂappleÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Το παράδειγµα του 132ου ηµοτικού της Γκράβας ήταν το σχολείο του µέλλοντος

Το παράδειγµα του 132ου ηµοτικού της Γκράβας ήταν το σχολείο του µέλλοντος ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΣΤΟ ΑΠΘ ΗΜΗΤΡΑ ΚΟΓΚΙ ΟΥ 13.07.08 Το παράδειγµα του 132ου ηµοτικού της Γκράβας ήταν το σχολείο του µέλλοντος Η ΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΑΝΑΓΚΑΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

H  ÈÎÔÈÓˆÓÈ Î ÚÔÛ ÁÁÈÛË ÙÔ ÁψÛÛÈÎÔ Ì ı Ì ÙÔ

H  ÈÎÔÈÓˆÓÈ Î ÚÔÛ ÁÁÈÛË ÙÔ ÁψÛÛÈÎÔ Ì ı Ì ÙÔ 25-04-07 10:19 Page 6 H  ÈÎÔÈÓˆÓÈ Î ÚÔÛ ÁÁÈÛË ÙÔ ÁψÛÛÈÎÔ Ì ı Ì ÙÔ AÓÓ IÔÚ Ó Ô, M Ú Ê ÚfiÂÚ ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EXOFILA 6* Ú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% fi ÙÔ Úˆ Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% fi ıóèîô fiÚÔ.

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ιδασκαλία και αξιολόγηση της επίδοσης των µαθητών

ιδασκαλία και αξιολόγηση της επίδοσης των µαθητών ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ ΩΝ 2002-2004 Κλειδιά και Αντικλείδια ΕΜ ιδακτική Μεθοδολογία ιδασκαλία και αξιολόγηση της επίδοσης των µαθητών Ελένη Χοντολίδου ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2004 Μέτρο 1.1.

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου 1 1. Η αναγκαιότητα για Έρευνα Δράσης και οι επιστημολογικές της καταβολές 2. Οι στόχοι, η μεθοδολογία και τα χαρακτηριστικά της Έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Οι ερωτήσεις στη διδασκαλία Α) Η ερώτηση του εκπαιδευτικού Β) Η ερώτηση του μαθητή Α) Η

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου 1. Ταυτότητα δραστηριότητας Τίτλος: Και πάλι στο σχολείο Δημιουργός: Μαρία Νέζη Πεδίο, διδακτικό αντικείμενο και διδακτική ενότητα: Μάθημα: Νεοελληνική Λογοτεχνία Τάξη:

Διαβάστε περισσότερα

Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί 1. Α) Στην ιστορία. Σωστό το ) Σωστό το Γ)

Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί 1. Α) Στην ιστορία. Σωστό το ) Σωστό το Γ) Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί Α) Στην ιστορία. Α) Β) Γ) ) Απλή Β) Στη µελέτη περιβάλλοντος. Γ) Στις φυσικές επιστήµες. ) Σε όλα τα παραπάνω. Είστε

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Ειρηάννα Δραγώνα Θεατροπαιδαγωγός- Εμψυχώτρια Θεάτρου [ Το κείμενο βασίστηκε στις

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1250 Διδάσκων Βασίλης Πανταζής, pantazisv@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο, 2 ο Μονάδες ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ 33Οι επιπτώσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης 33Η ανάπτυξη της εκπαίδευσης 33Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιστορία της τέχνης 3 3 Η Ευρώπη και ο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ 556 3 Ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ Ματούλας Γεώργιος άσκαλος Σ Ευξινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ

ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ . Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο- για τη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ Στρατηγικές για την ενίσχυση των μαθητών 2 & 3 Οκτωβρίου 2008 2ο Γυμνάσιο

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ Στο τομέα της εκπαίδευσης η αξιολόγηση μπορεί να αναφέρεται στην επίδοση των μαθητών, στην αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας ή της μαθησιακής διαδικασίας, στο αναλυτικό πρόγραμμα, στα διδακτικά

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού.

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. 1.ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Συγγραφέας: Μποζονέλου Κωνσταντίνα 1.1.Τίτλος διδακτικού σεναρίου Οι τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

È ÛÎ Ï ÛÂ ÔÌ Â ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EÏ ÓË XÔÓÙÔÏ Ô. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó

È ÛÎ Ï ÛÂ ÔÌ Â ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EÏ ÓË XÔÓÙÔÏ Ô. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó 25-04-07 11:32 Page 2 È ÛÎ Ï ÛÂ ÔÌ Â EÏ ÓË XÔÓÙÔÏ Ô ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EXOFILA 6*** Ú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% fi ÙÔ Úˆ Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% fi ıóèîô fiÚÔ. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ - Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ (ενδεικτικά)

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ - Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ (ενδεικτικά) ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Διεξαγωγή μικρής έρευνας στο Γυμνάσιο Β' Γυμνασίου Διδάσκουσα: Ασπράκη Γαβριέλλα Νεοελληνική Γλώσσα email: gabby.aspraki@gmail.com ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ - Η

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ»

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» Νικόλαος Μπαλκίζας 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του σχεδίου μαθήματος είναι να μάθουν όλοι οι μαθητές της τάξης τις έννοιες της ισοδυναμίας των κλασμάτων,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες.

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. Αξιολόγηση µαθήµατος: γραπτές εξετάσεις. ιαπολιτισµική κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης Η σύγχρονη εκπαίδευση στοχεύει στην ολόπλευρη ανάπτυξη του µαθητή τόσο σε ατοµικό όσο και σε

Διαβάστε περισσότερα

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η ιδέα Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στο κοινωνικό σύνολο διαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΤοΚέντροΥποστήριξηςΓονέων παρουσιάζει. το θεραπευτικό παιχνίδι µε το αυτιστικό παιδί

ΤοΚέντροΥποστήριξηςΓονέων παρουσιάζει. το θεραπευτικό παιχνίδι µε το αυτιστικό παιδί ΤοΚέντροΥποστήριξηςΓονέων παρουσιάζει το θεραπευτικό παιχνίδι µε το αυτιστικό παιδί www.kyg.gr 2310 450 941 6940402054 Επίσης: YouTube - therapeutikopaixnidi Πηγές www.autismcentre.org SonRise www.horison.nl

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Το Βυζαντινό Κάστρο Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9ο ΕΠΑΛ Θεσσαλονίκης

ποδράσηη Το Βυζαντινό Κάστρο Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9ο ΕΠΑΛ Θεσσαλονίκης ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού 9ο ΕΠΑΛ Θεσσαλονίκης Το Βυζαντινό Κάστρο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

ËÌÈÔ ÚÁÈÎ Ú ÛÙËÚÈfiÙËÙÂ Î È È ÈÎ Û Â Ì ıëûë

ËÌÈÔ ÚÁÈÎ Ú ÛÙËÚÈfiÙËÙÂ Î È È ÈÎ Û Â Ì ıëûë 25-04-07 11:18 Page 2 ËÌÈÔ ÚÁÈÎ Ú ÛÙËÚÈfiÙËÙÂ Î È È ÈÎ Û Â Ì ıëûë ÕÓÓ KÔ ÙÛÔ ÚË ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EXOFILA 6** Ú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% fi ÙÔ Úˆ Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% fi ıóèîô fiÚÔ. À, ÓÂ ÈÛÙ

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα ιερεύνησης: το πάρτι

Θέµα ιερεύνησης: το πάρτι Θέµα ιερεύνησης: το πάρτι Στην διερεύνηση αυτή οι µαθητές στοχεύουν στην οργάνωση ενός πάρτι. Εκτιµώντας ότι η επιτυχία της εκδήλωσης εξαρτάται από τις ιδιαίτερες προτιµήσεις των προσκεκληµένων καλούνται

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µικρές τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο καιρός» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών εννοιολογικής χαρτογράφησης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ Οι αποτελεσματικοί εκπαιδευτικοί γνωρίζουν: - Τους μαθητές - Το γνωστικό αντικείμενο - Τις θεωρίες μάθησης - Αποτελεσματικές πρακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

ιδασκαλία σε οµάδες ιδακτική Μεθοδολογία Ελένη Χοντολίδου Κλειδιά και Αντικλείδια ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2004

ιδασκαλία σε οµάδες ιδακτική Μεθοδολογία Ελένη Χοντολίδου Κλειδιά και Αντικλείδια ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2004 ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ ΩΝ 2002-2004 Κλειδιά και Αντικλείδια ΕΜ ιδακτική Μεθοδολογία ιδασκαλία σε οµάδες Ελένη Χοντολίδου ΥΠΕΠΘ Πανεπιστήµιο Αθηνών Αθήνα 2004 Μέτρο 1.1. ΕΠΕΑΕΚ II Εκπαίδευση Μουσουλµανοπαίδων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες)

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες) ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες) 1. 9 Εκπαιδευτική χρήση βασικών εργαλείων πληροφορικής, πολυµεσικών εργαλείων και του διαδικτύου

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα της παρουσίασης. Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Τι είναι το αναλυτικό

Θέµατα της παρουσίασης. Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Τι είναι το αναλυτικό ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής ιγγελίδης Νικόλαος Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Θέµατα της παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Εξ αποστάσεως Εκπαίδευση Ενηλίκων: Θέµατα και Ζητήµατα. της Πολυµορφικότητας. Αντώνης Λιοναράκης Επικ. Καθηγητής, ΕΑΠ

Εξ αποστάσεως Εκπαίδευση Ενηλίκων: Θέµατα και Ζητήµατα. της Πολυµορφικότητας. Αντώνης Λιοναράκης Επικ. Καθηγητής, ΕΑΠ Εξ αποστάσεως Εκπαίδευση Ενηλίκων: Θέµατα και Ζητήµατα ευτέρα 17 εκεµβρίου 2007 ΤΕΙ Λαµίας Η εξ αποστάσεως Εκπαίδευση και η έννοια της Πολυµορφικότητας Αντώνης Λιοναράκης Επικ. Καθηγητής, ΕΑΠ Έρευνα (2007),

Διαβάστε περισσότερα

Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP

Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP Αυτό το έργο έχει χρηµατοδοτηθεί µε την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ευρωπαϊκό Χαρτοφυλάκιο Γλωσσών για Κωφούς και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Οι τρεις διαστάσεις της μάθησης Αλέξης Κόκκος Ο Knud Illeris, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μάθησης σήμερα, στο κείμενό του «Μια

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ÙÂÚÂfiÙ Î È ÚÔÎ Ù Ï ÂÈ

ÙÂÚÂfiÙ Î È ÚÔÎ Ù Ï ÂÈ 25-04-07 11:32 Page 6 ÙÂÚÂfiÙ Î È ÚÔÎ Ù Ï ÂÈ ÏÂÈ Ú ÁÒÓ ÏÂÈ È Î È ÓÙÈÎÏÂ È EXOFILA 6*** Ú ÍË Û Á ÚËÌ ÙÔ ÔÙÂ Ù È Î Ù 80% fi ÙÔ Úˆ Îfi ÔÈÓˆÓÈÎfi ÌÂ Ô Î È Î Ù 20% fi ıóèîô fiÚÔ. À, ÓÂ ÈÛÙ ÌÈÔ ıëóòó ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

154 Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Αθήνας

154 Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Αθήνας 154 Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Αθήνας Σκοπός Σκοπός του Τμήματος είναι η παιδαγωγική κατάρτιση ατόμων, που θα ασχοληθούν με την εκπαίδευση και αγωγή παιδιών προσχολικής ηλικίας. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΒΑΚΙΟ/E-SLATE

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΒΑΚΙΟ/E-SLATE Θέµα ιερεύνησης: Σχεδιασµός γραµµάτων Μπορώ να φτιάξω το δικό µου επεξεργαστή κειµένου; Στη διερεύνηση αυτή οι µαθητές καλούνται να κατασκευάσουν µια γραµµατοσειρά µε όλα τα κεφαλαία γράµµατα του ελληνικού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ικανότητες του γραμματισμού. Έτσι, οι μαθητές με αναπτυγμένες

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Κων/νος νος Κλουβάτος Σύμβουλος 3 η ς Περιφέρειας Δημ. Εκπ/σης Ν. Κυκλάδων Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Μορφές αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

και ρατσιστές και εθνικιστές;

και ρατσιστές και εθνικιστές; και ρατσιστές και εθνικιστές; 1 Και ρατσιστές και εθνικιστές; Πως αντιµετωπίζουµε οι Έλληνες τη διαφορετικότητα των ανθρώπων και των φυλών; Θα προτιµούσαµε να µην δεχόταν η Ελλάδα οικονοµικούς µετανάστες;

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά του επαγγελματία εκπαιδευτικού

Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά του επαγγελματία εκπαιδευτικού Σαλτερής Νίκος Δρ. Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Σχολικός Σύμβουλος Δημοτικής Εκπαίδευσης (Π.Ε. 70) Νομαρχίας Πειραιά Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το μάθημα της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στην Α Γυμνασίου διδάσκεται τρεις (3) περιόδους την εβδομάδα. Συνεπώς, το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα